https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5db6c5bb4e45166c579d527274ffac15.pdf 3203f0cb9aa5de53de6fd4bb74962535 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:791 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:727 Title A name given to the resource Integracyjna i wychowawcza funkcja folkloru / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.105-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieruszewska, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . X V I I z. 1 MARIA WIERUSZEWSKA INTEGRACYJNA I WYCHOWAWCZA FUNKCJA FOLKLORU Głębsza refleksja nad zakresem sformułowanego p r o b l e m u p r o w a d z i do przekonania, że umożliwia on zastosowanie różnych ujęć badawczych. Stwarza również szanse rozległych i w n i k l i w y c h sondaży, które z powo­ dzeniem dałyby wciągnąć w swą orbitę zagadnienia będące i s t o t n y m przedmiotem badań p r z y n a j m n i e j k i l k u d y s c y p l i n : socjologii, etnografii, pedagogiki, psychologii społecznej, a nade wszystko f o l k l o r y s t y k i . Wśród nich, p r z y ostatecznych rozstrzygnięciach problemu, zasadniczą pozycję zająć jednak w i n i e n p u n k t widzenia kojarzący w s w y m zasięgu penetra­ cję systemów społecznego i k u l t u r o w e g o . C e n t r u m u w a g i s k u p i m y n a analizie społecznych f u n k c j i , jakie w y w o ­ łuje pewna dziedzina k u l t u r y , zwana f o l k l o r e m . Mówiąc szerzej, będzie to analiza skutków i następstw, zgodnie z rozumieniem pojęcia f u n k c j i , spowodowanych i s t n i e n i e m określonych faktów k u l t u r o w y c h . P r z y t y m interesować nas będą s k u t k i w postaci działań integrujących społeczność, a więc stwarzających i umacniających poczucie wzajemnej więzi, w efek­ cie sprzyjających spoistości grupy, a także s k u t k i w postaci działań w y ­ chowawczych. To ostatnie pojęcie odnosić się będzie, w naszym rozumie­ n i u , do procesu kształtującego aprobowane w grupie modele zachowań, zgodne z p r e f e r o w a n y m i wartościami. T y m samym symptomów działań w y c h o w a w c z y c h szukać będziemy t a k w kontekście systemu n o r m a t y w ­ nego, j a k i regulacyjnego. W sytuacji empirycznej obie te funkcje podlegają dodatniemu sprzę­ żeniu z w r o t n e m u . Umocnienie więzi społecznej dokonuje się dzięki j e d ­ nolicie działającemu systemowi wychowawczemu. Przyswojenie prefero­ w a n y c h w grupie wartości stwarza b o w i e m poczucie wspólnoty, wza­ jemnej łączności. Analogicznie świadomość silnej więzi sprzyja a k c j i w y ­ chowawczej, przez unifikację systemu n o r m a t y w n e g o i minimalizację o d ­ chyleń od n o r m . Wprowadzenie pojęć f u n k c j i , integracji, f o l k l o r u i w y c h o w a n i a zobo­ wiązuje do podania i c h d e f i n i c j i , zwłaszcza że nie są one jednoznacznie rozumiane, niech jednak szczupłość miejsca u s p r a w i e d l i w i i c h brak, t y m �106 MARIA WIERUSZEWSKA bardziej że w wystarczającej mierze zrekompensowało go poczynione już wyjaśnienie celu zamierzeń. W końcu wyjaśnijmy, że nie sprawia n a m kłopotu kontrowersyjność o p i n i i na temat zakresu f o l k l o r u . Przewaga naszych materiałów empirycz­ nych, które stanowią osnowę niniejszych rozważań, dotyczy obrzędów wraz z i c h rytuałem i konsekwencjami społeczno-magicznymi oraz zacho­ wań n o r m o w a n y c h tradycją, o mniejszej niż obrzędy mocy obowiązują­ cej, a także