https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6fd68e8f87bf1b555810ce71a3fce5ed.pdf 426a84f53ea9712bb6b01be87674ec86 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4042 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Subject The topic of the resource Radomskie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3779 Title A name given to the resource Z badań nad sztuką ludową w Radomskiem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t. 9 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.1 ; s.23-51 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z BADAŃ N A D SZTUKĄ LUDOWĄ W RADOMSKIEM ROMAN Badania terenowe prowadzone przez Sekcję Bada­ samochodem ekipa badawcza, REINFUSS złożona z n i a P l a s t y k i L u d o w e j P I S , p o k r y w a j ą c e swą siatką c a ­ e t n o g r a f ó w , o r a z n a zmianę j e d n e j la Polskę, w w y c h g r u p rysowników. W rezultacie więc w pierwszej t e n sposób kolejności zostały objęły zaplanowane, okolice ażeby mniej pod w z g l ę d e m e t n o g r a f i c z n y m z n a n e , bądź te, k t ó r e w y m a ­ gają szybkiego wołanych w opracowania związku z powodu przemian z postępującym tempem nizacji. Obydwa spośród powyższe względy przemawiały kilku terenów, do badań o b o z o w y c h rozległy obszar planowanych za t y m , że alternatywnie, n a r o k 1953 w y b r a n o położony n a północ ostatecznie od Gór k r z y s k i c h , z a m k n i ę t y o d w s c h o d u i północy zakolem Wisły. Z a k r e ś l o n y nocno-wschodnią część Święto­ województwa d o p r z e r y s o w a n i a n a c z y s t o z e b r a n e g o materiału. Badania twórczość a r t y s t y c z n a , p r o w a d z o n o mował zachodnie kresy województwa Dzięki ofiarnej pracy uczestników — obej­ oraz oddali w łącznie 1927 s t r o n tekście, r y s o w n i c y i 1126 r y s u n k ó w Ilża oraz północny W około badaniach obozowych, sierpnia 1953 г., sowników szych wzięło udział zaangażowanych Jat U n i w e r s y t e t u Sztuk Plastycznych" w które trwały o d 1 d o 31 8 etnografów, spośród Jagiellońskiego K r a k o w i e oraz 12 r y ­ studentów i wyż­ Akademii fotograf -. Ze stałej b a z y mieszczącej się w b u d y n k u p o d w o r s k i m w Policznej ( p o w . K o z i e n i c e ) wyjeżdżała co d r u g i dzień ściennych, a p r z e d e ?, W skład e k i p y b a d a w c z e j w c h o d z i l i e t n o g r a f o w i e : d r R. R e i n f u s s ( k i e r o w n i k obozu), P. B u r c h a r d , J . C z a j k o w s k i , L . Dzięgiel, m g r M . Przeździecka. m g r Z. Reinfussowa, A. Szymczyk, J . Z a w o j s k i , r y sownicv: M . Chaber, M . Czarnecka, St. Hennig, L . Pędziałek, A . P ę d z i m ą ż , M . P i e r g i e s , Z. P y s z M . R o g a , A . Socha, A . S u r m a j , D. Walknowski. Z. W i g l u s z oraz f o t o g r a f S. D e p t u s z e w s k i . tuszem od 500 zdjęć działy l u d o w e j w s z y s t k i m próbek S. D e p t u s z e w s k i fotograficznych tego malo­ tkanin wykonał ilustrujących różne twórczości a r t y s t y c z n e j . M a t e r i a ł y p o ­ w y ż s z e pochodzą z 95 miejscowości ( r y c t). Znaczniej­ sza niż w l a t a c h ubiegłych ilość p u n k t ó w , d o których d o t a r l i członkowie e k i p y prowadzonych w nież grupy dzielenie ' a m o d z i e l n ie pełnym w y n i k a stąd składzie na mniejsze I\lateriałv • J 5 że o b o k badań zastosowano rów­ zespoły zgromadzone zestawieniem 1 R. R e i r . f u s s : B a d a n i a t e r e n o w e w r e g i o n i e K i e l e c k o sandomierskiem. Polska Sztuka Ludowa, 195Ł s. 35 — 47. Niezależnie zabytków s z t u k i l u d o w e j w postaci w y c i n a n e k , (łącznie 141 s z t u k ) . F o t o g r a f i rysunków, członkom e k i p y udało się zebrać trochę o r y g i n a l n y c h leckiego s k r a w e k p c w . Opatów). rękopisu z 1500 zaś 2488 ołówkowych. wanek Kozienice wyniki w c z y m 500 p l a n s z k o l o r o w y c h , 862 r y s u n k ó w sąsiadujące z n i m p r z e z W i s ł ę części w o j e w ó d z t w a k i e ­ (powiaty obozu w y m , j a k i c y f r o w y m okazały się b a r d z o d o b r e . E t n o ­ jeden lubelskiego zwężo­ z dzie­ łą­ 0 w y b o r z e t e r e n u zadecydowały w y n i k i k i l k u wstęp­ przez G a r w o l i n , Puławy — w zakresie jednomiesięcznej p r a c y z a r ó w n o p o d w z g l ę d e m r z e c z o ­ grafowie wiodący z W a r s z a w y sztuki pół­ kieleckiego, z których ludowej dziny k u l t u r y materialnej. szkicami pęnetracyjnych, dziedziny n y m do kluczowej p r o b l e m a t y k i p o s z u k i w a n i a S r k c j i B a d a n i a P l a s t y k i L u d o w e j P I S w r. 1951 objazdów wszystkie z u tła k u l t u r o w e g o , n a k t ó r y m r o z w i j a ł a się m i e j s c o w a czy się o d południa z o b s z a r a m i b a d a n y m i p r z e z ekipę nych objęły p l a s t y c z n e j . P o z a t y m d l a u z y s k a n i a pełniejszego o b r a ­ szerokim t u t e r e n , stanowiący 6-osoborysownicy w y j e ż d ż a l i w t e r e n co c z w a r t y dzień, mając 3 d n i czasu wy­ urba­ wszystkich z dwóch operujące n a ' ОЪо?1б cvfrowin) (n"e uzupdnis- "ad mości ' i i l u s t r a c j e z g r o m a d z o n e " w 14 m i e j s c o " wodach wstępnego J a k w i d a ć z załączonej m a p y , zasięg badań w y c h , pominąwszy j e d e n w y j a z d L u b e l s k i e , podjęty w celach porównawczych, obszary tereno­ n a p o b l i s k i e Powiśle leżące w z a k o l u W i s ł y , o g r a n i c z o n e obejmuje od połud­ n i a b i e g i e m K a m i e n n e j a o d północnego z a c h o d u rzeką Radomką. 23 �RYS HISTORYCZNY O b s z a r t e n , dosyć n i e j e d n o l i t y p o d w z g l ę d e m fizjo­ g r a f i c z n y m , r o z p a d a się n a k i l k a w i ę k s z y c h k o m p l e k ­ W XIII w i e k u , w z w i ą z k u z akcją d o t o w a n i a panujących instytucji kościelnych, znaczne przez obszary sów, różniących się o d siebie p r z e d e w s z y s t k i m w a r u n ­ z i e m i przechodzą w ręce d u c h o w i e ń s t w a . N a południe k a m i g l e b o w y m i . Żyźniejsze g l e b y występują n a d a w ­ od R a d o m i a nych w c h o d z ą c y c h w skład uposażenia b i s k u p s t w a k r a k o w ­ terenach zalewowych l i n i i wiodącej Wisły, a ponadto wzdłuż z I ł ż y do S o l c a n a d Wisłą, g d z i e ciąg­ n i e się n i e z b y t s z e r o k i pas u r o d z a j n y c h lessów. Drugi skiego wie poza wąż, pomiędzy Kamienną bezpośrednich a Górami okolicach Opatowa i Nowej sze z i e m i e mia, Wierzbicy, Ponadto jako lep­ 3 glinki z okolic K a m i e n n e j . Niską wartość z użyteczności piasków w Rado­ Z w o l e n i a . S p o t y k a m y je również n a d d o l n y m biegiem widzenia Świętokrzyskimi, Słupi . uchodzą p i a s z c z y s t e zainteresowań, rolnej posiadają punktu duże połacie zalegające w i d ł y W i s ł y i R a d o m k i o r a z l e w e rozległy k l u c z dóbr 9 iłżeckich, , d r u g i zaś w i ę k s z y k o m p l e k s dóbr d u c h o w n y c h stanowią włości o p a c t w a b e n e d y k t y n ó w w p a s g l e b l e s s o w y c h , ale z n a c z n i e szerszy w y s t ę p u j e już zasięgiem n a s z y c h 8 powstaje Sieciecho­ . D o b r a możniejszych r o d ó w s z l a c h e c k i c h Starżów, Skarbków-Habdanków) (Odro­ skupiały się głównie wzdłuż południowych krańców puszczy, d z y Iłżanką a K a m i e n n ą 10 mię­ . K r ó l e w s z c z y z n y prócz l u ź ­ n y c h w s i w pobliżu g r o d ó w kasztelańskich o b e j m o w a ł y p r z e d e w s z y s t k i m s a m ej puszczę. Akcja kolonizacyjna, prowadzona z różnym natęże­ n i e m zarówno w d o b r a c h królewskich, d u c h o w n y c h , j a k i m a g n a c k i c h , polegała g ł ó w n i e n a zagęszczeniu osad­ p o b r z e ż e średniego b i e g u K a m i e n n e j (koło S t a r a c h o w i c ) nictwa i ciągnące się w k i e r u n k u p ó ł n o c n y m w o k o l i c ę i Sienna o b s z a r y p i a s z c z y s t e , g d z i e p o s t a r e m u rozpościerała się N a jałowych glebach piaszczystych Iłży jako r e s z t k i d a w n y c h p u s z c z występują d o dziś r o z l e g ł e l a ­ sy s o s n o w e W i ę k s z e r e s z t ó w k i leśne z a c h o w a ł y się r ó w nież n a p i a s z c z y s t y c h £ ^ „ „ „ „ e , „ Р t e r e n a c h położonych n a północ Р Г ™ Л , P„ ™ „ na terenach żyźniejszych, minęła natomiast puszcza. Przeglądając mapę opracowaną przez Ladenbergera, ilustrującą s t a n z a l u d n i e n i a interesującego n a s o b s z a r u w w i e k u X I V , w i d z i m y ścisły z w i ą z e k m i ę d z y l u d n i o n e b y ł y w o w y m czasie l e s s o w e o b s z a r y Naszkicowane wyżej w a r u n k i glebowe wywarły d u ­ m i e s z k a ń c ó w n a k m , o r a z żyźniejsze t e r e n y w Starsze cy Iłży i W i e r z b i c y sięgające czasów przedpaństwo- w y c h , s p o t y k a m y przede w s z y s t k i m na lessowych gle­ między G ó r a m i Ś w i ę t o k r z y s k i m i a K a m i e n n ą , liczące 11 — 25 ży w p ł y w n a kształtowanie się stosunków o s a d n i c z y c h . osadnictwo, rodza­ j e m g l e b a gęstością o s a d n i c t w a . N a j i n t e n s y w n i e j z a ­ okoli­ 2 Słabiej już (6 — 10 m i e s z k a ń c ó w zaludnione były obszary na k m ) . 2 położone koło bach z okolic O p a t o w a , w d o l i n i e Wisły i n a u r o d z a j - R a d o m i a i w z d ł u ż d o l n e j leżanki (3 — 5 os./km ), c z y niejszych g r u n t a c h w okolicy Radomia, północno-wschodnia r e n y piaszczyste, subekumeny natomiast te­ porosłe puszczą, posiadały c h a r a k t e r użytkowanej j e d y n i e czasowo przez pa­ sterzy, łowców i bartników. W Średniowieczu do d i e c e z j i interesujące nas t e r e n y k r a k o w s k i e j , co m o ż e nasuwać należały przypusz­ 2 część P o w i ś l a (1 — 2 os./km ) 2 P i a s z c z y s t e z i e m i e położone w w i d ł a c h R a d o m k i i W i ­ sły i m i e d z v Kamienną z ówczesnych źródeł s t a t y s t y c z n y c h , zupełnie ne Porastała j e a Iłżanką były, jak wynika W X I V w i e k u powstaje na jej terenie zaledwie czenie, że cały t e n obszar w c h o d z i ł p i e r w o t n i e w skład na wioska małopolskiego t e r y t o r i u m p l e m i e n n e g o . w i e k u z w a r t y obszar b e z l u d n y puszczy m i e r z y niejszy który jednakże w y d a j e dawną a Mazowszem Potkanskiego, 12 ,:f „10 m i l d o b r y c h " w z d ł u ż Małopolską a .,6 m i l d o b r y c h " w s z e r z klasztoru sieciechowskiego) między J prężnej e k s p a n s j a e l e m e n t u małopolskiego, grupy Sandomierzan, niego o p a n o w a ć północne p r z e d p o l e skich, docierając w kierunku miała Gór według Świętokrzy­ północnym w okolice jed­ , a w X V w . — 5 . W d r u g i e j połowie X V I w i d z i r a c z e j W Górach Ś w i ę t o k r z y s k i c h . granicę plemienną D o p i e r o późniejsza a ściślej Prawdopodob- się pogląd K . bezlud­ puszcza. (od R y c z y w o ł u (od Jastrzębiej jeszcze po Iłżankę), po dobra » . W skład k l u c z a i ł ż e c k i e ­ go biskupów k r a k o w s k i c h w c h o d z i w ó w c z a s 25 w s i 13 , w skład zaś o p a c t w a s i e c i e c h o w s k i e g o — 7 położonych na Powiślu Królewszczyzny. niedaleko Sieciechowa ,B . n i e licząc b e z l u d n y c h o b s z a r ó w puszczańskich, dzielą średniowiecz­ się n a d w a k o m p l e k s y , z k t ó r y c h j e d e n , o b e j m u j ą c y 23 n y c h północna część interesującego n a s o b s z a r u należa­ miejscowości, skupiał się dookoła R a d o m i a , zaś w skład ła a d m i n i s t r a c y j n i e d o k a s z t e l a n i i r a d o m s k i e j , p ó ł n o c ­ d r u g i e g o wchodziło zaledwie n o - w s c h o d n i a , obejmująca g ł ó w n i e o b s z a r y n y c h w pobliżu S o l c a n a d Wisłą między S k a r y s z e w e m skie n j a a Iłżą . W czasach 5 jjo sieciechowskiej, (j 0 sandomierskiej 6 zaś nadwiślań­ południowo-wschod- 7 Radomska. Pisma pośmiert­ 5 J . w . , s. 111. 6 St. A r n o l d : T e r y t o r i a p l e m i e n n e w u s t r o j u a d m i n i ­ stracyjnym Polski piastowskiej. Prace K o m i s j i dla A t l a s u H i s t o r y c z n e g o P o l s k i , zeszyt I I , s. 90. 7 K . Potkański: Puszcza R a d o m s k a , s. 132. 24 położo­ . Z j a w i s k i e m , które się b a r d z o w y r a ź n i e , zwłaszcza 8 J . w . , s. 139. 9 J . w . , s. 140. 3 M a p a g l e b (podz. 1:750 000) — o p r a c o w a l i J . C z a r ­ n o c k i , S. D o k t o r o w i c z - H r e b n i c k i , M . K o b y ł e c k i , Cz. K u ź m i a r . H . Swidziński. St. T y s k i . K r a k ó w 1942. 4 K . P o t k a ń s k i : Puszcza ne, t . T, s. 111. 17 W pobliżu g r o d ó w k a s z t e ­ lańskich skupiało się n a j s t a r s z e h i s t o r y c z n i e s t w i e r d z o ­ ne o s a d n i c t w o w X V I w i e k u zaznacza 10 miejscowości, 10 J . w . , s. 143 — 146. 11 T . L a d e n b e r g e r : Z a l u d n i e n i e P o l s k i n a początku p a n o w a n i a K a z i m i e r z a W i e l k i e g o . L w ó w 1930. 12 B r z o z a ( K r ó l e w s k a ) , l o k a c j a d r u g i e j w s i — K o z ł o ­ w a n i e u d a j e się ( K . P o t k a ń s k i : P u s z c z a R a d o m ­ ska, s. 162). 13 Z w o l e ń , G o t a r d o w a W o l a , P a c i o r k o w a W o l a , Ś w i e t ­ l i k o w a W o l a , S u s k a W o l a ( j . w . , s. 162). 14 K . P o t k a ń s k i : Puszcza R a d o m s k a , s. 136. 15 A . P a w i ń s k i : P o l s k a w X V I w i e k u . Małopolska, t . I I I , s. 322. 16 J . w . , s. 3 2 1 . 17 J . w . , s. 323. �• з о о о о о Ryc. 1. Mapa miejscowości, w których zebrano ф — w czasie o b j a z d u n e n e l r a c y j i u ' : ; o . % — w czasie obpzu. materiału »' czasie O • ( badań w w r. W53. czasie o b j a z d u i о ! » Д | — baza obozu. 1 — Cecylówka Glowaczowska. 2 — Głowaczów. 3 — Brzoza4 — Sewerynów 5 — Wola Brzózka. 6 — Kozienice7 — Cecylówka. 8 — Bartodzieje nad Radomką. 9 — Piaseczno. 10 — Mąkosy. 11 — Dąbrowa Jastrzębska. 12 — Jastrzębia. 13 — Jedlnia. 14 — Krasna Dąbrowa. 15 — Molendy. 16 — Garbatka. 17 — Kociołki. 18 — Slawczyn19 — Oleksów. 20 — Gródek. 21 Zawada. 22 — Sarnów. 23 — Bierdzierz. 24 — Patków. 25 — Policzna. 26. — Czarnolas. 27 — Chechly. 28 — Zwoła. 29 — Marianów. 30 — Góra Puławska. 31 — S u c h a . 32 — Wilcza Wola. 33 — Jedlanka. 34 — Strykowice Dolne. 35 — Strykowice Górne. 36 — Zwoleń. 37 — Załazy. 38 — Zamość. 39 — Wola Zamojska. 40 — Zielonki. 41 — Mierzączka. 42 — Okrążnica. 43 — Przyłęk. 44 — Bartodzieje 45 — Tczów- 46 - Kuczki. 47 — Kłonówek. 48 — Skaryszew. 49 — KowalaStępocin. 50 — Młodocin. 51 — Mtodocin Większy. 52 — Szydłowiec. 53 — Jastrząb. 54 — Wierzbica. 55 — Modrzejowice. 56 — Gaworzyn. 57 — Pakosław. 58 — Krzyżanowice. 59 — Starosiedliee. 60 — Iłża. 61 — Seredzice. 62 — Tychów. 63 — Mi­ rzec 64 — Jedlanka pod Iłżą. 65 — Kałków. 66 — Chotyzie. 67 — Leszczyny. 68 — Wola Solecka. 69 — Jawor Solecki. 70 — Lipsko. 71 — Rzeczniów. 72 — Bronisławów. 73 — Solec 74 — Sienno. 75 — Wodąca. 76 — Maruszów. 77 — Sadkowice. 78 — Zemborzyn. 79 — Czekarzewice. 80 — Okól. 81 — Bałtów. 82 — Dębowa Wola. 83 — Koszary Denkowskie. 84 — Kąty Denkowskie. 85 — Denków. 86 — Tarłów. 87 — Brzozowa. 88 — Wola Lipowa. 89 — Potok. 90 — Gliniany. 91 — Ćmielów. 92 — Drygulec93 — Ożarów. 94 — Ułęż. 95 — Baranów. 96 — Żyrzyn 97 — Bochotnica. 98 — Kazimierz nad Wisłą. 99 — Karcz­ miska. 100 — Opole. 101 Wrzelowiec. 102 - Józefów. 103 - Rybitwy. 104 — Popów. 105 3fisfcotoice. 