https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb3ecaf391193049a212825986408f5f.pdf 94f4a1fcc18ef830b6f8980313666e47 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4289 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource skrzynie ludowe Kurpie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3994 Title A name given to the resource Skrzynie kurpiowskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5,z.4-5; s.124-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SKRZYNIE KURPIOWSKIE Z POW. OSTROŁĘCKIEGO ZOFIA W archiwum Z a k ł a d u Plastyki, Architektury i Z d o b n i c t w a Ludowego P.I.S. znajduje się te­ ka, z a w i e r a j ą c a d w a d z i e ś c i a k i l k a barwnych plansz, p r z e d s t a w i a j ą c y c h skrzynie ludowe z pow. o s t r o ł ę c k i e g o . M a t e r i a ł zebrany z o s t a ł przez Ob. M a r i ę D ą b s k ą , k t ó r a z r a m i e n i a I n ­ s t y t u t u b a d a ł a tamtejszy teren. Wspomniany z b i ó r s k r z y ń stanowi p e w n ą s e r i ę , n a d a j ą c ą się do opracowania i p o z w a l a j ą c ą z w r ó c i ć u w a g ę na ten dział zdobnictwa ludowego na K u r p i a c h . Dotychczas m a m y n i e w i e l e stosunkowo w z m i a ­ nek, o d n o s z ą c y c h się do m e b l a r s t w a p ó ł n o c n o wschodniej Polski, tak, że nawet najmniejsza i n f o r m a c j a z tej dziedziny, staje się dla nas w a ż n y m przyczynkiem. M a t e r i a ł zebrany z o s t a ł w d z i e w i ę c i u wsiach, a m i a n o w i c i e : w C i e ń ć k u , Kadzidle, K r z y s i a ­ kach, Ł y s e m , N i e d ź w i e d z i u , Wejdzie, W y d m u sach, W y k r o c i e i Zalasiu. Z n i e k t ó r y c h w s i ma­ m y po jednej skrzyni, z i n n y c h po k i l k a . Skrzynie wykonane z miękkiego drzewa, w i ą z a n e na „ c y n k i " , p o s i a d a j ą k s z t a ł t l e ż ą c e g o p r o s t o p a d ł o ś c i a n u o w y m i a r a c h , w a h a j ą c y c h się w n a s t ę p u j ą c y c h granicach: d ł u g o ś ć od 90—130 cm, w y s o k o ś ć : 42—64 cm, s z e r o k o ś ć : 40—62 cm. N a j c z ę s t s z e s ą j e d n a k skrzynie, w k t ó r y c h ścian:. licowa d ł u g a jest około 95 cm, a wysoka na 46 cm. S k r z y n i e z pow. o s t r o ł ę c k i e g o nakryte są p ł a s k i m w i e k i e m z niezbyt w y s u n i ę t y m g z y m ­ sem (od 2—5 cm), g r u b o ś c i około 5 cm. Tak gzymsy g ó r n e j a k i dolne są na ogół s ł a b o p r o ­ filowane (tabl. I , 1—15). P u d ł a s k r z y ń s p o c z y w a j ą na p o d n ó ż k a c h , k t ó ­ re s ą w 75% dwudzielne, a t y l k o w 25% poje­ dyncze, p r z y czym tak jedne j a k i drugie m a j ą w e w n ę t r z n e k r a w ę d z i e ozdobnie w y c i n a n e (tabl. I , 1—14). P o d n ó ż k i dwudzielne poza j e d n y m w y j ą t k i e m (tabl. I , 10) są pozbawione kół, p o d ­ czas gdy p r z y p o d n ó ż k a c h pojedynczych k ó ł k a z d a r z a j ą się częściej (tabl. I , 11, 14, 15). Szufla­ dy w p o d n ó ż k a c h s k r z y ń w y s t ę p u j ą z u p e ł n i e sporadycznie (tabl. I , 15). W y s o k o ś ć p o d n ó ż k ó w waha się w granicach od 10—22 cm. Pionowe k r a w ę d z i e s k r z y ń są p r a w i e zawsze proste i g ł a d k i e . W y j ą t e k od tej zasady stano­ w i ą j e d y n i e t r z y skrzynie, jedna z nich, pocho­ d z ą c a ze wsi