towarzyszącej i m otoczki w postaci f o l k l o r u słownego. Nie zagłębiamy się w analizę l i t e r a t u r y ludowej jako t w o r u samoist­ nego, więc bajek, legend, zagadek, przysłów i t p . , j a k k o l w i e k , zgodnie z dzisiejszym rozumieniem, stanowią one niewątpliwie t r z o n pojęcia f o l ­ k l o r . C z y n i m y to z dwóch powodów. Po pierwsze, analiza l i t e r a c k a f o l k l o r u słownego doczekała się już takiej i n t e r p r e t a c j i F u n k c j o n u j e ona zarówno w sformułowaniach profesjonalnych badaczy, j a k i potocznej świadomości. Wystarczy wspomnieć znane komunały, że morał z a w a r t y w bajkach i przysłowiach uczy , a podania, wierzenia — jako ilustracja p e w n y c h zaleceń i n o r m współżycia — działają w y c h o w a w c z o , oraz związane z tradycją romantyczną przekonania, że przysłowia są mądrością narodów. Dość także stwierdzić, że f o l k l o r słowno-muzyczny był s w o i ­ s t y m orężem w walce klasowej. Taką wymowę mają przecież pieśni p r o ­ letariackie, pieśni ludowe okresu pańszczyźnianego, pieśni zbójnickie. I n tegrująco działały pieśni poszczególnych g r u p zawodowych: górnicze, h u t ­ nicze, wyrażając zbiorowe ideały i dążenia, będąc i s t o t n y m w y r a z e m samookreślenia g r u p y . 2 3 Nieporównanie mniejsza jest wiedza na temat społecznych f u n k c j i ob­ rzędów i zwyczajów, które częściej stanowią domenę zainteresowań et­ nografów niż t y p o w y c h folklorystów. Płaszczyzną odniesienia niniejszych rozważań będzie kontekst społeczn o - k u l t u r o w y , a w każdym razie te elementy s t r u k t u r y społecznej, które w sposób i s t o t n y determinują przekształcenie systemu jako takiego. U w a ­ ga t a wypływa z głębokiego przekonania, że czas i k o n k r e t n a społeczność to d w i e współrzędne, które w ostatecznym efekcie wyznaczają funkcje f o l k l o r u . Bezkrytyczne p r z y p i s y w a n i e m u zawsze i wszędzie walorów wzmacniających więź społeczną byłoby nonsensem. 1 C. H e r n a s , Antologia 3 polskiej W kalinowym pieśni ludowej lesie, t. 1; U źródeł ze zbiorków polskich folklorystyki XVIII N a dydaktyczną funkcję p r z y s ł o w i a z w r a c a u w a g ę J . K r z y ż a n o w s k i t y k u l e , Dzieje przysłowia polskiego w toku pięciu wieków, t. 2: polskiej; w., W a r s z a w a 1965. w ar­ „Kultura i Społeczeństwo", t.. 14: 1970 n r 1, s. 119, 120, 125. 3 wisku D. S i m o n i d e s , społecznym, 1970, s. 86. [w:] Rola współczesnych Folklor w życiu opowiadań współczesnym, ludowych w żywym środo­ r e d . B. L i n e t t e , Poznań �INTEGRACYJNA I WYCHOWAWCZA FUNKCJA 107 FOLKLORU Niezbyt odległe doświadczenia badawcze etnografów wykazały, że w r a z z wkraczaniem w s i w orbitę nasilonych wpływów urbanizacji, wraz z k r y s t a l i z o w a n i e m się nowego t y p u więzi ponadlokalnych w rezultacie procesów i n d u s t r i a l i z a c j i k r a j u , zmieniła się, mówiąc najogólniej, s t r u k ­ t u r a społeczna środowisk w i e j s k i c h , a na tle znamiennych sytuacji p i e r w ­ szego zafascynowania miastem f o l k l o r jako bagaż t r a d y c j i „wielka r u ­ pieciarnia okruchów, stanowiących margines k u l t u r y " , j a k go nazywa S. C z a r n o w s k i , stawał się symbolem separacji odłamów w s i bardziej zachowawczych, nieawangardowych, nienadążających za duchem czasu. Tymczasem wiadomo, że w i n n y c h w a r u n k a c h , na przykład w okresach zagrożenia b y t u g r u p y społecznej, dramatycznych sytuacjach w o j n y , akcji w y n a r o d o w i a n i a i represji wobec mniejszości narodowych, właśnie o d ­ woływanie się do różnych przejawów f o l k l o r u , decydowało o spoistości g r u p y , wzmagało tendencje konsolidujące, sprzyjało j e j p r z e t r w a n i u . 