106 — śtoieciechow, �na t e r e n a c h urodzajniejszych, sek należących d o średniej jest znaczna trwająca Obejmuje żadne w i ę k s z e o s a d n i c t w a n i e zachodzą, pod koniec X V I I I w i e k u zaczyna kolonii, w wio­ się a k c j a zasadzie p r z e z cały dopiero obszarach nowe kolonie folwarcznych. Z na tego właśnie ce wioski o nazwach Marianów, Jadwinów, Antonówka, świadczy fakt, że n a t e r e n i e J e d l n i pow stałG w t e d y E l e m e n t osadniczy, część R a d o m s k i e g o czesne, n i e b y ł zrąb stanowiła przeludnionej jednej aż 5 n o w y c h r okresu po­ występują­ Anielin itp, Jak kolonizacyjna, t y l k o starej w s i osad 1K który zaludniał interesującą nas o d Średniowiecza p o czasy w s p ó ł ­ jednolity. Niewątpliwie ludność małopolska, Sandomierszczyzny główny ściągająca i Mazurzy, jego tu z którzy p o s u w a l i się k u p o ł u d n i o w i w głąb R a d o m s k i e g o , wzdłuż KULTURA N a t e r e n a c h z d a w n a osiadłych p o d s t a w o w y m łem u t r z y m a n i a mieszkańców była przybywali w Ra­ c s i e d l e n i m . i n . w S u c h e j n a północny zachód o d Z w o l e ­ u t w o r z o n y c h od i m i o n , j a k n p . i n t e n s y w n i e p r o w a d z o n a była o w a a k c j a to osadnicy d o m s k i e ze s t r o n n a w e t dosyć odległych. P r z y k ł a d e m t e ­ go mogą być t a k z w a n i P o s a n i a c y XIX. rozparcelowanych chodzą t a k l i c z n i e n a t e r e n i e R a d o m s k i e g o jącego puszczę, k i e d y zakładania o n a z a r ó w n o dawną puszczę k r ó l e w s k ą , j a k często t w o r z y t e n u r t y mieszały się ze wiek i t e r e n y poza nią położone, należące d o s z l a c h t y , k t ó ­ ra d o p ł y w ó w wiślanych. O b y d w a sobą zwłaszcza w późniejszej f a z i e o s a d n i c t w a , o b e j m u ­ W X V I I w i e k u na terenie Radomskiego zmiany w dziedzinie ilość szlachty. uprawa źród­ roli, na­ nia P r ó c z ludności p o l s k i e j (ludność z n a d S a n u ) , wśród przybywający,n n i e brakło r ó w n i e ż i o b c y c h . W niektórych miejscowo­ ściach ( C e k a r z e w i c e ) ż y w e są dziś t r a d y c j e o t a t a r s k i m pochodzeniu niejsze, mieszkańców. Są o n e t y m że zarówno w prawdopodob- Cekarzewicach, jak i innych w i o s k a c h ( n p . w T c z o w i e ) s p o t y k a się t y p y a n t r o p o l o ­ g i c z n e uzasadniające m o ż l i w o ś ć w c a l e ponenty azjatyckiej. przede w s z y s t k i m Elementem XIX-wieczne wynikiem kom­ było kolonizacji obcym byli Niemcy, ły n a interesującym poważnej osadnictwo wewnętrznej. których w s i e tworzy­ nas o b s z a r z e 4 w i ę k s z e s k u p i s k a po k i l k a k o l o n i i każde ". N i e k t ó r e z t y c h osad z czasem 2 opustoszały i zostały z a s i e d l o n e p r z e z ludność polską, w w i e l u j e d n a k ż y w i o ł n i e m i e c k i utrzymał się d o c z a ­ sów o s t a t n i e j wojny MATERIALNA Wisłą p r z y c z y n i ł się d o o ż y w i e n i a f l i s a c t w a w e w s i a c h nadwiślańskich. Dawny t o m i a s t w k r ó l e w s k i c h w s i a c h , położonych n a k r a w ę d z i układ stosunków innymi ciekawymi w i e j s k i c h , wyrażający puszczy, p o w a ż n ą rolę grały h o d o w l a bydła, ł o w i e c t w o między i p r z e d e w s z y s t k i m b a r t n i c t w o , które d o końca XVIII u k ł a d ó w r o l n y c h (Mąkosy S t a r e - ) , uległ w i e k u posiadało organizację opartą n a d a w n y c h przy­ przemianom pod koniec archaizmami w się zakresie zasadniczym ub. wieku, kiedy w związku w i l e j a c h . B a r t n i c y w s i k r ó l e w s k i c h (Jastrzębia, M ą k o ­ z uwłaszczeniem włościan następowało często p o w t ó r ­ sy, K o z ł ó w , K o z i e n i c e i J e d l n i a ) t w o r z y l i j e d n o ne r o z m i e r z a n i e „bra­ c t w o " , k t ó r e g o w ł a d z e ze „starostą b a r t n y m " n a czele mieściły Mę w J e d l n i M i m o z n i e s i e n i a w r wilejów d l a bartników d a r k a b a r t n a w puszczy komisja z Radomia nania puszczy (tzw 1811 p r z y ­ obelnego), gospo­ trwała n a d a l , a g d y w 1829 r . przystąpiła d o m i e r z e n i a i p r z e c i ­ 1 R o z p a c z l i w e wysiłki bartników n i e uratowały j e d n a k p u s z c z y w która w X I X w i e k u zaczęto sposób r a b u n k o w v . Spław drzewa gruntów, a n a w e t p r z e m i e s z c z a n i e y c h w s i czy też częściowe i c h r o z p r o s z e n i e przenoszenia d o m o s t w „na k o l o n i e " . D a l s z e przemiany, a k c j a k o m a s a c j i gruntów, p r o w a d z o n a nie w I I p o ł o w i e o k r e s u Samodzielne szeniu s. 165. 19 O. K o l b e r g : R a d o m s k i e , t . I , s. 10. W e d ł u g W . M a t l a k o w s k i e g o „ P o s a n i a k a m i " nazywają mieszkańców w s i A u g u s t o w a i A u g u s t o w s k i c h B u d (położonych n a północny zachód o d Z w o l e n i a ) , k t ó r z v za czasów Stanisława A u g u s t a m i e l i t u zostać p r z e s i e d l e n i z n a d S a n u (W. M a t l a k o w s k i : „ P o s a n i a ­ c y " . Wisła, t . I I I , s. 168). O b e c n i e mieszkańcy B a r ­ todziejów (gm. Tczów) mianem" „Posaniaków" określają ludność z n i e z b y t odległego L i n o w a , L u c i n a , Józefatki, P o d g ó r y , Gózdu, K a r c z ó w k i , D r o żanki i P o d m o s t k u . M i e s z k a ń c y t y c h w i o s e k mają posługiwać się nieco inną g w a r ą ( n p . i n a c z e j w y ­ mawiają głoskę 1") i różnić sie n i e c o s t r o j e m m n i e j t a m b o w i e m w y s t ę p o w a ł o samodziałów, ' a l e za t o posaniackie b u r k i " bvłv b a r w n i e j s z e od t v e h któ­ r e nosiły k o b i e t y u ' „ M a z u r ó w " w ' B a r t o d z i e j a c h . 20 N a północny wschód o d K o z i e n i c : Ś w i e ż e Górne, H o l e n d r y , L u c y n ó w , K o l o n i a Wółczyńska, Wólka T u r z v i i s k a ; m i ę d z y Z w o l e n i e m a Wisła: W ł a d y s ł a ­ w ó w . Ługi, H e l e n ó w , Polesie, L e o k a d i ó w , K u r o s z ó w . Sosnów, Z a r z e c z e , P a j ą k ó w ; w o k o l i c y S i e n n a i L i p s k a : Janów, Gozdowa, Kadłubek, L u d w i k ó w , N o w a W i e ś : n a p o ł u d n i o w y zachód o d R a d o m i a : Z a b i e r z ó w , Młodocin, K o s ó w , P e l a g i ó w , T r a b l i c e , Kotarbice. 21 K . P o t k a ń s k i : Puszcza R a d o m s k a , s, 172 — 174 26 intensyw­ 3 gospodarstwa, ..ukazu" o deść międzywojennego- . które p o w s t a ł y p o o g ł o ­ uwłaszczeniu, n a ogół dosyć duże. P o w a ż n ą i c h część s t a n o w i ł y g o s p o d a r s t w a były „peł­ n e " , mierząc 1 w ł ó k ę z i e m i (30 m o r g ó w ) , a zdarzały się w s i e , j a k n p . B i e r d z i e ż w p o w . Koizienice, 18 K . P o l k a ń s k i : Puszcza R a d o m s k a , ca¬ skutkiem n i w e l u i ą c e d a w n ą strukturę rolną, przyniosła ze sobą b a r t n i c y p r z e c i w s t a w i l i się t e m u z sie­ k i e r a m i w ręku eksploatować prawa ł g r u n t u przypadająca n a 1 g o s p o d a r s t w o g d z i e ilość w a h a ł a się o d 30 — 50 m o r g ó w . N a s k u t e k d z i a ł ó w r o d z i n n y c h m a ­ jątki szybko ulegały rozdrobnieniu. Ciekawym przy­ kładem ilustrującym t e n p r o c e s j e s t C e c y l ó w k a , młoda wioska koło wieku k i e d v założona została n a ś w i e ż y m k a r c z u n k u , Głowaczowa. liczyła o n a 44 g o s p o d a r s t w a , l włókę ziemi. W roku W pierwszej połowie z których k a ż d e posiadało 1914 jedynie 5 gospodarstw utrzymało się p r z y t y m w y m i a r z e , 27 g o s p o d a r s t w siadało p o 1/2 w ł ó k i r e s z t a zaś włóki 43 p o 1 4 po­ 1/4 l u b m n i e j . O b e c ­ n i e jest w C e c y l ó w c e 1 g o s p o d a r s t w o rodziny XIX 19 liczących p o ^ pełne 12 p o 1 '2 З-тог**! o r a z 3 bezrolnych Podobny proces rozdrabniania gospodarstw dził o c z y w i ś c i e i w i n n y c h w s i a c h R a d o m s k i e g o . zacho­ Jak 22 J . w., s. 175. 23 N p . W ó l k a Brzózka, posiadająca p i e r w o t n i e n i w o w y układ g r u n t ó w , p o k o m a s a c j i w r o k u 1932 p r z e ­ n i e s i o n a została n a i n n e m i e j s c e , p r z v c z y m g o s p o ­ d a r s t w a , ułożone r e g u l a r n y m łańcuchem p o d w u s t r o n a c h d r o g i o t r z y m a ł y działki w p o s t a c i j e d ­ n e g o pasa z i e m i , biegnącego p r o s t o p a d l e p o j e d n e j stronie drogi. �w y n i k a z zachowanej d o dziś t r a d y c j i , z a r ó w n o w o k r e ­ sie uwłaszczania, j a k i bezpośrednio p o n i m g o s p o d a r ­ k a w s i r a d o m s k i e j u t r z y m y w a ł a się n a p o z i o m i e niskim. Do orki dosyć używano „sochy", którym to m i a n e m , j a k można w y w n i o s k o w a ć z n i e z b y t j a s n y c h wypowie­ d z i , określano radło r y l c o w e ( C e c y l ó w k a ) l u b r a m o w a te ( B r z o z o w a ) , plużycy przymocowane cylówka z długą grządzielą, do której b y ł o j a r z m o w o ł o w e g o zaprzęgu Głowaczowska, Wola Solecka, O s t a t n i e płużyce z p o s k r a c a n y m i g r z ą d z i e l a m i ne b y ł y jeszcze w o s t a t n i m dziesięcioleciu (Czarna) obok nych coraz już częstszych z żelazną odkładnicą kowale skib) Orano w wąskie bronowano używali laskowymi d o włóczenia pługów utrudniała pTLThXTwano zziae i a e i — co n i a n e. w i a n bronami gałęzi V a w stanie n ą wiejscy a suszonym (orka w ^/Vśród (tzw roślin * w z a i łopaty, z a o p a t r z o n e j e 6 (Cecylówka) sierpa kosy) g sp a a r s w r 4 - niektórzy tarniny uży\vanie i ). drewnia­ (szerokości Sprzęt zbóż o d b y w a ł się p r z y p o m o c y zagony używa­ ub. wieku które w y r a b i a l i zagony (Ce­ Sewerynów). Choty- у у w¬ y n i e p o л aj с Ir ii cn żelazne o k u c i e ( C z a r n a , B a r t o d z i e j e , w w ąn сs k Czarno- las). I n w e n t a r z ż y w y — dosyć l i c z n y , a l e nędznie u t r z y ­ m a n y — wypasał się n a w s p ó l n y m p a s t w i s k u ( k t ó r e g o l i k w i d a c j a w w i e l u w s i a c h nastąpiła d o p i e r o w z w i ą z ­ k u z komasacją g r u n t ó w dokonaną w o k r e s i e wojennym), p o d opieką g r o m a d z k i e g o o d w i o s n y d o .,św. Stanisława" z p a s t w i s k a do s t a j n i między­ pasterza. (8. V ) n i e Krów spędzano n a południe, b o i t a k n i e b y ł o czego doić. Jesienią p a s i o n o n a rżyskach, k t ó r e d o l i ­ s t o p a d a leżały n i e z a o r a n e . N a p a s t w i s k u oprócz k r ó w pasły się w o ł y , ną stanowiące w w i e k u ubiegłym głów­ jeśli n i e j e d v n a siłę p o c i ą g o w ą n a wsi- r a d o m s k i e j , o r a z owce^ a c z a s e m i ś w i n i e no n a paszę Hodowla przedstawiali się (zależnie od wsi) r 10 i w i ę c e j n a gospodarstwo) znaczny spadek poglov^ia spowo- Kloni c h o w a n o b a r . .' , '. , , h y c n i e w i e c e i niż 1 .laci. i w i e u i n n y c w s i e mi о у para o m . w г л а с и с pns.daa w y m a a i ni j e d e n g o s p o d a r z w e w s i , który z a w o d o w o t r u d n i ! się przewozem towarów. Z ч ewolucję р przeszło w I I p o ł o w i e łego w i e k u b a r t n i c t w o . S i a d y j e g o dadzą się к о е z a w i e s z a n o w lesie n a w y s o k i c h d r z e w a c h . O k o ł o r o k u 1910 u l e z a w i e s z a n e n a d r z e w a c h , a l e już n i e w Patkowie (gm. P o l i c z n a ) , ule kło­ dowe w powszechnym (tzw. „pniakowe") to p i o n o w o ( „ s t o j a k i " ) , czy p o z i o m o jeszcze zespoły t a k i c h u l i u t r z y m a ł y się do początku X X w i d z i e ć można w w i e l u w s i a c h Kuczkowski z J e d l n i pamięta z o p o w i a d a ń s w e g o d z i a d k a , że d a w ­ lasy „podzielone były n a części, dziś p o l a " i w każdej z t y c h części miał i n n y swoje b a r c i e z pszczołami. Z a r a z jak gospodarz po żniwach bartnik Naszkicowany wyżej przy nym zmianom obecnego Radomskiego. pomocy w pierwszych dwóch stulecia. Zapowiedzią swych go" z żelaznym lemieszem dopiero wie­ jeszcze kilku przykła­ dów s t a n g o s p o d a r k i r o l n e j i h o d o w l a n e j uległ p o w a ż ­ XIX do d o m u n i e k i e d y czy („leżaki"). Większe a opustoszałe z pszczół dziś wyruszał w o z e m zaprzężonym w parę w o ł ó w n a o b j a z d b a r c i , skąd w r a c a ł pasiekach ubieg­ s k i c h . Sześćdziesięciosiedmioletni okoliczne użyciu b y ł y ustawiane w ku w Czarnolesie, Julian pusz­ czy, t y l k o koło d o m u , w i d z i e ć można było w czasem odszukać w t r a d y c j i niektórych w s i puszczań­ niej szczytowej. 'wypuszcza­ Dopiero l i k w i d a c j a serwitutów p a s t w i s k o w y c h Interesującą chałupa z wejściem w ścianie Tczów (pow. Kozienice). n^i o.°ół j e d n a k w u b s t u l e c i u h o d o w a n o o w i e c dosvc dużo (5 dowala 2. Stara a b y i c h w d o m u n i e trzeba było karmić owiec dosvć różnie które chętnie Ryc. w. rozpowszechnienie dziesiątkach l a t i c h było się t z w . „pługa pod koniec kowalskie­ i o d k ' a d n i c a , który, przyjęty po t y g o d n i u , w i o z ą c p o d e b r a n y irród w p l a s t r a c h z ł o ­ początkowo z n i e d o w i e r z a n i e m , s z y b k o w y p a r ł żonych d o b e c z e k . M i ó d sprzedawał Ż y d o m w t v w n i c j s z e narzędzia d o o r k i . W t y m s a m y m m n i e j w i ę ­ Kozie­ prymi- n i c a c h . K u p i e c zaznaczał kreską n a beczce, dokąd się­ cej gają p l a s t r y , w y j m o w a ł beleczkową, zaopatrzoną w żelazne „ b r o n i k i " , a t r a k ­ z n i e j zawartość, a następnie w l e w a ł w o d ę po kreskę i m i e r z y ł i l e j e ^ t ° a r n c ó w miód s p r z e d a w a l i Niewiele pamięta brrtnicv w plastrach na od K u c z k o w s k i e g o z czasów dzieciństwa, starszy Karol CT dyż garnce Jaroszek że u l e dłubane z p n i cja czasie zniknęła wołowa ustąpiła brena laskowa, przed zastąpiona zaprzęgiem przez końskim. W o k r e s i e „ w o j n y j a p o ń s k i e j " (1905), która n a t e r e n i e byłego z a b o r u r o s y j s k i e g o ustalaniu chronologii jest ważnym elementem zjawisk pojawiają się w na w s i 27 �k i e r a t y , sieczkarnie, wypierające „skrzynkę do sieczki", jący znikają d r e w n i a n e łopaty i w i d ł y , a s z u f l e d o „ w i a n i a " zboża zastępują młynki. p r z e s t r z e n i l a t k i l k u n a s t u ( o d 1911 r- T e m p o p r z e m i a n w z m a g a się w l a t a c h p o p r z e d z a j ą ­ c y c h I w o j n ę ś w i a t o w ą i w czasie j e j t r w a n i a . Z n i k a torzy okres I w o j n y w ó w c z a s o s t a t e c z n i e w ó ł z g o s p o d a r s t w a chłopskiego, n a m i e j s c e pługa k o w a l s k i e g o z a c z y n a w c h o d z i ć ż e ­ l a z n y pług f a b r y c z n y , o r k a w z a g o n y zostaje zastą­ d o m s k i e g o z a c z y n a się rozpowszechniać u p r a w a ł u b i ­ n u , p o d p a t r z o n a przez chłopów n a g r u n t a c h d w o r s k i c h czy plebańskich. N a s i e n i e łubinu s p r z e d a w a n o p o c z ą t ­ p i o n a orką „ w składy", ulegają l i k w i d a c j i o s t a t n i e śla­ d y trójpolówki, w postaci ugorów z o s t a w i a n y c h co k o w o „na g a r ś c i e " , a b y ł o o n o t a k p r z e z c h ł o p ó w c e ­ n i o n e , że w o k r e s i e d o j r z e w a n i a t r z e b a go b y ł o n o c a m i t r z e c i r o k , „ ż e b y z i e m i a nabrała p i l n o w a ć p r z e d złodziejami Wpadającym w mocy". oko symbolem zachowanych prze­ ten moment 1928 — Mirzec), następował najczęściej w różnych w s i a c h jednak Chotyzie podają — na do informa­ światowej. W t y m r ó w n i e ż