https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb0ea628c38e010cd38b58b42083c4fa.pdf d39949c74335624ea2e8c15510565ef7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6536 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource śmierć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6108 Title A name given to the resource Antropologia życia. Antropologia śmierci/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 s.3-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A ZBIGNIEW ntropologia życia. A n t r o p o l o g i a śmierci. Za- gęszczanie życia - to trzy tematy wyłaniające BENEDYKTOWICZ się z tekstów tego n u m e r u . Pierwszy z n i c h d o ­ chodzi do głosu za sprawą „antropologicznego", „transkulturowego" teatru Petera Brooka. W pierwszej Antropologia życia* Antropologia śmierci* Zagęszczanie życia części zgromadziliśmy bowiem teksty, laudacje i wypo­ wiedzi z uroczystości nadania d o k t o r a t u honoris causa Peterowi Brookowi przez Uniwersytet i m . A d a m a Mickiewicza w Poznaniu, zapisy ze spotkań z Peterem Brookiem w Poznaniu i we Wrocławiu, teksty związa­ ne z prezentacją jego sztuki Tiemo Bokar w Teatrze Polskim we Wrocławiu. Właśnie ze względu na t e n an­ tropologiczny rys wszechstronnej, wielorakiej twórczo­ ści Brooka (teatr, f i l m , opera, pisarstwo) w pełni świa­ domie, wiedząc, że część t y c h tekstów ukaże się także na łamach innych, fachowych teatrologicznych czaso­ wyznaje B r o o k - „Chyba nigdy nie wierzyłem w to, że pism postanowiliśmy je t u zamieścić. Uznaliśmy, że nie teatr miałby w sobie c o k o l w i e k interesującego, gdyby tylko ze względu na wcześniejszą o b e c n o ś ć autora, je­ nie był nierozłączny o d życia. Ciągle powtarzam, że nie go dokonań o m a w i a n y c h na t y c h ł a m a c h w n u m e r a c h lubię t e a t r u . Przyciąga m n i e praca z i n n y m i ludźmi, teatralnych, szczególnie praca umożliwiająca pójście dalej, niż jest to możliwe predestynowanym by raz jeszcze je t u t a j zgromadzić w c o d z i e n n y m życiu. Interesują m n i e i poruszają w y ­ i przywołać . Teatr Brooka, to nie tylko „teatr podszy­ darzenia teatralne, w których to, co zostaje pokazane, ty antropologią" ale wypływający z samego sedna an­ głęboko m n i e dotyczy. N i e interesuje m n i e chodzenie 1 „Konteksty" są miejscem 2 tropologicznego doświadczenia. Doświadczenia „po­ do t e a t r u dla samego t e a t r u . Zawsze wolałem f i l m al­ między", jak ujęła to autorka promocyjnej laudacji bo kolację z przyjaciółmi. Teatr jest p o l e m życia". prof. Dobrochna Ratajczakowa śledząc i drążąc różne Zagęszczanie życia - (jakże przypominające a n t r o ­ wymiary owego pomiędzy, począwszy o d topografii pologiczną tęsknotę miejsca działań Petera Brooka i założonego przezeń z laudacji prof. Georgesa B a n u , który upatruje w t y m Międzynarodowego Ośrodka Poszukiwań Teatralnych, istotę i siłę t e a t r u Brooka: „Starał się zawsze «zagęsz- teatru Bouffes d u N o r d , położonego pomiędzy d w o r ­ czać» życie - to według niego definicja teatru - aby za „gęstym opisem") to cytat cami W s c h o d n i m i Północnym (Gare d u N o r d i Gare zintensyfikować, doprowadzić je podczas przedstawie­ de 1'Est) „w dzielnicy o c i e m n y m kolorze skóry", „znaj­ nia do drugiego poziomu, bardziej stężonego i i n n e g o . " dującym się zatem pomiędzy miastem świateł (Paryż) Sytuacja jaką niesie współczesne „życie" (współczesny, a dalekim o d rozświetlenia życiem emigrantów" aż po pełen „życia" teatr „krytyczny", „sztuka