https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e8293db80b78b1ce5e25affb187cac7.pdf 00dd93b6b5edd24270e22492bec201fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3408 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3195 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.160-169 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I R E C M . G R O N F O R S , Ethnic Praca Mniejszości skimi Cyganami Miniorities E N and Deviance. The Relationship etniczne a dewiacje. Stosunki i policją między wersje r o z p r a w y doktorskiej w y k o n a n e j skróconą w L o n d o n School of J between Finnish Gypsies E and the Police, Zasadnicze r o z w a ż a n i a , fiń­ z o s t a ł a wydana j a k o pierwsza z serii socjologii prawa U n i w e r s y t e t u H e l s i ń s k i e g o . Stanowi Z stanowiące H e l s i n k i 1979, s. 159 podsumowanie owych p o g l ą d ó w , w celu ujawnienia, u p r z e d z e ń j a k i m i kieruje się policja w swojej praey, p o p r z e d z i ł y szerokie r o z w a ż a n i a o charakterze socjologicznym na t e m a t przestępczych skłonności mniejszości Economics and P o l i t i c a l Science. Opuszczone f r a g m e n t y z o s t a ł y e t n i c z n y c h w U S A , K a n a d z i e i N o w e j Z e l a n d i i . N a p' dstawio wcześniej wybranych Gypsies opublikowano jako (Kricawe waśnie Blood Feuding rodowe wśród Cyganów among Finnish autor fińskich). M a t e r i a ł y do recenzowanej t u , n i e z w y k ł o rzetelnej, godnej u w a g i i cennej pracy, z o s t a ł y zebrane podczas t r w a j ą c y c h dwa studiów mielizny kryminologiczno-socjologicznych dotychczas stosowanych motod ujawnia badań oiaz n i e p e w n o ś ć i powiel z c h o w n o ś ć w n i o s k ó w . R o z d z i a ł ten ś w i a d c z y o znacznej w i e d z y a u t o r a a t a k ż e o jego k r y t y c y z m i e . Trzeba kontakt t u jeszcze d o d a ć , że Gronfois pizcz t r z y l a t a p r a c o w a ł na N o w e j z o k . 1 0 % C y g a n ó w f i ń s k i c h , który-eh l i c z b ę szacuje na ok. 6 t y s . Zelandii j a k o p o l i c y j n y k u r a t o r nieletnich i jogo wiedza o t a m ­ lata badań ankietowo-terenowych. Autor miał stały Część z n i c h p r z e b y w a czasowo w Szwecji i w ś r ó d n i c h r ó w n i e ż tejszych stosunkach a u t o r p r o w a d z i ł badania. G ł ó w n i e j e d n a k k o n t a k t o w a ł się z Cy­ pochodzi z w ł a s n e g o d o ś w i a d c z e n i a . s p o ł e c z n y c h oraz p r z e s t ę p c z o ś c i Maorysów g a n a m i o s i a d ł y m i w Helsinkach, ż y j ą c y m i w ś r ó d b i a ł e g o otocze­ Wielo k r y t y c z n y c h uwag s f o r m u ł o w a ł autor na t e m a t wnios­ nia, w c h o d z ą c y c h z n i m w stałe, k o n t a k t y i , o c z y w i ś c i e , k o n f l i k t y . k ó w z dotychczasowych b a d a ń nad p r z e s t ę p c z o ś c i ą g r u p m n i e j ­ Cyganie f i ń s c y przeszli, j a k w y j a ś n i a a u t o r , w ostatnich latach s z o ś c i o w y c h . U z n a ł , że p r z y p i s y w a n i e m n i e j s z o ś c i o m w z m o ż o n e j s z y b k i stosunkowo proces adaptacji do w a r u n k ó w życia miejskie­ agresywności, go. S t a l i się ze z b i o r o w o ś c i p r z e s t ę p s t w n i ż w grupie l u d n o ś c i d o m i n u j ą c e j , jest „wiejskiej'' i wędrownej, miejską i o s i a d ł ą . Praca w p e w n y m s t o p n i u stara się o d p o w i e d z i e ć pytanie j a k owo zmiany kontaktów z władzą stylu życia wpłynęły na na charakter (w t y m w y p a d k u r e p r e z e n t o w a n ą przez znacznie n i e z b y t rzetelnego większej skłonności przeprowadzania do popełniania wynikiem b a d a ń . Przede w s z y s t k i m chodzi t u , zdaniem Gronforsa, o b ł ę d y b ę d ą c e w y n i k i e m n i e m a l w y ł ą c z n e g o bazowania na s t a t y s t y k a c h . Z pozoru s ą one obiek­ p o l i c j ę ) , w j a k i s p o s ó b k o n t a k t y to z a l e ż ą o d u t r w a l o n y c h stereo­ tywnym t y p ó w , w j a k i m stopniu konflikty, k t ó r e powstają przy o b e j m u j ą s p o ł e c z n e g o k o n t e k s t u , nio s ą zatem w stanie w y j a ś n i ć okazji ź r ó d ł o m b a d a w c z y m , lecz wielce j e d n o s t r o n n y m . k o n t a k t ó w są s k u t k i e m n i e z n a j o m o ś c i k u l t u r y C y g a n ó w przez źródeł b i a ł y c h , a w j a k i m są t o k o n f l i k t y w ł a ś c i w o tego r o d z a j u prze­ -ckonomicznej mianom. m n i e j s z o ś c i e t n i c z n y c h powoduje u t r w a l a n i e w ł a ś n i e t a k i c h stereo­ Trzeba t u p o d k r e ś l i ć znaczne dokonania metodyczne auto­ typów przestępczości. z Wyrugowanie badań j a k ten mówiący nad perspektywy Nie przestępczością społeczno- przedstawicieli o większej a g r e s y w n o ś c i t y c h grup. ra. N i e ł a t w a praca p o w i o d ł a się m i ę d z y i n n y m i dlatego, że u d a ł o Ł a t w o w o p a r c i u o s t a t y s t y k i k r e o w a ć t a k i e p o j ę c i a niby-socjo- m u się n a w i ą z a ć tego t y p u k o n t a k t z Cyganami, k t ó r y p o z w a l a ł logiczne j a k „ s u b k u l t u r y p r z e m o c y " . A wystarczy na uzyskanie wiarygodnego m a t e r i a ł u oraz u m o ż l i w i a ł w y k o r z y ­ k i l k a s p o s t r z e ż e ń a m e r y k a ń s k i c h i b r y t y j s k i c h badaczy, b y spra­ stanie i n f o r m a t o r ó w j a k o swoistych e k s p e r t ó w . J a k się d o w i a d u ­ w y nio w y g l ą d a ł y j u ż t a k prosto. O t ó ż n p . rzetelnie przeprowa­ przytoczyć badań, kontrolował dzone badania d o w i o d ł y , że ok. 75% p o l i c j a n t ó w na siebie uogólnienia. U S A m a uprzedzenia rasowe. Stwierdzono t a k ż e w y r a ź n y nacisk D z i ę k i tej w s p ó ł p r a c y , ale pizede w s z y s t k i m d z i ę k i w y k o r z y s t a ­ s p o ł e c z n y zo strony d o m i n u j ą c e j g r u p y b i a ł y c h na p o l i c j ę b y w n i u metody intensywnych b a d a ń uczestniczących, otrzymaliśmy o k r e ś l o n y s p o s ó b t r a k t o w a ć M u r z y n ó w , co m a i s t o t n y w p ł y w jemy autor zgodnie z konsultował sug3stiami z nimi dokonywane wyniki przez p r a c ę n a ś w i e t l a j ą c ą p r o b l e m y wielostronnie i o b i e k t y w n i e . W i ­ np. na d z i m y ja.sno sposoby d z i a ł a n i a policji wobec C y g a n ó w i rozumio- s p o s ó b t e ż nie w s p o m n i e ć o s ą d a c h z d o m i n o w a n y c h przez b i a ł y c h , m y jo p e ł n i e j z n a j ą c p o g l ą d y jej przedstawicieli na wiełe zjawisk k t ó r z y r ó w n i e ż m a j ą w znacznym procencie uprzedzenia s p o ł e c z n y c h . Z drugiej s t r o n y poznajemy a przestępczość Cyga­ n ó w na tle ich p r z e k o n a ń , i c h stosunku do p o l i c j i i jej d z i a ł a l ­ n o ś c i , na t l o k u l t u r y z b i o r o w o ś c i izolowanej w społeczeństwie kwalifikację czynów (problem o b r o n y Południu przede w s z y s t k i m o ogólnej tendencji własnej!). piecznych i a s p o ł e c z n y c h jednostek. Daje to o k r e ś l o n e n o w i ą jodynie kolejnych pozycji w statystykach, wienia zjawiska s p o ł e c z n e j frustracji, rzucone dotychczasowe badania p r z e s t ę p c z o ś c i Cyganów miały jedno­ s t r o n n y charakter. Ustalenia o p i e r a ł y się na sądowy-ch i p o l i c y j ­ zarówno przez p o l i c j ę j a k i s p o ł e c z n o ś ć b i a ł y c h , M u r z y n ó w j a k o niebez­ widoczne w s t a t y s t y k a c h . Czy zatem bez szerokiego lecz rasowe, uznawania f i ń s k i m . W ten s p o s ó b wszelkie zachowania dewiacyjne nie sta­ s ą na s k o m p l i k o w a n e t ł o zjawisk s p o ł e c z n y c h . J a k się w y d a j e Nie skutki, przedsta­ j a k i e j p o d l e g a j ą na o g ó ł m n i e j s z o ś c i , w y w o ł u j ą c e g o m i ę d z y i n n y m i stany agresji, m o ż n a f o r m u ł o w a ć w n i o s k i na t e m a t „ s k ł o n n o ś c i " do p r z e s t ę p s t w lub innej g r u p y ludzkiej? J a k ż e inaczej w świetle tej podobnej n y c h s t a t y s t y k a c h bez p r ó b y w n i k n i ę c i a w owo, t a k i n t e r e s u j ą c e k r y t y k i w y g l ą d a j ą statystyki mówiące o czterokrotnie większej autora omawianej pracy, t ł o s p o ł e c z n e . przestępczości Pomoc p o l i c j i , j a k ą o t r z y m a ł Gronfors, p o z w o l i ł a m u na zapoznanie się z a k t a m i spraw (za 1975 r o k ) , w k t ó r o Oy-ganio b y l i zamieszani b ą d ź j a k o sprawcy bądź jako ofiary. Przede w s z y s t k i m jednak m i a ł a u t o r m o ż l i w o ś ć przeprowadzenia wy­ w i a d ó w z 55 p o l i c j a n t a m i na t e m a t z n a j o m o ś c i pr/.oz nich k u l ­ tury Cyganów, na „ p r o b l e m " 160 a zwłaszcza cygański. poglądów przedstawicieli piawa Murzynów na Południu USA w porównaniu z zamieszkującymi tam białymi. O c z y w i ś c i e , obszerno r o z w a ż a n i a o p r z e s t ę p c z o ś c i M u r z y n ó w , I n d i a n czy M a o r y s ó w z pozoru m o g ą w y d a w a ć się odległo od za­ sadniczego t e m a t u pracy. T y l k o z pozoru, bo autor przekonuje nas, że m i m o w y r a ź n y c h r ó ż n i e w s y t u a c j i s p o ł e c z n e j p o s z c z e g ó l ­ n y c h m n i e j s z o ś c i , ł ą c z ą je istotne p o d o b i e ń s t w a . T u n a l e ż a ł o b y pizedo w s z y s t k i m p o d k r e ś l i ć że, wszystkie one p o l n i ą r o l ę „ k o z i a �ofiarnego" z a r ó w n o dla s p o ł e c z e ń s t w a , w k t ó r y m żyją jak i dla Owa podejrzliwość policji prowadzi