czasie n a p i a s z c z y s t y c h g l e b a c h Ra­ (Gródek). W okresie międzywojennym tendencja w s i do u n o ­ m i a n było zastąpienie kosą s i e r p a p r z y sprzęcie z b o ­ ża. J a k w y n i k a z kilkudziesięciu przeprowadzonych wocześnienia g o s p o d a r k i h a m o w a n a b y ł a p r z e z c i ę ż ­ k i e w a r u n k i e k o n o m i c z n e . J e d y n i e najzamożniejsi s p o ­ w y w i a d ó w , t r a d y c y j n y c h narzędziem u ż y w a n y m w R a ­ d o m s k i e m do sprzętu zbóż b y ł za pamięci i n f o r m a t o ­ rów wyłącznie sierp. śród chłopów m o g l i p o z w o l i ć sobie n a uzupełnienie sprzętu n o w y m i m a s z y n a m i , j a k s i e w n i k i c z y ż n i w i a r ­ k i B a r d z i e j ogólnie natomiast rozpowszechniło się Z e sprzętem kosą z a p o z n a l i się m i e j s c o w i chłopi bądź w d w o r a c h , g d z i e p r z y b y w a l i n a ż n i w a k o s i a r z e użycie n a w o z ó w s z t u c z n y c h , z których w mniejszej czy w i ę k s z e j s k a l i k o r z y s t a l i r ó w n i e ż chłopi ś r e d n i o ­ z Małopolski ( C z a r n o l a s ) , bądź w N i e m c z e c h w czasie w y j a z d u „na S a k s y " ( K o z ł ó w e k , M i r z e c ) . O p ó r p r z e ­ c i w k o s i e był z n a c z n y , uważano b o w i e m , że t e n s p o ­ sób sprzętu p o w o d u j e m i e r z w i e n i e słomy, p o t r z e b n e j d o p o s z y w a n i a dachów, i u b y t e k z i a r n a , k t ó r e przy k o s z e n i u r o z s y p u j e się po z i e m i . W y s t a r c z y ł o j e d n a k , a b y ktoś ze w s i r a z przełamał panujące u p r z e d z e n i e , a już kosa odnosiła z w y c i ę s t w o n a d s i e r p e m . D e c y d u ­ P o zakończeniu I I w o j n y ś w i a t o w e j w g o s p o d a r c e w s i r a d o m s k i e j zachodzą z n a c z n e z m i a n y , w y n i k a j ą c e z dążności d o m e c h a n i z a c j i i unowocześnienia r o l n i ­ c t w a . W z o r y c z e r p a n e z P G R i g o s p o d a r s t w spółdziel­ c z y c h , a k c j a P O M — przyczyniają się d o s z y b k i e g o l i k w i d o w a n i a d a w n y c h , przeżytkowych f o r m u p r a w y roli. • < i zamożni c z y n a w e t małorolni. i 71 / W . , , - — 4 + - - I - —~4h— -ł p - 4 4 - - H - t - 0 - 4 HU Ryc. 28 T S t 3. Schematy ważniejszych planów chałup w Radomskiem: a — Tczów, b — Sadkowice, с — Czekarzeuiice, d — Strykowice Dolne. (S — sień. 1 — izba, К — komora, Ku — kuchnia, P — pokój). �Ryc. 4. Chałupa nie zamieszkana, licząca ponad 90 lat. Jedlanka (pow. Kozienice). BUDOWNICTWO Przedstawiony t u na przykładzie z m i a n zachodzących strzeni rolnictwa obraz w życiu w s i r a d o m s k i e j n a p r z e ­ stulecia — znajduje innych dziedzinach ludowej s w e ścisłe a n a l o g i e i w k u l t u r y , które w t y m s a ­ łowe w y k o n y w a n e były wówczas wyłącznie przy c i u s i e k i e r y , końce zaś b e l e k sterczały poza zrąb n i e ­ regularnie. Konstrukcja puje gdzieniegdzie sumikowo-tatkowa wystę­ w s t a r y c h stodołach (Gródek, D r y - m y m m n i e j w i ę c e j r y t m i e ulegały p r z e o b r a ż e n i o m , p o ­ gulec, B r z e z o w a ) , W b u d o w n i c t w i e m i e s z k a l n y m legającym k a m y ją w y j ą t k o w o miejsca n a t y m , że e l e m e n t nowym formon, czesną cywilizację. mogły w architektura przynoszonym Jedynie niektórych zachodzących tradycyjny czego ludowa, pozornie na, g d v ż p r z y j m o w a n i e przez przyczyny wypadkach przemian, ustępował współ­ gospodarcze powstrzymać przykładem bardziej nowszych form tempo jest np. uży­ (Dębowa Najprymitywniejszą formą spoty­ Wola). budynku mieszkalnego, występującą już t y l k o w o p o w i a d a n i a c h l u d z i s t a r y c h (Jedlnia, Mąkosy), były chałupy, których wnętrze składało się w y ł ą c z n i e z i z b y . M i e s z k a j ą c a w konserwatyw­ biedota wejściem jest t u połą­ luźno s k l e c o n e wiejska dostawiała sienie. czasem Opisane przed t u domy nich zanikły w czone z d u ż y m w y s i ł k i e m e k o n o m i c z n y m , k t ó r e m u n i e 70 l a t a c h u b . s t u l e c i a , dziś o d p o w i e d n i k i e m i c h są m a ­ z a w s z e ł a t w o podołać. leńkie d o m k i d w u w n ę t r z n e , składające się z i z b y i s i e ­ W architekturze ludowej Radomskiego materiał b u d o w l a n y stanowiło d r z e w o nie niejasne przekazy podstawowy sosnowe. t r a d y c j i wspominają o Jedy­ (plecio­ n i . F o r m ą niegdyś t y p o w ą d l a R a d o m s k i e g o budvnku sieni, izby i k o m o r v , p r z y c z y m wejście do nych?) d o m a c h „z jałowca" (Bronisławów), które m i a ­ sieni ły być s t a w i a n e „za p a ń s z c z y z n y " , czy b i t y c h z g l i n y bądź o d dłuższej ściany b u d y n k u mieszanej mieli nież d r z w i d o k o m o r y ( r y c (Jedl- rolę w terenu Jest rzeczą ze słomą (Czarnolas). Podobne domy budować w X I X w . ubożsi koloniści n i e m i e c c y n i a ) . W p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j części b a d a n e g o obfitość k a m i e n i a w y s t ę p u j ą c e g o kach przyczyniła się d o r o z w o j u w płytkich odkryw­ budownictwa ka­ m i e n n e g o , k t ó r e zwłaszcza p o I w o j n i e ś w i a t o w e j zmie­ niło w y g l ą d n i e k t ó r y c h w s i ( j a k n p . C e k a r z e w i c e n e m i a ł y ściany w y k o n a n e z grubych bali, n y c h n a „obłap" z n i e r e g u l a r n i e wystającymi węgłowaostatka­ m i . T e g o r o d z a j u w ę g i e ł s p o t y k a się już b a r d z o r z a d k o . Przykładem sięgająca wieku, w może być s t a r a chałupa w niewątpliwie której obok co n a j m n i e j belek Sadkowicach, początków obustronnie XIX zaciosanych n a „ o b ł a p " występują też zacięcia p o j e d n e j t y l k o s t r o ­ n i e b e l k i . W ę g i e ł n a „ r y b i o g o n " posiadają już chałupy s t a w i a n e w p o ł o w i e u b . w i e k u , j e d n a k ż e zacięcia węg­ umieszczone wypadku budynkach b y ł o bądź ewakuacji interesującą że w szczycie ( r y c . 2, За), w której były 3 b 4) mienia w rów­ Grały one ważną podczas dwóch tego pożaru rodzaju sięgających n i e w ą t p l i w i e p o c z ą t k ó w u b i e g ­ łego s t u l e c i a , izbę s t a n o w i w ę g ł o w a n a s k r z y n i a d o k t ó ­ r e j n a d w ó c h p r z e c i w l e g ł y c h końcach d o b u d o w a n e czy w m n i e j s z y m s t o p n i u O k ó ł ) . D a w n e chałupy d r e w n i a ­ były c h a ­ łupy składające się z ułożonych w z d ł u ż o s i podłużnej slup" wcelowane nych budynkach n a r o b a c h sień i k o m o r a mających k i e t r z y w n ę t r z a są ^к ^ t ^к nycn p r z y c i e s i a c n . у wiaaajacy „typowej k u , opisanej u gospodarzy podobny ^ • ^ p zy układ o o l o^n e ^ ^ ę cnampie^cMopsKiej przez K i t o w i c z a - , z Sc| 'W i n wszyst wsrjól ™ ![ " , p - л v występował zarówno k i l k o m o r g o w y c h , j a k i u bogaczy posia- 24 J . K i t o w i c z : O p i s o b y c z a j ó w za p a n o w a n i a A u g u s t a I I I . W y d . B i b l i o t e k i N a r o d o w e j o p r a c o w a ł R. P o l l a k , W r o c ł a w 1951, s. 322. 29 �\ Ryc. dających między peine nimi 5. Ozdobnie gospodarstwa polegała jedynie szalowany szczyt jednowłókowe. n a ilości dachu. Różnica i rozmiarach osobno stojących b u d y n k ó w g o s p o d a r c z y c h * W n e- Dom w nr 25, Wólka materiał siednimi ną n a d w i e części i t a k p o w s t a w a ł a mała i z d e b k a z w szczytowej pańszczyźnianych „chałupki" podstawie sprzecznych czasem wypowiedzi i n ­ formatorów I r t i d n o jest ustalić, czy n a t e r e n i e R a d o m ­ skiego starsza formę s t a n o w i opisana Policzna). analogiczne (Opoczyńskie, chałupy z r e l i k t o w o występują, czać, że s t a r s z y j e s t j e d n a k Zarówno j a k i porównanie z są­ Świętokrzyskie), wejściem od pozwalają przypusz­ ściany t y p wąskofrontowy. J a k w y n i k a z ich dawnego rozmieszczenia w terenie, a t a k ­ zamieszkiwała k o m o r n i c z a b i e d o t a Na zabytkowy, terenami gdzie W czasach (gm. o d m i a n i e w ą s k o — czy s z e r o k o f r o n t o w e j . jednak których d o m a c h sień r o z d z i e l o n a była ścianką p o p r z e c z ­ ..chałupką". Policka wyżej chałupa że z ż y w e j jeszcze t r a d y c j i , d o m y składające się z s i e n i , i z b y i k o m o r y , u m i e s z c z o n y c h n a j e d n e j osi powały ich dawniej na całym z a n i k a n i a kształtuje badanym się różnie. wystę­ terenie. W Okres niektórych w s i a c h d o m y t a k i e s t a w i a n o jeszcze w czasach I I w o j ­ 2Г: W świetle m a t e r i a ł ó w t e r e n o w y c h z e b r a n y c h w R a ­ d o m s k i e m niesłuszne w y d a j e się przypuszczenie W. K r a s s o w s k i e g o , j a k o b v „chałupy, w skład k t ó ­ r y c h wchodziła i z b a o r a z u m i e s z c z o n a p o j e j p r z e ­ c i w l e g ł y c h s t r o n a c h sień i k o m o r a , w y k o n y w a n o w r a m a c h pańszczyźnianych g o s p o d a r s t w m a ł o¬ r o 1 n у с h " (W. K r a s s o w s k i : Chałupa p o l s k a n a przełomie X V I i X V I I w i e k u . Polska S z t u k a L u ­ d o w a 1953, s. 289). 26 W B a r t o d z i e j a c h ( p o w . R a d o m ) zachowała się t r a n v c i a . że w czasach f e u d a l n y c h o d r a b i a n o p a ń ­ szczyznę w w y m i a r z e 1 dzień t y g o d n i o w o „od w ę g ­ ła", t o znaczv k o m o r n i k mający w s w e j „ c h a ł u p c e " t y l k o j e d e n w ę g i e ł odrabiał j e d e n dzień pańszczyz­ n y , zaś g o s p o d a r z posiadający t r z y pozostałe w ę g ł y — t r z y d n i w t y g o d n i u . Z c h w i l a uwłaszczenia w ł o ­ ścian m i e d z v g o s p o d a r z a m i a mieszkającymi u n i c h k o m o r n i k a m i dochodziło do o s t r y c h konfliktów, zwłaszcza że n i e k t ó r y m z k o m o r n i k ó w p o z w o l o n o pobudować sie n a p a r c e l a c h g o s p o d a r z y . 30 ny światowej (Bartodzieje o s t a t n i d o m tego r o d z a j u (Krzyżanowice, p o w . Iłżec) pow Kozienice) rozebrano w przed Większość innych 15 l a t y datowanych b u d y n k ó w o t y m układzie p o c h o d z i z o s t a t n i e g o ć w i e r ć ­ wiecza ubiegłego s t u l e c i a Formą nowszą, która przyczyniła się da wyparcia d o m ó w o w y ż e j o m ó w i o n y m układzie, b y ł y t z w . „ t r o ­ jaki" ( r y c . 3c), bądź też u zamożniejszych ( r y c . 3d). P o j a w i a j ą się o n e n a t e r e n i e „czworaki" Radomskiego dosyć późno, g d y ż p o d k o n i e c X I X w i e k u , a l e r o z p o w ­ szechniają i się d o p i e r o później. D o m y umieszczoną w okresie międzywojennym o planie symetrycznym, centralnie stanowią raczej z sienią przypadki odosobnione. S p o t y k a m y j e wśród budynków n o w y c h , budowanych nych. po r o k u 1900 p r z e z gospodarzy zamoż­ �bomy k r y t e były dawniej lub przyczółkowym dachem Bartodzieje, Sucha), z a o p a t r z o n y m d o w a n e z d o b i n a m i d r z w i d o m ó w mieszczańskich z k o ń ­ czterospadowym (o szczycie „ ł a m a n y m " — ca X I X w i e k u . D e k o r a c j a zrębu b y ł a p o c z ą t k o w o g ł ó w ­ Tczów, nie n a d ścianą w e j ś c i o ­ malarska. wapnem „ciapki" w ( B a r t o d z i e j e , T c z ó w ) i z y g z a k i ( c k e l i c e I ł ż y ) ( r y c . 6). S p o ­ z „wystawami" w biegnącego postaci wzdłuż tego słupami ozdobnie sprawdzonych szerokiego dłuższej domy (1,5 m ) profilowanymi. informacji, podcienia tyka okapu, ściany b u d y n k u , Według nie słupowe przy się c z a s e m m a l o w a n e o k i e n n i c e , w k t ó r y c h p o s z ­ czególne podpar­ l i s t w y i f i l u n k i podkreślone są r ó ż n y m i b a r w a ­ mi. Już przed ścianie s z c z y t o w e j w y s t ę p o w a ł y p r z e d r o k i e m 1939 w e budowanymi w s i Stodoły z trójkątnym (pow Opatów) na t z w . „Łanach". sokość dachów zwvkle do 1 5 w i d z i a l n e j w t e n kształtuje Około r o k u trwająca dach naczółkowy, krótkich i szczytowej, dwuspadowe, rakterystyczne częły jako i dachy Słomiane p o k r y c i e w się p o s z y c i e s c h o d k o w a t e zmianę gładko i w (od „niemieckie" w (cha­ poszywania używać wspartym bogato cieńszych na się nowo­ ganki profilowanych stolarskimi międzywojennych, coraz przed pojawiać kiedy płazów, do detala­ budowy pojawia się ( s t o s o w a n e d l a ciepła) o b i j a n i e z e w n ę t r z n y c h ścian b u d v n k u d e s k a m i , u k ł a d a n y m i często w sposób d e k o r a c y j ­ n y . Z e szczególną u w a g ą t r a k t o w a n e są narożniki, n a których występują ozdoby przypominające fermą p i - lastry o m o t y w a c h w z o r o w a n y c h n i e k i e d y na a r c h i t e k ­ turze murowanej. Detale a r c h i t e k t o n i c z n e , zdobiące d a c h y mów, p r z e w a ż n i e w y k o n y w a n e i zręby d o ­ są n i e p r z e z cieśli s t a - na pozostawia zdarza perliste" daszkiem, światową światowej dachów n a narożnikach Wyjątkowo zaczęły poprzednio od I w o j n y poszycie za­ i naczółkowe. układane było jedynie Radomskiem „kulawki" kolonii niemieckich) zwyczaj gładko, p r z y c z y m świato­ występujących czterospadowe, dachów się Radomskie­ a równocześnie z n i m dachy schodki, dopiero rozpowszechnił se*n w też w krokiewek, dla dawnych wypierać wyłącznie zwany wojną domami m i . W czasach stosunek zaczęto się n a t e r e n i e pierwszą słupach, n i e k i e d y z d o b i o n e dochodziła dziś zaledwie do I w o j n y Bartodzieje), które Wy­ jak 1 * 1 1900 p o j a w i a „kulawek" partii budownictwie części zrębu się z w y k l e go, j a k o m o d a wej, starym między zrębie m a l o w a n o ły być jeszcze międzywojennym szpar belkami, koliste pasy, okresie wzdłuż Na surowym wą w w y d a t n y okap. W Brzozie (pow. Kozienice) m i a ­ się c z a - układane n a schodki O t w o r y o k i e n n e , p o c z ą t k o w o b a r d z o małe (4 s z y b k i ) , zaczęły rozrastać się o k . r. 1900, o t r z y m u j ą c śnie zawiasy podciętym były w umożliwiające niekiedy taflę łukowato zbitą równocze­ ich otwieranie. kołkami Drzwi z „ocapem" zaopatrzone z 3 desek, zawieszoną na k o ł o w r o c i e . F o r m y t a k i e z a c h o w a ł y się d o dziś b a r ­ dzo r z a d k o ( S a d k o w i c e ) . Poza t y m n a w e t w s t a r y c h d o ­ m a c h z I I p o ł o w y X I X w i e k u d r z w i z a w i e s z a n e są n a "ielaznych zawiasach. Podłogi d r e w n i a n e , należące j e ­ szcze około 1890 r. d o rzadkości, są p o w s z e c h n i e budo­ w a n e d o p i e r o o d I w o j n y ś w i a t o w e j . O wnętrzach „ k u r ­ nych" nie słyszeli nawet najstarsi ..Zawsze" były piece zaopatrzone informatorzv. w ckapy odprowadza­ jące d y m d o k o m i n a , z t y m że d o 90 l a t u b . s t u l e c i a n i e było blach nakrywających palenisko, się n a g l i n i a n e j p o l e p i e p o d o k a p e m Jedyną dekoracją tylko gotowało pieca. architektoniczną w starych m a c h b y ł y o z d o b n i e w y c i ę t e zakończenia t r a g a r z y trzymujących sosręb, c z y l i ryzowana W okap d a c h u , w e w n ą t r z zaś „siostrzan", n a k t ó r y m gwiazda domach wejściowych profilowany czasem widnieje cyrklowa. z pierwszych zdobione l a t XX. w i e k u tafle bywają deseczkami chów n a c z ó ł k o w y c h i d w u s p a d o w y c h ścian szczytowych ozdobnego szalowania szczytów zaczęła dachów ( r y c . 