krytyczna" - istotę tych poszukiwań: „«Pomiędzy» współczesnego żeby użyć t u naszych l o k a l n y c h określeń) wydaje się teatru nie ogranicza się tak, jak dawniej, do egzysten­ być bardziej s k o m p l i k o w a n a . Bo przecież B r o o k nie cji między widownią a sceną, między sztukami a t w o ­ opuścił t e a t r u , uprawia go nadal, na przekór m o d o m rzywami, życiem prawdziwym a teatralną fikcją. Dziś i współczesnym t r e n d o m w ustawicznym dialogu z tra­ terytorium «pomiędzy» jest rozległe. O b e j m u j e czasy dycją, n a d a l używając środków teatralnych. Mistrzow­ i przestrzenie - egzystencjalne, społeczne, k u l t u r o w e , ski obserwator życia, twórca niezapomnianego f i l m o ­ które stabilizują różne znaki i i c h różne znaczenia wego Moderato - cantabile w swym o s t a t n i m spektaklu sięga po miasta, narody i kraje." O b o k podobieństwa Tiemo wspólnie dzielonego z antropologią swoją t e a t r a l n ą opowieść, doświadczenia Bokar n i e m a l ostentacyjnie buduje swój teatr, n i c z y m tradycjonalista, „pomiędzy", z m o t y w a m i podróży, spotkania, i n t e r e t - „anachronicznie" w mistrzowski sposób operując tra­ nicznego, i n t e r - i transkulturowego dialogu, tak cha­ d y c y j n y m i prostymi środkami (światło, nastrój, r y t m , rakterystycznymi dla poszukiwań, działań i twórczości muzyka, gest, pauza, milczenie) buduje teatr ascetycz­ Brooka jeszcze j e d n o doświadczenie wydaje się być po­ ny, czysty, poruszający, który przemawia ciszą i milcze­ dobne, znaczące i istotne. D y l e m a t i tęsknota nieobca n i e m . Teatr który ożywia tajemnicę godności życia a n t r o p o l o g o m (także zaznaczająca się już i na t y c h ła­ ludzkiego. Ostentacyjny i prowokacyjny n i e m a l jest t u m a c h ) : uprawiać swoją dziedzinę poza swoją dziedzi­ wybór samego t e m a t u : historia życia świętego męża Is­ ną, wychodząc poza jej zwyczajową, uznaną dyscypli­ l a m u , przedstawiciela, mistrza duchowego tradycji su- nę, poza jej skostnieniem, ograniczeniem, uprawiać fickiej, jego poszukiwań religijnych, drogi do Boga, „antropologię te­ drogi do Prawdy, k o n t e m p l a c j i obecności Boga w życiu a t r e m " . Zwrócenie się k u życiu. Przekonanie, że jak człowieka. Wszystkie te tematy idą p o d prąd i na prze­ poza antropologią", „teatr poza prawdziwe życie jest „gdzie indziej", tak prawdziwa an­ kór powszechnym, potocznym t e n d e n c j o m i stereoty­ tropologia jest „poza antropologią", prawdziwy teatr p o m współczesnego życia - już samo sięgnięcie do tra­ „poza teatrem". „Całe życie chciałem opuścić t e a t r " - dycji I s l a m u , wydobycie jego głębi duchowej przeczyć 3 �Zbigniew Benedyktowicz • A N T R O P O L O G I A ŻYCIA. A N T R O P O L O G I A ŚMIERCI. ZAGĘSZCZANIE ŻYCIA może m o d n y m i skrajnym tezom o nieprzejednanej ków wielkości, rozłożenia świateł i c i e n i , objawia m u przepaści i w o j n i e światów - Chrześcijańtwo (Zachód) się jakaś i n n a tajemnica? i Islam. „Czy może pochodzić coś dobrego z Islamu?" Najbardziej przejmujące doświadczenie t o d o k o n u ­ stawia przed n a m i swoje pytanie B r o o k , w którym m o ­ jący się dosłownie na oczach rozpad m a t e r i i . K w i a t y żemy słyszeć echo chrześcijańskiego, ewangelicznego więdną, mięso się psuje, draperia wiotczeje i płowieje, pytania „Czy może pochodzić coś dobrego z G a l i l e i " . kości pokrywają W Tierno Brooka chrześcijaństwo przeglądać w p r o c h . Bywa, że ów rozpad d o k o n u j e się niejako tak­ się może