wręcz do takich skraj policji, instytucji stojącej na s t r a ż y p r z y w i l e j ó w populacji do­ n o ś c i , jak interpretowanie minującej. „ e f e k t u " ich p r z e s t ę p c z y c h skłonności. I tak np. fakt, iż Cyganie Analizie organizacji i struktury policji fińskiej p o ś w i ę c o n y szeregu z w y c z a j ó w c y g a ń s k i c h jako z a m i e s z k u j ą z reguły na parterze b l o k ó w miejskich, interpre­ jest kolejny rozdział, nie mniej od innych i n t e r e s u j ą c y . W skró­ towany towej, ale w y c z e r p u j ą c e j formie autor zapoznaje nas z zakresom p o k ą t n y m handlem w ó d k ą . Stroje c y g a ń s k i c h kobiet — zdaniem jej u p r a w n i e ń , analizuje przepisy i m o ż l i w o ś c i ich interpretacji, policji —• są w ł a ś n i e takie (bardzo sute, wielowarstwowo) a t a k ż e daje p o g l ą d na ogólno tendencje, któro „ k r e u j ą i ograni­ tego, że doskonale n a d a j ą się do ukrywania skradzionych przed- czają n i o t ó w itd. F a k t y c z n a wiedza o kulturze C y g a n ó w — władzę policji". Analiza pochodzenia i wykształcenia funkcjonariuszy policji ujawnia nam wiole istotnych cech toj zbiorowości, t ł u m a c z y takie a nie inne reakcje jednostek, podbu­ jest jako z w i ą z a n y z ich p r z e s t ę p c z y m zajęciem — dla­ nawet wśród policyjnych n i b y - e k s p e r t ó w w tej dziedzinie — wydaje się minimalna. dowuje wnioski oparte na innego rodzaju m a t e r i a ł a c h . Twierdzi Z kolei analiza stosunku C y g a n ó w do policji i jej metod, np. autor, że daje się z a u w a ż y ć w y r a ź n a korelacja m i ę d z y wy­ ujawnia, że zdają sobie oni s p r a w ę z u p r z e d z e ń jakie ma policja k s z t a ł c e n i e m , wiekiem a „ ł a g o d n o ś c i ą " lub „ s u r o w o ś c i ą " funkcjo­ i niebezpieczeństw nariusza bardziej zaszczuci i bezradni w obliczu n a d u ż y ć w ł a d z y przez funkcjo­ wykształceniom nariuszy policji. Bez w ą t p i e n i a wiele p r z e s t ę p s t w dokonywanych i m ł o d o ś c i ą pojawia się „ t w a r d o ś ć " w obejściu z Cyganami. przez C y g a n ó w (np. opór w ł a d z y ) wiąże się z ich l ę k i e m i n i e w i a r ą 1 wobec Cyganów. Funkcjonariusze starsi w y k s z t a ł c e n i są wyrozumiali, wraz z n i ż s z y m i Ogólna opinia autora o policji fińskiej, jogo zdaniem korzyst­ uznaniem. J a k każda Cyganie c z ę s t o czują się w bestronnośó policji. Autor, co w y r a ź n i e podkreśla, nio miał na celu „ w y b i e l a n i a " nie wyróżniającej się stopniem tolerancji i d y s c y p l i n ą p r a w n ą , nia ma nic w s p ó l n e g o ze zdawkowym stąil p ł y n ą c y c h . C y g a n ó w . Dokonywano przoz nich p r z e s t ę p s t w a s ą faktem, lecz policja, twierdzi autor, również f i ń s k a , jest i n s t y t u c j ą społeczną poznanie quasi-militarną o charakterze niedemokratycznym, której posz­ głębi u p r z e d z e ń policji, jej podejrzliwości, skłania do twierdzenia, czególni członkowie poznanie że w ł a ś n i e w tym trzeba u p a t r y w a ć źródeł frustracji w p ł y w a j ą c e j na poziom przestępczości w ś r ó d C y g a n ó w . Nie istnieją natomiast poglądy na ż a d n e obiektywno to s ą tropione, problemy wąskie tywnych. Znajduje w jakiej i m a j ą s k ł o n n o ś ć do postaw konserwa­ prezentują s p o ł e c z n e i polityczne swoistej atmosfery, doskonałe uzasadnienie w prezentowanych przez p o l i c j a n t ó w p o g l ą d a c h , a zwłaszcza w metodach p o s t ę p o ­ uzasadnić pogląd, niż Finowie. Grónfors wania wobec C y g a n ó w . Są oni u w a ż a n i przoz ogół p o l i c j a n t ó w za jednostki a s p o ł e c z n e , z natury swej skłonne do p r z e s t ę p c z e g o dowody, któro m o g ł y b y że Cyganie są bardziej agresywni, bardziej s k ł o n n i do p r z e s t ę p s t w szczęśliwie unika n i e b e z p i e c z e ń s t w a uprzywilejo­ wania C y g a n ó w —• w dokonywanych przez siebie analizach — trybu ż y c i a , ś w i a d o m i e i konsekwentnie izolujące się od reszty kosztem s p o ł e c z e ń s t w a ; z tego powodu powinny b y ć w szczególny sposób rzeczowa traktowane. Oznacza to, żo policja w swoich działaniach przeciw w sensie poruszenia wielu niekiedy d r a ż l i w y c h p r o b l e m ó w spo­ Cyganom przyjmuje zasadę totalnej podejrzliwości. K a ż d y Cy­ ł e c z n y c h , niemal w formie interwencyjnej, s k ł a n i a do twierdzenia, gan, k a ż d a grupa C y g a n ó w , podejrzana jest o intencję ł a m a n i a żo posiada ona poza walorami czysto naukowymi również istotne prawa. Nic więc dziwnego, że c y g a ń s k i e samochody walory są wielokrotnie częściej niż innych mieszkańców rewidowane Finlandii, policji. D z i ę k i temu praca wydajo i m a siłę przekonywania. diagnostyczno. Konstatując się obiektywna, R ó w n i e ż rozmach pracy, pewno nieprawidłowości w działaniu instytucji społecznej mającej na celu ochronę prawa w sklepach Cyganie o t r z y m u j ą specjalnych o p i e k u n ó w z grona i społecznego ł a d u , jednocześnie wskazuje na sposoby wyrugowa­ sprzedawców podzielana nia owych n i e p r a w i d ł o w o ś c i , co m o ż e p r z y c z y n i ć się do wyci­ przez niemal całe s p o ł e c z e ń s t w o fińskie, skupiająca się na Cy­ szenia k o n f l i k t ó w m i ę d z y c y g a ń s k ą mniejszością a s p o ł o c z e ń s t w e m ganach, wyraża się skutkiem tak w jednej z wypowiedzi sformu­ fińskim. itd. łowanej : „Jeżeli Podejrzliwość policji, zresztą się dobrze popatrzy, to zawsze coś się złego znajdzie". Znajduje się zatem sporo. Ryszard M A T T Т . S A L O , S H E T L A M . G . S A L O , The Kalderas Kanadyjskie Muzeum Narodowe in Eastern Canada, i Centrum B a d a ń nad K u l t u r ą T r a d y c y j n ą w y d a ł o w serii Mercury pracę, która nie­ w ą t p l i w i e zainteresuje c y g a n o l o g ó w а i p o z o s t a ł y m badaczom problematyki społecznej nie powinna b y ć o b o j ę t n a . Kełderasze we wschodniej Kanadzie to obszerne i całościowo studium tereno­ we izolowanej grupy, studium dokonano na podstawie wszech­ Kantor Mercury Series No 21, Ottawa 1977, ss. 273, i l . 24 zebrano podczas b a d a ń nad zbiorowościami c y g a ń s k i m i w Sta­ nach Zjednoczonych i w Finlandii. Znaczne trudności badawcze, o czym szeroko piszą autorzy, polegały iż na p r z e ł a m y w a n i u Cyganie stanowią grupę oporów w wypływających znacznym stopniu z faktu, izolowaną, nio m a j ą p u n k t ó w stycznych ze s p o ł e c z e ń s t w e m kanadyjskim, stronnej i długotrwałej obserwacji, ostrożne i w y w a ż o n e w opi­ są podejrzliwi w stosunku do obcych, lękają się policji, opinii sach, a j e d n o c z e ś n i e p a s j o n u j ą c e i dyskusyjne w konkluzjach. w ł a s n e j grupy, а przede wszystkim brak im motywacji do współ­ Autorzy przeprowadzili badania w ś r ó d C y g a n ó w K e ł d e r a s z a zamieszkujących w Toronto i Montrealu, a t a k ż e mniejszych o ś r o d k a c h miejskich. Przebadano ok. w innych 100 rodzin, d o k o n u j ą c w s t ę p n e j solekcji-wyboru i n f o r m a t o r ó w z ponad 500. pracy z badaczami. Trudności z o s t a ł y jednak p r z e ł a m a n e , badacze weszli w życic poznawanej zbiorowości, a efektem trwającej od 1973 do 1976 roku pracy jest prezentowane studium, które ma ambicjo wszech­ J ę z y k i e m b a d a ń b y l angielski, ale badacze znali również i posłu­ stronnego oświetlenia giwali się od czasu do czasu dialektem vlach, k t ó r y m poiozu- kanadyjskich ze szczepu K e ł d e r a s z a . m i e w a j ą się K e ł d e r a s z e . Studium otwierają kultury i ż y c i a — niezbyt społecznego Cyganów w istocie oryginalne, lecz Najistotniejsze, j a k się wydaje, informacje o badanej zbio­ konieczne —• r o z w a ż a n i a na temat d z i e j ó w C y g a n ó w , ich w ę d r ó w ­ rowości uzyskano u c z e s t n i c z ą c w jej ż y c i u . Dane p o r ó w n a w c z o ki z Indii na teren E u r o p y , charakteru j ę z y k o w e g o itp. O K e ł d e - 161 �raszach wiadomo, żo do X I X wieku mieszkali na terenie Rumunii i o d r ó ż n i a j ą go od wszystkich innych lurlzi. N a l e ż ą tu, dokladnio i ó w c z e s n y c h W ę g i e r w niewolniczej zależności, a s t a m t ą d roz­ omówione, przestrzenili się po Europie, by pod koniec tego wieku, ok. 1880 wanie się j ę z y k i e m , uznanie określonej organizacji społecznej, roku przez A n g l i ę przemieścić się do Ameryki. J ę z y k K e ł d e r a ­ posiadanie s z ó w — vlach, ma w y r a ź n e w p ł y w y r u m u ń s k i e i serbskie, a w K a ­ zespołu wizualnych z n a k ó w p r z y n a l e ż n o ś c i . W sumie rysuje się pochodzenie, pewnych uznanie cech charakterologicznych nadzie i U S A nabrał naleciałości angielskich. N a terenie A m e r y k i , obraz niezwykle zintegrowanej w t y m t a k ż e w K a n a d z i e , obok K e ł d e r a s z ó w m i e s z k a j ą również identyfikacji jednostki z grupą. Cyganie Maczwaja i Lowarzy. prawa grupowego, i posługi­ znajomość społeczności, o silnym stopniu W ogóle trzeba podkreślić, że problemy organizacji Co prawda Cyganie docierali na teren Ameryki Północnej spo­ łecznej i ustroju rodzinnego z n a l a z ł y w pracy szczególne miejsce. z g ł ó w n ą falą e m i g r a c y j n ą , lecz różnili się od innych e m i g r a n t ó w , Analizy zasad dziedziczenia s p o ł e c z n e g o , roli rodu (vitsa) i rodzi­ zwłaszcza tych ze wschodniej i p o ł u d n i o w e j E u r o p y zasadniczo. ny Dotarli bowiem na nowy teren całą grupą, z nienaruszoną