W y d m u s y , posiada na ś c i a n i e l i ­ cowej w z d ł u ż b o k ó w p r z y b i t e toczone p ó ł k o l u 124 CIEŚLA-REINFUSSOWA m i e n k i (tabl. I , 10, ryc. 1), druga z N i e d ź w i e ­ dzia ma u g ó r y t u ż p r z y w i e k u charakterystycz­ ne ścięcie (tabl. I , 13, ryc. 2). Ze w z g l ę d u na s w ą b u d o w ę na s z c z e g ó l n ą u w a g ę zasługuje skrzynia trzecia, oznaczona n u m e r e m 12 na ta­ b l i c y I . Posiada ona w z d ł u ż p i o n o w y c h k r a w ę ­ dzi przymocowane d w i e grube p r o f i l o w a n e des­ k i , k t ó r e g ó r ą s i ę g a j ą wieka, d o ł e m zaś t w o r z ą nogi s k r z y n i . Deski te s z e r o k o ś c i około 10 cm s k ł a d a j ą się z d w ó c h części p r a w i e jednakowo wysokich, oddzielonych od siebie p r o f i l o w a n y m gzymsem. G ó r n a część, g r u b o ś c i m n i e j w i ę c e j d w ó c h c e n t y m e t r ó w , jest z u p e ł n i e p ł a s k a , j e d y ­ nie t y l k o w n i e w i e l k i e j odległości od k r a w ę d z i bocznych ma z k a ż d e j strony po j e d n y m żło­ bieniu. Dolna część dwa razy grubsza od g ó r n e j posiada ozdobne profilowanie. S k r z y n i a ta zo­ s t a ł a znaleziona w z a k r y s t i i kościoła w Zalasiu, co t ł u m a c z y ł o b y m o ż e jej w y j ą t k o w ą b u d o w ę . Z i n n y c h o z d ó b plastycznych w y s t ę p u j ą c y c h na badanych skrzyniach k u r p i o w s k i c h n a l e ż y jeszcze w s p o m n i e ć o p r o f i l o w a n y c h listwach, t w o r z ą c y c h r a m k i , w y z n a c z a j ą c e pola zdobni­ cze (ryc. 1). W jednej ze s k r z y ń , p o c h o d z ą c e j ze wsi N i e d ź w i e d ź , s p o t y k a m y się z c i e k a w y m zjawiskiem, r z a d k i m na ogół w skrzyniach l u ­ d o w y c h . Otóż p r o f i l o w a n e l i s t w y , b ę d ą c e obra­ m i e n i e m p ó l zdobniczych są jeszcze dodatkowo od w e w n ą t r z ozdobnie w y c i ę t e , przez co p o w ­ staje rodzaj kartusza, w y o d r ę b n i o n e g o ponadto przez szafirowe tło, k o n t r a s t u j ą c e z b r ą z o w ą p o w i e r z c h n i ą reszty s k r z y n i i listew (ryc. 2). Ś c i a n y licowe s k r z y ń b ą d ź w ogóle nie m a j ą wydzielonego pola zdobniczego (ryc. 5, 6), b ą d ź p o s i a d a j ą jedno (ryc. 4), dwa (ryc. 3, 7), t r z y (ryc. 2), a n a w e t w y j ą t k o w o i p i ę ć . Pola te m o ­ g ą b y ć wyznaczone w r ó ż n y sposób, a m i a n o w i ­ cie: o d m i e n n y m k o l o r e m t ł a (ryc. 3, 4) r ó ż n y m od t ł a o g ó l n e g o , p r z y pomocy malowanej r a m k i , czy p r o f i l o w a n y c h listew (ryc. 1), w z g l ę d n i e przez p o ł ą c z e n i e d w ó c h e l e m e n t ó w , a w i ę c k o ­ lorowego t ł a i r a m k i malowanej (ryc. 7) l u b l i ­ stew (ryc. 2). P o w s t a ł e tak pola zdobnicze m o ­ ż e m y p o d z i e l i ć na k w a d r a t o w e i p r o s t o k ą t n e . Pola p r o s t o k ą t n e w y s t ę p u j ą na skrzyniach j e d nopolowych w pozycji l e ż ą c e j , umieszczone są w samym ś r o d k u s k r z y n i i z a j m u j ą Vt powierzch­ n i ś c i a n y licowej (ryc. 4). Pola w y ł ą c z n i e prosto­ k ą t n e spotyka się w skrzyniach d w u - , t r ó j i p i ę c i o p o l o w y c h (tabl. b a r w n a 2, ryc. 1), roz- �mieszczone symetrycznie w z g l ę d e m środka