4 U f a m y , że przyjęcie zasady r e l a t y w i z a c j i do systemu pozwoli n a m ocenić rolę f o l k l o r u nie a p r i o r i , a po ustaleniu e m p i r y c z n y m , które j a k widać pokazuje, iż f o l k l o r może pełnić odmienne funkcje, w zależności od układu odniesienia, względem którego jest r o z p a t r y w a n y . To stano­ w i s k o metodologiczne upoważnia nas do wprowadzenia obok pojęcia f u n k ­ cji jego opozycji w postaci d y s f u n k c j i . Wiadomo bowiem, że integracja g r u p y wywołuje i pogłębia procesy izolacji w zględem g r u p obcych. Naszą zasadę potwierdzają między i n n y m i spostrzeżenia R. F i r t h a dotyczące r e ­ l i g i i . Zauważa on mianowicie, że przypisanie r e l i g i i siły integrującej sprawdza się bardziej wobec społeczeństw prostych niż złożonych, w r a z b o w i e m z postępującym zróżnicowaniem społecznym i ekonomicznym r e ­ l i g i a staje często sztandarem dla dążeń separatystycznych. Jest to więc ilustracja przejścia f u n k c j i w dysfunkcję, przy zaistnieniu określonych zmian s t r u k t u r a l n y c h w systemie społecznym i ekonomicznym . Zbieżne z nią są także u w a g i C. Geertza poświęcone zmianom f u n k c j i społecznej rytuału pogrzebowego na Jawie. Otóż społeczne i psychologiczne funkcje obrzędu, wpływające niegdyś na spoistość g r u p y i zapewniające przywró­ cenie równowagi emocjonalnej doprowadziły do wręcz o d w r o t n y c h s k u t ­ ków w w y n i k u r a d y k a l n y c h przekształceń sytuacji społecznej . 5 T 6 7 Badanie genezy f o l k l o r u wprowadza nas w czasy zamierzchłe, kiedy 4 S. C z a r n o w s k i , Studia z historii kultury, [ w : ] Dzieła, t . 1, W a r s z a w a 1956, s. 118. 5 Metoda 6 Pojęcie wyjaśnia w socjologii R. F i r t h , Function, Sztompką, 7 dysfunkcji funkcjonalna na tle metody i antropologii [ w : ] Current funkcjonalnej społecznej, Anthropology, P. Sztompka, W r o c ł a w 1971, s. 103-105. Chicago 1956, s. 242 (cyt. za op. cit., s. 66). C. G e o r t z, Ritual and Social Change: t h r o p o l o g i s t " , R. 5 9 : 1957, n r 1, s. 32-54. A Javanese Example, „American A n ­ �108 MARIA WIERUSZEWSKA to p r y m i t y w n y światopogląd skłaniał do personifikacji, k r e o w a n i a bóstw i duchów, złych l u b opiekuńczych. Poprzez odpowiednie zabiegi r y t u a l n e o magicznych konsekwencjach człowiek usiłował sobie stworzyć zabezpie­ czenie przed przeciwnościami losu. Czynił to poprzez formuły zaklęć, zamawiań, wróżb, poprzez rytuał ofiar, które w efekcie miały służyć po­ j e d n a n i u z d o m n i e m a n y m i i s t o t a m i n a d p r z y r o d z o n y m i . Były to bez wąt­ pienia cele podstawowe t y c h p r a k t y k , zamierzone i istotne, ponieważ do­ tyczące zachowania egzystencji. Zarazem jednak wiedza magiczna jako podłoże treści f o l k l o r y s t y c z n y c h realizowała także funkcje u k r y t e . Strze­ żona w kręgach starszyzny plemiennej, czarowników, była zalążkiem póź­ niejszego zróżnicowania społecznego, podstawą do wyłonienia się g r u p wtajemniczonych, s w o i s t y m narzędziem hierarchizacji. Jednocześnie była