https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/131b79fb8a823e69426e680b7a4ac20f.pdf eb3e01f54a9d15d7a219830bfcf5de03 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3412 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3198 Title A name given to the resource Łańcuch szczęścia w pół wieku później / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.1, s.3-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Czesław Robotycki Ł A Ń C U C H SZCZĘŚCIA W PÓŁ WIEKU „ T e n list-lańcuch pochodzi z Wenezueli. Został napisany PÓŹNIEJ Błażej Pawłowicz wspomina o liście, który „spadł z nieba n a przez Misjonarza. O d tego czasu list m a obejść cały świat. Proszę Górze O l i w n e j " w swojej m o n o g r a f i i Zalasowej (Tarnowskie) . napisać 20 k o p i i listu-łańcucha i wysłać do k r e w n y c h , znajo­ Podobne t e k s t y poświadczone są w „Gazecie Radomskiej" . m y c h , przyjaciół. Po p a r u d n i a c h czeka Pana (Panią) szczęście." D o d a j m y , żo w a r c h i w u m krakowskiego M u z e u m Etnograficzne­ K t o z nas w r o k u 1978 i 1979 nie otrzymał l i s t u , zaczyna­ 3 4 go znajduje się nieduży zbiór t a k i c h listów zgromadzony przez jącego się o d słów wyżej p r z y t o c z o n y c h l u b p o d o b n y c h ? H u Seweryna spośród nas odpowiednie pisał" ( I w k o w a ) , „ L i s t r z y m s k i o d Pana Jezusa" (Raba Niżna), kopie sporządziło i rozesłało: jedni d l a zabawy, i n n i w b r e w logice, a joszcze i n n i z pełnym przeko­ „ L i s t znaleziony w R z y m i e i Sen N . M . P . " i i n n e . 5 n a n i e m , p e w n i skuteczności sposobu n a szczęście ? N i e pierwszy już r a z „łańcuch szczęścia" okrąża świat. Udzielę. Są t a m : „list c u d o w n y , którego sam Bóg Teksty t e , j a k pisze Bystroń: ,,(...) krążyły potajemnio od c h a t y do c h a t y . Ulegały oczywiście przez t a k długą wędrówkę W zbiorze tekstów J a n a Stanisława B y s t r o n i a , w y d a n y m w 1938 r o k u , zatytułowanym właśnie Łańcuch szczęścia 1 znaj­ d u j e m y t a k i e o t o wspomnienie: ,,W locie 1935 r o k u w czasie r o z m a i t y m z m i a n o m , ale oczywiście bez t r u d u możemy stwier­ dzić, że m a m y t u do czynienia z t y m s a m y m zjawiskiem p o ­ wracającym przez w i e k i " . 6 p o b y t u w Z a k o p a n e m otrzymałem następujące p i s m o : t o n i e żadne bzdurne przesądy lecz możność zdobycia znacznej O prawdziwości listów i niezwykłej m o c y , jaką miały one sumy posiadać, świadczy najlepiej ich treść. O t o d w a przykłady l u ­ pieniędzy. W y s t a r c z y zastosować się do poniżej p o d a n y c h prze­ d o w y c h m u t a c j i listów ze zbiorów Seweryna U d z i e l i : „ J a Jezus pisów: W ciągu trzech d n i przepisz w pięciu k o p i a c h niniejszy Chrystus, s y n Boga żywego i m a t k i mojej mocą Bóstwa mego list opuszczając nazwisko pierwszej osoby w spisie osób, a w za­ pisałem t e n list własną ręką moją abyście j e m u w i e r z y l i , b o m m i a n dopisując swoje i roześlij t e kopie pięciu osobom spośród w a m posłał jeden list a wyście go znieważyli... Wkrótce kapłani swoich przyjaciół. Następnie t e j pierwszej osobie, której nazwis­ wasi jeżeli go zobaczyli t o go p o t a r g a l i , r o z r y w a l i i mówili, że k o opuściłeś prześlij jedną złotówkę". t o nie ode m n i e zesłany. Teraz k t o b y l i s t e m m o i m pogardził D a l e j następują: szczegółowe wyliczenie możliwości o t r z y ­ m a n i a znacznej k w o t y pieniędzy, oraz perswazje nie jest sługa Kościoła mojego. (...)" do adresata ,,(...) L i s t z nieba o d samego P. Jezusa Chrystusa spuszczo­ b y w imię własnego interesu wykonał wszystkio polecenia za­ n y n a t e n świat 