5), drzwi układanymi , w deseń. D o p i e r o w o k r e s i e r o z p o w s z e c h n i e n i a się d e k o r a c j a do­ pod­ się d a ­ rozwijać w postaci dekoracyjnie t r a k t o w a n y c h okienek p r o f i l o w a n y c h „wiatrówek", któ­ r e s k r z y ż o w a n e u góry t w o r z y ł y n i e k i e d y podobne do k u r p i o w s k i c h „śparogów". n i c h występują sterczyny dachowe przybitej ozdobnie profilowanej. rozwojem wiają deski zdobnictwa się p r z y ściany zakończenia Częściej w postaci szczytowej oknach dekoracyjnie Równolegle dachu wykonane kienniki i p o d o k i e n n i k i , ozdoby n a d d r z w i a m i i bardziej ozdobne tafle drzwiowe od pionowo naśladujące z poja­ nado­ coraz przeła­ Ryc. 6. Ozdobnie bielony (pow. zrąb chałupy. Tczów Kozienice). 31 �Ryc. 7. Fragment zdobionego ganku. Jedlnia Kościelna w i e j ą c y c h b u d y n k i , lecz p r z e z s t o l a r z y , którzy j e w y ­ kończają. W i e l u z n i c h r e k r u t o w a ł o się spośród mieślników wieństwo w zachodzące małomiasteczkowych, stąd zakresie zdobnictwa między nowymi a drewnianymi domami bliskie rze­ pokre­ występującymi w chłopskiej w Między skiego stolarzami działalność miastach. ne ( r y c . 7). MIESZKALNE I Pod z Warszawy koniec XIX Jak oparciami starszych informatorów, do Jedlni, wieku i bocznymi prymitywnego sek, ł a w y bez o p a r c i a i n i s k i c h stołeczków o n o g a c h , n a których s i a d a n o dokoła żywania z de­ czterech ł a w y w czasie s p o ­ posiłków. U m e b l o w a n i e uzupełniała wisząca na bywały również stoły domach ozdobnie i tzw. wykonanymi „kanapy ławy, siedzenie do mykanej na jedne l u b dwoje do których kładło się sło­ „szaf" (również z w a n e „ s z a f a m i " ) , k t ó r e składały się z p o d s t a w y , l o w a n y c h rozpowszechniają zamożniejszych rozwinął zamożniejszych (półek) n a n a c z y n i a w e s z ł y w u ż y c i e k r e d e n s y potrójna półka, o r a z wisząca n a ścianie p o j e d y n c z a gospodarzy gdzie mę n a posłanie. O b o k o p i s y w a n y c h p o p r z e d n i o postaci potrójnej „li­ okre­ okolicz­ rozsuwane ścianie l u b stojąca n a ł a w i e „szafka n a n a c z y n i a " , c z y l i s t w a " . U p o w a ł y wisiała żerdka n a u b r a n i a . W d o m a c h Radom­ na wsie poręczami po zdjęciu d e s k i stanowiącej się z szerokie, z domach, składało czyli w się ł a w y spania", umeblowanie na terenie promieniującą jeszcze p o d k o n i e c u b . s t u l e c i a , zwłaszcza w uboższych łóżka, a w ł a ś c i w i e z przenośnej p r y c z y z b i j a n e j Jedlni. MEBLE zaczęły p o j a w i a ć z opowiadań z sie m i ę d z y w o j e n n y m , który w czasie I w o j n y ś w i a t o w e j się uległo Papiński działającymi ożywioną Radomskiem cieśla w y r ó ż n i ł się n i e j a k i Papiński, z m a r ł y w w czasie o s t a t n i c h k i l k u l a t p o w a ż n y m p r z e o b r a ż e n i o m . wynika Wyk. przeniósł WNĘTRZA Urządzenie izby Kozienice). wiejskimi architektonicznego, chałupami (pow. drzwiczek, i nastawy za­ w półki. Z a m i a s t skrzyń b a r w n i e m a ­ się s k r z y n i e t z w . „ m a z e r o - wane". W okresie poprzedzającym pierwszą wojnę światową w s p a r t e n a „krzyżaku" oraz m a l o w a n e skrzynie, w któ­ i m i ę d z y w o j e n n y m w u m e b l o w a n i u w i e j s k i m dużą r o l ę rych odgrywały przechowywano ubrania. Wspomniane wyżej sprzęty w y k o n y w a l i s a m i właściciele z w y j ą t k i e m m a ­ l o w a n y c h skrzyń które z a k u p y w a n o częściej o d m i e j s k i c h s t o l a r z y 32 na targach naj­ sprzęty wykonane przez małomiasteczko­ w y c h stolarzy. O b o k ozdobnych ław z o p a r c i a m i i „ka­ nap" do spania rozpowszechniły się łóżka r o b o t y , stoły o p r o s t y c h , t o c z o n y c h stolarskiej nogach, a czasem �1 krzesła 2 o p a r c i a m i d e k o r a c y j n i e w y c i n a n y m i , m i e j ­ m i n i a t u r o w e łóżka sce skrzyń m a l o w a n y c h l u b m a z e r o w a n y c h zajęły o k u ­ gunach. wane k u f r y o wypukłych w i e k a c h . N a s t a w y kredensów zaczęto z a o p a t r y w a ć w podwójne, oszklone drzwiczki. Po I w o j n i e światowej opisane t u meble dekoracyjności. P o d w p ł y w e m w z o r ó w zyskują n a m i e j s k i c h łóż­ k a , krzesła, k r e d e n s y d e k o r u j e się t o c z o n y m i o z d o b a m i . Tu i ówdzie w w i a ć się szafy steczkowych Układ domach bogatszych zaczynają poja­ r o b i o n e n a zamówienie przez małomia­ utrzymuje się n a ogół tradycyjny. M e b l e u s t a w i a n o p o d ścianami, środek i z b y b y ł z a w s z e w o l n y . D o p i e r o p o I I w o j n i e ś w i a t o w e j zaczęto w n i e ­ k t ó r y c h d o m a c h stawiać n a środku i z b y stół krzesłami. Równocześnie pojawiły się otoczony gładkie meble bez ozdób, j a s n o p o l i t u r o w a n e , k t ó r e w c z a s a c h ostat­ n i c h zmieniają c o r a z b a r d z i e j c h a r a k t e r i z b y chłopskiej, upodobniając W ją d o w n ę t r z a miejskiego. rozwoju meblarstwa ludowego wały w bieżącym stuleciu liczne dużą r o l ę odgry­ na terenie Radom­ s k i e g o m i e j s k i e ośrodki s t o l a r s k i e , k t ó r y c h b y ł o dosyć dużo, n a l e ż a ł y d o n i c h n i e t y l k o w i ę k s z e , j a k R a d o m , Zwoleń, Kozienice, Iłża c z y O s t r o w i e c , a l e i m a ł e m i e ­ ściny, t a k i e j a k Solec n a d Wisłą, G n i e w o r ó w , Ożarów, Głowaczów, Lipsko, Szydłowiec, S k a r y s z e w . Ciepielów, Wśród stolarzy Tarłów, Jedlińsk, małomiastecz­ k o w y c h elitę s t a n o w i l i c i , k t ó r z y w y r o b y s w e w y k o n y ­ w a l i w y ł ą c z n i e n a z a m ó w i e n i e , r e s z t a zaś p r o d u k o w a ­ ła meble n a sprzedaż jarmarczną. wśród n i c h s t a n o w i l i Żydzi zaopatrywaniu wiejscy, wsi w których 21 Poważny odsetek . N i e k t ó r z y z n i c h stolarkę pujące o b o k nie domowe grali n a przełomie stolarze XIX i osiągnęli m a ł e ośrodki m e b l a r s k i e ków) innymi dla do s z k i c o w e g o mebli, zaczniemy w różnych któ­ systematyczną których był Czarnola (między vvykonujcjcyeh meble Przechodząc przez wsi XX wśród r z a d z i e j zaś s t o l a r z y Jedną z w y j ą t k o w y c h stolarzy istniały £dz' s* opisu o d łóżek. P o j a w i a j ą j a k o i m p o r t z miasta. Najstarsze się o n e w izbie z nich, występujące (nie d a ­ równej u góry zębato p r o f i l o w a n e (łóżka „ z ę b a t e " ) . O d I w o j n y ś w i a t o w e j rozpowszechniają się łóżka o n o . nak również toczonych. Łóżka były z w y k l e ozdobnie były piecu, wsparte deski. Ławy na o nogach jedy­ podsta­ zarówno sem oparcia w postaci poziomej deski prostej l u b ozdob­ nie profilowanej, wspartej n a k i l k u dekoracyjnie wy­ ciętych s z c z e b e l k a c h . N o w s z e ł a w y p o d w p ł y w e m m e b l i miejskich zaopatrywano również w oparcia ( r y c . 9). W ś r ó d ł a w n a szczególną w z m i a n k ę zanotowane 1 Czarna) boczne zasługują w p o w . r a d o m s k i m (Jastrzębia — r y c . 10 ławy z o p a r c i a m i umieszczonymi n a r u c h o ­ m y m przegubie, który umożliwia p r z e r z u c e n i e go r a z n a jedną, r a z n a drugą stronę. F o r m a t a , w y s t ę p u j ą c a już dziś w ś r ó d sprzętów l u d o w y c h bardzo rzadko 2 », nawiązuje do ław z n a n y c h w m e b l a r s t w i e e u r o p e j s k i m z początkiem w i e k u X V I „Kanapy rozsuwane" renie Radomskiego, 30 . do spania, występujące n a t e ­ dosyć r z a d k o mają oparcia i p o ­ ręcze b o c z n e z b l i ż o n e d o o p i s a n y c h w y ż e j czajnych. Spotykamy j e d n a k wśród n i c h ław zwy­ takie, gdzie oparcie i b o k i wypełniają j e d n o l i t e f i l u n k i . Formą i n ­ dywidualną, r a z t y l k o zanotowaną, była „ k a n a p a " p o ­ z b a w i o n a oparcia tylnego, z t o c z o n y m i poręczami bocz­ n y m i (Strykowice, pow. Kozienice, r y c . 11). W okresie, k i e d y m i s y z jadłem s t a w i a n o n a ławie, malo­ n a b r ą z o w o , z d a r z a ł y się j e d ­ mazerowane wgłębione czteronożne zydelki, nogami, l u b koliste, przypominające sto­ łeczki u ż y w a n e p r z e z s z e w c ó w . Z y d l e z p r o f i l o w a n y m i z a p i e c k a m i ( o p a r c i a m i , r y c . 12) zostały z a n o t o w a n e d y n i e d w a razy (Sucha i Bartodzieje, p o w . w obu jednak wypadkach sprzęty je­ Kozienice), t e zostały przez o b e c n y c h właścicieli o d k u p i o n e o d k o l o n i s t ó w n i e m i e c ­ o oparciach wypełnionych d e k o r a c y j n i e miejskiego, wykonanymi C i e k a w y c h f o r m dostarczają w R a d o m s k i e m poszczególnych jące się r o z ł o ż y ć ) , mające „ p r z o d e k " i „ t y ł e k " gach i ozdobach przenośnych Ozdobne szczebelkami. około r o k u 1890, b y ł y t o łóżka „ j e d n o s t a j n e " w a n e farbą p o k o s t o w ą przy wach z profilowanej dziś ł a w e k k i c h . F o r m ę nowszą stanowią krzesła t y p u rodzin^KowalT chłopskiej s t o s u n k o w o późno, p o d k o n i e c X I X w i e k u , wysokości i nogach. dzeniu z deski, z 4 drążkowymi majstrów o d w s z y s t k i e g o " wało k i l k u przy­ wystę­ sprzęty zwłaszcza zawodu były n i e r u c h o m e ławy już t y l k o z o p o w i a d a ń , używanych ustawiane Ые- do s i e d z e n i a służyły m a ł e stołeczki o p r o s t o k ą t n y m s i e ­ n i c h cieśli trudniących się u b o c z n i e stolarką naukę ławy na . S t o s u n k o w o mniejszą r o l ę w 28 w i e k u b y ł o jeszcze b a r d z o n i e w i e l u . S p o t y k a m y r z y znajomość ław 0 prostych, drążkowych u p r a w i a l i j a k o zajęcie d o m o k r ą ż n e , w ę d r u j ą c z n a r z ę ­ d z i a m i od w s i do w s i formą ścienne, które z n a m y osadzonych drążkowych, j a k i w y c i n a n y c h z desek otrzymały z cza­ stolarzy. wnętrza Najstarszą o nogach ( r y c . 8). K o ł y s k i z t y c h czasów pochodzące są t o w kształcie i o z d o b a c h niektó­ r e sprzęty s c h ó w k o w e . N a l e ż ą d o n i c h n p . t z w . „ l i s t w y " , tj. pojedyncze półki n a m i s k i długości o k o ł o 1 m , ze ścianą f r o n t o w ą ażurowaną l u b wypełnioną ozdobnie p r o f i l o w a n y m i s z c z e b e l k a m i , zaopatrzoną n i e k i e d y w o t ­ wory służące d o z a t y k a n i a łyżek, l u b duże p ó ł k i p o ­ trójnie, które z w y k l e u s t a w i a n o n a ł a w i e . W ś r ó d p o t r ó j ­ n y c h półek n a specjalną u w a g ę zasługuje zanikający już d z ś zupełnie t y p półki z „ o g o n e m " l u b „ d z i o b e m " . : P ó ł k i t e s t a w i a n o z r e g u ł y w kącie p r z y d r z w i a c h , p o ­ siadały o n e p o j e d n e j s t r o n i e najwyższą p ó ł k ę w y p u s z ­ czoną n a 1 m n a z e w n ą t r z t a k , że biegła o n a w z d ł u ż górnej f r a m u g i d r z w i ( r y c . 13). U s t a w i a n o n a n i e j d r o b ­ ne garnki i dzbanki. „Półka z ogonem" (notowana 27 W O ż a r o w i e n p . o b o k c z t e r e c h s t o l a r z y P o l a k ó w z r o d z i n y Czapczyńskich b y ł o p o n a d 30 Ż y d ó w , w Z w o l e n i u stosunek był podobny, w Tarłowie n a 6 P o l a k ó w — 10 Ż y d ó w . również w Górach Świętokrzyskich i n a Lubelszczyźnie) 28 T a k i m w ę d r o w n y m s t o l a r z e m b y ł n i e z n a n y z n a z ­ w i s k a „ B e r e k " z L i p s k a ( p o w . S t a r a c h o w i c e ) , który krążył p o w s i a c h okolicznych, wykonując dla włościan różne sprzęty d o m o w e . 29 R. R e i n f u s s : S z t u k a l u d o w a P o d l a s i a Zachodniego. P o l s k a S z t u k a L u d o w a 1952, s. 277. 30 Ł a w ę t a k a z r o k u o k o ł o 1500 p u b l i k u j e R. E u b e ( D e u t s c h e B a u e r n m ó b e l n , r y c . 132). zachowała s w o j ą f o r m ę i w t e d y , g d y p r z e z zastąpienie 33 �J ławy d w u d r z w i o w a w „szafę" Kredensy, skiego, szafą półka zaczęła zmieniać się (kredens). k t ó r e dziś s p o t y k a m y n a t e r e n i e rozpowszechniły się późno i są Radom­ silnie uza­ l u b z i e l o n o k o n t u r o w a n y c h ( r y c . 14). O b y d w i e wspom­ niane t u g r u p y występują również n a wschód o d W i s ł y , n a t e r e n i e L u b e l s z c z y z n y . n i e zaś z d r u g i e j g r u p y s p o t y k a n e leżnione o d w z o r ó w m i e j s k i c h . N a ogół n i e s p o t y k a się Mińska M a z o w i e c k i e g o , tu w y m i zachodnim owych nych, „grzebieni" w y c i n a n y c h w bardziej Pospolitym prymitywnych elementem ptaszki czy i n ­ detali zdobniczym dekoracyjnych. są natomiast to­ czone k o l u m i e n k i czy półkolumienki. Reprezentacyjnym lowane sprzętem s c h ó w k o w y m b y ł y m a ­ ubrań, w y s t ę p u ­ jące w X I X w i e k u n a c a ł y m o b s z a r z e o b j ę t y m bada­ n i a m i . Dziś s k r z y n i e m a l o w a n e rzad­ wiadów, zachowane s p o t y k a się już stanie. J a k w y n i k a z w y ­ d o dziś o k a z y G a r w o l i n a oraz n a południo­ Ściślej o g r a n i c z o n e d o t e r e n u R a d o m s k i e g o nie o d w u k w a d r a t o w y c h polach pochodzą mniej nalnie ułożonymi motywami kwiatowymi S k r z y n i e m a l o w a n e w y r a b i a n e były głównie po m i a ­ Tarłów, Ciepielów, Ożarów i inne). W niektórych 8. Łóżko malowane. Chotyzie diago­ subtel­ 0 n y c h gałązkach i k w i a t k a c h . Wszystkie omawiane dotychczas skrzynie były n a s u r o w y m t l e wygładzonego ją się j e d n a k , choć b a r d z o malowane drzewa. Zdarza­ rzadko, skrzynie d w u p o l o - n i e b i e s k i l u b g r a n a t o w y , zaś p o l a z d o b i o n e Ryc. licowej, ką czerwoną ( r y c . 16), a w y p e ł n i o n y c h p i o n o w o we, w k t ó r y c h pudło s k r z y n i m a l o w a n e Zwoleń, Kozienice, są s k r z y ­ n a ścianie w i ę c e j s p r z e d 100 l a t ( w i a n o p r a b a b e k d z i s i e j s z e g o d o ­ Głowaczów. Skaryszew, okolicy Podlasiu. rosłego p o k o l e n i a ) . stach (Radom, Skrzy­ są też w w y z n a c z o n y c h p o j e d y n c z ą ( r y c . 