organi­ p o k r e w i e ń s t w a , kontrola społeczna, p r z y w ó d z t w o — to zagad­ z a c j ą społeczną i s t r u k t u r ą r o d z i n n ą , z c a ł y m b a g a ż e m kultu­ nienia, które o m ó w i o n e z o s t a ł y najszerzej i j a k m o ż n a wnosić — rowym. Są w Nowym J o r k u , czy Montrealu tak samo zintegro­ rzetelnie. Dużo miejsca p o ś w i ę c o n o funkcjonowaniu s ą d u c y g a ń ­ wani w e w n ę t r z n i e j a k byliby w dowolnym miejscu w Europie. skiego (kris) i jego roli w pacyfikacji k o n f l i k t ó w w obrębie spo­ Po przybyciu do K a n a d y zajmowali się głównie handlom (tsera), problemy i zasady zawierania m a ł ż e ń s t w , system łeczności c y g a ń s k i e j . końmi wędrując po lokalnych jarmarkach, prowadzili również Sporo miejsca zajmuje analiza działalności gospodarczej K e ł ­ jarmarczne „lokale rozrywkowe", w k t ó r y c h głównie w r ó ż o n o , deraszów-, a w i ę c zagadnienie w o k ó ł którego n a g r o m a d z i ł o się produkowali wyroby miedziane. Zdarzało się nawet, że prowadzili najwięcej na spółkę, także z b i a ł y m i , farmy rolniczo-hodowlane. Z czasem nie tylko stosunek do dóbr materialnych, ale również ujawniono wędrówki szeroki zasięg prowadzonych przez nich interesów. Cyganów n a b r a ł y charakteru sezonowego, osiedlali wątpliwości a nawet nieporozumień. Omówiono tu się na dłużej w miastach p r o w a d z ą c po zmierzchu handlu k o ń m i Dalsze strony piacy to o m ó w i e n i e religii c y g a ń s k i e j . K e ł d e ­ rozmaite interesy, głównie w b r a n ż y rozrywkowej, a t a k ż e sa­ rasze s ą formalnie w większości katolikami. I c h religia — zdaniem mochodowej. Ok. 1940 roku osiedlili się na stale w g ł ó w n y c h a u t o r ó w — jest równie g ł ę b o k a jeśli chodzi o wiarę w i s t o t ę miastach K a n a d y . K r ą ż y w z w i ą z k u z tym o p o w i e ś ć wśród Cv- n a j w y ż s z ą , jak i sceptyczna wobec hierarchii kościelnej. Oczy­ g a n ó w , że jakiś Kełderasz m a t o w a ł podczas I wojny świal,. .vcj wiście, z danych przytoczonych potwierdza się jeszcze raz, iż życie b i a ł e m u , który z czasem został wysokim u i z ę d n i k i o m poli­ w wierzeniach K e ł d e r a s z ó w elementy magii ściśle p o w i ą z a n e są cyjnym i o d w d z i ę c z y ł się Cyganom zezwalając im na osiedlenie z pewnymi ostentacyjnymi oznakami pobożności się w miastach. w- pielgrzymkach, obchodzenie ś w i ą t dorocznych itp.). (uczestnictwo P o z y c j a s p o ł e c z n a C y g a n ó w w Kanadzie do d z i ś jest nie­ Interesująco zwykle niska, a w ankietach prowadzonych przez ośrodki ba­ gdzie o m ó w i o n o dania opinii p l a s u j ą się na n a j n i ż s z y m stopniu w skali p r e s t i ż u . kultury materialnej (pożywienie, o d z i e ż , budownictwo), a także Negatywny stereotyp Cygana przyniesiony przez rzesze emigran­ lozrywki. Zwłaszcza t ó w z Europy utrwalił się w X X wieku, w czym znaczne „ z a s ł u g i " informacje niekiedy zupełnie rewelacyjne i oryginalno na temat m i a ł y środki masowego przekazu. muzycznego i słownego folkloru K e ł d e r a s z ó w . Cyganie kanadyjscy m a j ą bardzo słabo kontakty z „ b i a ł y ­ Do wygląda zawartość pozostałych c y k ł ż y c i a Kełdeta.szów, pod t y m pracy dołączono ostatnim z;estaw tekstów pewne rozdziałów, zagadnienia terminem kryją (legendy się rodzinne, mi", g ł ó w n i e o charakterze handlowym. W c h o d z ą w s t y c z n o ś ć anegdoty, przysłowia, wspomnienia), głównie w j ę z y k u angiel­ 7. kupcami, pośrednikami, właścicielami ziemskimi, k o n t a k t u j ą skim, z pewnymi fragmentami po c y g a ń s k u . Walorom pracy s ą się t a k ż e z przedstawicielami systemu edukacyjnego, kościołów, fotografie pochodzące głównie z p o c z ą t k ó w X X wieku i m a j ą c e s ł u ż b y zdrowia i opieki s p o ł e c z n e j , policją i prywatnymi de­ znaczenie już historyczne. tektywami, z k t ó r y c h część w y s p e c j a l i z o w a ł a się nawet w proble­ Odkładając to rzetelne, niezwykle bogate w m a t e r i a ł fakto­ mach c y g a ń s k i c h , ucząc się podstaw języka i poznając obyczaje. graficzny studium, dające cenny materia! p o r ó w n a w c z y , stawiamy Nieco b i a ł y c h przeniknęło związki sobie pytanie w jakim stopniu odseparowana od s p o ł e c z e ń s t w a małżeńskie, bliższe kontakty m a j ą Cyganie z pewnymi grupami do grup c y g a ń s k i c h przez kanadyjskiego, utrzy-mująoa swoją odrębność k u l t u r o w ą i oby-- e m i g r a n t ó w : Wiochami, Po tugalczykami i Hindusami. czajow-ą grupa Kełderaszów- przetiwa zde.-zenie z e k s p a n s y w n ą Konflikty ze s p o ł e c z e ń s t w e m kanadyjskim i o d z ą się często w wyniku odmiennych o b y c z a j ó w . Np. istnieje problem trzy­ dniowych styp u r z ą d z a n y c h przez C y g a n ó w na cmentarzaoh cyw-ilizacją t e c h n i c z n ą . Autorzy uważają, że K e ł d e r a s z e posiadają znaczno zdol­ ności adaptacyjne, umieją, z a c h o w u j ą c swój charakter i s w o j ą i w kostnicach, na które n i e c h ę t n i e p a t r z ą w ł a d z e komunalne, k u l t u r ę , d o s t o s o w a ć się do w s p ó ł c z e s n o ś c i i żo cechy tej nie utracą k t ó r y m cmentarze podlegają. Służbo, zdrowia nie m o ż e sobie po­ t a k ż e w przyszłości, co pozwoli im p r z e t r w a ć . W y w o d y te, c h o ć radzić z Cyganami, k t ó r z y p r z e b y w a j ą c w szpitalu otaczają się poparte p r z y k ł a d a m i (np. niemal bezkonfliktowym całą rodziną, co dezorganizuje pracę. Podobnych sytuacji jest z w ę d r o w n e g o do osiadłego trybu życia) wy-dają się momentami więcej, zbyt optymistyczno. Autorzy, znawcy problematyki, widocznie wywołują objawiające one niejednokrotnie się zwłaszcza nastroje rasistowskie, w restauracjach, gdzie często od­ m a j ą przesłanki, które ułatwiają im spojrzenie optymistyczne, piszą autorzy o samo- cyzmu, m i ę d z y innymi bazując na wielu faktach przytoczonych mawia się o b s ł u g i w a n i a C y g a n ó w . Szeroko i niezwykle interesująco przejściem czytelnik m a prawo do pesymizmu, albo przynajmniej scepty­ okrcślaniu się C y g a n ó w K e ł d o r a s z a wobec białych i wobec innych w pracy. Życie pokaże czyje zdanie o k a z a ł o się słuszne. grup c y g a ń s k i c h . Wypunktowano w pracy szereg cech, które w przekonaniu samych K e ł d e r a s z ó w k o n s t y t u u j ą członka grupy 162 I Ryszard Kantor �Т . Н . Л L - l t . \ D I T U Y , Oyjmite and. K<tr«j in Iraq, Mosul 1979, ss. P u b l i k a c j a w y d a n a j'-st w j ę z y k u a r a b s k i m lecz posiada k i l k m t r o n i e o w o streszczenie angielskie. P o ś w i e c o n o j ą d w ó m n o i m i d y o z n y m g r u p o m z terenu f r a k u . S ą to stosunkowo nieliczi i " g r u p y — spis z 1976 r. podaje 5509 C y g a n ó w i 2500 K a r a j ó w . Obie g r u p y , aczkolwiek kultui-олуо podobne, w y k a z u j ą .sporo róż­ nie. A u t o r w y w o d z i jo obie z I n d i i . I t a k K a r a j o w i e w y e m i g r o ­ w a l i s t a m t ą d w pierwszej polowie V w i e k u za panowania Bahrama G u r u . Z okresom t y m c z ę s t o w i ą ż e się r ó w n i e ż wyjście z I n d i i C y g a n ó w . Ostatnia fala K a r a j ó w , p r z y b y ł a do I r a k u z t e r e n ó w i r a ń s k i c h , n o t o w a n a b y ł a po w i e k u X V I I I , foh n a z w ę a u t o r w y w o d z i od sturo/.oiv'j formy KauiuśTo, k t ó r ą z kolei w i ą ż e z K a ­ bulem. K a r a j o w i e p o s ł u g u j ą się j ę z y k i e m l u d ó w w otoczeniu k t ó r y c h przebywają a s y m p a t y z u j ą głównie z ludnością kurdyjską i częściowo z t u r e c k ą . Skoncentrowani są. przede w s z y s t k i m na p ó ł n o c y k r a j u , gdzie w k i l k u o k r ę g a c h mieszka ich 9 8 % . 1 r N a t o m i a s t Cyganie zachowali sw ój p i e r w o t n y j ę z y k , k t ó r y jest p e ł e n w p ł y w ó w perskich oraz i r a ń s k i c h . S ą o n i , podobnie j a k K a r a j o w i e wymieszani z l u d n o ś c i ą t u b y l c z ą , g ł ó w n i e z A r a ­ b a m i , K u r d a m i , Persami i T u r k a m i . Mocne poczucie t r a d y c j i pozwala jedna-k na zachowanie f u n d a m e n t a l n y c h cech i c h k u l ­ t u r y . Ż y j ą w rozproszeniu, podobnie j a k K a r a j o w i e , ale g r u p u j ą się g ł ó w n i e w p o ł u d n i o w y c h i c e n t r a l n y c h częściach k r a j u , gdzie jest ich ponad 8 7 % . Cygnnio na ogól s y m p a t y z u j ą z a r a b s k ą ludnością Iraku. A u t o r w y r ó ż n i a t r z y stadia osadniczo, charakterystyczne dla K a r a j ó w i C y g a n ó w . I t a k , o s i a d ł y c h jost d z i ś 8 6 , 7 % Cyga­ nów- oraz 7 9 % Ka.j'ajów; koczuje 7 % C y g a n ó w i 8,5% K a r a j ó w , D K N 1 S H A K V E Y . The. Пцрпея, Woyan-tim" 'intl after. Л Bat'sford , , K s i ą ż k a t a jest d e d y k o w a n a w s z y s t k i m w ę d r o w c o m ; d a w n y m , dzisiejszym i —• m a m n a d z i e j ę — p r z y s z ł y m " (ze Wstępu). Prezentowana p u b l i k a c j a jest b o g a t y m a l b u m e m foto­ graficznym opatrzonym oszczędnym komentarzem. Album s k o m p l e t o w a ł Denis H a r v e y zo z d j ę ć , k t ó r e sam w y k o n a ł p o d ­ czas w ę d r ó w k i z Cyganami, u z u p e ł n i a j ą c je a r c h i w a l n y m i foto­ g r a f i a m i , s i ę g a j ą c y m i k o ń c a wieku u b i e g ł e g o . A l b u m utrzymany w tonacji kolorystycznej starej f o t o g r a f i i jesl n i e z w y k l e b o g a t ą k r o m k ą ż y c i a C y g a n ó w i i n n y c h W ę ­ drowców Wysp Brytyjskich. A u l o r z C y g a n a m i z e t k n ą ł się w 1947 r. j a k o 20-letni m ł o ­ dzieniec. Zamieszka! AV wozie, k t ó r y sam w y r e m o n t o w a ł i o z d o b i ł . W ę d r u j ą c l a t a cało z Cyganami p o z n a ł d o s k o n a ł o i c h j ę z y k i zwy­ czaje. U t r z y m y w a ł się z r z e ź b i e n i a i prac snycerskich, a ż w k o ń c u z o s t a ł w y k ł a d o w c ą w West S u r r e y College o f A r t and Design. E f e k t e m jego wieloletnich k o n t a k t ó w z W ę d r o w c a m i jest sporo a r t y k u ł ó w zamieszczonych na ł a m a c h „ J o u r n a l of the G y p s y Loro Society", oraz m o n o g r a f i a w o z ó w c y g a ń s k i c h The English Gypxy Caravan . k t ó r e j jest w s p ó ł a u t o r e m " . 