w zwierciadle islamu. Tak samo pytania że w procesie patrzenia. O t o oko nawykłe d o zagłębia­ o prawdę we współczesnym p o s t m o d e r n i s t y c z n y m nia się w szczególe, a p o t e m w szczególe szczegółu tra­ świecie „wielu p r a w d " , relatywizmu i zwątpienia w ist­ c i ogląd całości, gubi dystans, niejako «babra» się nienie prawdy, pytania o znaczenie i wagę doświadcze­ w mięsie m a t e r i i . N a o s t a t n i c h obrazach holender­ nia religijnego w życiu człowieka stawiane t y m spekta­ skiego malarza D i c k a Keta (1902-1940) przedmioty klem zdają się rozsypywać, rozpadać, zamieniać w popiół Bokarze współczesnemu a r e l i g i j n e m u światu, pytania się pleśnią a skrzydła i truchła, powracając jakby do stanu materia 0 przemoc, otwartość i tolerancję, o doświadczenie rozpadają prima. obecności pierwiastka boskiego w prostocie życia reli­ Rozsmakowaniu w m a t e r i i towarzyszy doświadcze­ gijnego - wszystko to wydaje się być ostentacyjną pro­ nie jej n i e u c h r o n n e g o rozpadu, kruchości a zarazem wokacją. Także i p o d względem t e a t r a l n y m Tierno przekorna i n a i w n a c h ę ć ocalenia. N a niezliczonych kar Brooka, mający w sobie coś z Mędrca Bo- obrazach z m o t y w e m Vanitas przestroga Eklezjasty 'va­ Nathana, et omnia vanitas' wydaje się raczej czu­ 1 gdy idzie o nastrój coś z Czechowa, grany na jednej nitas vanitatum strunie, wydaje się być anachroniczny, idzie także p o d łą skargą, c i c h y m opłakiwaniem śmiertelności prąd współczesnych t e n d e n c j i w teatrze, nie t y l k o , że świata. Malarze sławią k r u c h e piękno t y m m o c n i e j , że tego nie stosuje żadnych efektów specjalnych, i chociaż po­ za chwilę nastąpi upadek, rozkład, rozsypywanie się wiedziało się już, że operuje t r a d y c y j n y m i środkami, to w proch. trzeba by powiedzieć, że jest w gruncie rzeczy ateatral- O c a l i ć , ocalić choćby szczątki, zamknąć je w obra­ ny. Teatr Brooka w Tierno Bokarze ostentacyjnie prze­ zie niby w p r y w a t n y m relikwiarzu, gdzie jakieś resztki, mawia ściszonym głosem. Działania tego mistrza ciszy strzępy m a t e r i i podniesione do szczególnej godności i milczenia w dochodzeniu, podchodzeniu do życia, zaspokajają „zagęszczaniu życia", ożywiania w teatrze tajemnicy ży­ zmysłowego k o n t a k t u ze świętością. W Santa M a r i a cia mogłyby stanowić metodologiczny wzór dla a n t r o ­ delia Scala w Sienie przechowywany jest misterny ba­ pologii j a k k o l w i e k by jej nie nazwaliśmy: społecznej, r o k o w y relikwiarz chroniący 'fragment płaszcza M a t k i zaangażowanej, czy tej skierowanej i zwracającej się k u Bożej' z dziurą pośrodku. M a t e r i i t a m t y l k o tyle by życiu. Wystarczyłoby zamienić słowo teatr na słowo opowiedzieć raczej o nieobecności i b r a k u . Pochylanie ludzką potrzebę patrzenia, d o t y k a n i a , antropologia w wypowiedzi Brooka, by uzyskać c h o ć się n a d rzeczami, k o n t e m p l o w a n i e i c h materialności, cząstkę tego wzoru: bezwładu, dziwnego t r w a n i a ('...gdy rzeczy trwają, „Teatr istnieje, by poddawać my w wątpliwość wszystkie przyjęte przekonania. Dyspo­ szukamy trwania - jak powiada R . M . R i l k e ) rzeczywi­ nuje najlepszymi sposobami atakowania tabu i przeła­ ście chyba bardziej niż malowanie i n n y c h motywów m y w a n i a barier. Należą do n i c h skandal, przemoc przykuwa malarza do m a t e r i i . Przemawiające z nisko- i d r w i n a . A l e nie dziś. Już nie. 