skrzyni. W skrzyni pięciopolowej w y s t ę p u j ą p r o s t o k ą t y w dwóch wymiarach, wąskie, smu­ kłe, z n a j d u j ą się w ś r o d k u i po bokach, a szer­ sze m i ę d z y n i m i . K w a d r a t o w e pola s ą z w y k l e w skrzyniach o d w ó c h polach zdobniczych (ryc. 3). Pola p r o s t o k ą t n e i k w a d r a t o w e ł ą c z ­ nie z d a r z a j ą się w skrzyniach t r ó j polowych, gdzie w ą s k i e pole w postaci s t o j ą c e g o p r o s t ą k ą t a znajduje się w ś r o d k u m i ę d z y d w o m a p o l a m i k w a d r a t o w y m i (ryc. 2). Wszystkie pola tak k w a d r a t o w e j a k i p r o s t o k ą t n e są d u ż e i w y ­ pełniają sobą prawie całą powierzchnię ściany l i c o w e j . Wydzielone pola m a j ą czasem n a r o ż a ścięte b ą d ź prosto b ą d ź ł u k o w a t o (ryc. 3). W ornamentyce o m a w i a n y c h s k r z y ń z pow. o s t r o ł ę c k i e g o spotyka się m o t y w y abstrakcyjne i r o ś l i n n e . M o t y w y abstrakcyjne na ogół rzad­ sze w y s t ę p u j ą w postaci t r u d n y c h do opisania kompozycji z ł o ż o n y c h p r z e w a ż n i e z nieregular­ n y c h l i n i i k r z y w y c h . P r z y k ł a d e m takiej deko­ racji są d w i e skrzynie z w s i N i e d ź w i e d ź , p o w ­ s t a ł e około 1910 г., w y k o n a n e przez stolarza M i ­ c h a ł a C h o r ą ż e w i c z a . Na w y o d r ę b n i o n y m sza­ f i r o w y m tle r o z r z u c a ł on nieregularnie zdobi­ ny, w kolorach b i a ł y m i czerwonym, esowato l u b ł u k o w a t o powyginane. Jedna z n i c h repro­ dukowana na ryc. 2, posiada w p o ś r o d k u p ó i zdobniczych czerwone motywy, będące jak g d y b y d a l e k i m echem dekoracyjnie t r a k t o w a ­ n y c h m o n o g r a m ó w . Do m o t y w ó w t y c h z a l i c z y ć n a l e ż y w z ó r w postaci j a k g d y b y l i t e r y „ X " , w y s t ę p u j ą c e j na s k r z y n i ze w s i W y k r o t (tabl. I I I , 13, ryc. 3). N a j c z ę s t s z y m i ozdobami s k r z y ń są j e d n a k m o ­ t y w y roślinne. Spośród k w i a t ó w częstotliwością w y s t ę p o w a n i a w y r ó ż n i a się t u l i p a n w r ó ż n y c h odmianach i rozmiarach (tabl. I I , 23—35). Spo­ t y k a się go w postaci stulonego p ą c z k a (tabl. I I , 33), czasem nieco rozchylonego (tabl. I I , 34), w z g l ę d n i e r o z w i n i ę t e g o k w i a t u (tabl. I I , 23, 28 do 31), z zaznaczonymi nawet p r ę c i k a m i (tabl. IT, 30, 31). N i e k i e d y k w i a t t u l i p a n u u j ę t y jest bardziej schematycznie (tabl. I I , 24—27). Obok tulipanowatych form częste są też kwiaty wiel o p ł a t k o w e (tabl. I I , 7—18, 22), oraz k w i a t y p r o ­ mieniste (tabl. I I , 19—21). K w i a t y w i e l o p ł a t k o wc p o s i a d a j ą silnie zaznaczony ś r o d e k , w o k ó ł k t ó r e g o rozmieszczone są l i s t k i w postaci k r o ­ pek (tabl. I I , 10—12, 14, 18), ł u k ó w (tabl. I I , 8, 13) i t p . C a ł o ś ć m o ż e b y ć od z e w n ą t r z o b w i e ­ dziona c i e n k i m k o n t u r e m (tabl. I I , 8, 10—14). K w i a t y promieniste p o s i a d a j ą cztery, sześć i dziesięć l i s t k ó w (tabl. I I , 19—21). O s o b n ą g r u - 13 Tablica I. 125 �Ryc. 1. Wieś Wydmusy klMyszyńca pow. Ostrołęka. 