1856 r o k u , L e o n o w i papieżowi r z y m s k i e m u , w a r t e w liście. L i s t t e n , w całości w tekście p r z y t o c z o n y , Bystroń złotemi l i t e r a m i było napisane a żaden człowiok nie mógł widzieć opatrzył następującym k o m e n t a r z e m : „ N i e była t o t y l k o za­ n a czem t e n list w p o w i e t r z u w i s i , a k t o go chciał czytać t o m u kopiańska zabawa: w jesieni w całej c h y b a Polsco kursowały się sam otworzył a m a zaś taką moc, k t o go słucha l u b c?;yta te l i s t y , i zawodów. z pilnością t e n człowiek dostępuje 100 d n i o d p u s t u . . . Białogłowa Zabawa stała się powszechna; ludziska ulegali psychozie pięk­ zaś ciężarna, któraby porodzić nie mogła niechaj t e n list do ręki nego obliczenia i złudom zdobycia bez t r u d u k i l k u n a s t u tysięcy weźmie i zmówi 3 ojcze nasz, 3 zdrowaś i jedno wierzę, wewnątrz przysparzając korespondentom nadziei złotych. Łańcuch szczęścia fascynował liczne rzesze, w listo­ dozna łaski i bez bólu p o r o d z i dziecię. W d o m , w którym list padzie 1935 r o k u w samej Warszawie będzie a n i p i o r u n , czary, złodziej a n i rozbójnik zaszkodzić nie brało udział w zabawie około 80 tysięcy osób, w całym państwie ilość uczestników może. (...) K t o b y się o t y m liście dowiedział i k t o b y go miał szacowano n a m i l i o n . (...) Z j a w i s k i e m t y m zainteresowała się a d r u g i e m u nio pożyczył t a k i człowiek błogosławieństwa mieć prasa, nie będzie ode m n i e " . jedne d z i e n n i k i oburzały się n a t e n proceder, inne 7 raczej występowały w obronie n i e w i n n e j , i c h zdaniem, zabawy, inne p o p r o s t u śmiały się z naiwności l u d z k i e j " . Według Bystronia, listy o podobnej treści i s t r u k t u r z e były w X V I I I w i e k u wydawane d r u k i e m . Cytowane w Łańcuchu 2 szcze­ dwa t a k i e t e k s t y — „interdykt o d czartów" i „modlitwa do gół, posiadający świetny warsztat h i s t o r y c z n y , potrafił każdą Pana J e z u s a " są bardzo bliskie X I X - w i e c z n y m t e k s t o m zebra­ J a n Stanisław Bystroń, badacz czuły n a obyczajowy ciekawostkę osadzić w h i s t o r y c z n y m kontekście nadając błahym n y m przez Udzielę i t y m , które obszernie p r z y t a c z a Bystroń . n a pozór z j a w i s k o m głębszy k u l t u r o w y w y m i a r . P r z y p o m n i j m y Za najstarsze polskie wersje listów z nieba a u t o r Łańcucha szczęś­ więc pokrótce t o k rozumowania i tezę B y s t r o n i a , wyjaśniającą cia fenomen wciąż odradzającego się „łańcucha szczęścia". przez Michała z K r o b i n a , r e k t o r a szkoły w K o w a l u . L i s t t e n , Zasada rozpowszechniania t a n i e , czy wezwanie obowiązywała w g B y s t r o n i a w l i c z n y c h d r u k a c h i rękopisach dewocyjnych spo­ t y k a n y c h w dawnej E u r o p i e . D r u k i t e , m i m o że nie posiadały aprobaty kościelnej, rozpowszechniały k r a j a c h . Najpowszechniejszą z n i e b a " . Posiadanie się łatwo po l i c z n y c h i c h formą były t a k zwane „listy takiego l i s t u l u b jego przepisanie uważa „list ręką Boga p i s a n y " z 1521 r o k u , przepisany 9 przez kopiowanie, głośne czy­ do rozpowszechniania 8 było rękojmią o t r z y m a n i a o d p u s t u , szczęśliwego doczesnego i wiecz­ długi i stylistycznie zawiły, jest, j a k pisze Bystroń, w y n i k i e m już w i e l u przepisywań i zapewne odbiega znacznie o d oryginału. Prawdopodobnie także i d r u g i , X V I wieczny t e k s t c y t o w a n y przez B y s t r o n i a t o jeden z w i o l u , jakie w t y m czasie krążyły po Polsce, D o w o d e m i c h popularności jest f a k t , iż stały się one p r z e d m i o t e m s a