dobrem ogółu, p r a k t y k o w a n a dla wspólnych celów realizowała potrzeby zbiorowe — zapewnienie wegetacji, p r z e t r w a n i e g r u p y w okresach n i e ­ powodzeń i kryzysów. O w zbiór niepisanych doświadczeń, wskazań dzia­ łania, najskuteczniejszych p r a k t y k , składający się na wiedzę l u d u , t e n ze­ spół sprawdzonych przez pokolenia f o r m postępowania był n a t u r a l n y m zespołem d y r e k t y w w y c h o w a n i a młodego pokolenia. Zgodne przestrzega­ nie zasad wynikających z wiedzy ojców gwarantowało sukces w y c h o w a w ­ czy, kształtowało osobowość na miarę potrzeb i wymagań g r u p y . F u n k c j e te jednak nie zawsze działały w sposób zamierzony, częściej były n i e u ­ świadomioną i ukrytą konsekwencją zamierzonych celów podporządko­ w a n i a sobie sił p r z y r o d y . Właśnie w kontekście związku człowieka z przyrodą u p a t r u j e m y sens obrzędów i zwyczajów l u d o w y c h , których powszechność na w s i polskiej rejestrowały jeszcze X I X - w i e c z n e relacje etnograficzne. Żywotność f o l ­ k l o r u , a zwłaszcza obowiązujący charakter obrzędów, u w a r u n k o w a n y do­ niosłymi konsekwencjami s a k r a l n y m i , m a g i c z n y m i i społecznymi, w spo­ sób pierwszoplanowy wpływał n a procesy integracji, podtrzymywał uczu­ cie wspólnoty i wzajemnej więzi. Szczególną okazją do uroczystego przeżywania więzi grupowej było liczne uczestniczenie w akcji r y t u a l n e j obrzędów r o d z i n n y c h i dorocznych, stwarzając swoistą atmosferę nasilonej łączności, zwłaszcza że obrzędy odwoływały się w swej istocie do szczególnie szanowanych wartości u r o ­ czystych, odświętnych, mających znaczną moc integrującą . 8 N i e t y l k o doraźne uczestnictwo w r y t u a l e , ale przede w s z y s t k i m jego doniosłe s k u t k i gwarantowały w sposób ciągły społeczną więź mieszkańców w s i . Będąc zarazem manifestacją uświęconej tradycją w i e d z y grupowej spełniały funkcje wychowawcze sensu stricto, kształtując pożądany wzór Z o b . t y p o l o g i ę wartości S. O s s o w s k i e g o w p r a c y Z zagadnień społecznej, [ w : ] Dzieła, t. 3, W a r s z a w a 1967, s. 9 1 , 96. 8 psychologii �INTEGRACYJNA I WYCHOWAWCZA FUNKCJA 109 FOLKLORU osobowy p o p a r t y społeczną aprobatą. Funkcje te realizowane były bar­ dziej w sposób u k r y t y , nieuświadomiony, niż j a w n y i zamierzony. Doko­ nywały się n a marginesie działań magicznych służących wegetacji. O d m i e n n y t y p , z u w a g i na przyjętą przez nas klasyfikację, stanowiły obrzędy o wyraźnej w y m o w i e społecznej, założonej explicite. I c h główny sens polegał n a instytucjonalizacji określonych faktów w życiu j e d n o s t k i i g r u p y . Rozumiemy pod t y m pojęciem nadanie placetu grupowego p e w ­ n y m sytuacjom, które t y m s a m y m stawały się prawomocne. W p r z y p a d k u wesela społeczna aprobata i uznanie doprowadzały do powstania związku małżeńskiego. Miało to szczególne znaczenie w czasach, gdy z a w a r c i u małżeństwa nie towarzyszył rytuał kościelny a istnieć m u ­ siała prawdopodobnie określona f o r m a świecka zatwierdzająca t e n stan i uprawniająca nowożeńców do wspólnego życia. M i m o że na skutek presji kościoła f o r m a t a z czasem uległa zatarciu i przekształceniu, to pozostały w niej ślady rytuału o wyraźnej w y m o w i e społecznej. Manifestowało się to na przykład w w y k l u c z e n i u p a n n y młodej z grona