4 Jednoosiowe m o t y w y symetryczne przybie­ r a j ą p o s t a ć k w i a t o n ó w (tabl. I I I , 5, 7), czy też r o z c z ł o n k o w a n e j g a ł ą z k i z k w i a t a m i na k a ż d e j odnodze (tabl. I I I , 8) albo pojedynczego k w i a t u na dość d ł u g i e j ł o d y ż c e (tabl. I I I , 1—3), w z g l ę d ­ nie u ł o ż o n y c h symetrycznie l u ź n o rzuconych t u l i p a n ó w (tabl. I I I , 4). M o t y w asymetryczny w y s t ą p i ł w y j ą t k o w o na s k r z y n i t r ó j p o l o w e j , pofc h o d z ą c e j ze wsi W y d m u s y (ryc. 1). 4 Ryc. 2. Wieś Niedźwiedź k/Myszyńca pow. Ostrołęka. p ę s t a n o w i ą k w i a t y o k s z t a ł t a c h fantastycznych z k i e l i c h a m i p o t r a k t o w a n y m i dekoracyjnie (ta­ blica I I , 36—39). Podobnie j a k k w i a t y u j m o w a n e są i liście. P r z e w a ż a j ą l i s t k i drobne owalne (tabl. I I , 42, 43, 45—47, 52) i esowato w y g i ę t e (tabl. I I , 41). W jednej ze s k r z y ń i m i t u j ą liście n i e w i e l k i e ś l i m a c z n i c e (tabl. I I , 44). L i ś c i e m o g ą b y ć poje­ dyncze (tabl. I I , 40—51, 53, 54) albo p o t r ó j n e (tabl. I I , 52), symetryczne (tabl. I I , 42, 43, 48, 49, 54), l u b asymetryczne (tabl. I I , 40, 41, 45, 50), w z g l ę d e m swej osi ś r o d k o w e j . Blaszka l i s t ­ k ó w posiada brzegi g ł a d k i e (tabl. I I , 40—47, 49) w z g l ę d n i e n i e r ó w n e (tabl. I I , 48) l u b t e ż po­ s t r z ę p i o n e j a k w liściu m a k u (tabl. I I , 50). W n i e k t ó r y c h skrzyniach zaznaczone jest bar­ dzo schematycznie ż y ł k o w a n i e liścia (tabl. I I , 49, 51). W s k r z y n i ze w s i Wejdo w y s t ę p u j ą d u ­ że liście (tabl. I I , 54, ryc. 6), otoczone dla ce­ lów d e k o r a c y j n y c h dodatkowo szeregiem k r o ­ pek. Z e l e m e n t ó w w y ż e j opisanych p o w s t a j ą m o ­ t y w y o ś r o d k o w e i jednoosiowe. M o t y w y o ś r o d ­ k o w e s ą p r z e w a ż n i e z ł o ż o n e z e l e m e n t ó w ab­ s t r a k c y j n y c h (tabl. I I I , 11, 12), rzadziej r o ś l i n ­ n y c h (tabl. I I I , 9). Jednoosiowe s ą w y ł ą c z n i e r o ­ i ć ś l i n n e (tabl. I I I , 1—8, Ю), p r z y czym m o g ą one b y ć symetryczne i asymetryczne. Motywy o ś r o d k o w e p o s i a d a j ą zazwyczaj w c e n t r u m k ó ł ­ ko (tabl. I I I , 11, 12), czasem o ś m i o p r o m i e n n ą g w i a z d ę (tabl. I I I , 9) l u b w i e l o p ł a t k o w y k w i a ­ tek (ryc. 4). Ze ś r o d k a r o z c h o d z ą się na zew­ n ą t r z p r o m i e n i ś c i e ł o d y g i proste, czasem rozga­ ł ę z i o n e czy faliste (ryc. 4), z a k o ń c z o n e j a k i m ś k w i a t e m (tabl. I I I , 11). W jednej s k r z y n i ze wsi W y k r o t w y b i e g a od ś r o d k a szereg d r o b n y c h k w i a t u s z k ó w , j a k b y nanizanych na niewidocz­ n ą n i t k ę (tabl. I I I , 9). I n n ą o d m i a n ę w ś r ó d m o ­ t y w ó w o ś r o d k o w y c h s t a n o w i k w i a t ze s k r z y n i z W y d m u s ó w , p o s i a d a j ą c y cztery, dość duże p ł a t k i u ł o ż o n e na k r z y ż n a o k o ł o środkowego k ó ł k a (ryc. 7). Na o s o b n ą u w a g ę z a s ł u g u j ą naczynia (tabl. I I , 1—6), w k t ó r y c h umieszczone s ą b u k i e t y k w i a ­ t ó w . N a j c z ę s t s z ą f o r m ą jest f l a k o n o mocno w y ­ d ę t y m b r z u ś c u , czasem nie z a m k n i ę t y od d