1 Wo w s t ę p i e do a l b u m u A u t o r pisze: „ Z a m i a r e m m o i m było zachowa'- w i z u a l n y zapis najlepszych c h w i l w ę d r o w n e g o ż y c i a w B r y t a n i i " . K s i ą ż k a jesl bardzo o s o b i s t y m przekazem, n i e m a l 1 Zob. rec. L . Melchior (w:) „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 1978, s. 204—265. XXII, 227 jeko s o m i - n o m a d ó w określa, się 3,6% C y g a n ó w i 12,5% K a r a j ó w . P r z y t y m 3/4 o s i a d ł y c h K a r a j ó w , to l u d n o ś ć z a m i e s z k a ł a , w miastach. S p o s ó b koczowania C y g a n ó w jest bardzo n i e r e g u l a r n y , na­ t o m i a s t K a r a j o w i e m a j ą ściśle o k r e ś l o n e okresy i k i e r u n k i m i ­ gracji sezonowej — k a ż d e g o l a t a u d a j ą się w tereny g ó r s k i e . Z a j ę c i a , z k t ó r y c h u t r z y m u j ą się obie g r u p y m o ż n a scharak­ teryzować jako: wykształcenia; prymitywne; sezonowe; nie w y m a g a j ą c e dziedziczne; zręczności nisko ani wartościowane przoz s p o ł e c z e ń s t w o dla k t ó r e g o s ą w y k o n y w a n e . Pewne z a w o d y s ą s z c z e g ó l n i e c h a r a k t e r y s t y c z n e dla Cy­ g a n ó w (taniec, ś p i e w ) . K a r a j o w i e n a t o m i a s t t r u d n i ą się z w ł a s z c z a k o s z y k a r s t w e m , s i t a r s t w e m , w y r o b e m cegieł, a t a k ż e ś w i a d c z ą u s ł u g i dentystyczne. I n n e z a j ę c i a , j a k k o w a l s t w o , s ą w s p ó l n e dla o b u g r u p . J a k w i d a ć z tego zostawienia, nie m o ż n a zgodzie się ze stwierdzeniem autora, j a k o b y w y k o n y w a n e przez C y g a n ó w i K a r a j ó w z a w o d y nie w y m a g a ł y z r ę c z n o ś c i czy w y k s z t a ł c e n i a . Proces o s i o d ł a n i a się k o c z o w n i k ó w w z m ó g ł się po reformie z n o s z ą c e j część p r z y w i l e j ó w f e u d a l n y c h w 1958 r. N a d a l j e d n a k k o c z o w n i k ó w t y c h t r a k t u j e się w I r a k u jako c u d z o z i e m c ó w , d y s k r y m i n u j e się ich, czego p r z y k ł a d o m jest m . i n . w y s o k i procent a n a l f a b e t ó w (95,5% Cyganów i 97,4% K a r a j ó w ) . Z a p o w i e d z i ą poprawy tej s y t u a c j i jest notowano ostatnio zainteresowanie r z ą d u oraz p o s z c z e g ó l n y c h przedstawicieli w ł a d z y losem g r u p koczowniczych. Adam Bartosz Book, L o n d o n 1979, ss. 144, i l . 226. r o d z i n n y m a l b u m e m A u t o r a . T a k i e odnosi się w r a ż e n i e c z y t a j ą c z w ł a s z c z a podpisy pod z d j ę c i a m i . Wiele postaci f o t o g r a f o w a n y c h a u t o r w y m i e n i a po nazwisku. Oto p r ó b k a takiego komentarza-podpisu: „ J e d e n z T a y l o r ó w , fotografowany w 1970 г., z p ó ł ­ nocnego zachodu, ale obecnie w ę d r u j ą c y cz.ęściej po p o ł u d n i o w o -wschodnioj A n g l i i ; stale z koniem i w o z e m " . A u t o r w y r a ź n i e u j a w n i a s w ó j emocjonalny stosunek do tego, co p r z e ż y ł na D i o d z e . K i l k o , r a z y j^owtarzu się z w r o t : D r o g a —• L i n i a Ż y c i a . J a k k a ż d y w ę d r u j ą c y , m a on ulubione miejsca postoju. N i e s t e t y , zmienia je życie. A u t o r zestawia dwie fotogra­ f i o : oto obóz nad r z o k ą w 1950 i'. ( „ ł a t o , wieczorem") — w o k ó ł bujne drzewa i k r z e w y , wysoka t r a w a ; na d r u g i m zdjęciu to samo miejsce — w 28 l a t p ó ź n i e j — w ą s k a , uregulowana rzeczka, a nad n i ą szeroki, betonowy most. N i e m a t r a w y , z n i k n ę ł y drzewa. Podobnie; stara się p o k a z a ć u p ł y w czasu, z e s t a w i a j ą c zdjęcia, tej samej r o d z i n y z 1947 i 1978 r. I n n o stroje, uczesanie. W tle — murowane mieszkanie. Ale „ n a d a l n i e z a l e ż n i i d u m n i zo swej przeszłości". Fotografio s ą przede w s z y s t k i m d o k u m e n t e m . I to doku­ m e n t e m czasem niezmiernie d r o b i a z g o w y m , p e ł n y m t r e ś c i . Oto epizody z j a r m a r k u , z wesela, pogrzebu, elementy s t r o j u z r ó ż ­ nego okresu, i n s t r u m e n t y muzyczne, p o s i ł k i , noclegi, postoje, awaria kola etc. I przede w s z y s t k i m Droga. I W ó z . W o z y Cyga­ n ó w angielskich! K o l o r o w e , r z e ź b i o n e , filigranowe, bogate wc w n ę t r z u — e w o l u u j ą c e w s t r o n ę przyczep c a m p i n g o w y c h , acz- 163 I �P e ł n e filozoficznej k o l w i e k do d z i ś wielu w ę d r o w c ó w r a d a l w o l i t r a d y c y j n y wagon Autor na k o l a c h i k o n i a . K s i ą ż k a p o m y ś l a n a jost j a k o kolejno serie zdjęć Dziewczęta, Dzieci, ze zwierzętami, Fason Wozy, Trajlery, ERDOS Droga, Postój, Wędrowca, Jarmarki, KAMILL, A Psy, Urządzenia Święta Bikes Konie, do gotowania, refleksji Encyklopedii komentarze do zdjęć Brytyjskiej: miłością łub p r z e b i e g ł o ś c i ą , n a m o w ą l u b o k r u c i e ń s t w o m , ciągle w e d ł u g w ł a s ­ wraz n y c h p o m y s ł ó w , ale j a k d o t ą d bez sukcesu". Zajęcia, itd. megyei kończy „Społeczeństwo ich do siebie p r z y s t o s o w a ć : silą l u b oszustw-em, Kobiety, Dorastanie z zawszo t r a k t o w a n o C y g a n ó w jako e t n i c z n ą z a g a d k ę i s t a r a ł o się ilustrują­ cych wybrano t e m a t y . Oto n i e k t ó r o z n i c h : Mężczyźni, cytatom Adam, ciganynk es Cigónydialcktusok Magytrorszńyon T a niewielka k s i ą ż e c z k a s k ł a d a się, j a k to zawarto w t y t u l e , z d w u oddzielnych części ( a r t y k u ł ó w ) . Pierwsza z nich osiedlenia się czy koczowania geśtc, ćokeśte), Węgry. A u t o r e m pracy jest z m a r ł y w 1902 r. m i o d y ss. 87, res. c y g . ang. ros. w s p ó l n e g o p r z o d k a , b ą d ź toż o k r e ś l a j ą c e ich pierwotno regiony traktuje 0 t r a d y c y j n e j k u l t u r z e C y g a n ó w z regionu ijokesz, druga jost prezentacją języka Cyganów zamieszkujących O y u l a li)70 Bartosz niarze, Curari cyganolog, (Mugureśte, — sitarze, Meśari Na Harce- skutek ekspa-isy-wności — ko­ — l y b a c y ) . Pewno n a z w y m a j ą charakter n i e w ą t p l i w i e to tomowy (Ćirikli k t ó r y wiolo l a t s p ę d z i ł na badaniu z w y c z a j ó w i j ę z y k a C y g a n ó w . Dudumeśte, a w k o ń c u w s k a z u j ą c e na profesję (Lovari — p t a k , Buva języka Cyganów — wilk). wołoskich, Badania te p r o w a d z i ł na p o c z ą t k u lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h i właściwie a t a k ż e n i e w ą t p l i w i e w z w i ą z k u z b u d z ą c ą się w ś r ó d b y ł prekursorem cy-ganologiozny-ch b a d a ń pn,wa,dzonych na W ę ­ na W ę g r z e c h ( i nio t y l k o t a m ) ś w i a d o m o ś c i ą w s p ó l n o t y , dochodzi grzech po wojnio. do preforeneji ich j ę z y k a , j a k o g r u p y najbardziej I n t e r e s u j ą c y jest p o d z i a ł Cyganów- z a m i e s z k u j ą c y c h W ę g r y . Cyganów ,,cygańskiej". 3 Z w ł a s z c z a dialekt l o v a r s k i staje się d i a l e k t e m e l i t y c y g a ń s k i e j . 1 t a k E r d ó s dzieli Cyganów- na w ę g i e r s k i c h , r u m u ń s k i c h . Cy- W prezentowanej p r a c y autor daje p r z y k ł a d y p r ó b e k j ę z y - g a n ó w - k o r y t a r ó w i w o ł o s k i c h (vlach). Przy t y m Cyganie w ę g i e r ­ kowy-ch p o s z c z e g ó l n y c h dialektów-, a t a k ż e podaje scy, to g r u p y C y g a n ó w , k t ó r o z dawna z a t r a c i ł y język c y g a ń s k i literackie. Niestety-, t e k s t y to zamieszcza t y l k o w t ł u m a c z e n i u i p o r o z u m i e w a j ą się w y ł ą c z n i e po w ę g i e r s k u , podobnie j a k Cy­ węgierskim. całe teksty ganie r u m u ń s c y . Cyganie w ę g i e r s c y zarzucili też wiele d a w n y c h W k o n k l u z j i E r d ó s zw-raoa u w a g ę na niew-łaściwc z j ę z y k o ­ z w y c z a j ó w , a powszechnie z a j m u j ą się m u z y k o w a n i e m . Cyganie wego p u n k t u widzenia o k r e ś l e n i e C y g a n ó w j a k o n p . angielskich korytarze — wyłącznie stanowią wytwórcy po naczyń rumuńsku'. Cyganie drewnianych Najbardziej woL>,soy, k t ó r y m miejsca w opisie ż y c i a tradycyjnego — rozmawiają zachowawczą autor poświęcił grupo najwięcej 2 węgierskim, — Cy-ganie z. języ-kiom rumuńskim, — Cyganie z j ę z y k i e m cygańskim. mówiących W y d a j e się j e d n a k , żo p r z y w ł a ś c i w y m r o z u m i e n i u ow-ogo dzieli C y g a n ó w z terenu W ę g i e r — Cyganie z j ę z y k i e m podobnie j a k o k r e ś l e n i e po c y g a i i s k n . co często- jost n i e p r a w d ą . Cyganów. J e ś l i natomiast, chodzi o k i y t e r i u m , j ę z y k o w o , E r d ó s podob­ nie j a k i n n i