dziewcząt i kręgu własnej rodziny, w przekazaniu j e j pod opiekę męża i przyjęciu przez n o ­ wą rodzinę oraz grupę kobiet zamężnych. Kojarzył się z t y m rytuał w i e ­ czoru panieńskiego, rozplatania włosów, z a t r z y m y w a n i a orszaku młodego na drodze, robienia m u sztucznych przeszkód, wiązał się z t y m również rytuał błogosławieństwa rodziców, inscenizowanych w trakcie wesela scen k u p n a i sprzedaży młodej, targowania w i a n k a , przekazywania rózgi w e ­ selnej l u b jabłoneczki, wreszcie a k t oczepin, a następnie przewiezienia do d o m u młodego. Akceptacja nowej r o l i społecznej w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j wymagała z reguły rytuału obrzędowego z o d p o w i e d n i m i formułami słownymi. Prze­ konują o t y m relacje etnograficzne dotyczące obrzędów recepcyjnych, w t y m także w y z w o l i n na parobka, przyjęcia do g r u p y zawodowej kosia­ rzy, flisaków, myśliwych . 9 Frycówka, f r y c o w i n y l u b w i l k j a k o a k t y obrzędowego przyjęcia do g r u p y zawodowej kojarzyły się z dojrzałością fizyczną adepta, były rów­ nież aprobatą jego zmienionej r o l i społecznej. Procedura przyjęcia miała wiele cech podkreślających fizyczną dojrzałość, więc także wypróbowujących siłę, zręczność, wytrzymałość i umiejętności zawodowe parobka. W w i e l u szczegółach rytuału zbliżała się do obrzędów i n i c j a c y j n y c h , które w społeczeństwach p r y m i t y w n y c h miały na celu wprowadzenie młodzień­ ca do społeczności dorosłych i nadanie m u przy t y m obowiązków i p r z y ­ wilejów pełnoprawnego członka plemienia. W polskich obrzędach recep­ c y j n y c h aspekt t e n wiązał się z wyraźnym pouczaniem jednostki, z w y k l e 9 skiem, M. W i e r u s z e w s k a , Obrzędy „Łódzkie Studia Etnograficzne", recepcyjne wieku t . 8: 1966, s. 30-41. dojrzałego w Bełchatow- �110 MARIA WIERUSZEWSKA w wierszowanej f o r m i e oracji l u b przyśpiewek, co do j e j sposobu zacho­ w a n i a zgodnego z nową rolą społeczną. Pełna f u n k c j a wychowawcza realizowana była nie t y l k o przez ukaza­ nie pożądanego sposobu działań, ale również i c h egzekwowanie. Dlatego też nie bez znaczenia będzie ukazanie elementów działań sankcjo­ nujących, j a k i e dadzą się śledzić w folklorze. N i e wyczerpywały one wszystkich sposobów p r e s ji i sankcji społecznych stosowanych na w s i w sytuacjach sprzecznych z kodeksem n o r m . Pewne b o w i e m dewiacje, z w y k l e sporadyczne, nie mieściły się w zwyczajowo p r z e w i d z i a n y m sy­ stemie nagan. N a ogół j e d n a k elementy k r y t y k i w postaci sankcji psy­ chologicznych — wyśmiewania, szydzenia, d r w i n , j a k i m poddawano n i e ­ pożądane cechy c h a r a k t e r u jednostek czy i c h niewłaściwe z p u n k t u w i ­ dzenia obowiązujących zasad zachowanie, wplecione były właśnie w r y t m obrzędów i zwyczajów dorocznych. Z b i o r o w e uczestniczenie w obrzędach sprzyjało f o r m o m napiętnowa­ nia i odwoływania się od o p i n i i g r u p o w e j . Szeroki wachlarz t y c h ocen o zdecydowanej w y m o w i e sankcjonującej ad personam zawierały teksty przyśpiewek i oracji, wzbogacające obrzęd weselny, zwyczaj dyngusu — szczególnie r e p r e z e n t a t y w n y na K u j a w a c h , a także obchody świętojań­ skie . Dotychczasowe przejawy f u n k c j i integracyjno-wychowawczej, zakła­ dane w sposób j a w n y bądź u k r y t y , zamierzony czy niezamierzony —, zgodnie z M e r t o n o w s k i m rozróżnieniem — odnosiły się do więzi w ukła­ dzie przestrzennym i i n t e g r a c j i międzypokoleniowej, t y m samym trwają­ cej w czasie. Pozostał n a m jeszcze do wyjaśnienia trzeci aspekt o m a w i a ­ nej f u n k c j i , jaką realizuje stabilizujące działanie obrzędów. U j a w n i a się ono w sytuacjach przełomowych życia jednostki, j a k narodziny, osiągnię­ cie dojrzałości fizycznej, pierwsza praca, zmiana stanu cywilnego, choro­ ba, śmierć, a także przejściowych okresach t r w a n i a g r u p y , związanych z c y k l e m pór r o k u , ale i bardziej d r a m a t y c z n y m i w y d a r z e n i a m i , j a k klę­ ski żywiołowe, głód, pomór, w o j n a i t p . 10 11 A n a l i z a f o l k l o r u przekonuje, iż owe przejściowe okresy cechuje szcze­ gólnie nasilony rytuał. Świadczą o t y m wszystkie obrzędy rodzinne s k u ­ pione wokół przełomowych dat w życiu jednostki, a także wszystkie obrzędy doroczne towarzyszące n o w y m c y k l o m wegetacji roślinnej. Właś1 0 Problematyka sankcjonującej roli niektórych elementów s t e m u k o n t r o l i społecznej z n a j d u j e pełniejsze w y j a ś n i e n i e M. Wieruszewska, Sankcje systemu kontroli folkloru w osobnej społecznej wobec n a t l e sy­ pracy autorki. rodziny wiej­ A r g u m e n t y za i s t o t n y m z p u n k t u w i d z e n i a b a d a w c z e g o r o z r ó ż n i e n i e m funkcji „ Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e , t. 13: 1971, s. 48-59. skiej, 1 1 podaje 68, 70. R. K . M e r t o n , Social Theory and Social Structure, Glencoe 1958, s. 65, �INTEGRACYJNA I WYCHOWAWCZA FUNKCJA 111 FOLKLORU nie w kontekście naturalnego zachwiania równowagi pełni f o l k l o r rolę czynnika wewnętrznej samoregulacji, przeciwdziałając d o m n i e m a n y m , groźnym następstwom zachodzących przemian, zapewniając ciągłość życia społecznego. Taką funkcję posiadały między i n n y m i obrzędy pogrzebowe, na które powołuje się za R. S. Rudnerem P. Sztompka wyjaśniając, że rzeczywistą i c h funkcję stanowiło dostarczenie usankcjonowanych sposo­ bów przezwyciężania sytuacji kryzysowej . Tę samą argumentację za­ wierają hipotezy A. V a n Gennepa, dla którego funkcją rites de passage jest „łagodzenie zakłóceń spowodowanych istnieniem stanów przejścio­ w y c h " w. 12 Przenosząc t e n t o k rozumowania na wszelkie sytuacje grożące egzy­ stencji g r u p y społecznej łatwo wytłumaczyć s i l n y oddźwięk, j a k i w y w o ­ łuje w niej odwołanie się do f o l k l o r u jako siły spajającej wewnętrzną więź, na przykład w okresie w o j n y , akcji w y n a r o d o w i a n i a , gdy spełniał on rolę a n t i d o t u m na procesy postępującej dezintegracji. Może na t y m tle łatwiej zrozumieć m o t y w y tworzenia pieśni obozów koncentracyjnych, w w a r u n k a c h zdawałoby się najbardziej k u t e m u niesprzyjających . M a ­ m y t u przykład spontanicznego działania treści folklorystycznych, cho­ ciaż mogą one funkcjonować także w w y n i k u świadomej i n s p i r a c j i . M e ­ chanizmy te unaocznimy teraz omawiając rolę f o l k l o r u w czasach współ­ czesnych, w społeczeństwach zurbanizowanych, a t y m samym w zupełnie o d m i e n n y m kontekście społeczno-kulturowym. u D a w n y sens w i e l u obrzędów zastąpiony został z czasem przez zinsty­ tucjonalizowane f o r m y akceptujące członkostwo w grupie, sankcjonujące doniosłe dla niej wydarzenia. Wiele z n i c h przejął