o ł u (tabl. I I , 1) l u b s t o j ą c y na j a k i e j ś falistej po­ w i e r z c h n i (tabl. I I , 2). O p r ó c z f l a k o n ó w jako na­ czynia na k w i a t y spotyka się p ł a s k ą d o n i c z k ę z d w o m a u c h a m i (tabl. I I , 4), c z a r ę o d w ó c h n ó ż k a c h (tabl. I I , 5), a wreszcie rodzaj d u ż e g o kielicha o s p ł a s z c z o n e j a szerokiej czarce, posia­ d a j ą c e g o c i e n k ą n ó ż k ę z s z e r s z ą p o d s t a w ą (tabl. I I , 6). Naczynie na k w i a t y m o ż e b y ć p o t r a k t o w a n e albo w p e r s p e k t y w i e (tabl. I I , 1—4), albo rzucie bocznym (tabl. I I , 5, 6). W p i e r w s z y m p r z y p a d ­ k u g ó r n y o t w ó r f l a k o n u jest w całości w i d o c z n y tak, że k w i a t y w ł a ś c i w i e nie umieszczone s ą w e ­ w n ą t r z naczynia, lecz z n a j d u j ą się po za n i m . W y o d r ę b n i o n e pola zdobnicze s ą zazwyczaj wypełnione jednym motywem, zajmującym p i a w i e c a ł ą ich p o w i e r z c h n i ę (ryc. 2, 3). B a r ­ dzo rzadko spotyka się dodatkowe zdobiny, z n a j d u j ą c e się w d w ó c h (ryc. 1) l u b czterech n a r o ż a c h (tabl. b a r w n a 2), skierowane d o ś r o d k c w o . Czasem w y s t ę p u j e r ó w n i e ż data ( p r a w ­ dopodobnie powstania skrzyni), umieszczona na p o l u zdobniczym (ryc. 1). Na s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j e t u fakt, że w skrzyniach j e d n o p o l o w y c h z w y k l e pole zdob­ �nicze w y p e ł n i o n e jest w całości m o t y w e m o ś r o d ­ k o w y m (tabl. I I I , 9), a raz t y l k o miejsce jego za­ j ą ł m o t y w jednoosiowy s y m e t r y c z n y (tabl. I I I , 10). W skrzyniach o n i e w y o d r ę b n i o n y c h polach zdobniczych d e k o r a c j ę ś c i a n y licowej stanowią zwykle kwiatony dwa jednakowe, rozłożyste (ryc. 5, 6) l u b j a k i ś m o t y w abstrakcyjny (tabl. I I I , 11). P r z e s t r z e ń m i ę d z y t y m i k w i a t o n a m i jest zazwyczaj pusta, t y l k o w s k r z y n i z W y d m u s ó w w i d n i e j ą w ś r o d k u u ł o ż o n e jeden nad d r u g i m dwa o ś m i o p ł a t k o w e k w i a t y . W skrzyniach d w u p o l o w y c h na obu polach zdobniczych w y s t ę p u j e ten sam motyw, zaś 12? �7 # 4 ^ * /О /л w t r ó j p o l o w y c h dwa z e w n ę t r z n e są takie same a odmienny jest t y l k o m o t y w pola ś r o d k o w e g o . Z a z n a c z y ć p r z y t y m n a l e ż y , że wszystkie t r z y pola m a j ą ten sam charakter zdobniczy t. zn., ż e są w y p e ł n i o n e m o t y w a m i albo r o ś l i n n y m i (ryc. 1), albo a b s t r a k c y j n y m i (ryc. 2). W y j ą t e k s t a n o w i skrzynia z W e j d ą , w y r ó ż n i a j ą c a się u k ł a d e m m o t y w ó w . W ś r o d k u s k r z y n i znajduje się wyznaczony p r o f i l o w a n ą r a m k ą s t o j ą c y p r o ­ s t o k ą t , na k t ó r e g o t ł o rzucona jest g a ł ą z k a k w i a ­ t o w a zaznaczona j a s n o - b r ą z o w y m k o l o r e m (tabl. I I I , 2). Po obu stronach tego p r o s t o k ą t a umiesz­ 128 czone są pola k w a d r a t o w e , skierowane n a r o ż e m w dół. Pola te w y p e ł n i a j ą w s p ó ł ś r o d k o w o u ł o ­ ż o n e k w a d r a t y , zrobione z p r o f i l o w a n y c h l i ­ stew, malowane na z m i a n ę k o l o r e m j a s n o - b r ą ­ z o w y m i ciemniejszym b r ą z o w y m t a k i m sa­ m y m j a k c a ł a skrzynia. P o z o s t a ł a po w y d z i e l e n i u p ó l zdobniczych część ś c i a n l i c o w y c h jest na ogół pozbawiona j a k i c h k o l w i e k o r n a m e n t ó w (ryc. 1—3), to samo odnosi się do g z y m s ó w d o l n y c h i g ó r n y c h . W y ­ j ą t e k od tej r e g u ł y s t a n o w i ą skrzynie z W y d m u s ó w (ryc. 7) oraz wszystkie jednopolowe, �w k t ó r y c h po obu stronach w y o d r ę b n i o n e g o pola znajduje się zawsze j a k i ś m o t y w k w i a t o w y (tabl. I I I , 1, 3, ryc. 4). P o d n ó ż k i s k r z y ń w 60% są pozbawione wszel­ kich o z d ó b . W t y c h nielicznych przypadkach, w k t ó r y c h w y s t ę p u j ą są to t y l k o j a k i e ś nie­ w i e l k i e zdobiny w postaci k w i a t k a , m n i e j l u b w i ę c e j fantastycznego (ryc. 3) czy całej g a ł ą z k i k w i e t n e j (tabl. b a r w n a 2), w z g l ę d n i e m o t y w u abstrakcyjnego (tabl. I I , 61). W d w ó c h t y l k o skrzyniach o p r ó c z pojedynczej zdobiny w y s t ą ­ p i ł y jeszcze dodatkowe k r o p k i , b i e g n ą c e raz w z d ł u ż bocznej k r a w ę d z i p o d n ó ż k a (ryc. 5), a d r u g i raz o b e j m u j ą c e półłukiem trójlistną zdobinę i podkreślające wycięcie wewnętrzno p o d n ó ż k a (tabl. b a r w n a 1). Z d o b i n y w y s t ę p u j ą p r a w i e w y ł ą c z n i e na p o d n ó ż k a c h d w u d z i e l n y c h (ryc. 3, 5, tabl. b a r w n a 1, 2), a raz t y l k o na po­ j e d y n c z y m , p r z y czym ornament r o z ł o ż o n y zo­ s t a ł w ó w c z a s na całej jego powierzchni. Kolorystycznie rozwiązanie s k r z y ń kurpiow­ skich jest na ogół dość z r ó ż n i c o w a n e m i m o , że skala b a r w u ż y w a n y c h do ich zdobienia nie jest z b y t d u ż a . Wszystkie opracowywane t u s k r z y ­ nie są m a l o w a n e g ł a d k o na kolor b r ą z o w y z r ó ż n y m i odcieniami. W j e d n y m t y l k o p r z y ­ p a d k u tło s k r z y n i jest b i a ł e , a na n i m obramie­ nia pól (profilowane l i s t w y ) , w e w n ę t r z n e zdo­ b i n y gzymsy i c a ł y p o d n ó ż e k są u t r z y m a n e w kolorze c z e r w o n y m . T ł a w y o d r ę b n i o n y c h p ó l zdobniczych m a l o w a n e są zazwyczaj k o l o r e m zielonym, doskonale h a r m o n i z u j ą c y m z b r ą z o ­ w ą p o w i e r z c h n i ą całej s k r z y n i . D w u k r o t n i e za­ miast k o l o r u zielonego u ż y t o szafirowego, a raz r ó ż o w e g o , k t ó r y jeszcze dodatkowo obwiedzio­ no n i e b i e s k ą , jednostronnie od w e w n ą t r z z ą b ­ k o w a n ą r a m k ą . P o m i j a j ą c kolor t ł a zasadnicze­ go s k r z y ń czy też p ó l zdobniczych n a j c z ę s t s z e są zestawienia trzech i czterech k o l o r ó w , w y ­ j ą t k o w o t y l k o p i ę c i u , a to: b i a ł e g o , czerwone­ go, czarnego, zielonego i ż ó ł t e g o (tabl. b a r w n a 1, 2). P r ó c z t y c h w i e l o k o l o r o w y c h s k r z y ń zda­ r z a j ą się i takie, gdzie w z ó r w y m a l o w a n y z o s t a ł j e d n y m kolorem, np. j a s n o - b r ą z o w y m , czy czer­ w o n y m . Na ogół w stosowaniu b a r w w i d a ć p e w ­ no d ą ż n o ś ć do zachowania k o l o r ó w n a t u r a l n y c h , co w y r a ż a się t y m , ż e ł o d y g