'Szokujące efekty' już ści rzeczy snują swą opowieść o przemijaniu, ale także nas nie szokują - tak bardzo zbliżyły się do codzienne­ 0 powabie zmysłów." go życia, że zmieniły się w coś całkiem zwyczajnego. Zamieszczamy Dziś nasza pilna potrzeba polega na czymś i n n y m - na również fragmenty książki Jeana Claira De Immundo: t y m , by uchwycić u l o t n y obraz tego, co utraciliśmy O plugastwie w sztuce dzisiejszej, jak nazwaliśmy tę część rozważań autora na temat w naszym własnym życiu. Teatr może n a m dostarczyć sztuki współczesnej: „Wydaje się, że współczesna twór­ ulotnego smaku d a w n o zapomnianych jakości." czość artystyczna gra w całkiem i n n y m rejestrze. N i e ­ W drugiej części n u m e r u d o c h o d z i do głosu d r u g i smak zastąpił smak. Wystawianie na pokaz i bezczesz­ temat: antropologia śmierci za sprawą tekstów Tade­ czenie ludzkiego ciała, poniżanie jego f u n k c j i i wyglą­ usza K a n t o r a na temat „teatru biednego", „teatru d u , morphings i deformacje, okaleczenia i samookale­ śmierci", zapisu n i e p u b l i k o w a n y c h rozmów z K a n t o ­ czenia, fascynacja krwią i wydzielinami ciała z ekskre­ r e m N i n y Kiraly, a u t o r k i tekstu A r s Poetka Tadeusza m e n t a m i włącznie, koprofilia i koprofagia - (...) sztu­ oraz tekstów Jacka Leociaka Spotkanie z tru­ ka oddaje się dziwacznym obrzędom, a plugastwo A l d o n y M i c k i e w i c z , podejmującej 1 ohyda piszą nieoczekiwany rozdział w h i s t o r i i zmy­ temat Vanitas, przemijania, z którym ma do czynienia słów ( . . . ) . N i g d y dotąd twórczość artystyczna nie była artysta malarz: „Czy malarz wpatrujący się przez wiele równie cyniczna i nie ocierała się do tego stopnia miesięcy w ułożone przez siebie przedmioty-modele o skatologię, nieczystość i brudy. N i g d y też - co jesz­ uzyskuje jakąś szczególną o n i c h wiedzę? Czy w i e - w i - cze bardziej zbija z t r o p u - nie była tak ceniona przez dzi więcej niż posługujący się n i m i na co dzień ludzie? instytucje, zupełnie jak w d a w n y c h pięknych czasach Czy poza zrozumieniem relacji przestrzennych, stosun­ sztuki oficjalnej. Bardziej niepokojąca o d fabrykacji Kantora, pem: sekcja zwłok, 4 �Zbigniew Benedyhowicz • A N T R O P O L O G I A ŻYCIA. A N T R O P O L O G I A ŚMIERCI. ZAGĘSZCZANIE ŻYCIA tych obiektów jest bowiem i c h recepcja. D y r e k t o r z y muzeów, organizatorzy wielkich wystaw międzynaro­ Tylko t r u p pije ze zdroju, dowych, krytycy, cały establishment smaku zdaje się który t u każdy z nas słyszy, przyklaskiwać owej sztuce upodlenia. Wszystko dzieje G d y Bóg zmarłemu milcząc skinie ręką swoją się tak, jakby wystawienie na pokaz budzących grozę cial było niezbędne i n n e m u , społecznemu ciału, dla N a p o w i e r z c h n i t y l k o wrzawa jest nasza. którego jest może nawet koniecznym w a r u n k i e m spój­ I baranek swój dzwoneczek wyprasza ności. Zdawać by się mogło, że jedność socius, u i n s t y n k t u , który jest cichszy. którą niegdyś zapewniały religia i polityka, a której nie da się już utrzymać ani w porządku religijnym, a n i w p o l i ­ W bieżącym numerze zamieszczamy również roz­ tycznym, znajduje obecnie oparcie w p u b l i c z n y m m a ­ dział fotograficzny (Prażmowski, Gierałtowski), k o n t y ­ nifestowaniu akceptowanej i celebrowanej skatologii". n u u j e m y d r u k n i e p u b l i k o w a n y c h zapisków, listów Ja­ Rozważania Claira wynikają z idącego na przekór m o ­ na Strzeleckiego. dzie prostego pytania: „dlaczego konsekracja nagiej f i ­ między antropologią a filologią i historią. Tak