t y r y w l i c z n y c h d r u k a c h p r o t e s t a n c k i c h ; jest o n i c h też m o w a w znanej satyrze „Albertus z W o j n y " . Listy z nieba należą do zjawisk europejskich i według nego życia. „Himmclsbriefy", podczas I w o j n y światowej po­ B y s t r o n i a dotarły do P o l s k i przez N i e m c y . B y ł y one niezwykle pularne popularne w czasie r e f o r m a c j i a do Niemiec wśród żołnierzy, były specyficznym apotropeionem. W końcu X I X w i e k u w l i c z n y c h opisach etnograficznych n a ­ zostały przynie­ sione przez sekty biczowników. N a ziemie zachodniej i central­ trafić można n a informacje o listach z n i e b a : Bystroń odnalazł nej E u r o p y l i s t y t e trafiły z R z y m u . W V I I I w i e k u list t a k i jo w w i e l u t o m a c h „ W i s ł y " i „ L u d u " . Cytowane t a m l i s t y p o ­ przesłał do R z y m u św. B o n i f a c y , który podczas swojej chodzą z Chełmskiego, Wileńszczyzny i Mazowsza. J a n Świątek misyjnej wśród Franków zetknął się z l i s t e m z nieba, znalezio­ podaje n y m w Jerozolimie przez archanioła Michała. L i s t ów został tekst takiego listu w swoim „Ludzie n a d r a b s k i m " . pracy 3 �domości czy poleceń z z a ś w i a t ó w " . Za doskonałe przykłady 11 objawień treści pisanej uznaje Bystroń Księgę Mormona i Koran oraz podobne idee spotykane w dziejach chrześcijańskich i ży­ d o w s k i c h . O t o właśnie ideowe podłoże listów z nieba, pojawiają­ c y c h się w h i s t o r i i w okresach przełomu, wojen l u b i n n y o h niepokojów społecznych . 13 / - С- l у ^ G d y więc ktoś z nas — posłużmy się p o raz o s t a t n i c y t a t o m <г -у- ff'S z pracy Bystronia — „dostanie jeszcze k i e d y wezwanie do wzięcia udziału w „łańcuchu szczęścia", nieeli uświadomi sobie, że m y n i e w o l n i c y wielowiekowej fi / с -КЛ £- Л?' У» *' niepozornym f nowego, 4Ц t przeszłości, także i w t y m w y p a d k u , jesteśmy dziwnie splątanego, tylko ogniwom łańcucha wielomilio­ sprzęgającego w i e k i cały świat chrześcijański... Osobliwa przez t o i zawiła droga od posiadania wiekuistej absolutnej p r a w d y , objawionej w pos­ "o łannictwie niebios, aż do zdobywania doczesnego szczęścia wyrażającego się w sumie kilkudziesięciu złotych wyłudzonych UJ • О . У л-j -> > p r z y pomocy „łańcucha szczęścia" . 14 Ostateczna teza B y s t r o n i a , błyskotliwa i ponętna, w y m a g a /V- * " pewnego komentarza. Bogatsi o półwieczno doświadczenie zwróćmy uwagę na t o , co okazało się naukową intuicją w y t r z y ­ mującą próbę czasu, oraz n a t o , czego już dzisiaj utrzymać się n i e d a . Г / ' i / AJ ' , <//i>* г /V. / * i / , ,/ / N i e można więc przyjąć przypuszczeń B y s t r o n i a wiążących /А krążące l i s t y łańcucha ze z n a n y m i w religiach f o r m a m i objawień. •^л.£jf'<*W ł&tf-~4 /s'' O b j a w i o n y c h a r a k t e r pierwszych zasad w systemie r e l i g i j n y m przekonuje o i c h a b s o l u t n y m i trwałym charakterze. Współcześ­ nie p r z y j m u j e się w n a u k a c h o r e l i g i i , że f o r m y poznania r e l i ­ gijnego poprzez pośredniki objawiające obecność sklasyfikować można następująco: — sytuacje historyczne (układ zdarzeń h i s t o r y c z n y c h ) , — osobowe (święte, powołane do mediacji, prorokujące), — porządek i układ p r z y r o d y . T y p poznania właściwy religii decyduje także o charakterze języka objawień. Jest t o język symboliczny, metaforyczny '. 