i i liście są zazwy­ czaj zielone, k w i a t y czerwone, ż ó ł t e i t d . Spo­ t y k a się j e d n a k r ó w n i e ż i tak namalowane k w i a t y , k t ó r e z a r ó w n o f o r m ą j a k i b a r w ą od­ b i e g a j ą z u p e ł n i e od znanych z p r z y r o d y . I tak np w s k r z y n i z W y d m u s ó w m a m y kwiatoń w postaci r o z g a ł ę z i o n e j ł o d y g i o 9 k w i a t a c h o k s z t a ł t a c h fantastycznych, r ó w n i e ż n i e n a t u r a n y c h kolorystycznie. W i d z i m y t a k ż e np. k w i a - Ryc. Ryc. 3. Wieś 4. Wieś Wykrot Krysiaki kjMyszyńca kjMyszyńca Ryc. 5. Wieś Wydmusy k/Myszyńca pow. pow. pow. Ostrołęka. Ostrołęka. Ostrołęka. tony, w k t ó r y c h liście i ł o d y g i w y k o n a n e są k i l k u k o l o r a m i nie o d p o w i a d a j ą c y m i rzeczywi­ stości j a k : b i a ł y m , niebieskim, c z a r n y m i t d . , zaś k w i a t y promieniste m a j ą otok np. niebieski, a środki białe lub odwrotnie. Od opisanych poprzednio r ó ż n i się skrzynia ze w s i C i e ń ć k , gdzie c a ł a ś c i a n a licowa z o s t a ł a p o k r y t a wzorem, w y k o n a n y m przez szablon w kolorach b i a ł y m , c z e r w o n y m i szafirowym. Na koniec n a l e ż y jeszcze w s p o m n i e ć o w y k ł a d k a c h do z a m k ó w t. j . ż e l a z n y c h ozdobnych tarczkach, k t ó r e p r z y b i t e są na l i c u p r z y d z i u r ­ ce od klucza. W y k ł a d k i te m o g ą p o s i a d a ć f o r m ę k w a d r a t u . p r o s t o k ą t a prostego czy t e ż o ś c i ę t y c h n a r o ż a c h (tabl. I V , 1—3), rombu, romboidu, p r z e c h o d z ą c e g o n a s t ę p n i e w deltoid (tabl. I V , 4—6). F o r m ę złożoną ma w y k ł a d k a oznaczona 129 �n u m e r e m 8 na tabl. I V . Posiada cna zasadniczo k s z t a ł t r o m b u , k t ó r e g o n a r o ż n i k i s t a n o w i ą czte­ r y mniejsze r o m b y . O p r ó c z f o r m czysto geome­ trycznych występuje w y k ł a d k a w ozdobnej postaci stylizowanego k w i a t u (tabl. I V , 9), zna­ leziona na opisywanej w y ż e j s k r z y n i ze wsi K a ­ dzidło oraz inna w k s z t a ł c i e schematycznie po­ traktowanego d w u g ł o w e g o o r ł a (tabl. I V , 10). W e d ł u g podawanych i n f o r m a c j i przez obec­ nych w ł a ś c i c i e l i s k r z y ń m a j ą one b y ć na ogół stare, p o c h o d z i ć p r z e w a ż n i e z p o ł o w y X I X w i e k u . W i a d o m o ś c i o m t y m nie m o ż n a jednak w z u p e ł n o ś c i z a u f a ć , g d y ż i n f o r m a t o r o w i e prze­ s a d z a j ą zazwyczaj w podawaniu ilości lat po­ siadanego przedmiotu, aby przez to p o d k r e ś l i ć jego d a w n o ś ć . N i e m n i e j na d w ó c h opisywanych t u skrzyniach k u r p i o w s k i c h m a m y , z n a j d u j ą c e się na p o l u zdobniczym daty (1862, 1866 — ryc. 1), k t ó r e w s k a z u j ą , że s k r z y n i a r s t w o na K u r p i a c h na p o c z ą t k u I I p o ł o w y X I X wieku s t a ł o j u ż dość wysoko. Opisane w y ż e j skrzynie z pow. o s t r o ł ę c k i e g o na pierwszy rzut oka bardzo z r ó ż n i c o w a n e pod w z g l ę d e m zdobniczym da się s p r o w a d z i ć do d w ó c h zasadniczych t y p ó w . Jeden to s k r z y n i e o ś c i a n a c h g ł a d k i c h , nie p o s i a d a j ą c e w y o d r ę b ­ n i o n y c h pól zdobniczych, ani profilowanych