a u t o r z y czy w ę g i e r s k i c h . Jost to uproszczenie, Cygan, k t ó r o m o ż e sugorow-ać iż chodzi o C y g a n ó w na: terminu i nieporozumienia określenie Cyranów takie jako nio powinny związanych mice z jakimś miejsca, terytorium jost często zasadno, a w k a ż d y m razie przy-datno. Adam Bartosz T y o h ostatnich z kolei dzieli na Cyganów- m ó w i ą c y c h dialek­ tem k a r p a c k i m ( p r z y b y l i oni do W ę g i e r w p r o s t z Serbii i Chor­ w a c j i , o m i j a j ą c obszary r u m u ń s k i e ) , i na Cyganów- z d i a l e k t o m w o ł o s k i m (valaski) — • s ą to Cyganio p r z y b y l i do W ę g i e r z Wołosz­ czyzny poprzez zapożyczeń Siedmiogród, włączając w swój język sporo rumuńskich. Cyganio c i , najbardziej rodowe i plemienne JANOS BALAZS, 2 tradycyjni, nazwy-, o k r e ś l a j ą c e A 1 P. Stano, Korytarska vyroba rumunsky hovoridcich ciganov na Vychodnem Slovensku, ,,Slovonski N a r o d o p i s " , 19G5 nr 13, s. .149—562. Gyoi-ду Meszaros, Cigdnydialektusok mugyarorszdgon, „ A Janus Pa Pannonius Muzeum E v k o n y v o " , t . X I V — X V 1969, s. 309—320. Tamże. Hungarian Gipsy zachowali doskonale b ą d ź pochodzenie Artist, od 3 C'orvina Press 1977 Prezentowana k s i ą ż k a p o ś w i ę c o n a jost Janosowi Balazsowi macjo o ż y c i u artysty-, j o d n a k n a j w i ę c e j miejsca a u t o r k a p o ś w i ę c a w ę g i e r s k i e m u Cyganowi, m a l a r z o w i i poecie. S k ł a d a się na n i ą : o m ó w i e n i u t w ó r c z o ś c i i s z c z e g ó ł o w e j analizie o b r a z ó w autobiografia a i t y s t y , c y k l jogo wierszy, szesnaście b a r w n y c h K s i ą ż k a w y d a n a w formie a l b u m u m a bogatą, s z a t ę r e p r o d u k c j i o b r a z ó w , p o s ł o w i e napisane przez- I d ę M i h a ł y , kie­ rownika d z i a ł u zbioru a r t y s t ó w n a i w n y c h w W ę g i e r s k i e j Galerii Balazsa. graficzną. Malarstwo jest f o r m ą wypowiedzi, k t ó r ą n i e z w y k ł e rzadko s p o t y k a m y w ś r ó d C y g a n ó w . P o s t a ć Janosa Balazsa wydaje się Narodowej. W a u t o b i o g r a f i i pisanej z dużii s z c z e r o ś c i ą i s k r o m ­ więc szczególnie i n t e r e s u j ą c a , z a r ó w n o ze w z g l ę d u na n o ś c i ą opis k o l e j n y c h eod-Biw ży-cia artysty- splata się z jogo roz­ n o ś ć t e m a t y k i jogo obrazów- j a k i na f a k t cy-gańskiego pochodze­ w a ż a n i a m i nad s o b ą i o t a c z a j ą c y m ś w i a t o m , d a j ą c nia artysty-. ozy-telnikowi obraz c z ł o w i e k a , k t ó r y przez oak; swojo życie nie by] w stanie zaprzestać U r o d z i ! się on 27 listopada 1905 r. w A l s ó k u b i n , na terenie Posłowie za„wiora o g ó l n y zarys s y t u a c j i n a l e ż ą c y m w t y m czasie do p ó ł n o c n y c h W ę g i e i . W A l s ó k u b i n społecznej C y g a n ó w m i e s z k a j ą c y c h na. W ę g r z e c h , k r ó l kie infor­ nie m i e s z k a ł d ł u g o , po n a g ł e j śmierci ojca, m a t k a wraz z czworgiem 164 tworzenia. ory-ginal- �11. 1. Narodziny istot pierwotnych; i l . 2. Kompozycjo; i l . 3. Drzewo życia zbójnika. O b r a z y prezentowano na w y s t a w i e w ę g i e r s k i e j s z t u k i n a i w n e j , M u z e u m Etnograficzne w Warszawie, 1980 r. dzieci w r ó c i ł a do swojego lodziimogo miasta S a l g ó t a r j a n , gdzie razem z d z i a d k a m i zamieszkali w malej c h a ł u p i e . W S a l g ó t a r j a n Balazs rozpoczyna n a u k ę w s z k o ł o , p r z e r w a n ą , po d w ó c h l a t a c h w y b u c h o m pierwszej w o j n y ś w i a t o w e j . W r a ż l i w y i b o j a ź l i w y , w y ś m i e w a n y przez rozkrzyczanych k o l e g ó w , znajduje p r z y j a c i ó ł w-śród s t a r y c h l u d z i . R a z o m z n i m i chodzi do lasu, zbiera g r z y b y i z i o ł a , s ł u c h a ich b a r w n y c h opo­ w i a d a ń p o b u d z a j ą c y c h jego m ł o d ą w y o b r a ź n i ę . Od n a j m ł o d s z y c h lat zdany na w ł a s n e siły. zarabia p i e n i ą d z e w y b i e r a j ą c węgiel ze stert ż u ż l a l e ż ą c y c h p r z y kopalniach. W czasie swoich, często .samotnych, wędróu-ok zbiera. sta,re porzucone gazety, k s i ą ż k i i kolorowo ilustrowano pisma. iV d o m u , upewniwszy się, że nio jest obserwowany, c z y t a wszystko, z z a c h w y t e m w p a t r u j ą c się w kolorowo o b r a z k i . Pewnego dnia, kierowany i n s t y n k t e m zaczyna o ł ó w k i e m k o p i o w a ć gazetowe r y s u n k i . Później kopiuje p o r t r e t y w i e l k i c h a r t y s t ó w i pisarzy, z a w i e s z a j ą c swojo r y s u n k i i o b r a z k i na ś c i a n i e . Jego zainteresowania nie są aprobowane przez r o d z i n ę , ustawiczni" p o d k r e ś l a n i e bezcelowości t y c h d z i a ł a ń i r y t u j e go i r a n i , d o p r o w a d z a j ą c do togo, że w rozpaczy drze i p a l i swoje o b r a z k i . P o z o s t a ł odizolowany i samotny, lecz z d o l n y j u ż w m ł o d y m w i e k u p r z y g l ą d a ć się ś w i a t u . Jego w e w n ę t r z n a s ł a b o ś ć i n a d w r a ż l i w o ś ć u n i e m o ż l i w i a j ą n a u k ę konkretnego za­ w o d u , nie chce b y ć z w i ą z a n y gdziekolwiek i z c z y m k o l w i e k . Węgierskiej Galerii N a r o d o w e j , gdzie m o g ł y b y być ocenione. W l u t y m 1971 r. I d a M i h i i l y (autorka poslowia) jedzie do Sal­ g ó t a r j a n , Balazsa zastaje w starej c h a ł u p i e , po sufit zapełnionej obrazkami. L a t e m togo .samego r o k u przy pomocy Galerii Naro­ dowej, w S a l g ó t a r j a n zostaje zorganizowana w y s t a w a o b r a z ó w Balazsa. Jogo prace wystawiano również w Budapeszcie, Szwaj­ carii, RFN. Jugosławii, Czechosłowacji, NRD, Norwegii, na K u b i e i w B - l g i i (a t a k ż e d w u k r o t n i e w Warszawie —• przyp. recenzenta). Jego obrazy zakupione z o s t a ł y przez i obcych k o l e k c j o n e r ó w sztuki, Węgierską Galerię węgierskich Narodową oraz M u z e u m S z t u k i w W m t o r t h u r . Reprodukcje, o b r a z ó w b y ł y p u b l i k o w a n e w w i e l u ga.zotach i czasopismach. Odkrycie sześćdziesięcios/.eścioletniogo Cygana — artysty s t a ł o się na W ę g r z e c h s w o i s t ą s e n s a c j ą , jego obrazy w-yrażające o r y g i n a l n ą , i o s o b i s t ą w i z j ę ś w i a t a , wolno od w-szołkich akademic­ k i c h konwencji, z o s t a ł y w.ysoko ocenione przez z n a w c ó w sztuki. M a j ą c t r z y d z i e ś c i siedem lat idzie na front, p ó ź n i e j w z i ę t y do n i e w o l i , s p ę d z a t r z y l a t a w Saratowie. W o j n a , niewola i cho­ roba p o g ł ę b i a j ą jego d e p r e s j ę , r o z b i t y i j i r z y g n ę b i o n y wraca do S a l g ó t a r j a n , gdzie zastaje t y l k o dwie osoby ze swojej r o d z i n y , m a t k ę i c i o t k ę . Powraca do dawnych zajęć, znów- chodzi do lasu na g r z y b y , ponownie wybiera węgieł z ż u ż l a . W ton sposób u t r z y m u j e siebie i dwie- stare k o b i e t y . Nio żeni się, mieszka sam, o d c i ę t y od ś w i a t a , w- starej, po­ zbawionej ś w i a t ł a c h a ł u p i e . 'W t y m czasie pisanie staje się jodyna, f o r m ą jogo w y p o w i e d z i , pisze wierszo i p o e m a t y , w y r a ż a j ą c w nich refleksjo na temat egzystencji c z ł o w i e k a i jego miejsea \vo w s z e c h ś w i e c i e . Będąc jest stary namowom P o w r ó t do i sens. dzieckiem p r z y j a ź n i ł się ze s t a r y m i l u d ź m i , kiedy sam i c i e r p i ą c y m a p r z y j a c i ó ł w ś r ó d m ł o d y c h . Dzięki ich i pomocy, l a t e m 1908 r o k u zaczyna z n ó w m a l o w a ć . m a l o w a n i a nadaje jego samotnemu życiu n o w y blask Odkry-cie t a l e n t u Balazsa b y ł o p r z y p a d k o w e , pewien archi­ t e k t z o b a c z y ł w domu c y g a ń s k i e g o kelnera jego obrazek, odwie­ d z i ł malarza, p r o p o n u j ą c m u oddanie k i l k u m a ł y c h o b r a z k ó w do 165 �Zrodzone w bogatej w y o b r a ź n i Balazsa m y ś l i i wizje, o dzie­ j a c h i przeznaczeniu ludzkiej egzystencji, o c z ł o w i e k u b ę d ą c y m t y l k o d r o b i n ą w w i e l k i m w s z e c h ś w i e c i e , przeniesione na płótno p o k a z u j ą jego ekscentryczny, p o w i k ł a n y ś w i a t . T e m a t y k a jogo o b r a z ó w jest r ó ż n o r o d n a . W n i e k t ó r y c h z n i c h p r z y w o ł u j e kraj­ obrazy i doznania swego dziecmsiлла, t w o r z ą c a t l n o s f o r ę czaro­ dziejskiej o p o w i e ś c i , inne d o t y c z ą ż y c i o w y c h p r o b l e m ó w c y g a ń ­ skiego ś r o d o w i s k a , n p . alk* 'u l i z m u . W jego obrazach p o j a w i a j ą się również legendarne postacie i w i e l c y - a r t y ś c i (Oclyseusz, Szek­ spir, P a g a n i n i ) , a t a k ż e dziwacznie u b r a n i , otoczeni egzotyczny­ m i r o ś l i n a m i , mieszkańcy- dalekich, n i e z n a n y c h k r a j ó w . filozoficzne r o z w a ż a n i a i p o g l ą d na Swoje życie, Balazs przedstawia w g r u p i e obrazów- d o t y c z ą c y c h w i z j i p o c z ą t k u i k o ń c a ś w i a t a , legend o stworzeniu i kataklizmach, możliwości zniszczenia, ludzkiego ż y c i a . W k i l k u swoich obrazach Balazs przedstawia sceny b i b l i j n e . m i , a n t r o p o m o r f i c z n y m i d u c h a m i z r o d z o n y m i w jogo ż y w e j w y o b r a ź n i . Balazs oporuje p r o s t y m i s y m b o l a m i : o g i e ń , woda,, słońce, wiatr, zwierzęta. Koncepcja jego obra.zów jost k o m b i n a c j ą symboli i fantas­ t y c z n