15) l u b p o d w ó j n ą r a m ­ skrzynie do przechowywania ko i w bardzo zniszczonym poza R a d o m s k i e m jest n a k o l o r wyodręb­ n i o n e są k o l o r o w ą ramką i odmienną b a r w ą tła. F o r m ą nowszą wanym", w (pow.Starachowice). są s k r z y n i e o w z o r z e t z w . „ m a z e r o - kolorze Wyk. brązowym stolarz z i żółtym, wykonanym Lipska. ośrodkach ( R a d o m , K o z i e n i c e ) p r o d u k c j a b a r w n i e m a ­ techniką przypominającą s g r a f f i t o »». Występują l o w a n y c h skrzyń utrzymała się p r a w i e d o końca X I X nich skrzynie malowane wieku. roką k r a t ę l u b szachownicę. Często z j a w i a się podział W czasie badań udało się n a t e r e n i e znaleźć o g ó ł e m 68 skrzyń Radomskiego m a l o w a n y c h , które można zebrać w k i l k a g r u p . Jedną z n i c h , sądząc ze s t a n u z a ­ chowania okazów i przekazu tradycji, sięgającą n a j m n i e j I p o ł o w y X I X w . , stanowią s k r z y n i e na licu dwoma cztero- i sześciolistnymi co zdobione rozetami, o w pionowe wśród faliste pasy, sze­ l i c a i w i e k a s k r z y n i n a d w a prostokątne p o l a z z a z n a ­ czonymi przekątniami lub z motywem wiatraczka pośrodku, ułożonego z c z t e r e c h w y c i n k ó w Dotychczas nych nam skrzyń ze w z g l ę d u n a p o k a ź n y w i e k znajdowa­ n i e udało się ustalić, k t ó r e ze ośrodków w koła. s k r z y n i a r s k i c h n a l e ż y łączyć znanych z po­ płatkach c z e r w o n y c h l u b c z e r w o n o - c z a r n y c h . B y ć m o ż e s z c z e g ó l n y m i g r u p a m i skrzyń. O g ó l n i e t y l k o można p o ­ późniejszą e w o l u c j ę t e g o m o t y w u stanowią wiedzieć, że w ośrodkowe Kozienicach robione były między i n - motywy wykonane czarnym konturem na tle malowa­ n y m u g r e m , które s p o t y k a m y n a p a r u s k r z y n i a c h z n a ­ lezionych w o k o l i c y Iłży. D o d r u g i e j g r u p y zaliczamy s k r z y n i e o g r a f i c z n y m p o d z i a l e ściany l i c o w e j ( i w i e k a ) na k i l k a pól prostokątnych, w y p e ł n i o n y c h roślinnymi o mięsistych c z e r w o n y c h 34 liściach motywami niebiesko 31 Co j e s t t y m b a r d z i e j zrozumiałe, że chłopi z R a d o m ­ s k i e g o z a o p a t r y w a l i się w s k r z y n i e , m a l o w a n e r ó w ­ nież n a t e r e n i e L u b e l s z c z y z n y ( P u ł a w y , O p o l e , J ó ­ z e f ó w ) , zaś n a t e r e n i e R a d o m s k i e g o o s i e d l a l i się s k r z y n i a r z e z o b c y c h s t r o n , n p . n i e j a k i Szelążek osiadły w K o z i e n i c a c h . �Ryc. nymi S. Ława ze zdobionym skrzynie o wzorze czerwonym, oparciem malowanym s u r o w y m tle drzewa, w R a d o m i u — malowane łości, a w Zwoleniu najdłużej wykonywano na w ca­ Szafy, które w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m zaczęły p o ­ rowane były bogatszych na XIX-wiecznych gospodarzy, meblach wzo­ mieszczań­ s k i c h , z d o b i o n o j e chętnie dekoracją plastyczną w p o 32 O p i s t e c h n i k i m a z e r o w a n i a u m i e s z c z o n y został w p r a c y R. R e i n f u s s a : L u d o w e s k r z y n i e m a l o w a n e . W a r s z a w a 1954, s. 28. ЯЯи Ryc. 10. Ława z oparciem poręczami. przerzucanym Okól staci toczonych (pow. Starachowice). k o l u m i e n e k czy n a l e p i a n y c h elemen­ tów s n y c e r s k i c h . skrzynie „mazerowane". j a w i a ć się u niektórych i Dekoracja wnętrza rozwinęła się w Radomskiem s t o s u n k o w o późno. Jeszcze w I I p o ł o w i e u b i e g ł e g o w i e ­ ku spotkać b y ł o można izby o surowych, nie bielo­ n y c h ścianach. N a p r z e ł o m i e X I X i X X w i e k u szechniał się z w y c z a j glinką, czerpaną najczęściej to w okolicy rozpow­ b i e l e n i a ścian i z b m i e s z k a l n y c h Kroczowa z płytkich o d k r y w e k (gm. Kozienice), czy czy Lipska. Glinkę t r z e b a było n i e k i e d y zdobywać u k r a d k i e m , n o ­ cą, gdyż właściciele c e n n y c h złóż s t r z e g l i i c h c z u j n i e , ЯН шВ эн do przodu. Jastrzębia (pow. Radom). Л5 �Ryc. U. Ława do spania, czerpiąc z n i c h niezłe d o c h o d y . D o p i e r o wykonana w okresie w o j n y ś w i a t o w e j rozpowszechniać się zaczęło wapnem z niewielkim dodatkiem niebieskiej w I bielenie farby, Zwoleniu. Strykowice (pow. Kozienice). Z u p e ł n i e n o w ą formą d e k o r a c j i papierze, które n a k l e j a są m a l o w a n k i na się n a ścianach ( C h o t y z i e ) M . O d l e g l e j s z e t r a d y c j e , sięgające I I p o ł o w y u b . s t u l e c i a , t z w . „ l a k m u s u " . B i e l i się z w y k l e ściany, p o ł o w ę zosta­ mają wiając n i e bieloną. W n i e k t ó r y c h w s i a c h ( J e d l n i a K o ­ nione w y c i n a n k i . Naklejano ścielna, M o l e n d y ) m i ę d z y o b r a z a m i , n a b e l k a c h pułapu. B y ł y t o w y c i n a n ­ n a ścianach p o d o b r a z a m i , c z y k o ł o natomiast bardzo w Radomskiem j e szeregami rozpowszech­ n a ścianach okien malowano tzw. „rózgi" l u b „wazony", to jest m o ­ k i k o l i s t e , j e d n o o s i o w e roślinne, l u b t z w . „ l a l k i " t y w y roślinne o s p i r a l n i e z a w i n i ę t y c h gałązkach, w y ­ m i e k i l k u t r z y m a j ą c y c h się za ręce p o s t a c i l u d z k i c h rastające świato­ Zdobienie wycinankami zaczęto ściany m a l o w a ć w deseń za pomocą g u ­ światowej prawie wej) z doniczek. Ostatnio (po I I w o j n i e m o w e g o wałka, o b o k t e g o p o j a w i a j ą się także o d r ę c z ­ wyszło z m o d y zupełnie. W y j ą t k o w o od I tylko w n a ścianach. Są t o j e d n a k w y c i n a n k i różne o d lub wykonane n y c h , najczęściej k w a d r a t o w e , o m o t y w a c h p r z e z p a t r o n y własnej r o b o t y (Dębowa Drygulec). r z u c o n y c h n a tło n i e r e g u l a r n e j dować koronkowe robótki. W ;M . wojny nie­ k t ó r y c h w s i a c h ( C h o t y z i e ) można jeszcze zobaczyć n i e m a l o w a n e m o t y w y roślinne d w u - l u b t r ó j k o l o r o w e , Wola, w for­ je daw­ roślinnych s i a t k i , mającej naśla­ o k n a c h zawieszają fi­ r a n k i w p o s t a c i w y c i n a n e k z białej bibuły. 33 O p i s m a l o w a n e k p u b l i k o w a n y b y ł w p r a c y R. R e i n f u s s a : M a l o w a n k i ścienne z Chotyziów. Polska S z t u k a L u d o w a 1954, s. 50. 36 34 W o p r a c o w a n i u z n a j d u j e się o d d z i e l n y artykuł o m a ­ w i a j ą c y w y c i n a n k ę radomską. �R y c . 13. Starodawny (brak drzwiczek). Ryc. 12. Krzesło z ozdobnym od kolonistów niemieckich. Dekoracją, która z wydmuchanych wyszła zapieckiem, Sucha (pow. już z mody, kredens Tczów z półką (pow. „z ogonem" Kozienice). zakupione Kozienice). były ptaszki j a j , z g ł o w a m i i skrzydełkami wy­ bezbarwne Radomskiem wnętrze ożywiają dzisiejszej chałupy wiejskiej jedynie t k a n i n y w postaci w weł­ k o n a n y m i z ciasta, które zawieszano na t r a g a r z u l u b nianych środkowej belce powały k r a c i a s t y c h „ p s t r u c h " , k t ó r y m i n a k r y t e są łóżka. R z a ­ (Sadkowice). C z a s e m można jeszcze spotkać pająki wykonane słomy i k o l o r o w y c h bibułek. Starszą i dziś już n i e spotykaną formą są żyrandolowych prawie pająki k u l i s t e i k r y s t a l i c z n e , ł a t w i e j n a t o m i a s t natrafić pająków ze można n a różne czy odmiany promienistych, zrobio­ n y c h z p a s ó w s p i r a l n i e skręconej bibuły. W t r a d y c y j n y m w n ę t r z u p o w a ż n ą rolę o d g r y w a ł a g a ­ l e r i a o b r a z ó w ś w i ę t y c h , z a w i e s z o n y c h ukośnie n a ścia­ nie n a p r z e c i w nie i wejścia. R a m y o b r a z ó w ( p r a w i e oleodruków) sztucznymi pierowe wraz dekorowano kwiatami z firaneczkami wyłącz­ z bibuły (tzw. „purloty"). K w i a t y gałązkami jedliny pa­ wykorzystywane b y w a j ą też d o d e k o r a c j i ścian. S z a r e i dosyć w ł a ś c i w i e dziej lub parcianych ( u uboższych) p a s i a k ó w spotkać można n a k r y c i a łóżek z białego czy płótna, ozdobione po k r a j a c h d z i u r k o w a n y m h a f t e m . W lecie barwne jako l n i a n e k r a c i a k i czy p a s i a k i z a w i e s z a się zasłony n a o k n a i d r z w i . N a podłogach spotkać można „gałganiarze", t j . c h o d n i k i t k a n e z k o l o r o w y c h pasków szmacianych. N a łóżkach w zamożniejszych domach, urządzonych „ p o s t a r e m u " , w i d u j e się t r z y c o r a z t o m n i e j s z e p o d u s z k i w białych p o s z e w k a c h wych wstawkach. Haft w o szerokich dekoracji pękate koronko­ wnętrza trady­ cyjnego n i e znajdował większego zastosowania. Widzi się go n a t o m i a s t w i z b a c h d z i s i e j s z y c h bnomieszczańskich makatek o wzorach w postaci d r o czerpanych z d r u k o w a n y c h wzorników. 37 �38 �TKANINY Dekoracyjne liśmy wyroby marginesowo przemyśle t k a c k i e , o których powyżej, Radomskiego odgrywały także rolę wspomnie­ w ludowym poważną. Jeszcze Wśród pasiaków u b r a n i o w y c h dadzą t r z y zasadnicze rodzaje. Pierwszy na bawełnianej l u b lnianej osnowie w się wyróżnić — to pasiaki tkane d r o b n e prążki na przełomie X I X i X X w i e k u t k a c t w o w i e j s k i e było d w u k o l o r o w e (z k t ó r y c h j e d e n j e s t najczęściej czarny), w pełnym r o z k w i c i e używane — ty i wyrabiały 35 . W w i e j s k i c h chałupach k o b i e ­ nie tylko lniane płótna samodziałowe (szare p r z e w a ż n i e ) s u k n o n a s u k m a n y tkaniny ozdobne, ubiorze czy nia , a l e i różne zastosowanie czy w urządzeniu w n ę t r z a . Z p u n k t u technicznego wielkiego znajdujące 36 tkaniny radomskie nie w widze­ wykazują 37 , często r y p s p ł ó ­ cienny oraz splot rządkowy. T e n ostatni b y w a zarów­ t k a n i n a c h b a r w n y c h , j a k i w płóciennych b i a ­ łych o b r u s a c h c z y płachtach Wykonuje się n i m b ą d ź r ó w n o l e g ł e ukośne prążki,- bądź jodełkę, bądź dziej) wzór w postaci l i n i i z y g z a k o w a t y c h (najrza­ i wpisanych w siebie rombów Największą n a kobiece kaftany; drugi pa­ siaki bawełniane l u b l n i a n e w d r o b n e k o l o r o w e p a s k i (często r ó w n e j szerokości o k o ł o 1 c m ) , spódnice; w r e s z c i e używane na trzeci rodzaj — to „burki", t j . p a ­ siaki o wątku wełnianym n a l n i a n e j osnowie, używane n a z a p a s k i n a r a m i e n n e i w i ą z a n e d o pasa. urozmaicenia. Występuje t u głównie p r o s t y s p l o t płótna, c z a s e m t z w . „ p a n a m a " no w to głównie Najstarsze z n i c h , siągające całkowicie czarne wąziutkimi X I X w i e k u , są l u b ciemnogranatowe, pojedynczymi prążkami prawie poprzecinane białej bawełny, b i e g n ą c y m i w odległości 8 — 10 c m o d s i e b i e . W c z a ­ sach późniejszych w wełniakach przeznaczonych na z a p a s k i n a r a m i e n n e p r ą ż e k b i a ł y zaczął zmieniać się w szeroki, 3 — 4 - c e n t y m e t r o w y paseczek. Z a m i a s t j e d ­ n e g o prążka d a w a n o d w a l u b t r z y t a k , że t w o r z y ł ' s i ę grupę t k a n i n d e k o r a c y j n y c h w Radom­ s k i e m stanowią t z w . p a s i a k i u ż y w a n e bądź j a k o p ł a c h ­ n a t k a n i n i e układ białych p r ą ż k ó w o p e w n e j t y i n a r z u t y ( n a ł ó ż k a ) , bądź j a k o m a t e r i a ł y o d z i e ż o ­ w e , mające z a s t o s o w a n i e w s t r o j u k o b i e c y m . ustalo­ nej r y t m i c e . W wełniakach n a zapaski wiązane do pasa — prążki (biegnące poziomo) zagęszczały się białe często k u wy­ dołowi. O b o k p r ą ż k ó w b i a ł y c h już z p o c z ą t k i e m b i e ż ą ­ r a b i a n e d o dziś t k a n i n y n i e u b r a n i o w e . Dzielą się o n e cego s t u l e c i a p o j a w i ł y się p o d w ó j n e l u b p o t r ó j n e c i e n ­ pod względem s u r o w c a n a \ , p a r c i a k i " , w których wątek k i e prążki i 15 c m o d b r z e g u z a p a s k i , zaczęła f o r m o w a ć się t k a n a Wśród pasiaków większą żywotność osnowę s t a n o w i l e n , i „kilimy", wykazują tkane wełnianym kolorowe, a u dołu, n a w y s o k o ś c i wątkiem n a l n i a n e j osnowie. Starsze p a r c i a k i i k i l i m y , wiązka z różnokolorowych pasków. W t z w . dziś „ ś l a k o w e " , t k a n e b y ł y w n y światowej d w w u najczęściej — l u b t r ó j k o l o r o w e szerokości 6 — 8 c m , u t r z y m a n e b a r w a c h przeważnie kiedy wąziutkim Pasiaki przed w pasy j a s n y m prążkiem „ślakowe", I wojną okresie ciemnych, rozdzielonych wyrabiane światową, zaczęły międzywojennym, (biały bardzo l u b żółty). powszechnie wychodzić wyparte nie­ przez z mody tzw. pa­ siaki „krakowskie" l u b „łowickie", o szerokich wiąz­ i n a początku o k r e s u około okresie I woj­ międzywojennego bogactwo kolorystyczne czarnych wełniaków na zapaski „przedsobne" bardzo wzrosło. S p o t y k a się niekiedy okazy, w których wiązki b a r w n y c h prążków i pasków dominują zdecydowanie nad czarnym W e w s c h o d n i e j połaci R a d o m s k i e g o , tłem tkaniny. n p . w W o l i Solec­ k i e j , s z l a k d e k o r a c y j n y , zdobiący „ b u r k ę " , urozmaica­ ją p a s k i złożone z k i l k u k o l o r ó w , układających się w kach wielobarwnych, rozdzielonych niezbyt w y d a t n y m i skosy. E f e k t t e n u z y s k u j e się p r z y p o m o c y w ą t k u s k r ę ­ p a s a m i tła. R o z p o w s z e c h n i e n i u się t y c h p a s i a k ó w s p r z y ­ conego z r ó ż n o b a r w n y c h n i t e k . Skręca się n p . ze sobą jało i s t n i e n i e f a b r y c z n e j 4 tkalni pasiaków łowickich" w Z w o l e n i u , sprzyjała też działalność z a k o n n i c , które z O p o c z y ń s k i e g o przeniosły się w t v m czasie d o S u c h e j koło Zwolenia 5 n i t e k różnobarwnych i p r z y g o t o w a n y m efek­ cie r o z p a d a bieg­ się k o l o r y s t y c z n i e n a k i l k a ukośnie nących p r ą ż k ó w Operując następnie w ą t k i e m n y m z tych samych kolorowych nitek 35 Z b r a k u m i e j s c a p o m i n i ę t y t u został o p i s t e c h n i k i w y r o b u t k a n i n . Z c i e k a w s z y c h szczegółów z a n o t u j e ­ m y j e d y n i e parę wiadomości o kołowrotku, c z y l i t z w . w R a d o m s k i e m „ k ó ł k u " . P o j a w i a się o n o i r o z ­ powszechnia na b a d a n y m terenie dopiero w X X w i e ­ k u , w y p i e r a j ą c u ż y w a n ą t u p o p r z e d n i o przęślicę krężołkową. Początkowo używane były kołowrotki t y p u pionowego, z w a n e t u „francuskimi", które zastąpione zostały p r z e z p o z i o m y t y p k o ' o w r o t k a , w y g o d n i e j s z y w p r a c y , g d y ż „ l ż e j się o b r a c a " . W y ­ r o b e m k o ł o w r o t k ó w z a j m o w a l i się m . i n N i e m c y zamieszkujący n i e k t ó r e „ k o l o n i e " n p z W ł a d y s ł a ­ w o w a , i m też b y ć m o ż e przypisać n a l e ż y szechnienie charakterystycznego d l a obszaru d o l n o niemieckiego kołowrotka t y p u poziomego. 36 F o l u s z e z n a j d o w a ł y się w R a d o m i u , Z w o l e n i u , K a z n o w i e , J e d l a n c e (koło I ł ż y ) , Z a g o ż d ż o n i e ( o b e c n i e P i o n k i ) , O s o w i e (koło T c z o w a ) i i n . 37 T e c h n i c z n a n a z w a s p l o t u t k a c k i e g o , w k t ó r y m d w i e n i t k i o s n o w y krzyżują się z d w o m a n i t k a m i w ą t ­ ku. w ten sposób w ą t k i e m t k a się o d p o w i e d n i pasek, k t ó r y w odwrotnym W uzyskujemy rodzaj b a r w n e j okresie wyjątkiem nież ale w międzywojennym używanych uległy wpływom jodełki pasiaki ubraniowe na zapaski mody skręco­ kierunku naramienne) „łowickiej" (z rów­ (zwanej też c z a s e m najniesłuszniej modą „ k r a k o w s k ą " ) , w związku z c z y m zaczęto stosować r ó ż n o k o l o r o w e tła i szerokie wiązki b a r w n e o dużym w a c h l a r z u b a r w . Obecnie wobec zanikania stroju ludowego — pasiaków — ubra­ n i o w y c h t k a się b a r d z o mało. K r a c i a k występuje w Radomskiem bez porównania rzadziej od pasiaka. S p o t y k a m y go n i e k i e d y wśród k o ­ lorowych i „partów" (grubych lnianych w t z w . „pstruchach". „ P s t r u c h y " b y ł y samodziałów) t o materiały p i e r w o t n i e c z y s t o w e ł n i a n e , później l n i a n e l u b b a w e ł n i a n o - w e ł n i a n e , najczęściej w kolorze białym i czar­ n y m l u b g r a n a t o w y m , t k a n e w drobną deseniową k r a t ­ k ę (4 X 4 n i t k i ) . U ż y w a n o j e j a k o n a k r y c i e n a łóżka. 