się zło­ Zamieszczamy teksty o relacjach zjologii odbywa się z błogosławieństwem ludzi, którzy żyło, że wiele inspiracji do tego czym jest, czym m o ­ kierują wielkimi instytucjami k u l t u r a l n y m i w Kassel, głaby być antropologia możemy czerpać z tekstów licz­ Londynie, N o w y m Jorku czy Paryżu?" nie zgromadzonych t u artystów (teatr, malarstwo, fo­ tografia) . Antropologia życia i antropologia śmierci jawią się tu w tym numerze jak dwie nierozłączne strony meda­ Doświadczenia, poszukiwania, w n i k a n i a w istotę lu: „Zaglądamy w twarz śmierci, aby wyrwać jej tajem­ rzeczy, jakie są udziałem artystów, którzy opierają się nicę życia."0acek Leociak, Spotkanie z trupem: na s w o i m instynkcie mogłyby być jakże c e n n ą wska­ sekcja zwłok.). zówką dla tego czym mogłaby być antropologia k u l t u ­ N a tle wrzawy współczesnej sztuki i współczesnej ry. Cóż mogłoby być jej zadaniem naczelnym, ważniej­ kultury ostentacyjny, ateatralny cichy głos spektaklu szym, tak niezbędnym dzisiaj jak to - powtórzmy za Brooka, teatru milczenia ma swoją szczególną w y m o ­ niezwykłym artystą t e a t r u i i n n y m i : - ocalanie znika­ wę. Zdaję sobie sprawę z ryzyka lokalności mego o d ­ jącego (?!) świata jakości. Świata wartości. bioru i łatwego zarzutu, na j a k i się t u narażam, że rzecz sprowadzam do perspektywy polskiej, ale nie cofnę się i przed t y m wyznaniem, któremu zresztą dawałem w y ­ 1 Por. bibliograficzny spis zawartości numerów „Kontekstów" raz w rozmowach zaraz po przedstawieniu: tak się zło­ poświęconych teatrowi i antropologii, jaki zamieszczamy na końcu żyło, że prezentowany w m a r c u wrocławski spektakl tego numeru islamskiego Tiemo Bokara 2 Petera Brooka zbiegł się A u t o r o m tekstów, oraz Pani Prof. Dobrochnie Ratajczakowej i Dr Grzegorzowi Ziółkowskiemu redakcja składa serdeczne podzię­ z pierwszymi k o m u n i k a t a m i o utracie głosu papieża. kowania za zgodę na druk i za współpracę w przygotowaniu publika­ N i k t z nas nie przypuszczał wtedy, że wkrótce będzie­ cji tych materiałów. Prezentowane tu teksty wygłoszone na uroczy­ my świadkami j a k wielką wymowę i moc może m i e ć stości nadania doktoratu honoris causa Peterowi Brookowi, tłuma­ we współczesnym świecie milczenie, i że będziemy czone na żywo przez Jacka Dobrowolskiego, publikujemy w przekła­ świadkami globalnego Misterium mortis. Najlepiej więc dach, które powstały z wersji autoryzowanych, jakie otrzymaliśmy wymowę tego spektaklu, j a k i późniejszych doświad­ od organizatorów tej uroczystości i spotkań z Peterem Brookiem w Poznaniu i Wrocławiu. Szczególnie zaś pragniemy podziękować za czeń i wydarzeń t a k odcinających się o d doświadczeń współpracę Wydawnictwu Naukowemu Uniwersytetu i m . Adama współczesnego świata, współczesnej sztuki i k u l t u r y Mickiewicza w Poznaniu, które przygotowało pierwotne wydanie dałoby się odnaleźć i streścić w słowach X V I Sonetu do tekstów laudacji i opinii [Peter Brook. Doctor Honoris Causa Unwe- Orfeusza (część I I ) Rainera M a r i i Rilkego: ristatis Studiorum Mickiewiczianae Posnanknsis, Poznań 2005]. Tytu­ ły laudacji oraz tekstów Petera Brooka i zapisów ze spotkań z arty­ stą pochodzą od redakcji. Wszystkim serdecznie dziękujemy! Wciąż na n o w o o d nas odrywany jest Bóg, miejsce, które leczy. Cierpcy, bo chcemy mieć wiedzę rzeczy, lecz o n pogodny jest i rozdawany N a w e t ofiarę czystą, uświęconą nie inaczej przyjmuje w swój świat: przeciwstawia d o b r o w o l n y m zgonom swój n i e r u c h o m y ład. 5 ��