y c h f o r m . Niezwy-klą ich a t m o s f e r ę p o t ę g u j e bogaty zostaw barw. Balazs maluje j a s k r a w y m i , kontrastowo z o s t a w i o n y m i k o l o r a m i , z przewagą, żółci, zieleni, czerwieni i b ł ę k i t u . K o m p o ­ zycja w i ę k s z o ś c i p ł ó c i - n Balazsa jost asymetryczna, rzadko t e ż stosuje on pcrspokty-w-ę. Od c h w i l i swego powrotu do m a l a r s t w a , tworzy setki obra­ z ó w , p r a c u j ą c z w i e l k i m w y s i ł k i e m , do czasu k i e d y o p a n o w a n y przez c h o r o b ę , do p o ł o w y sparaliżowany-, nie m o ż e j u ż m a l o w a ć . U m i e r a 18 marca 1977 г.. p o z o s t a w i a j ą c swoje dziwaczne obrazy, o p o w i a d a j ą c e o jogo w y i m a g i n o w a n y m świecie, w k t ó r y m to co realne splata się z t y m co nierzeczywisto, zrodzono t y l k o w w y ­ obraźni. Anna Jogo obrazy- z a p e ł n i o n e są d z i w a c z n y m i postaciami, d i a b ł a ­ Filipowicz M I R E L L A K A R P A T I Fra i Rom. Vita e storie zingare, Realia, la scuola. La societa nr 17. Kditrice L a scuola, Brescia ss. 48; I figli dcl vento. Gli zingari, Realia e la scuola. La societa, nr 18. E d i t r i c c L a scuola, Broscia 1978, ss. 80. W y d a w n i c t w o szkolno w Bresci d i u k u j e o i l k i l k u lat zeszyty, k t ó r y c h ogólny tytuł badawcze dla szkoły brzmi: Rzeczywistość obowiązkov;ej. i szkoła, propozycje Zeszyty w y c h o d z ą w trzech seriach: s p o ł e c z e ń s t w o , j ę z y k , d o k u m e n t y . W serii Społeczeństwo ukazały- się recenzowano zeszyty, k t ó i y c h t y t u ł y b r z m i ą : Cyganów, Cygańskie Autorka życie i dzieje, oraz Dzieci wiatru. — znany wioski oygaimlog, r e d a k t o r k a Wśród Cyganią. dwumiesięcz­ nika ,,Lacio d i o i n " , jest t a k ż e bardzo z a s ł u ż o n a na p o l u d z i a ł a l ­ ności s p o ł e c z n e j i politycznej na rzecz c y g a ń s k i e j mniejszości we W ł o s z e c h . W ł o s c y cyganolodzy, m . i n . wspomniana M . K a r p a ­ t i i B . "Nicolini od łat już p r o w a d z ą akcjo m a j ą c e m . i n . na, celu z m i a n ę nieprzychylnego l u b wręcz wrogiego stosunku włoskiego s p o ł e c z e ń s t w a do C y g a n ó w . P o w y ż s z o poz}?cje, przede w s z y s t k i m adresowano do dzieci i m ł o d z i e ż y szkolnej, ale r ó w n i e ż do ich r o d z i c ó w i nauczycieli mają, p o m ó c w realizacji tej t r u d n e j a k c j i . Zeszyt nr 17 p r z e w i d z i a n y jest do wykorzystania przez dzieci n a j m ł o d s z e , z klas 2 i 3 s z k o ł y podstawowej. Rozpoczyna go opow-ieść starego Cygana, z a t y t u ł o w a n a , Dziadek wiada. Cygan opo­ Jost to antoi tyczna biografia 87-łi-tniego Sandra z g r u p y Lowarów. Sandro, urodzony w Rosji przewędrował w swoim d ł u g i m ż y c i u prawie c a ł ą E u r o p ę , t r u d n i ą c się h o d o w l ą i h a n d l o m k o ń m i . W czasie I I w o j n y ś w i a t o w e j s t r a c i ł p r a w i e c a ł ą r o d z i n ę . T Ż y w o i p i ę k n i e opowiada on o zwy-czajaeh cy gańskich przepla­ t a j ą c o p o w i e ś ć w ł a s n y m i w-spomnieniami. Jest pełen szacunku dla cygańskich tradycji i dumny z przynależenia do grupy L e w a r ó w . W jego rodzinie —• d o c h o w a ł się p r a p r a w n u k ó w k u l t y w o w a n o s ą z a r ó w n o t r a d y c j e jak i j ę z y k c y g a ń s k i , iż od ł a t c a ł a r o d z i n a p r o w a d z i o s i a d ł y t r y b ż y c i a od k i l k u lat w Szwecji), dzieci c h o d z ą do — mimo, (mieszkają szwedzkich szkół, d o i o ś l i p i a c u j ą w- p r z e m y ś l e . „ M o g l i b y ś c i e p o m y ś l e ć — k o ń c z y Sandro s w o j ą o p o w i e ś ć — że nie j e s t e ś m y j u ż ciaco R o m , prawdziw i Cyganie. Z a p e w n i a m was, żo się m y l i c i e . J e s t e ś m y - coraz bardziej R o m od k i e d y nie ż y j e m y w biedzie i ciągle utrzy-mujem y k o n t a k t y z n a s z y m i l u d ź m i " . D r u g a część zeszytu zaw-iera opis powszedniego dnia w c y g a ń s k i m taborze w i d z i a n y oczyma c h ł o p c a — gadzio. M a ł y czytelnik ról w rodzinie c y g a ń s k i e j , dowiaduje się t u o podziale o uczestnictwie dzieci w pracach Bardzo i n t e r e s u j ą c o brano Cyganie 166 w grupach w szkole, są wypowiedzi zatytułowanych: Praca dzieci. są bowiem ś w i a d e c t w e m c y g a ń s k i e j m e n t a l n o ś c i , stosunku do w ł a s n e j k u l t u r y i stosunku do g a d z i ó w : „ J e ż e l i masz wóz m o ż e s z z o b a c z y ć c a ł y ś w i a t , morze, g ó r y , wszystkie kraje. D o m jest w s t r ę t n y , m o ż e s z z niego w i d z i e ć tylko jodno miejsce". „ O l a nas w a ż n a jest droga, p o n i e w a ż m o ż e m y n i ą j e c h a ć z jednego miejsca na drugie. K i e d y jedziemy — ś p i e w a m y , k i e d y się z a t r z y ­ m u j e m y droga staje się naszym d o m e m : ś p i m y i j e m y " . „ N a ­ leżę do n a r o d u R o m ó w . Mój n a r ó d l u b i j e ź d z i ć po świecie, l u b i o g l ą d a ć nowo i p i ę k n e miasta. Jestem bardzo d u m n y , ż e żyję w ś r ó d R o m ó w , bo ż y j ą o n i na lonio n a t u r y . I dlatego jeszcze ponieważ s ą to ludzie dobrzy- dla d o b r y c h a źli dla z ł y c h . My- Cy­ ganio musimy b y ć bardzo silni i o d w a ż n i , bo dziś j e ź d z i m y t u a j u t r o gdzio i n d z i e j " . „ P a r ę d n i t e m u c h o d z i ł a m z m o j ą s i o s t r ą ż e b r a ć . Jodna g a d z i z a t r z a s n ę ł a nam d r z w i i p o w i e d z i a ł a d u ż o b r z y d k i c h słów. B y ł o m i bardzo p r z y k r o , bo p r z e c i e ż nic t e j p a n i nio z r o b i ł a m . Chciałam t y l k o p r o s i ć o parę b u t ó w dla mojej siostry". I t d . , i t d . Zeszyt jost bogato ilustrowaTly- fotografiami w s p ó ł c z e s n y m i i a r c h i w a l n y m i oraz r y s u n k a m i w y k o n a n y m i przez dzieci cy­ gańskie. Zeszyt nr 18 przeznaczony- jest dla m ł o d z i e ż y w y ż s z y c h klas s z k o ł y ś r e d n i e j . T o k s t y poprzedza stwierdzenie a u t o r k i , Mirelło K a r p a t i : „ W s z y s t k i e f a k t y przedstawione w tej k s i ą ż c e s ą prawdziw-e, wszystkie osoby w y s t ę p u j ą c e s ą autentyczne, wszyst­ kie t e k s t y w i e r n e " . O ś w i a d c z e n i e to nieprzypadkowo z n a l a z ł o się na p o c z ą t k u zeszytu. A u t o r k a zdaje sobio s p r a w ę , że s t a w i a m ł o d z i e ż jirzed t r u d n y m zadaniem o k r e ś l e n i a .swojego stanowiska w sprawie C y g a n ó w . Chce więc p o d k r e ś l i ć , że t r a k t u j e swoich c z y t e l n i k ó w j a k o p a r t n e r ó w d o j r z a ł y c h do p o d j ę c i a dyskusji. Poza t y m zamierzeniom zeszytu jost w y m o w a f a k t ó w , dlatego w- dalszych tekstach prawie zimołnie, b r a k k o m e n t a r z y a u t o r s k i c h . Zeszyt rozpoczyna sprawozdanie autorki zc spotkania Cy­ g a n ó w z r ó ż n y c h miejscowości W ł o c h z okazji ś w i ę t a w j e d n y m z s a n k t u a r i ó w maryjnych. Opis spotkania s ł u ż y jako pretekst do u k a z a n i a ż y c i a C y g a n ó w „ o d ś w i ę t a " , wielkiego poczucia ioh w s p ó l n o t y a t a k ż e t r o s k , z m a r t w i e ń i k ł o p o t ó w , k t ó r y m i d z i e l ą się podczas r o z m ó w . 7 d o m o w y c h oraz o i c h zabawach. dzieci c y g a ń s k i c h , Mój naród, ze­ Przyjaciele, K i l k a z nich warto przytoczyć, 1978, R o z d z i a ł n a s t ę p n } zawiera k r ó t k ą h i s t o r i ę C y g a n ó w ze szcze­ g ó l n y m p o d k r e ś l e n i e m p r z e ś l a d o w a ń z j a k i m i s p o t k a l i się we W ł o s z e c h i i n n y c h k r a j a c h i kończy- u w a g a m i na temat nowego z a g r o ż e n i a fila k u l t u r y i narodu c y g a ń s k i e g o . Ź r ó d ł e m z a g r o ż e n i a �jest n i e m o ż n o ś ć podróżowaniu i życia w d u ż y c h grupach, co po­ wypisy z włoskiej Konstytucji i włoskie zarządzenia woduje rozproszenie d u ż y c h rodzin. Mała rodzina ż y j ą c a w izolacji stracyjne oraz postanowienia R a d y Europejskiej w kwestii no­ od innych nie daje możliwości pełnego przekazu kulturowego — madów. zapoznania m ł o d e g o pokolenia z całą t r a d y c j ą c y g a ń s k ą oraz wioska K o n s t y t u c j a jak i zarządzenia administracyjne podejmo­ wpojeniu mu wartości toj kultury. W tej sytuacji Cyganie stają wane na wysokim szczeblu g w a r a n t u j ą Cyganom pełnię s w o b ó d Są to m a t e r i a ł y dająco dużo do m y ś l e n i a . admini­ Zarówno się ł a t w y m ł u p e m prymitywnego konsumpcjonizmu, k t ó r y do­ i praw obywatelskich, m.in. przysługuje im prawo do swobodne­ ciera, do nich poprzez d o s t ę p n o im środki masowego przekazu, go przemieszczania się po terytorium Wioch. W praktyce nato­ takie jak komiksy, telewizja, kino. Pokazywano w nich zacho­ miast s p o t y k a j ą się na k a ż d y m kroku z zakazami rozbicia taboru, wania oparte na przemocy i g w a ł c i e stają się również wzoiem są przeganiani, usuwa ioh policja itp. W postanowieniach R a d y Europejskiej zaleca się tworzenie pól kampingowych i usytuo­ do n a ś l a d o w a n i a . W rozdziale Cyganie we Włoszech K a r p a t i podaje p o d z i a ł wanie ich w pobliżu sklepów, szkół i miejsc pracy oraz wyposa­ Cyganów na grupy oraz wymienia ich tradycyjne zawody. Pod­ żenie ich w niezbędne urządzenia sanitarne. W praktyce tabory kreślił, żo na skutek o g ó l n y c h przemian gospodarczych te trady­ c y g a ń s k i e m o g ą się z a t r