39 �Prócz wiejskie tkanin wykonywanych wąskie k r a j k i , tkane deseczkach t k a c k i c h W wały 38 splotem 3 barwne rypsu osnowowego n a farbiarnie, dzaju drukarni, a mianowicie w Radomiu, cach, Z w o l e n i u , L i p s k u i G n i e w o s z o w i e Kozieni­ Farbiarnie te p o s ł u g i w a ł y się techniką d r u k u b a t i k o w e g o wy­ konując n a g r a n a t o w y m t l e ( i n d y g o ) biały w z ó r w p o ­ barwnego mieszczące farbujące p r z ę d z i w o d o s t a r c z o n e ty tj. . związku z r o z w o j e m liczne na krosnach, tkaczki też t z w . „tasiemki", wyrabiały tkactwa się po powsta­ miastach, przez w i e j s k i e ». P r z y niektórych f a r b i a r n i a c h czynne kobie­ były rów­ s t a c i k w i a t ó w l u b p r ą ż k ó w . O r n a m e n t k w i a t o w y zdobił płótna p r z e z n a c z o n e n a k a p y n a łóżka, spódnice k o b i e ­ ce, z a p a s k i ( d r o b n y r z u c i k k w i a t o w y z girlandą w i ę k ­ nież ręczne d r u k a r n i e s a m o d z i a ł o w y c h płócien. N a t e ­ szych k w i a t ó w p o k r a j a c h ) . Płótna d r u k o w a n e w prąż­ renie Radomskiego k i u ż y w a n o n a spódnice, z a p a s k i l u b m ę s k i e n a t r a f i o n o n a ślady pięciu t e g o r o ­ STRÓJ spodnie. LUDOWY Z samodziałowym ludowego stroju. szone b y ł y t k a c t w e m łączy W Radomskiem powszechnie przed się zagadnienie ubiory ludowe I wojną no­ światową. W czasie w o j n y i w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m wyszedł z użycia t r a d y c y j n y ubiór męski, t a k że w y g l ą d z t r u d e m r e k o n s t r u u j e m y dziś n a p o d s t a w i e resztek. puje Ubiór kobiecy już starsze tylko w w pełnych k o m p l e t a c h niewielu wsiach, jego nikłych wystę­ noszony przez niewiasty. Kobiety chustki w Radomskiem fabryczne — nosiły n a g ł o w i e „salinówki" wełniane l u b bawełniane — „ d z i k ó w k i " , złożone p o p r z e k ą t n i i z w i ą z a n e n a d c z o ­ łem. M ę ż a t k i kami nakładały lub haftowane białe t i u l o w e „półczepki" kroju przyramkowego czepce z ( r y c . 17). ryż- Koszule n a przełomie X I X i X X wieku zaczęto zdobić n a m a n k i e t a c h , kołnierzu i p r z y r a m k a c h skromnym haftem w y k o n a n y m przy pomocy czerwo­ n e g o „ z a p a ł u " . N a koszulę zakładano „ g o r s e f s z y t y c z ę ­ sto z czerwonego „kaźmierza" materia fabryczna). Gorset, (kaszmiru — zakończony cienka dołem „tac­ k a m i " l u b układany w f a ł d y ( T y c h ó w S t a r y , r y c . 18), zdobiony był n a s z y w k a m i z k o l o r o w e j t a s i e m k i , ukła­ d a n e j w ząbki ( t z w . k r e p i n y ) . F o r m ę nowszą stanowią gorsety szyte z c z e r w o n e g o a k s a m i t u , zdobionego n a ­ szywkami z szychu. W okresie powszechniły się t z w . g o r s e t y wane ozdobami międzywojennym roz­ „krakowskie", przełado­ z naszvwanych cekinów i s z k l a n n y c h koralików P r ó c z g o r s e t ó w nosiły także k o b i e t y b l u z k i łfc r ę k a ­ Ryc. 17. Kobieta (pow. w „półczepku". Kozienice). Brzoza w a m i , z w a n e k a f t a n a m i , w o l n e l u b obcisłe ( t z w . „ w c i naki"), szyte bądź z drobnego prążkowanego samo­ działu w e ł n i a n e g o , bądź częściej z k o l o r o w y c h m a t e r i a ­ łów fabrycznych. Ozdobione były one a p l i k a c j a m i czarnego a k s a m i t u , n a s z y w k a m i 38 W i a d o m o ś c i o deseczce t k a c k i e j z a n o t o w a n o w m i e j ­ scowościach: G r o d e k i Z a w a d a S t a r a ( p o w . K o z i e ­ nice) oraz Krzyżanowice ( p o w Iłża). 39 F a r b o w a n i e w e ł n y n a p a s i a k i było czynnością w a ż ­ ną i n i e k a ż d y f a r b i a r z umiał z a d o w o l i ć w y s u b t e l n i o n e gusta klientów. Z okolic Iłży (Mirzec, T y ­ c h ó w S t a r y ) u d a w a ł y się k o b i e t y p i e s z o z m o t k a m i w e ł n y aż d o f a r b i a r n i S t r a u c h ó w w O p o c z n i e , skąd p o k i l k u d n i a c h w r a c a ł y z w i l g o t n ą jeszcze o d f a r ­ b y wełną. 10 W Z w o l e n i u z końcem ubiegłego w i e k u b y ł y 2 f a r ­ b i a r n i e , d r u k u j ą c e płótna. W ł a ś c i c i e l e m j e d n e j b y ł Ż y d , n i e z n a n y z n a z w i s k a , d r u g i e j zaś E m i l B r e ­ m e r , N i e m i e c z Białegostoku, k t ó r y p o p r z e z T o m a ­ s z ó w ( M a z o w i e c k i ) p r z y b y ł około r . 1880 d o Z w o l e ­ n i a i t u założył f a r b i a r n i e i drukarnię płócien, 40 z z tasiemek i t p . istniejącą d o I w o j n y ś w i a t o w e j . D r u k o w a ł s a m o ­ d z i a ł o w e płótna, a p o n a d t o f a b r y c z n e p e r k a l e , j e d ­ w a b i e i b a t y s t y . O d r . 1918 k u z y n B r e m e r a , B r u n o p r ó b o w a ł czas jakiś r o b i ć r ę c z n e b a t i k i . W K o z i e ­ n i c a c h w ł a ś c i c i e l e m d r u k a r n i płócien i f a r b i a r n i b y ł p r z y b y ł y w r . 1912 z Ł o d z i J a n B e d r a c z e w s k i . D r u ­ karnię t k a n i n prowadził z a l e d w i e do I w o j n y świato­ w e j , później została j e d y n i e f a r b i a r m i a . K l o c k i d o d r u k o w a n i a t k a n i n p o z m a r ł y m w r . 1945 B e d r a c z e w s k i m zostały s p a l o n e o k . r . 1952. W L i p s k u d r u k a r n i ę płócien p r o w a d z i ł f a r b i a r z S t e f a n D o l e w ski. 41 O p i s t e c h n i k i z n a j d u j e się w p r a c y . R. R e i n f u s s a : P o l s k i e l u d o w e d r u k i n a płótnie. W a r s z a w a 1953, s, 78 _ 84. �Z końcem ubiegłego stulecia kobiety białe l n i a n e spódnice, z w a n e scowościach „ciasnochami" latem nosiły chy", też w niektórych miej­ p i o n o w e prążki, najczęściej (Zawada, Zwoła); wdzie­ wały j e n a w e t d o s t r o j u świątecznego. P r z e d I wojną łe, „ s o r c e " , t j . spódnice z p ó ł w e ł n i a n e g o p a s i a k a rzadziej pasiaki na w lub z lekkich n y c h . Ubiór z i m o w y stanowiły materiałów „burochy", fabrycz­ „przędzio- (okolice Radomia), dopiero w n o w s z y c h czasach ( o k r e s I w o j n y ś w i a t o w e j i p ó ź n i e j ) ś w i a t o w ą zastąpiły j e spódnice z s a m o d z i a ł o w e g o p ł ó t ­ drukowanego kolorowe w czarne l u b g r a n a t o w o - b i a - na związku spódnice zacząły z oddziaływaniem nabierać . barwności wpływów „łowickich". O b o k spódnic s z y t y c h z w e ł n i a k ó w w y s t ę p u j ą d o dziś r o b o c z e p a s i a s t e spódnice „ p a r c i a n e " . N a północ o d R a ­ 42 W i a d o m o ś c i o białych spódnicach l n i a n y c h z a n o t o ­ w a n o w k i l k u p u n k t a c h r o z r z u c o n y c h n a całym p r a w i e terenie Radomskiego: Chotyzie, Jedlanka (k. I ł ż y ) , B a r t o d z i e j e ( k . T c z o w a ) , W o l a S o l e c k a , S t r y ­ k o w i c e , Tychów, Z a w a d a , Zwoła, Sadkowice, P o ­ liczna. Ryc. 18. Gorset z falbanką układaną d o m i a , w Jastrzębiej i o k o l i c y , n o s z o n e b y ł y t z w . „ b a ­ r y ł y " , spódnice k l o s z o w e z czerwonego półwełnianego samodziału g ł a d k i e g o , d o ł e m ozdobione tkanym k i e m szerokości 16 c m , z ł o ż o n y m z k i l k u n y c h pasków (np. różowy, bordo, w fałdy. Tychów Stary (pow. szla­ różnobarw­ fioletowy). Iłża). 41 �Zawada, p o w . Kozienice), jaciółki", szyte nego sukna, „futra", z fabrycznego watowane ,szuby" lub podbijane r a n k i e m , dołem fałdziste, z d o b i o n e dzie i w (Wola pasie i granatowego błyszczącymi „przy­ l u b czar­ białym metalowymi guziczkami Solecka, Policzna). N a n o g i k o b i e t y w Radom­ s k i e m zakładały w y s o k i e s z n u r o w a n e t r z e w i k i , ozdobnie ba­ niekiedy na przo- czasem w y k o n a n e , n i g d y zaś n i e chodziły w b u t a c h z cholewami. U b i ó r męski dzięki p r z y p a d k o w e j wzmiance archi­ w a l n e j śledzić m o ż e m y w R a d o m s k i e m o d p i e r w s z y c h l a t ubiegłego stulecia. Świadkowie występujący w ro­ k u 1808 w s p o r z e m i ę d z y wsią Jastrzębią a O w a d o w e m (pow. Radom) u b r a n i b y l i w czapki z o t o k i e m b a r a n ­ k o w y m c z a r n y m l u b białym i d e n k i e m s u k i e n n y m n i e ­ b i e s k i m l u b z i e l o n y m , s u k m a n y białe z w y ł o g a m i g r a ­ n a t o w y m i u rękawów (jedynie 7 0 - l e t n i starzec wystę­ p u j e w s u k m a n i e czarnej), przepasane białymi wełnia­ n y m i p a s a m i , koszule i spodnie zgrzebne. Jeden z ucze­ stników s p o r u o d z i a n y był w zielony k a f t a n , wszyscy zamiast butów m i e l i n a nogach „chodaki" . Z k i e m chodaków, przez które zostały buty z cholewami stroju przetrwały w 44 wyjąt­ całkowicie wyparte w y m i e n i o n e wyżej ubiorze elementy chłopów r a d o m s k i c h do końca X I X w i e k u . N o s i l i w t e d y chłopi prócz l e t n i c h kapeluszy słomianych tzw. czapki (Chotyzie) l u b „dłubane" „rozłupane" (Gródek, Z a w a d a ) , o wyso­ k i m otoku b a r a n i m czarnym l u b siwym, z jednej stro­ Ryc. 19. „Burek' , zapaska przedsobna. (pow. Radom). Jastrzębia n y rozciętym i związanym n a k o k a r d k i , z d e n k i e m s u ­ kiennym niebieskim l u b czerwonym w s p o m i n a n y c h d o dziś danego t e r e n u występowały g r a n a t o w e i czarne z s i w y m l u b częściej c z a r n y m b a r a n k i e m jeden n a t r a f i o n o n a ślad wej dzianej m a g i e r k i o o t o k u potrójnie Przed cia głowy na drutach zwiniętym л!уураг!е zostały p r z e z n a t o w e c z a p k i ze s k ó r z a n y m d a s z k i e m zapaski, w y p a r t e drukowane ciejówki" l u b szyte z m a t e r i a ł ó w f a b r y c z n y c h , d o m i n o w a ł y j e d ­ n a k w s t r o j u u r o c z y s t y m zapaski z czarnego wełniaka w p o p r z e c z n e białe, a później k o l o r o w e p r ą ż k i ; z a p a s k i te począwszy w od I drobne, sztywno (ryc. 19). R o b o c z e wojny światowej zaprasowane zapaski zaczęto pionowe wykonuje się układać zmarszczki z pasiaka lnianego. Na r a m i o n a zarzucały dawniej kobiety białe lnia­ n e „ p r z e ś c i e r a d ł a " ( T y c h ó w S t a r y , P o l i c z n a ) , z w a n e też „rańtuchami" (Kłonówek, Strykowice). Niekiedy bione one były po k r a j a c h c z e r w o n y m haftem zdo­ (Wola (Modrze- niebieskie l u b gra­ analogiczne ręcznie typu tzw ma­ K o s z u l e l n i a n e , samodziałowe, d a w n i e j z r e g u ł y w y ­ puszczane n a spodnie, przepasywano wąskim rzemy­ k i e m . N a w i e r z c h wkładano krótką kamizelkę z s a m o ­ działowego prążkowanego poprzecznie teriału fabrycznego. granatowych W Sadkowicach k a f t a n a c h bez rękawów, sukna lub ma­ wspominano z tyłu stych, zdobionych czerwonym s z n u r k i e m i blaszanymi guziczkami. Zamiast kamizelek noszono też krótkie „spancery" z r ę k a w a m i , szyte z p r ą ż k o w a n y c h samodziałów l u b m a ­ t e r i a ł ó w f a b r y c z n y c h . S p o d n i e l a t e m płócienne, wełnianymi d z i a ł o w e , białe l u b f a r b o w a n e n a g r a n a t o w o c z y (lub czarną) „pstruchami" w kratkę. T y p o w ą drobną biało-granatową j e d n a k narzutką nara- o fałdzi- S o l e c k a ) . W d n i chłodne o w i j a ł y się d a w n i e j k o b i e t y 43 Raz brązo­ I wojną światową w y m i e n i o n e n a k r y ­ k ę " . D o białych spódnic l n i a n y c h noszono następnie p r z e z roga­ tywki jowice) N a spódnicę w i ą ż e się t z w . „zapaśnik", c z y l i „ z a p a s ­ O b o k t y c h czapek, w całej w s c h o d n i e j połaci b a ­ kowane w prążki, zimą p o p i e l a t e dru­ „sukienioki" z pół­ mienną, narzucaną d o dziś w w i e l u w i o s k a c h , j e s t t z w . wełnianego „ b u r e k n a o d z i e w " , c z y l i z a p a s k a długa n i e m a l d o k o ­ D o s t r o j u ś w i ą t e c z n e g o chłopi w d z i e w a l i s p o d n i e w e ł ­ l a n , zeszyta z d w ó c h szerokości g r a n a t o w e g o n i a n e , samodziałowe, l u b czar­ stanowiły czarne l u b „siwe" (popie­ l a t e ) s u k m a n y samodziałowe (Jastrzębia, p o w . R a d o m , 43 . . K o b i e t y w p r z ó d za n a j p y s z n i e j s z y ubiór miały n a l a t o p e r k a l o w e o d z i e w a d ł o i rańtuch m u ś l i n o w y , a n a zimę wełnianą pstruchę" — cytuję O. K o l b e r g za księdzem G a c k i m w i a d o m o ś ć odnoszącą się d o u b i o r u m i e s z k a n e k J e d l n i z r. 1874 (O. K o l b e r g : R a d o m s k i e . I , s. 57). 42 tkane w splotem poprzeczne rządkowym. prążki (po parę n i t e k „ c h a b r o w y c h " i c z a r n y c h , l u b „ f i o ł k o w y c h " n e g o w e ł n i a k a w białe prążki ( r y c . 20). Ubiór z i m o w y samodziału, t k a n e g o samo­ i c z a r n y c h , Jastrzębia), a o d z materiałów I w o j n y światowej f a b r y c z n y c h . N a n o g i mężczyźni — wkła- 44 N a p o d s t a w i e w y p i s u z A k t ó w K a n c e l a r i i W o j e ­ wództwa Sandomierskiego ( A r c h i w u m Państwowe w R a d o m i u , n r a k t u 1361), u d z i e l o n e g o a u t o r o w i p r z e z p r o f . K a z i m i e r z a M r o z a z Jastrzębiej, za co M u n a t y m m i e j s c u s e r d e c z n i e dziękuję. �dali buty z cholewami, dawniej długimi, m i ę k k i m i d o Sukmany przepasywano wywijania, a od I w o j n y — z usztywnionymi cholewa­ rzanymi l u b wełnianymi, m i , z a o p a t r z o n y m i w k o s t c e w prasowaną kową kolorze kę". W Opatowskiem bili cholewy niektórzy „harmonij­ młodzi eleganci zdo­ butów n a b i j a n y m i mosiężnymi k a p s l a m i (Drygulec). po skó­ siat­ czerwonym Strykowice, Chmurzyńskich w wierzchu (Strykowice) samodzia­ ł o w e g o s u k n a białego, c z a r n e g o ( w ł a ś c i w i e brązowego) sukmana i „siwego" — t j . popielatego, z runa bia­ wykonanego łego m i e s z a n e g o z c z a r n y m . W z m i a n k i o sukmanie białej z a n o t o w a n o w B r z o z i e , T c z o w i e , K r z y ż a n o w i c a c h Bronisławowie, czarne Bartodziejach stępowały w okolicy (brązowe) samodziałowe Kozienic, między dolną wy­ Iłżanką nieistotne zresztą, porównując zwłaszcza bardziej Południową ubiorów odchylenia tradycyjną odzież dostrzega ludową odległych o d granicę zasięgu siebie w były s u k m a n y „siwe". Prócz Molendach Wodąca, Szydłowiec). n a schyłku nas Poza n i m i , w o k o l i c y O p a t o w a , w y s t ę p u j e już strój bogatsi nosili s u k m a n y granatowe długie p r a w i e d o k o s t e k kołnierzami bieskimi) sando­ radom­ Słupi i B o - jedynie że b y ł y pasie z niskimi dołem stojącymi ozdobione k o l o r o w y m i (czerwonymi i nie­ z czerwonymi sznurkami l u b białymi podłapkami" ( p a t k a m i ) n a rękawach zaczęto nosić tz^v (?) O p i s y t e zresztą różnią się w szczegółach m i ę d z y sobą stuleciu dla stroju Starych sukman 4 5 wcięte w l u b f a ł d z i s t e (z tyłu) kloszowate charakterystycznych Brzeźnicy wieku n i e udało się już odszukać i n f o r m a t o r z y podają one (bez granatowe W ubiegłego miejscowości. samodzia­ też c z a s e m s u k m a n y występowały Brzózka również różnych, s t a n o w i pas lasów wzdłuż K a m i e n n e j . s k i e g o p a s i a k ó w ) , zaś w o k o l i c a c h N o w e j powszechnione się z interesujących rzec, T y c h ó w S t a r y ) , n a j s i l n i e j n a c a ł y m o b s z a r z e r o z ­ i rodzina n i c e zależne o d s t o p n i a zamożności właścicieli. P e w n e , mierski (Wola je (pow. kozienicki). a Kamienną i koło Iłży ( J e d l a n k a , Krzyżanowice, M i ­ łowych l u b białym Tczów). Wyrabiała W obrębie o p i s a n y c h p o w y ż e j u b i o r ó w zachodzą r ó ż ­ z U b i ó r w i e r z c h n i stanowiła i w (Chechły, pasami w y k o n a n y m i techniką paltony" 4 e W bieżącym Б1л»уе samo kolan ODatrzone w m a r v n a r k o w v kołnierz kr " obszvte Jach czarną szeroką tasiemką i z d o b i o n e f a l i s t y m i s t e b n o w a n y m i n a m a s z y n i e n a i l a m i n a KOfnierzu, manKie— tach • n a t k a o h k e s z e n " P It " d •' • h sp n o tу к ка п е , \ zęsto / p r z e z i n i o r' m a t o r o w m i e s z a n°e w ss'i a c n J e S Z C Z e P bywają z d a w n y m i s u k m a n a m i . Obok wełnianych sukman nosili chłopi r a d o m s c y b i a ł e „ p ł ó c i e n i c e " . również czasem Wzmianki o t y m zanotowano w O p a t o w s k i e m (Drygulec, Tarło) oraz na p o ł u d n i o w y zachód o d I ł ż y ( T y c h ó w S t a r y ) , g d z i e n a ­ zywano je „kamiziele". K o ż u c h ó w w I I połowie ubiegłego w i e k u noszono n a ogół mało. W J e d l n i d o r o k u 1860 n a całą w i e ś były z a l e d w i e d w a kożuchy 45 O. K o l b e r g : R a d o m s k i e . I , s. 57. 