kodeks p r a w n y . N i e ­ gdyś zamierzone funkcje obrzędów ulegają zatarciu, gdzieniegdzie w bar­ dziej sprzyjających w a r u n k a c h utrzymują się jeszcze r e l i k t o w e f o r m y dawnego rytuału. Czasem są zwykłym przeżytkiem, n i e k i e d y jednak t r w a ­ ją nadal dzięki zmienionej f u n k c j i na skutek zaspokajania a k t u a l n y c h po­ trzeb społecznych. Potwierdzają to współcześnie prowadzone badania na terenie Polski. Otóż w y n i k a z nich, że obrzędy doroczne, p r a k t y k o w a n e dawniej świadomie w celach magicznych, k o n t y n u u j e się obecnie w spo­ sób j a w n y i zamierzony, wyłącznie dla p o d t r z y m a n i a uczuć t o w a r z y s k i c h w kręgu znajomych, w celu zabawy i r o z r y w k i . Wprawdzie obecnie zbio­ rowe uczestniczenie w zwyczaju także p o d t r z y m u j e uczucie wspólnoty, ale pozbawia je swoistego podkładu moralnego właściwego k u l t u r z e t r a ­ dycyjnej, a zatem równie silnej mocy obowiązującej. 1 2 Sztompka, 1 3 M . K . G 1 u с к m a n , Essays op. cit., s. 114. on 1962, c y t . za recenzją Z. S o k o l e w i c z , 1 4 ciu J . L i g ę z a , Folklor współczesnym, s. 79. w górnośląskim the ritual and social relations, Manchester „Etnografia P o l s k a " , t . 9: 1965, s. 515. okręgu przemysłowym, [ w : ] Folklor w ży­ �112 MARIA WIERUSZEWSKA Znamienne są obserwacje świadczące, że w e współcześnie p r a k t y k o ­ w a n y c h zwyczajach, nawiązujących do autentycznego f o l k l o r u , udział b i o ­ rą wąskie kręgi społeczne w s i , p r z y czym uczestniczą w n i c h czasem l u ­ dzie spoza lokalnego środowiska: koledzy z miejsca pracy, rodzina z m i a ­ sta. Te symptomatyczne reguły współczesnej e t y k i e t y , nakazujące zapra­ szać na uroczystości w i e j s k i e (odpusty) czy rodzinne (wesela, c h r z t y itp.) l u d z i spoza bezpośredniego kręgu sąsiadów i znajomych, świadczyłyby 0 osłabieniu wewnętrznej więzi p e w n y c h odłamów w s i i nasileniu k o n ­ taktów zewnętrznych. Równolegle jednak obserwowane w w i e l u wsiach ożywienie t r a d y c y j ­ n y c h obrzędów, dopasowywanie i c h do realiów współczesności, rozbudo­ w y w a n i e akcji i l i c z n y udział zarówno ludności miejscowej, j a k i t e j , która m a ze środowiskiem m a c i e r z y s t y m k o n t a k t y sporadyczne z okazji świąt i urlopów, przemawiałoby za tezą już sygnalizowaną, że m a m y t u do czynienia z tendencją przeciwdziałania t y m w s z y s t k i m procesom dez­ integracji, które postępują w r a z z urbanizacją i uprzemysłowieniem. Z m i a n y f u n k c j i obrzędów, j a k i e obserwujemy w r a z z i c h s t o p n i o w y m z a n i k i e m już od końca X I X w i e k u , a które potęguje dopiero w i e k X X , z i m p a k t e m wpływów ponadlokalnych, a zwłaszcza uprzemysłowienia k r a ­ j u , a zatem i recepcją n o w y c h wzorów, zmuszają etnografów do śledzenia przeobrażeń współczesnych. N a t y m tle szczególnego znaczenia nabiera miejsce treści k u l t u r y l u d o w e j w t w o r z e n i u k u l t u r y narodowej, a zatem 1 zadanie śledzenia r o l i f o l k l o r u w procesie i n t e g r a c j i narodowej. Szeroko i n t e r p r e t o w a n e zjawisko f o l k l o r y z m u jako u g r u n t o w a n y n u r t współczesnego życia k u l t u r a l n e g o , uzmysławia n a m t e n k i e r u n e k p r z e j ­ ścia od r e g i o n a l n y c h treści k u l t u r y l u d o w e j do j e j masowego upowszech­ nienia w ramach k u l t u r y powszechnej, masowej. Już m a k s y m a l n i e zwięźle przedstawiona ewolucja f o l k l o r u w różnych kontekstach społeczno-kulturowych ukazuje n a m w całej złożoności jego funkcje społeczne, a zarazem świadczy o coraz szerszym zakresie jego udziału w procesie integracji, zarówno w charakterze czynnika sprawcze­ go, j a k i p r z e j a w u nasilonej więzi społecznej. M y l n e byłyby jednak w n i o s k i , że współczesna f u n k c j a f o l k l o r y z m u t o t y l k o udział w t w o r z e n i u z u n i f i k o w a n e j k u l t u r y narodowej. Obok n u r t u , który zresztą nobilitował pewne elementy f o l k l o r u do r a n g i s y m b o l i n a ­ rodowych, spełnia f o l k l o r doniosłe funkcje integracyjno-wychowawcze w m i k r o s k a l i , życiu k o n k r e t n y c h w s i i regionów. Szczególne zasługi p r z y ­ pisuje się jego konsolidującej r o l i w procesie i n t e g r a c j i społeczno-kultur o w e j różnych g r u p etnicznych na ziemiach odzyskanych . Doniosłe są także szanse f o l k l o r y z m u w kształtowaniu n o w y c h regionów społeczno1S 1 5 polskich Zob. К. ziem Kwaśniewski, zachodnich Rola i północnych, folkloru w [ w : ] Folklor..., procesie integracji s. 90-94, a t a k ż e M . kulturowej Mace- �INTEGRACYJNA I WYCHOWAWCZA FUNKCJA FOLKLORU -gospodarczych, które łączy „określony k l i m a t życia zbiorowego, postaw społecznych, ideałów i dążeń" . W t y c h w y m i a r a c h umiejscowić trzeba powstające na naszych oczach rejony uprzemysławiane Płocka, Puław, L u ­ bina, K o n i n a , Włocławka. Przedstawione rozważania prowadzą do następujących wniosków. 1. Rzetelne wyjaśnienie społecznych f u n k c j i f o l k l o r u dokonane być może t y l k o w powiązaniu z określonym kontekstem społeczno-kulturowym albo w odniesieniu do sformułowanych na podstawie ustaleń empirycznych modeli tego systemu. 2. Niezbędne wydaje się zastosowanie w analizie t a k i c h opozycji pojęciowych, j a k funkcja, dysfunkcja oraz f u n k c j e : j a w ­ na, u k r y t a , zamierzona i niezamierzona. Przydatność t y c h d y c h o t o m i i u j a w n i a się w całej pełni przy śledzeniu d y n a m i k i f o l k l o r u . 16 W w y n i k u dokonanych przemyśleń nasuwa się uwaga, że istotne k o m ­ ponenty f o l k l o r u , j a k : a) znamienne cechy t r a n s m i s j i ustnej (właściwe t r a d y c y j n e m u przekazowi k u l t u r o w e m u ) ; b) bezpośrednie nawiązanie do wartości uroczystych, szczególnie szanowanych w g r u p i e ; c) często r y ­ tualna postać uzewnętrznienia treści f o l k l o r y s t y c z n y c h (np. w kontekście obrzędów); d) posługiwanie się s y m b o l a m i o i s t o t n y m dla g r u p y znacze­ n i u — stwarzają dostatecznie silne przesłanki dla istnienia f u n k c j i i n t e ­ gracyjnej i wychowawczej. Natomiast b r a k p e w n y c h elementów l u b i c h niespójność w d a n y m układzie w w y n i k u różnicowania się s t r u k t u r y spo­ łecznej w skutek przemian egzo- czy endogennych doprowadza do zmian f u n k c j i f o l k l o r u w ramach zarysowanych już opozycji. w i c z - G o ! u b l i o w , kiej w obrzędowości 10 Przejawy dorocznej, integracji K. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , t e r a t u r a L u d o w a " , R. V I : 1962 n r 3, s. 3-6. С — Etnografia Polska, XVII/1 mieszkańców współczesnej wsi dolnośląs­ tamże, s. 96-100. Region łódzki (założenia dyskusyjne), „Li­ �