z y m y w a ć najczęściej w pobliżu miejskich cyjne sposoby zarobkowania zanikają, co powoduje negatywne wysypisk śmieci, p o n i e w a ż na inne miejsca nie o t r z y m u j ą zezwo­ — nie tylko ekonomiczne -— konsekwencje. W części poświęconej lenia, itd., itd. Autorka omawia t e ż p r o w a d z o n ą od wielu już kulturze przedstawia c y g a ń s k i e obyczaje i zwyczaje, wierzenia lat k o n k r e t n ą działalność d u c h o w i e ń s t w a na rzecz C y g a n ó w . Zeszyt kończą wskazówki dla tych, którzy chcieliby popro­ i religijność, s z t u k ę (wymienia m.in. znanych w ś r o d o w i s k a c h oraz za­ w a d z i ć samodzielne badania na tematy: „Co ludzie s ą d z ą o C y ­ mieszcza wywiad ze s ł a w n y m h i s z p a ń s k i m w y k o n a w c ą ,,flamen­ ganach?", „Czy ludzie znają historię, zwyczaje i życic C y g a n ó w ?" młodzieżowych cygańskich piosenkarzy i muzyków, co", Cyganem Jose A m a y a ) , daje też krótki w y b ó r legend i przy­ (autorka podaje schemat ankiety), jest toż pytanie skierowane słów. bezpośrednio do m ł o d z i e ż y : „ C z y w waszej dzielnicy w i s z ą za­ Colom o m ó w i o n e j w y ż e j części zeszytu jest nie tylko infor­ macja o Cyganach i ich kulturze. Ma ona s t a n o w i ć również przy­ gotowanie do lektury zamieszczonych dalej m a t e r i a ł ó w , których głównym tematem jest .stosunek społeczeństwa gadziów do C y g a n ó w . Jest to list Cygana z Abrucji m ó w i ą c y o dyskrymino­ waniu Cyganów przez s p o ł e c z e ń s t w o i lokalne w ł a d z e , wypowie­ dzi C y g a n ó w , których tabor wraz z c a ł y m mieniem został parę lat temu spalony przez policję. Ponadto zamieszczono tam treść odezw napisanych przez m ł o d z i e ż w i o s k ą w obronie Cy­ g a n ó w , zapis dyskusji na temat szkoły dla C y g a n ó w między rządzenia zbraniająco Cyganom postoju? Czy wydaje się to wam sprawiedliwe czy t e ż nie?". D l a tych natomiast, k t ó r z y możliwość bezpośrednich kontaktów z d ó w itp. Warto się z a s t a n o w i ć , czy tego typu publikacje dla dzieci i m ł o d z i e ż y szkolnej nie b y ł y b y potrzebne w Polsce. Bowiem i u nas stosunek s p o ł e c z e ń s t w a do cygańskiej mniejszości daleki jest od idealnego. B r a k jest t e ż ciągle popularnych o p r a c o w a ń na temat historii i kultury c y g a ń s k i e j . Bogdana zingara. La chiesa nella transformazione socio-kulturale Autor pracy, Monsignoro Bruno N i с o 1 i n i jest sekreta­ rze m m i ę d z y n a r o d o w e g o Opus Apostolatus Nomadum, utwo­ mają pi oponuje autorka spisywanie przysłów, legend, pieśni, opisywanie obrzę­ nauczycie] am i, działaczami a rodzicami dzieci c y g a ń s k i c h а t a k ż e R U N O N 1 C 0 L I N I , Famigllia Cyganami logiczne dotyczące degli zingari, Marcelliana-Broscia 1969, ss. 218 moralności, autor socjologicznej rzonego w 1965 г., którego celem g ł ó w n y m jost koorelynacja pracy na duszpasterskiej wśród neimadów. Recenzowana książka napisana Włoszech. Pilichoicska rodziny chrześcijańskiej analizy moralności i rodziny elokonuje cygańskiej tle w s p ó ł c z e s n y c h w a r u n k ó w s p o ł e e z n o - c k o n o m i c z n y c h we g ł ó w n i e z m y ś l ą o k a p ł a n a c h d z i a ł a j ą c y c h wśród Cyganów ma We w s t ę p i e autor omawia i ocenia stosunek K o ś c i o ł a do charakter kompendium dotychczasowej wiedzy o roelzinie i mo­ Cyganów w okresie od 1422 r. — kiedy to pojawili się oni na ralności c y g a ń s k i e j . Oparta jest na dwu roelzajach źródeł: lite­ terenie, W ł o c h —• do 1965, w k t ó r y m to roku m i a ł a miejsce piel­ raturze' oraz w y n i k a ń b a d a ń ankietowych. Literatura wymieniona grzymka C y g a n ó w z wszystkich krajów E u r o p y do R z y m u i przy­ na końcu książki liczy kilkaełziesiąt pozycji i zawiera wszystkie; jęcie ich przez Ojca Ś w i ę t e g o . J u ż pod koniec X V w. p o j a w i a j ą większe; opracowania d o t y o z ą o e C y g a n ó w , u w z g l ę d n i a też artyku­ się pierwsze rozporządzemia przeciw Cyganom, wydawane za­ ły r ó w n o przez wdadzo świeckie jak i kościelne. Stosunek do C y g a n ó w ze specjalistycznych cyganologicznych ozase)pism. Ankieta została zrealize:wana przez auteira i w s p ó ł p r a c o w n i k ó w na terenie zaczyna się z m i e n i a ć Wioch w 293 radzinaoh c y g a ń s k i c h , g ł ó w n i e wśród R o m ó w pro­ w p ł y w m a j ą na to prace historyczne i filozoficzne u d a w a d n i a j ą c e w a d z ą c y c h wpólosiaelly tryb życia i S i n t ó w n o m a d ó w . Ze wzglęelu indyjskie pochodzenie C y g a n ó w . dopiero pod koniec X V I I I w. Pewien na trudności w n a w i ą z a n i u k o n t a k t ó w nie uełało się przoprerwa- Ke>ściół katolicki rozpoczął w X I X w. działalność misjo­ d z i ć ankiet z Cyganami Kalderara i Lowara. Ankieta d o t y c z y ł a narską wśróel C y g a n ó w kontynueiwaną w pierwszej połowic na­ spe)sobów zawarcia z w i ą z k u miesza­ szego stulecia (autor wymienia katolickie i protestanckie inicjaty­ n y c h , wieku m a ł ż o n k ó w w chwili zawarcia z w i ą z k u , głównegej małżeńskiego, m a ł ż e ń s t w wy misyjne na terenie E u r o p y ) . W y n i k i tej działalności ocenia celu m a ł ż e ń s t w a , p o w o d ó w niozawierania ś l u b ó w kościelnych, jako bardzo mizerne, а przyczyn upatruje w moralizatorskim p r z e s z k ó d w zawarciu z w i ą z k u m a ł ż e ń s k i e g o , przyczyn rozpadu, nastawieniu K o ś c i o ł a , nie d o s t r z e g a j ą c y m pozytywnyoh wartości zdrady w m a ł ż e ń s t w i e , eegeelacji uroelzin, moralności seksualnej, c y g a ń s k i e j kultury i p o t ę p i a j ą c y m ich sposób życia. Pielgrzymka joli kobiety i m ę ż c z y z n y w m a ł ż e ń s t w i e , matek n i e z a m ę ż n y c h , Cyganów we w r z e ś n i u 1965 r. i utworzenie w p a ź d z i e r n i k u tegoż przeciętnej liczby ełzieci w rodzinie, s t o s u n k ó w m i ę d z y rodzicami roku i d z i e ć m i , wychowania dzieci, sto.sunków p o m i ę d z y r o d z e ń s t w e m , w stosunkach m i ę d z y K o ś c i o ł e m a Cyganami. s t o s u n k ó w p o m i ę d z y roełziną a s p o ł e c z e ń s t w e m c y g a ń s k i m . K s i ą ż k a składa się z d w ó c h części: pierwsza zawiera przeel- Opus Apostolatus Nejmadum rozpoczęły Część pierwszą rozpoczyna rozdział Rodzina cygańskiej. nowy w rozdział społeczności Autor charakteryzuje dwa zasadnicze typy kultury s t a w i o n ą w s p o s ó b usystematyzowany w i e d z ę o rodzinie i moral- c y g a ń s k i e j : ne>maelów euaz Cyganów o s i a d ł y c h i w p ó l o s i a d ł y c h . ności c y g a ń s k i e j , w drugioj, z a t y t u ł o w a n e j P i s z ą c o ustroju spedocznym omawia „ k u m p a n i a " —• z m i e n n ą Wskazówki metodo­ 167 T �g r u p ę s p o ł e c z n ą , z w i ą z a n ą p o k r e w i e ń s t w o m lub w s p ó l n o t ą inte­ dniach wspomina się zasługi z m a r ł y c h i śpiewa p i e ś ń żałobną resów, radę z ł o ż o n ą z o j c ó w rodziny, oraz sąd — „kris". N a s t ę p n i e „ m u l e n g r i djili", m ó w i ą c ą o z m a r ł y c h , k t ó r y c h szlachetność charakteryzuje rolę rodziny m a ł e j i rodziny „szerokiej'', patryi sprawiedliwość z a c h o w a ł a się w ludzkiej p a m i ę c i . linearnej zwanej , , v i z a " lub „ s t a m m a " . Rodzina szeroka, do W rozdziale poświęcony-m religii autor analizuje p o g l ą d y której zalicza się toż w u j ó w , k u z y n ó w i s i o s t r z e ń c ó w nazywa się uczonych n a istnienie idei religijnej u C y g a n ó w stwierdzając, że „ n j a m o " lub ,,gakaja'\ N a s t ę p n i e opisuje autor odmienne u Ro­ np. Predari, Starkie, Colloci negują jej istnienie a Manjon, B ł o c k , m ó w i S i n t ó w zwyczaje weselne oraz m a ł ż e ń s t w a mieszane Leblon, Serboianu r e p r e z e n t u j ą p o g l ą d y przeciwne. Wg. autora ( m i ę d z y R o m a m i i Sintnmi i m i ę d z y Cyganami a gadziami). istnienie idei religijnej u C y g a n ó w jest s p r a w ą b e z d y s k u s y j n ą . U R o m ó w regułą jest m a ł ż e ń s t w o patrylokalne, u S i n t ó w obser­ B ó g — , , D e v e ł " lub „ D e l " posiada n a s t ę p u j ą c e o k r e ś l e n i a : wuje się tendencję do zamieszkania u rodziny z a m o ż n i e j s z e j . „ b a i o " — wielki, „ h a i l i g o " i „ s u n t e " — ś w i ę t y , „ m a r o " —• Odmiennie toż k s z t a ł t u j ą się rolo m a ł ż o n k ó w : u R o m ó w o b o w i ą ­ nasz. W y o b r a ż e ń antropomorficznych Boga poza w y o b r a ż e n i a ­ zek utrzymywania rodziny spoczywa na m ę ż c z y ź n i e , podczas mi w y w o d z ą c y m i się z ikonografii chrześcijańskiej u C y g a n ó w gdy u S i n t ó w rodzinę utrzymuje wyłącznie, kobieta. I n n a też nio ma. Większość C y g a n ó w — poza Gitanami, u k t ó r y c h spojest pozycja kobiety w tych dwu grupach: kobiety Sinti m a j ą k a m y się z silnie r o z w i n i ę t y m i w p ł y w a m i h i s z p a ń s k i m i — nie w rodzinie w i ę k s z e prawa niż kobiety R o m . Zdrada m a ł ż e ń s k a m o ż e u w i e r z y ć w piekło jako miejsce kary. Wielu C y g a n ó w u w a ż a , n a l e ż y do rzadkości tak u R o m ó w jak i u S i n t ó w . Autor podkreśla że piekło jest na ziemi. w a g ę , j a k ą Cyganie p i z y w i ą z u j ą do posiadania licznego potom­ K o n t a k t y z Bogiem s ą dlf C y g a n ó w s p r a w ą bardzo o s o b i s t ą stwa, wymienia, liczne zakazy z w i ą z a n e z ciążą i p o ł o g i e m . U R o ­ i wg. Cygana k a ż d y m o