46 S u k m a n y : C z a r n a , samodziałowa, z w y ł o g a m i , tył fałdzisty, — rękawy i kołnierz zdobione c z e r w o n y m i z i e l o n y m s z n u r k i e m (Bronisławów). C z a r n a , samodziałowa, z tyłu 4 fałdy, kołnierz mały, stojący, w y ł o g i p r z v kołnierzu i p a t k i n a r ę ­ k a w a c h wykładane c z e r w o n y m s u k n e m .ozdoby z czerwonego i niebieskiego s z n u r k a (Chotyzie, m o d a K r z y ż a n o w i c e , o k . 1890). Biała, o b s z y t a c z e r w o n y m w e ł n i a n y m s z n u r k i e m , z a p i n a n a n a kołeczki z „ a k s y r b a n d a m i " ( p o t r z e b y ? , K r z y ż o n o w i c e . o k . 1890). C z a r n a „ k a p o t o w a " , długa d o k o s t e k , w pasie wcięta, d o ł e m s z e r o k a „ s p ó d n i c a " , w p a s i e d o s z y wąna, k l o s z o w a , n a rękawach trójkątne „podłapki" z czerwonego l u b białego s u k n a (Tychów Stary). Siwa ( p o p i e l a t a ) „ p r o s t k a " , w p a s i e n i e o d c i n a n a , długa d o p o ł o w y ł y d e k , k o ł n i e r z stojący, z d o b i o n y w „ k u l a s i k i " ( z y g z a k ) c z e r w o n a nicią, ukośne p r z e ­ cięcie k i e s z e n i , o b s z y t e g r a n a t o w y m s z n u r k i e m ( T y ­ chów Stary). B r ą z o w a , d o ł e m k l o s z o w a , k o ł n i e r z stojący bez wyłogów, z d o b i o n y p o d o b n i e j a k i przód błękitnym sznureczkiem (Zawada). 47 O. K o l b e r g : R a d o m s k i e . I , s. 56. Ryc. 20. Kobieta mienne]). w „burku na dziew" (zapasce Mirzec (pow. Starachowice). nara­ 43 �dzentyna strój wyglądem świętokrzyski, sukmany różniący męskiej, j a k i się zarówno kolorystycznym d z i e g r a n i c ę s t a n o w i Wisła z t y m , że n a P o w i ś l u L u b e l ­ s k i m u b i o r y l u d o w e posiadają p e w n e e l e m e n t y zbliżo­ układem w e ł n i a k ó w ( p r z e w a g a c z e r w i e n i n a z a p a s k a c h ) . ne do r a d o m s k i c h . G r a n i c y północnej z braku N a zachód sięgają u b i o r y r a d o m s k i e n i e m a l p o P r z y t y k n i e można w t e j c h w i l i ustalić n a w e t w sposób o g ó l ­ badań i Przysuchę, g d z i e sąsiadują z opoczyńskimi. N a z a c h o ­ ny. ; GARNCARSTWO Przechodząc artystycznej, do i n n y c h dziedzin poświęcimy W czasie o b j a z d u p e n e t r a c y j n e g o przebadane zostały g ł ó w n e twórczości k ó w z a m a r ł y c h należy r ó w n i e ż Bierdzież ( p o w . K o z i e ­ garncarstwu. nice), gdzie w I I połowie X I X stulecia pracował g a r n ­ ludowej chwilę uwagi p o p r z e d z a j ą c e g o obóz ośrodki c e r a m i c z n e tego carz wyrabiający c e r a m i k ę u ż y t k o w ą — siwą, ną gładzeniami, i czerwoną, ostatnią ( K o s z a r y i K ą t y ) i Iłża (z J e d l a n k a ) . C e r a m i k i stamtąd, w i e r z c h u (górną p o ł o w ę n a c z y n i a ) , znanej w i s k u p i e c a s k o r u p y p o k r y t e b y ł y glazurą w i omawianej już w i e l o k r o t ­ nie w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " , z b r a k u miejsca n i e odcieniach bądź t y l k o w e w n ą t r z , bądź k o l o r u brązowego będziemy już t u t a j a n a l i z o w a l i . W czasie t r w a n i a o b o z u pełnie główny wysiłek g a r n c a r s k i e w B a ł t o w i e (2 nowych ośrodków, skierowany które został na dotychczas wyszukiwanie nie były względem n a u k o w y m badane. W rezultacie nych zostało k i l k a nowych się z a r ó w n o ośrodki pozycji, pod opracowa­ n a które zamarłe, j a k i c z y n n e złożyły po dzień Spośród o ś r o d k ó w zamarłych n a p i e r w s z y m miejscu umieścić należy G l i n i a n y , niegdyś m i a s t e c z k o , obecnie wieś, położona n a północnych k r e s a c h Ośrodek zamarły ten, produkował ceramikę l u b brązowo. przed Garncarz wazony z I czerwoną pow. wojną Opatów. światową, glazurowaną Ciepielewski, przybył z o k o l i c Bodzechowa, użytkowej efemerycznym i zebrane Tę i po na rumo­ różnych zgniło-zdelonego. Z u ­ zjawiskiem były pracownie 3 lata przed I wojną świato­ wą) i w Suchej (na przełomie X I X i X X w.). Z terenów d a l s z y c h , n a k t ó r y c h badań n i e p r o w a d z o n o , należy W a r k ę n a d P i l i c ą dzywojennym wymienić g d z i e jeszcze w o k r e s i e było k i l k a c z y n n y c h p r a c o w n i mię­ garncar­ skich. dzisiejszy. lono zdobio­ pobiałką. t e r e n u , t o z n a c z y D e n k ó w w r a z z ośrodkami p o b l i s k i m i z licznych wystaw glazurował malowaną na zie­ który tu w y r a b i a ł prócz c e r a m i k i plastyczną dekoracją, zabawki Istniejącym Głowaczów d o dziś ośrodkiem (pow. Kozienice), pracuje dwóch garncarzy. produkowano gładzeniem, w jest którym M n i e j w i ę c e j d o r o k u 1860 t u wyłącznie później garncarskim miasteczko, naczynia obok siwaków siwe .ozdabiane (które zaniknęły t u w r . 1917) w y r a b i a n o n a c z y n i a c z e r w o n e , malowane pobiałką w k w i a t y l u b z d o b i o n e o r n a m e n t e m d l a d z i e c i w f o r m i e m i n i a t u r o w y c h naczyń, g w i z d k ó w i ptaszków. N a techniczną stronę w y r o b ó w gliniańskich środka, bądź też i z e w n ą t r z , w g ó r n e j części brzuśca. mogła mieć w p ł y w istniejąca t u p r z y końcu X I X w i e ­ Obecnie k u w y t w ó r n i a naczyń k a m i o n k o w y c h i f a j e k . D o o ś r o d ­ c e r a m i k a użytkowa z przewagą ZDOBNICTWO W Z d o b n i c t w o w żelazie n a t e r e n i e R a d o m s k i e g o repre­ wyrabiana jest w b y ł bądź stempel- k o w y m . Czerep g l a z u r o w a n y wyłącznie od Głowaczowie niezdobiona doniczek. ŻELAZIE n i e j w s w y m z a w o d z i e w czasie służby w o j s k o w e j pracy n e o k u c i a żelaznych części położonych. N a l e ż y t u r ó w n i e ż wspomnieć o k o w a l a c h wozów. J a k w y n i k a z w i e l u p o t w i e r d z a j ą c y c h się w y w i a d ó w , w I I połowie u b . stulecia n a terenie Radomskiego powszechnienie informatorzy roz­ żelaza n a w s i było dosyć słabe. S t a r s i pamiętają jeszcze „bose" wozy o k u t y c h kołach i d r e w n i a n y c h o s i a c h . im, j a k wiemy, drewniane pługi, o nie- Towarzyszyły brony, łopaty c z y w i d ł y . N i e c o l e p i e j przedstawiała się s p r a w a n a o d c i n ­ k u zastosowania rzadko, czy laza trafiały drewniane w żelaza w b u d o w n i c t w i e , a l e i t u , choć się d r z w i o drewnianym kołowrocie zamki. Szerokie rozpowszechnienie Radomskiem dopiero na w f a b r y k a c h , często w głębi Rosji f o l w a r c z n y c h , którzy n p . p o p a r c e l a c j i czy r o z w i ą z a n i u stosunku służbowego z dworem osiedlali się n a w s i . W J e d l n i był n a w e t k o w a l g r o m a d z k i , który w zamian za gruntu użytkowanie obowiązany drobnych wydzielonego był d o w y k o n y w a n i a robót gromadę chłopom bezpłatnie kowalskich. K o w a l e wiejscy trzeby przez chłopów i małomiasteczkowi nie tylko w zaspokajali zakresie wyrobów używanych w b u d o w n i c t w i e , j a k zawiasy drzwi, zamki zapadkowe z po­ narzędzi, a l e i ozdobnymi do wykładkami, ostatnie wrzeciądze (tzw. „skoble"), h a c z y k i do s k o b l i , r o b i l i o n i d w a dziesiątki l a t ubiegłego s t u l e c i a i n a początek X X r ó w n i e ż o k u c i a d o w o z ó w , k r z y ż e żelazne d o k a p l i c z e k , wieku, kiedy przypada że­ zarobkowej czy zentują g ł ó w n i e o k u c i a d o d r z w i i z a m k ó w o r a z o z d o b ­ t o p r a w i e w każdej w s i b y ł już kowal, a później i n a g r o b y . W y r o b y s w o j e k o w a l e z d o b i l i , co pracujący n a p o t r z e b y chłopów. K o w a l e c i t o p r z e w a ż ­ wedle się w y r a ź n i e nie prak­ konkurencyjną, mającą póź­ Ze sprzecznych i n f o r m a c j i n i e można tyce chłopcy w i e j s c y u kowala w którzy p o niedokończonej miasteczku 4 8 d o s k o n a l i l i się 48 P e w n ą g r u p ę stanowią „ k o w a l e z p r z y p a d k u " , k t ó ­ r z y z r a c j i jakichś s k o m p l i k o w a n y c h k o l e i l o s u z a ­ p o z n a l i się z t y m z a w o d e m . P r z y k ł a d e m m o ż e b y ć A d a m B y l i c a z Cecylówki Głowczowskiej, zdolny 44 i c h i n f o r m a c j i łączyło na celu zdobycie z walką odbiorców. wywnioskować, k o w a l , k t ó r e g o w y r o b y naśladują i n n i . K o w a l s t w a w y u c z y ł się w d o m u p o p r a w c z y m w Studzieńcu, g d y o d s i a d y w a ł k a r ę za k r a d z i e ż leśną w d o b r a c h hr. Zamoyskich. �a b с jS t d j e [ L к <J n m R y c . 2 1 . Wykładki do drzwi: a — d w i e wykladki do zamków (bez uchwytów), górna z Woli Soleckiej, dolna z Gródka; b — Bronisławów, с — Wola Solecka, d — Brzezowa, e — Tarłów, f — Krzyżanowice, g—Drygulec, h — Brzezowa, i —Wola Solecka, j —Chotyzie, к — Bierdzierz, l —Krzyżanowice, m — Krzy­ żanowice, n — Kłanówek (zakończona profilem twarzy). j a k przedstawiała się h i s t o r i a z d o b n i c t w a na terenie Radomskiego. kowalskiego J e d n i k o w a l e opowiadają, z d o b n i c t w o w y r o b ó w żelaznych posiada t r a d y c j e że k o w a l z d o b i , i t o r a c z e j d l a w ł a s n e j s a t y s f a k c j i niż d l a zjednania sobie klientów. Artystycznie wykonane odzie­ twier­ koracyjnie potraktowaną dzą, że j e s t s t o s u n k o w o m ł o d e i n i e sięga w i e k u u b i e g ­ wierzchnię zdobioną dziczone po poprzednim pokoleniu, inni łego. D o s y ć n a t o m i a s t z g o d n i e znów wskazują k o w a l e i i n ­ n i i n f o r m a t o r z y n a południe ( o k o l i c e S z y d ł o w c a ) , j a k o na tereny o b o g a t y m zdobnictwie w podobno i umiejętność żelazie, skąd też t a m i a ł a przyjść twierdzą, że n a j w i ę k s z e padało n a czasy I w o j n y w Radomskie, nasilenie zdobnictwa światowej oraz przy­ początek użyciu wyroby żelazne mają formę, a czasem też ornamentem stempli. Wyrób elementów wytłaczanym przy stosowanych przy wytłaczaniu jest w R a d o m s k i e m b a r d z o s k r o m n y , n a j ­ częściej będzie t o k r o p k a w y b i t a „ p u n k t a k i e m " i p r o ­ sta k r e s k a w y k o n a n a za pomocą t z w . „ m e s l a " . Orna­ m e n t y złożone z t y c h e l e m e n t ó w t w o r z ą z w y k l e proste p a s o w e układy g e o m e t r y c z n e zygzakowatych, ukośnych w p o s t a c i l i n i i łamanych, krzyżyków okresu międzywojennego. Później o d b i o r c y „nie c h c i e l i k ó w należą k o w a l e , k t ó r z y p r ó c z w y ż e j już płacić za z d o b n i e n i e " a n i n i e d a w a l i k o w a l o m t r a ­ u ż y w a l i jeszcze s t e m p e l k ó w dycyjnego w poczęstunku, t a k ż e dziś już r z a d k o który de­ i po­ postaci itp. Do wyjąt­ wymienionych o innych wykrojach, np, kółka, r o z e t k i , g w i a z d k i czy tak popular- 45 �R y c . 22. Wrzeciądz zdobiony ornamentem n e g o w p o ł u d n i o w e j Małopolsce 1 9 wytłaczanym.Jedlnia Kościelna Pajączkowski, ok. 35 lat temu. i n a Śląsku 5 0 pół­ w postaci ozdobnej księżyca o b r z e g a c h gładkich czy w y c i n a n e g o o d w e w ­ (ryc nątrz w t r ó j k ą t n e ząbki. Z p u n k t u w i d z e n i a Z bogactwa k s z t a ł t ó w p i e r w s z e ń s t w o należy w R a d o m s k i e m oddać wykładkom do zamków z a p a d k o w y c h , które n i e k i e d y przybierają interesujące f o r m y ( r y c . 21), c z y t o ściśle abstrakcyjne, czy nawiązujące do świata l u b z w i e r z ę c e g o ( g ł o w y i całe p o s t a c i e k i e d y f o r m y t e powtarzają roślinnego ptaków). Nie­ się r ó w n i e ż w k o w a l s k i c h wykładkach d o z a m k ó w s p r ę ż y n o w y c h ( r y c . 21 m , n ) . Wśród wykładek do zamków z a p a d k o w y c h d w u k r o t n i e zanotowano w Radomskiem rzadko spotykaną (pow. 21a), a l e tarczki pozbawionej wykładkami f o r m zawiasy Kozienice). z Wyk. ruchomym paluchem kabłąkowatego n i e mogą równać (najczęściej Andrzej się uchwytu. różnorodnością „pasowe", rzadziej „esowe"! czy k r a t y d o o k i e n w p o s t a c i p a s ó w z o d g i ę t y m i n a b o ­ k i zadziorami. Proste w f o r m i e , ale zdobione wytłacza­ n y m o r n a m e n t e m b y w a j ą w r z e c i ą d z e ( r y c . 22) i h a c z y k i do d r z w i . Z i n n y c h żelaznych p r z e d m i o t ó w zdobionych w s p o m n i e ć n a l e ż y "siekacze z o s t r z e m w kształcie s y l ­ w e t k i zwierzęcia, z d o b i o n e p r y m i t y w n y m w z o r e m tło­ c z o n y m babką d o k l e p a n i a k o s y . O k u c i a d o w o z ó w , k t ó r e w M a ł o p o l s c e i n a Śląsku formę stanowiły p o p i s o w e skiej, w okazy dekoracyjnej sztuki k o w a l ­ Radomskiem prezentują się m n i e j ciekawie. 49 R. R e i n f u s s : P o l s k i e l u d o w e k o w a l s t w o a r t y s t y c z n e . P o l s k a S z t u k a L u d o w a 1953, s. 366. W o z u t y p u m a ł o p o l s k i e g o o d y s z l u n a stałe z a k u w a n y m 50 M . G ł a d y s z : Z d o b n i c t w o m e t a l o w e n a Śląsku. 1938, r y c . 125, 11 — 15. u Ryc. 46 1~I 23. Fragment rzeźbionej przęślicy. w śnice, stwarzające z r a c j i k i l k u pierścieni żelaznych nasady okresie Jedlnia dyszla I wojny szersze m o ż l i w o ś c i i później Kościelna (pow. zostały dekoracyjne, zupełnie Kozienice). w wyparte �p r z e z f o r m ę nowszą o d y s z l u W y j m o w a n y m , g d z i e w y ­ stępujące w n i e w i e l k i e j ilości o k u c i a , p r o s t e w k s z t a ł ­ cie, bądź w ogóle pozbawione n i c t w o ich ogranicza są ozdób, bądź się d o p r o s t e g o , najczęściej o r n a m e n t u p a s o w e g o , w y b i j a n e g o kiem" i tzw. przez umieszczonych tykamy piastę na „meslem". n a śnicach w y t ł a c z a n y żelaznych koła. W ozdobnie kowali pierścieniach, wasągach, używanych zdob­ geometrycznego „punkta- Prócz żelaz ornament spo­ wzmacniających „do wyjazdu", o k u w a n e są ściany t y l n e , s i e d z e n i a zaś m i e ­ wają o p a r c i a z k u n s z t o w n i e g i ę t y m i s p i r a l n y m i o z d o ­ bami. A ż e b y n i e w r a c a ć już d o z a g a d n i e n i a w o z ó w , n a l e ż y w s p o m n i e ć , że w północnej części R a d o m s k i e g o wozów t r a n s p o r t o w y c h bywają k o l o r brązowy (wyjątkowo deski czasem m a l o w a n e na n i e b i e s k i ) , n a t y m zaś t l e n a d e s k a c h b o c z n y c h m a l o w a n e są czarną farbą rozety c y r k l o w e , a z tyłu — a b s t r a k c y j n i e ujęte m o t y w y r o ­ ślinne, serce czy g w i a z d a . Niekiedy n a deskach n y c h zobaczyć m o ż n a d e k o r a c j ę plastyczną w wycinanki Malatury z deski przybitej te wykonują i malowanej bocz­ postaci na czarno. bądź s a m i w ł a ś c i c i e l e wozów, bądź c z a s e m k o w a l e . M a l o w a n e w o z y stanowią p e w n e g o r o d z a j u s p e c y f i k ę regionalną R a d o m s k i e g o (a zwłaszcza j e g o części p ó ł n o c n e j ) , poza k t ó r y m a n a l o g i c z n y c h f o r m zdobienia dotychczas nie notowano. P o w r a c a j ą c d o z d o b n i c t w a w żelazie, n a l e ż y nieć w paru kapliczki, słowach o k u t y c h zakończonych krzyżach, niekiedy pięknie wspom­ zdobiących wyciętymi w g r u b e j b l a s z e s y l w e t k a m i k o g u t ó w . W ś r ó d żelaznych 5 1 krzyży formy cmentarnych rzadko kowalskie. wprawdzie według Najczęściej z wiejskiej wzorników Osobny s p o t y k a się prymitywne występują t a m krzyże kuźni pochodzące, a l e sprowadzanych Ryc. 24. „Kozok" malowany (pow. na parkanie. Kozienice). Strykowice robione z miasta. dział z d o b n i c t w a w żelazie stanowią o k u c i a k u f r ó w z b l a c h y żelaznej p o k r a j a c h o z d o b n i e ażuro­ Porównując bogaty ilościowo m a t e r i a ł z z a k r e s u l u ­ dowego kowalstwa artystycznego zgromadzony w Ra­ w a n e , n a środku w i e k a przechodzące n i e k i e d y w k o l i s t e d o m s k i e m z t y m , k t ó r y został z e b r a n y w r . 