o b r a m i e ń , ozdobione na ś c i a n i e licowej n a j c z ę ś ­ ciej dwoma rozłożystymi kwiatonami o syl­ wetce m n i e j lub w i ę c e j n a w i ą z u j ą c e j do f o r m przyrodniczych, j a k k o l w i e k czasem fantastycz­ ne w s z c z e g ó ł a c h ( k w i a t y ) i barwie, d r u g i zaś s t a n o w i ą skrzynie o p o w i e r z c h n i urozmaiconej p l a s t y c z n y m i ozdobami (profilowane r a m k i ) , z w y z n a c z o n y m i p o l a m i zdobniczymi, w y p e ł n i o ­ n y m i motywami abstrakcyjnymi względnie ro­ ślinnymi. S k r z y n i e g r u p y pierwszej, r o b i ą c e wiażenie prymitywniejszych są zapewne w y ­ r o b a m i m i e j s c o w y m i , k t ó r e p o w s t a ł y bez spe­ cjalnego o d d z i a ł y w a n i a w z o r ó w obcych, m i m o , 1 2 z « S 1 1 ) Roman Reinfuss: Skrzynie zdobione z okolic K r a ­ kowa —• część I I I , Polska Sztuka Ludowa, rok I I I , nr 1—2, str. 9 i n. 6 Tablica IJO że z b l i ż o n e f o r m y w y s t ę p u j ą i na i n n y c h tere­ nach Polski, j a k n a p r z y k ł a d w L u b e l s z c z y ź n i e , K r a k o w s k i m (skrzynie czernichowskie) ) , Ż y ­ w i e c c z y ź n i e i t p . D r u g i t y p bardziej pod w z g l ę ­ dem k o m p o z y c y j n y m r o z w i n i ę t y n a w i ą z u j e w y ­ r a ź n i e do s k r z y ń znanych z M a z u r ó w Pruskich. Jak w y n i k a z m a t e r i a ł ó w , z n a j d u j ą c y c h się w a r c h i w u m Z a k ł a d u P l a s t y k i L u d o w e j P. I . S. skrzynie mazurskie c h a r a k t e r y z u j ą się obfitoś­ cią o z d ó b plastycznych w formie profilowa­ nych ramek p ó ł k o l u m i e n e k , p o d z i a ł e m ś c i a n y licowej n a j c z ę ś c i e j na p i ę ć pól zdobniczych, w y ­ p e ł n i o n y c h k w i a t o n a m i . W ś r ó d t y c h s k r z y ń za­ r y s o w u j ą się d w i e grupy, z k t ó r y c h jedna o bo­ gatej i technicznie bardzo p o p r a w n i e w y k o n a ­ nej ornamentacji n a l e ż y zapewne do meblar­ stwa m i e s z c z a ń s k i e g o , druga zaś o w y k o n a n i u p r y m i t y w n i e j s z y m posiada charakter bardziej l u d o w y . W ś r ó d t y c h ostatnich znajdziemy sze­ reg p r z y k ł a d ó w n a w i ą z u j ą c y c h do s k r z y ń k u r ­ piowskich z a r ó w n o , jeśli idzie o o g ó l n ą k o m p o ­ z y c j ę (podział na pola i s p o s ó b ich w y o d r ę b n i a ­ nia), j a k też i o szczegóły o r n a m e n t u (formy k w i a t ó w i ich e l e m e n t ó w ) . Zdaje się nie u l e g a ć w ą t p l i w o ś c i , że p r y m i t y w n i e j sze skrzynie ma­ zurskie wzorowane na tych, k t ó r e o k r e ś l o n e z o s t a ł y m i a n e m m i e s z c z a ń s k i c h , s t a ł y się z ko­ lei w z o r e m dla bogatszych s k r z y ń kurpiow­ skich. Wskazane t u p o k r e w i e ń s t w o m i ę d z y j e d ­ na z g r u p m a l o w a n y c h s k r z y ń k u r p i o w s k i c h , a s k r z y n i a m i m a z u r s k i m i nie stanowi faktu odosobnionego. W i e m y b o w i e m , iż tereny te p o z o s t a w a ł y ze sobą w bardzo ś c i s ł y c h z w i ą z ­ kach, k t ó r y c h w y r a z znajdziemy w r ó ż n y c h dziedzinach ludowej k u l t u r y j a k np. w b u d o w ­ nictwie, t k a c t w i e i t d . IV. ? 3 3 i a �Дус. 7. Skrzynia ludowa. Wieś W$dmus$, k. MyszgAca pow. Ostrołęka. Skala I �