ż e i jest w b e z p o ś r e d n i m kontakcie m ó w dziecko chrzczono jost w k r ó t c e po urodzeniu, u S i n t ó w — z Bogiem. Cyganie nie czują potrzeby k a p ł a n ó w ani miejsc szczególnie w ostatnich latach — chrzci się dzieci już paroletnio. kultowych. Modlą się rzadko, w ł a s n y m i , prostymi modlitwami: P o n i e w a ż liczne potomstwo u w a ż a n e jest, za największe dobro „ B ę d ę się modlił do ciebie jeżeli mnie w y s ł u c h a s z . J e ż e l i b ę d z i e s z nie ma regulacji urodzin. TJ C y g a n ó w R o m preferuje się p a m i ę t a ł o mnie, j a t e ż o tobie będę p a m i ę t a ł " . W modlitwach w y r a ź n i e p o t o m k ó w pici męskiej — w U r z ę d a c h Stanu Cywilnego proszą o zdrowie, szczęście, wolność. W modlitwach zwracają s i ę rejestrują oni w y ł ą c z n i e s y n ó w — córki n o s z ą nazwisko matki. również do dusz w ł a s n y c h z m a r ł y c h . U S i n t ó w natomiast narodziny córki witane są z w i ę k s z ą radością O duchu z ł y m m ó w i ą Cyganie n i e c h ę t n i e , rzadko w y m i e n i a j ą niż narodziny syna. Poronienie samoistne u w a ż a n e jest za wielkie jego i m i ę „ B e n g " , posługując się raczej o k r e ś l e n i a m i : brzydki, nieszczęście a poronienie sprowokowane za zbrodnię. Dzieci kar­ nieczysty, inny. W demonologii c y g a ń s k i e j z n a j d u j ą się poza mione są piersią nieraz do 5—6 roku życia. Otoczone są miłością, t y m : „ m u l e " —• duchy, któro p r z y c h o d z ą p r z e ś l a d o w a ć ż y w y c h , spełnia się ich wszystkie zachcianki. I c h dzieciństwo k o ń c z y się ,,hexi" —.zauroczeni (stregati) i Ursitory (u R o m ó w ) — k i e r u j ą c e w 8—9 roku życia. Chłopiec rozpoczyna u ojca n a u k ę tradycyj­ ludzkimi losami. Jako zabezpieczenie przed z ł y m i duchami nego zawodu, dziewczynka która j u ż w c z e ś n i e j p o m a g a ł a matce nosi Cy-gan przy sobie obrazki ś w i ę t o i amulety. T r z y m a je rów-w opiece nad m ł o d s z y m r o d z e ń s t w e m , zaczyna p o m a g a ć w pra­ nioż w swoim wozie. Obrazki święto p o c h o d z ą z s a n k t u a r i ó w , cach domowych, zajmując się toż żebraniną. Wychowanie ogólnie a amulety od tzw. „ ś w i ę t y c h " — - z miejsc licznych we W ł o s z e c h rzecz biorąc sprowadza się do dwu spraw: przekazania w ł a s n y c h j k u l t ó w pozareligijnych utworzonych w o k ó ł osoby j a s n o w i d z ą c e j , tradycji oraz wyuczenia agresywmej postawy wobec g a d ź ó w : i t a u m a t u r g a , czy też osoby m a j ą c e j objawienia. S ą to zawszo jeżeli g a d ź o jost słaby, n a l e ż y go w y k o r z y s t a ć , jeżeli silny, n a l e ż y Inio-Cyganie. Wg. C y g a n ó w tylko g a d ź o u m i e j ą d z i a ł a ć magiczsię bronić. W c y g a ń s k i m systemie wychowawczym brakuje — piie, oraz przepowiadać przyszłość i przeszłość. Cyganio nie w i e r z ą wg. autora — uświadomieni: podstawowych potrzeb dziecka, jw efekty w ł a s n e g o wróżenia z ręki i z kart — j - s t to dla nich nio m a t e ż spójności m i ę d z y p o s t a w ą przesadnej pobłażliwości tylko s p o s ó b zarobienia p i e n i ę d z y . a przymusom opartym n a przemocy fizycznej. Dzieci c y g a ń s k i e W moralności c y g a ń s k i e j istnieją dwa odrębne sposoby nie u m i e j ą się bawić — wszystkie ich zabawy- s ą przejawem agresji w a r t o ś c i o w a n i a w zależności od tego czy o d n o s z ą się do ś w i a t a i przemocy. Nie umieją się też bawić zabawkami, które natych­ c y g a ń s k i e g o czy do ś w i a t a g a d ź ó w . Złem jest zabicie, okradzenie, miast niszczą. Szkoła u w a ż a n a jest pizez C y g a n ó w n o m a d ó w oszukanie Cygana podczas gdy te same akty w odniesieniu do za n i e p o t r z e b n ą , natomiast Cyganio osiadli i wpółosiadłi w i d z ą g a d ź a nio s ą oceniane jako złe. p o t i z e b ę pewnego — minimalnego w y k s z t a ł c e n i a . We W ł o s z e c h N a s t ę p n i e omawia autor w p ł y w y c h r z e ś c i j a ń s t w a na reli­ istnieją eksperymentalne klasy- specjalne, j>rowadzone przez g i j n ą p o s t a w ę C y g a n ó w . Cyganie — zdecydowanie monoteis­ odpowiednio przygotowanych nauczycieli, k t ó r z y w procesie t y c z n i — nie a k c e p t u j ą Trójcy Ś w i ę t e j . R ó w n i e ż p o s t a ć Chrystusa k s z t a ł c e n i a i wychowania w y k o r z y s t u j ą pozytywne elementy Zbawiciela jest dla nich n i e z r o z u m i a ł a , g d y ż „ B ó g nie m o ż e b y ć kultury c y g a ń s k i e j . podobny do z w y k ł e g o c z ł o w i e k a i cierpieć". B l i s k a jest im natomiast postać Matki Boskiej — „ D e v e l e s k e r i D a i " . Obok Matki Pozytywnie wypada ocena autora postawy C y g a n ó w wobec Boskiej czczą też n i e k t ó r y c h ś w i ę t y c h —• we W ł o s z e c h są to Św. śmierci. O wypadku śmiertelnej choroby zawiadamiani są wszyscy R i t a i ś w . Antoni Padewski. krewni. Przyjeżdżają do umierającego i bez w z g l ę d u na, własne interesy p o z o s t a j ą przy nim — nieraz kilka m i e s i ę c y — aż do jego śmierci. Stary zwyczaj nakazuje aby umierającego u ł o ż y ć na gołej ziemi. Zmarłemu w k ł a d a się do grobu przedmioty, do k t ó r y c h b y ł najbardziej p r z y w i ą z a n y . Romowie w k ł a d a j ą czasami do trumny- tyle lalek z g a l g a n k ó w ilu jest ż y j ą c y c h c z ł o n k ó w rodziny. N i e k t ó r e z grup c y g a ń s k i c h c h o w a j ą swoich z m a r ł y c h na wybranych cmentarzach — nawet w ó w c z a s , gdy jest on bardzo o d l e g ł y od aktualnego miejsca ich pobytu. Sintowie palą po pogrzebio w ó z lub namiot n a l e ż ą c y do zmarłego z całą jego z a w a r t o ś c i ą , oraz opuszczają miejsce na k t ó r y m n a s t ą p i ł a śmierć aby j u ż nigdy tam nic powrócić. W pierwszych dniach żałoby krewni nie m y j ą się, m ę ż c z y ź n i nio golą s i ę , kobiety nie n o s z ą o z d ó b . W rocznicę śmierci rodzina organizuje u c z t ę „ p o m a n a " , na której osoba mniej więcej w wieku z m a i ł o g o zajmuje jego miejsce w kole rodzinnym. Z m a r ł y m p o ś w i ę c o n e są poranki trzech ś w i ą t : Wielkanocy, Zielonych Ś w i ą t e k i B o ż e g o Narodze­ nia, oraz pierwsza niedziela po Wielkanocy i 1 listopada. W t y c h 168 Ewangelia jest dla C y g a n ó w n i e z r o z u m i a ł a , natomiast / czasami n o s z ą ją prz-y sobie traktując jako amulet, f Cyganie przejęli z religii chrześcijańskiej w y ł ą c z n i e te ele­ menty, które o d p o w i a d a ł y ich religijnej wizji św-iata i ż y c i a . I S t ą d najczęśoiej przyjmowanym przez nich sakramentem jest I chrzest — jest on odpowiednikiem c y g a ń s k i e j tradycyjnej cercI monii oczyszczania przez zanurzenie lub pokropienie w o d ą . Do sakramentu m a ł ż e ń s t w a p r z y s t ę p u j ą Cyganio w y ł ą c z n i e ze w z g l ę ' d ó w utylitarnych. Liturgia m a dla nich znaczenie jako element przepychu i u r o c z y s t o ś c i , k t ó r y dodaje godności ich praktykom kultowym a w szczególności t y m na cześć z m a r ł y c h . I D l a C y g a n ó w określenia „ c h r z e ś c i j a n i n " i „ w i e r z ą c y " m a j ą te same znaczenia: wiarę w Boga. T y m n a l e ż y t ł u m a c z y ć ł a t w o ś ć , z j a k ą Cyganie przystosowywali się do r ó ż n y c h w y z n a ń , z który­ mi spotykali się w czasie swoich w ę d r ó w e k . W postawie religijnej C y g a n ó w dopatruje się autor z w i ą z k ó w z religiami Wschodu a I n d i i w szczególności. �uwarunkowania stojące na Do podstawowych wartości kultury c y g a ń s k i e j n a l e ż y rodzina, przeszkodzie asymilacji C y g a n ó w omawia autor w drugiej części Psychologiczne szacunek dla życia, solidarność, kontakty m i ę d z y l u d z k i e oraz książki. B r a k s t a b i l n o ś c i z e w n ę t r z n e j (ciągle zmiany miejsca) n i e p r z y w i ą z y w a n i e wagi do posiadania i gromadzenia dóbr ma­ (życie dniem b i e ż ą c y m bez troski o jutro) terialnych, g o t o w o ś ć ich wyzbycia się jeśli zachodzi jakaś k u oraz w e w n ę t r z n e j i socjologiczne jest wg. autora spowodowany m a ł o o d p o r n ą p s y c h i k ą a nie j a k temu u w a ż a j ą inni badacze (Ritter, Haessler) czynnikiem dziedzicznym. i o b y c z a j ó w i walka z nimi m o ż e d a ć rezultaty w y ł ą c z n i e nega­ potrzeba. Wykoizenianie niechrześcijańskich wartości Silne poczucie niższości sprawia, ż e Cygan unika odpowiedzial­ tywne. N a l e ż y więc dążyć do takiej zmiany w a i u n k ó w społecz­ n o ś c i i tych ról s p o ł e c z n y c h do k t ó r y c h czuje s i ę niezdolny. D u ż a nych i ekonomicznych życia C y g a n ó w aby p o w s t a ł a sytuacja pobudliwość, natychmiastowość reakcji, a g r e s y w n o ś ć oraz in­ teligencja t y p u praktycznego bez jakichkolwiek tendencji do d o c i e k a ń i abstrakcji —. oto dalsze cechy C y g a n ó w . Niedoj­ kulturowa, w której nowe i d e a ł y i modele u z y s k a j ą ze strony C y g a n ó w p e ł n ą a k c e p t a c j ę społeczną. Praca B . Nicolini'ego oprócz wartości poznawczych posiądę, rzałość psychiczna powoduje b i e r n ą p o s t a w ę wobec zmian spo­ jeden olbrzymi walor: jest znakomitym p r z y k ł a d e m łecznych. tolerancji i szacunku wobec obcej — i jakże odmiennej od na­ W pracy duszpasterskiej wśród Cyganów — stwierdza r postaw y szej — kultury. autor — n a l e ż y oprzeć się na i s t n i e j ą c y c h instytucjach i war­ tościach tego narodu, nadając im nowy, chrześcijański sens. Bogdana Pilichowska 169 I �