1951 n a p o ­ c y r k l o w e r o z e t y . W y k o n a n i e m i c h z a j m o w a l i się z w y k ­ łudnie o d G ó r Ś w i ę t o k r z y s k i c h , n a l e ż y le s a m i stolarze. R a d o m s k i e uboższe j e s t o d K i e l e c c z y z n y 51 W n o w s z y c h c z a s a c h a n a l o g i c z n e k o g u t k i , w y c i n a ­ n e z c i e n k i e j b l a c h y c y n k o w a n e j , umieszczają w R a ­ d o m s k i e m na szczytach dachów blaszanych. skiego. Nawiązuje ono raczej stwierdzić, i że Sandomier­ do terenów środkowej i północnej P o l s k i , g d z i e z d o b n i c t w o w ż e l a z i e p r z e d ­ s t a w i a się n a o g ó ł dosyć s k r o m n i e . SNYCERKA P e w n e g o r o d z a j u niespodziankę s t a n o w i w Radom­ s k i e m wysoko rozwinięte snycerstwo, które o b s e r w u j e ­ m y n a przęślicach, będących d a r a m i składanymi p r z e z c h ł o p c ó w p a n n o m w c z a s i e z a l o t ó w . W przęślicach t y c h , t y p u przysiadkowego, jak i drążek, c z y l i z a r ó w n o górna część p r z y s i a d k i , „pióro", o p r z e k r o j u cztero- sześcioboeznym — o z d o b i o n e snycerskim o motywach lub są d r o b n y m o r n a m e n t e m przeważnie geometrycznych l u d z k i e . Najczęściej s t o s o w a n a j e s t t u t e c h n i k a p r o s t e ­ go r y t u i k l i n o w a , rzadziej wykonywane okresu k r y s t a l i c z n a . Przęślice te, p r z e d I wojną światową i z początkiem międzywojennego głównie w okolicach Jedlni K o ś c i e l n e j , M ą k o s ó w , Jastrzębiej i K o z ł o w a , mają ścis­ łe a n a l o g i e n a t e r e n i e Opoczyńskiego. Z i n n y c h przedmiotów bywały techniką (Łęczna, motywy P o d ł a z i e ) i d e s k i d o w y c i s k a n i a serów. zwierzęce i postacie do tkania, maglownice snycerską: roślinne l u b w y j ą t k o w o czółenka zdobione ( r y c . 23), a l e zdarzają się też a b s t r a k c y j n i e t r a k t o w a n e ZABAWK: G ł ó w n y ośrodek z a b a w k a r s k i (Łęczna, Ostojów, p o w . k i e l e c k i ) znajdował się p o z a z a s i ę g i e m badań o b o z o ­ wych. Z a b a w k i w postaci m a l o w a n y c h wózków drew­ n i a n y c h z k o n i k a m i , k a r u z e l i , ptaków, m o t y l i z r u c h o ­ m y m i skrzydłami czy m e b e l k ó w m a l o w a n y c h , które s p o ­ t y k a n o n a t a r g a c h , pochodziły najczęściej z Ł ę c z n e j i 47 �O s t o j ó w a (koło S u c h e d n i o w a ) . C i e k a w i e m a l o w a n e k o - ze skrzydłami i o g o n e m fete d r e w n i a n e n a b i e g u n a c h w y k o n u j e n i e j a k i n e k (Sadkowice) l u b w postaci ptaszków z k o r y w Bąkach (gm. Kozłów). Poza Wajdzik t y m opowiadano po w s i a c h o z a b a w k a c h w postaci ptaszków d r e w n i a n y c h nowej ze skrzydłami (Jedlanka. z c i e n i u t k o łupanych i drewie­ sos­ o g o n a m i r o b i o n y m i z piórek g m . T c z ó w ) , l u b też ptaszków glinianych (Policzna). ZDOBNICTWO W dziedzinie z d o b n i c t w a związanego z obrzędami na plan pierwszy Radomskiem wysuwają się p i s a n k i , u ż y w a n e — patyku w nakładanie w o s k u n a p o w i e r z c h n i ę j a j k a p r z y j a k o t r a d y c y j n y p o d a r u n e k składany n a w i o s n ę ( w czasie o d W i e l k a n o c y do Z i e l o n y c h chłopcom p r z e z d z i e w c z ę t a . D a w n i e j p o d a r e k Świąt) taki l i ­ czył z w y k l e k o p ę (60 s z t u k ) p i s a n e k , p r z y c z y m z n i c h p o w i n n a być i n a c z e j malowana. W OBRZĘDOWE każda związku z (powszechne), formą zdaje się główki szpilki w b i t e j w d r e w i e n k o żanowice, Różki), najnowszy nowszą było pomocy (Kłonówek, Krzy­ sposób s t o s o w a n y tu i ówdzie o d I I w o j n y światowej — to w y s k r o b y w a n i e wzoru na zabarwionej noża, żyletki s k o r u p c e j a j a za pomocą i t p . (Cecylówka, Sucha). Do ostrza' barwienia t y m w y t w o r z y ł się n a w s i p e w n e g o r o d z a j u profesjo­ dziś jeszcze u ż y w a j ą b a r w n i k ó w r o ś l i n n y c h (łuski c e ­ nalizm, wykony­ buli, wały gdyż b a r d z i e j utalentowane kobiety pisanki dla mniej uzdolnionych. Malowanie p i ­ s a n e k o d b y w a ł o się n a „ o d r o b e k " , t o znaczy, że w za­ berberys, listki młodego żyta), d a w n i e j zaś najczęstrze motywy t o różnego r o d z a j u „wiatraczki", m i a n za r o b o t ę p i s a n e k t r z e b a b y ł o u p i s a n k a r k i p o ­ „kurze łapki", „grabki", „drabinki", „łańcuszki", magać w p r a c a c h g o s p o d a r s k i c h t y l e czasu, i l e o n a z u ­ dziej żyła a n t r o p o m o r f i c z n e (postać k o b i e c a ) . K o m p o z y c j a przy pisankach. Dawną woskowa techniką zdobienia pisanek była technika p r z y użyciu „ l e j k a " z b l a s z k i o s a d z o n e j na też k u p n e j „ b r e z y l i i " . W z o r y są n a o g ó ł dosyć p r y m i t y w n e , występują opiera motywy się n a p o d z i a l e zoomorficzne powierzchni (równoleżnikowo l u b południkowo) rza­ (ptaszki) jajka na czy wzoru połowy ćwiartki l u b ósem­ ki. W okresie Bożego Narodzenia wykonywano dawniej z k o l o r o w y c h opłatków k u l i s t e „światy" (Bronisławów, Mirzec, Strykowice) l u b „gwiazdy" (Jedlanka, gm. T c z ó w ) . Poza t y m r o b i o n o t u r o n i e ( „ k o z y " ) , g w i a z d y w y . k l e j o n e k o l o r o w ą bibułą. Z s z o p k a m i z a o p a t r z o n y m i w r u c h o m e l a l k i chodziła młodzież r a c z e j małomiasteczko­ wa Iłży, (z L i p s k a , T a r ł o w a , Wąchocka, Zwolenia). K o l ę d n i k o m składającym n o w o r o c z n e życzenia no „szczodraki", t j . d r o b n e p i e c z y w o w postaci lików, ptaszków (Dadkowice) („kaczek" czy małych — Cecylówka), człowieczków dawa­ roga­ ósemek (Jastrzębia). W śródpościu n a ścianach d o m ó w , w k t ó r y c h pozosta­ ły n i e w y d a n e dziewczęta, chłopcy m a l o w a l i smołą l u b wapnem karykaturalnie traktowane (tzw. „kozaki" (gm. Sienno) lub postacie „ c u d o k i " , r y c . 24). zachowała d y n g u s i e " z wózeczkiem się pamięć W o chodzeniu „po n a którym umieszczony był gliniany kogut z powtykanymi prawdziwymi tak wyglądał j a k ż y w y " że męskie Wodącej piórami RZEŹBA I M A L A R S T W O Rzeźba i m a l a r s t w o o r a z d r z e w o r y t są w R a d o m s k i e m reprezentowane najbogaciej dosyć n i e r ó w n o m i e r n i e . przedstawia się t u rzeźba stępująca w „pasyjek" przechowywanych przydrożnych Stosunkowo religijna, w y ­ k a p l i c a c h , czy w postaci p o d o m a c h . Większość z n i c h t o dzieła a n o n i m o w y c h t w ó r c ó w , których n a z w i s k n i e udało się już w y d o b y ć z niepamięci. D o k ł a d n e d a n e , ilustrujące d z i e j e i twórczość artystyczną, z e b r a n o o d ­ nośnie d o z m a r ł e g o w r . 1942 W i n c e n t e g o F l a k a z Z i e ­ l o n k i . Uchodził o n w o p i n i i mieszkańców w s i o k o l i c z ­ n y c h za w i e l k i e g o Ryc. 4H 25. Matka Boska. Płaskorzeźba Wyk. Zygmunt Cieślakowski ze polichromowana Zwolenia. rzeźbiarza, „ z n a n e g o w całej E u r o ­ pie". Prace jego w postaci kompozycji przeładowanych szczegółami daleko alegorycznych odbiegają od �przeciętnych dzieł s z t u k i l u d o w e j . P r ó c z r z e ź b o t e m a ­ t y c e r e l i g i j n e j c z y h i s t o r y c z n e j , z a j m o w a ł się o n r ó w ­ nież s n y c a r s t w e m d e k o r a c y j n y m . Z t e j d z i e d z i n y twórczości pozostały p o n i m : ciekawie jego rozwiązany k r z y ż n a c m e n t a r z u w Z w o l e n i u , przęślica ( o b e c n i e w M u z e u m Etnograficznym w K r a k o w i e ) oraz szkatułka. B l i s k i m sąsiadem F l a k a b y ł żyjący d o dziś Z y g m u n t Cieśl a k o w s k i ( u r . w r . 1924 w Z w o l e n i u ) , a u t o r k i l k u rzeźb w d r z e w i e nych o t e m a t y c e r e l i g i j n e j ( r y c . 25). Z i n ­ rzeźbiarzy utalentowanego wspomnieć należy Józefa Krupę, włóczęgę, który wędrował p o Powiśla Radomskiego wsiach i L u b e l s k i e g o , rzeźbiąc c h ł o p o m ś w i ą t k i d o k a p l i c z e k i o ł t a r z y k ó w . K r u p a urodził się w Woli Soleckiej przeniósł o k o ł o r . 1860; w się n a L u b e l s z c z y z n ę , w wieku podeszłym okolice Kraśnika, często j e d n a k o d w i e d z a ł r o d z i n n e s t r o n y . R z e ź b i ł p o ­ noć dużo p o w s i a c h i d o kościołów. Z r o z p r o s z o n e j jego spuścizny udało się odszukać j e d y n i e „ p a s y j k ę " z t r z e ­ m a M a r i a m i p o d k r z y ż e m , znajdującą się d o dziś w W o l i S o l e c k i e j ( r y c . 28). P r ó c z rzeźb w d r z e w i e domskiego również św. J a n a z G a w o r z y n a Starachowice), s p o t y k a się n a t e r e n i e figury kamienne, Ra­ jak np. figura czy P i e t a z K r z y ż a n o w i c ( p o w . których charakter wskazuje na dłuto a r t y s t y l u d o w e g o . B y ć może, że są t o dzieła bądź p o ­ chodzące z p r a c o w n i k a m i e n i a r s k i c h , j a k i e istniały w K u n o w i e c z y J a n i k o w i e , bądź też w y k o n a n e p r z e z z u ­ pełnych samouków. W Radomskiem, gdzie występuje m i ę k k i w a p n i a k , ł a t w y d o obróbki, n i e j e d e n rzeźbiarz s a m o u k zaczynał o d dłubania w k a m i e n i u . P r z y k ł a d e m m o ż e być C z e s ł a w S z a r y z M i r c a , k t ó r y j a k o pastuch zaczął rzeźbić w m i ę k k i m k a m i e n i u , a d o p i e r o p ó ź n i e j , g d y w y u c z y ł się s t o l a r k i , zamienił p o p r z e d n i materiał rzeźbiarski n a d r z e w o . M a l a r s t w o l u d o w e , s p o t y k a n e w chałupach w i e j s k i c h wśród m a s y bezwartościowych tują o b r a z y plastycznej oleodruków, M . B . Częstochowskiej, bogato d e k o r a c j i szat, p r z y n o s z o n e j a k o pamiątka z odpustu l u b k u p o w a n e od wędrownych z Częstochowy i Tomaszowa reprezen­ złocone, o obraźników Mazowieckiego, którzy jeszcze d o I I w o j n y ś w i a t o w e j objeżdżali w i o s k i domskiego, okazy sprzedając o b r a z y malarstwa ludowego, rysunku, płaskich szatach „na w y p ł a t " . o grubo Ra­ Ciekawsze konturowanym i dekoracjach kwiatowych n a r z u c a n y c h w t l e czy n a szacie, spotkać można w n i e ­ których kościołach na XIX-wiecznych feretronach. Przykładem tego jest k i l k a l u d o w y c h obrazów w t r o n a c h z Jastrzębiej W s o l i ( r y c . 27), c z y f e r e t r o n y z R z e c z n i o w a W kapliczkach natomiast obrazy malowane fere­ (gm. Kaznów) przeniesionych spotkać n a żelaznej można blasze, ze (k.Sienna). czasem przypominające k o n t u r o w a n i e m , fakturą malarską i d e k o r a c j a m i , w y ­ pełniającymi tło, o b r a z y m a l o w a n e n a s z k l e . D r z e w o r y t l u d o w y reprezentują d w i e o d b i t k i o d k r y t e w Cekarzewicach, przedstawiające nie opublikowane dotychczas wyobrażenie M . B . Loretańskiej oraz C h r y ­ stusa n a krzyżu w sercowatej m a n d o r l i ( r y c . 26). O m a w i a n e t u w d u ż y m skrócie materiały, k t ó r e z o ­ stały c z a s i e badań o b o z o w y c h , pozwalają na z o r i e n t o w a n i e się w l u d o w e j twórczości zebrane plastycznej Radomskiego w i w z m i a n a c h , j a k i e twórczość t a p r z e ­ chodziła w ciągu o s t a t n i e g o stulecia. Ryc. 27. Obraz olejny (pow. na papierze. Radom). Jastrzębia 4'J �UWAGI KOŃCOWE W i d z i m y , j a k p o krótkim okresie p e w n e g o bezwładu po uwłaszczeniu włościan w 1863 г., p o d k o n i e c u b . idą już w kierunku nie rozwoju dawnych pierwiast­ k ó w t r a d y c y j n y c h , a l e i c h z a n i k u n a rzecz litycznych lat) w c h o d z i wieś r a d o m s k a n a drogę p r z e m i a n , które postępującym z składały się n a t o , że p r o c e s t e n n i e p r z e b i e g a ł jednej strony zmierzają do ulepszenia warsztatu p r a c y ( u d o s k o n a l o n e narzędzia r o l n i c z e ) , z d r u g i e j zaś strony wpływają na wzrost stopy życiowej chłopów, z c z y m i d z i e w p a r z e p o d n i e s i e n i e p o z i o m u urządzenia wnętrza czy w z b o g a c e n i e się s t r o j u , o d b y w a j ą c e j e d n a k głównie n a bazie t r a d y c y j n e j . T e m p o wzrasta w pierwszych l a t a c h bieżącego zwłaszcza w o k r e s i e m i ę d z y „ w o j n ą а I wojną światową się przemian stulecia japońską" Począwszy o d tej ostatniej a (1905) prze­ m i a n y zachodzące w d z i e d z i n i e k u l t u r y w s i r a d o m s k i e j 50 treści, w n o s z o n y c h procesem n a wieś w kosmopo­ s t u l e c i a ( g ł ó w n i e w czasie o s t a t n i c h d w u dziesiątków urbanizacji. Różne związku z przyczyny zgod­ n y m r y t m e m w e wszystkich dziedzinach ludowej twór­ czości a r t y s t y c z n e j . W i d z i m y пр., że strój męski nął w c z e ś n i e j niż k o b i e c y , z d o b n i c t w o w n ę t r z a zagi­ wcześ­ n i e j niż z d o b n i c t w o w a r c h i t e k t u r z e . Przeszłość h i s t o r y c z n a i położenie g e o g r a f i c z n e mię­ dzy d w o m a d a w n y m i t e r y t o r i a m i p l e m i e n n y m i , o czym w s p o m n i e l i ś m y n a w s t ę p i e , s p o w o d o w a ł y , że skie jest t e r e n e m przejściowym, n a którym k u l t u r y Mazowsza Radom­ elementy mieszają się z e l e m e n t a m i m a ł o p o l ­ s k i m i . Widoczne to jest n p . w dziedzinie stroju, gdzie �małopolskie białe płócienne spódnice, z a p a s k i i ł o k t u - niczyć t e r e n y sze kobiece c z y płótnianki męskie — w y s t ę p u j ą „ m a ł o p o l s k i e " c z y b a r d z i e j „ m a z o w i e c k i e " . Istotną g r a ­ obok pod względem kulturowym bardziej wełniaków i n a r a m i e n n y c h z a p a s e k . M i m o że k u l t u r a nicę s t a n o w i d o p i e r o pas d a w n y c h lasów, ludowa Radomskiego się w z d ł u ż średniej i d o l n e j K a m i e n n e j , a n a południe rozwijała różnych, p r r e n i k s j y y n b s i ę się n a g r u n c i e dwóch w z a j e m n i e e l e m e n t ó w skła­ od n i c h z a r y s o w u j e d o w y c h — m a z o w i e c k i e g o i małopolskiego, s t a n o w i o n a względem całotó dość jednolitą, w której t r u d n o b y ł o b y rzan. rozgra­ się kulturalnym w ciągnących terenie odmienna pod małopolska grupa Sandomie- Fotografie w y k o n a l i : Stefan Deptuszewski R o m a n R e r a f u s s — 2, 4, 6, 9 i 10. — 5, 4 7 , 18, 19, 20, 24, 25, 26, 27 i 28. A n d r z e j R o k i c k a — 7 i 23. J a n Świderska — 8, 14, 15 i 16. �