1 T a k i c h f o r m i treści w listach z nieba nie znajdujemy, p r z y j ­ mując wszelkie możliwe przekształcenia j a k i e mogły w ciągu wieków powstać. L i s t y , które c y t u j e Bystroń, mają charakter „agitacyjno-magiezny". Nawołująo do dotrzymywania zasad w i a r y , są formą społecznej d y d a k t y k i . Z t y c h względów genezę И. I . L i s t z nieba, 1826 r. listów należy wiązać, naszym zdaniem, ze średniowiecznymi m i r a c u l a m i . Treść i układ listów łańcucha najbliższe są opisom zdarzeń c u d o w n y c h . Tezę tę łatwo przyjdzie uzasadnić po ana­ lizie treści współczesnych listów „łańcucha szczęścia". Z drugiej j e d n a k s t r o n y , w spojrzeniu B y s t r o n i a zawiera potępiony przez s y n o d b i s k u p i w r o k u 745, ale m i m o t o — się inspirująca i n t u i c j a , którą należy rozwinąć. Jeżełi szczególnie w średniowiecznej F r a n c j i — l i s t y t a k i e były bardzo waną ostatnio myśl B y s t r o n i a przetransponujemy zacyto­ n a język popularno. „Znajdowano j e " najczęściej w znanych ośrodkach współczesnej e t n o l o g i i , t o o t r z y m a m y ciąg następujących zdań: pątniezych . D o d a j m y , że znane były nie t y l k o l i s t y z nieba. łańcuch szczęścia jest j e d n y m z l i c z n y c h odprysków dawnego Około połowy X I I w i e k u krążył po E u r o p i e w l i c z n y c h odpisach światopoglądu ludowego, także i n n y list. Był t o „list prezbitera J a n a do królów euro­ lorze. 10 p e j s k i c h " , zwłaszcza do F r y d e r y k a I wyrażająoego się najpełniej w folk­ Zasada, k o n s t r u k c j a i treść d a w n y c h i współczesnych listów Barbarosy a także do bizantyjskiego cesarza Manuela. L i s t przyrzekał pomoc w walce łańcucha ilustrują z muzułmanami zagrażającymi wschodnim p r o w i n c j o m chrześ­ m a c j i znajdujących się w społecznym obiegu. Łańcuch szczęścia cijańskim (zwłaszcza Jerozolimie). N i e z i d e n t y f i k o w a n y prezbiter to J a n był władcą tajemniczego bogatego wschodniego państwa. pochodzących z przeszłości do wyrażania n o w y c h treści i znaczeń, kolejny doskonale przykład mochanizmy stosowania (często f o l k l o r y z a c j i infor­ nieświadomie) form Jeszcze w dwieście l a t później, j a k pisze J u l i a n Krzyżanowski co j a k wiadomo pozwala etnologom mówić o trwałości i zmien­ Marco Polo n a próżno poszukiwał egzotycznego k r a j u . ności k u l t u r y . Smucić więc muszą (czy bawić) dziennikarskie 1 1 Były więc l i s t y formą dość powszechną w całym świecio t e k s t y poświęcone łańcuchowi, pisane — z zawodową już chy­ chrześcijańskim, a Bystroń znajduje wiadomości o najstarszych ba — ignorancją nie sięgającą sedna sprawy. Grzmią różni a u t o ­ listach z nieba z r o k u 684 n a I b i z i o , twierdząc zresztą, że nie­ r z y w swoich felietonach przeciw zabobonom i b z d u r o m , w y ­ pewne ślady prowadzą nas jeszcze dalej — do E g i p t u , gdzie taczając znaleziono wiarą n a i w n y c h fragment koptyjski przypisywany św. Piotrowi armaty najcięższych racjonalistów, społecznych że argumentów, rzeczowymi łatwo można zmienić zbiorową wyobraźnię do j a k i e j z Aleksandrii. N i e byłby J . St. Bystroń badaczem obyczaju, g d y b y analizy przecież f o l k l o r . Pisał n a przykład ufni argumentami B r u n o Miecugow: należy „Pan historycznej n i e wsparł s t w i e r d z e n i a m i o charakterze, j a k byśmy Carlos B r e n t stracił posadę. Cóż z tego dła mnie w y n i k a ? Abso­ t o dzisiaj powiedzieli, a n t r o p o l o g i c z n y m . Z tego p u n k t u w i ­ l u t n i e n i c . Być może w jego k r a j u t o nieszczęście, d l a mnie dzenia uważa więc l i s t y za rodzaj objawienia — zjawisko, j a k jednak posada nie jest n i c z y m i s t o t n y m . M a m n a t o m i a s t pracę pisze, „powszechne w dziejach wyżej zorganizowanych i będę ją miał a l b o w i e m gwarantuje m i to k o n s t y t u c j a i żadne Objawienie i religij. jest właśnie udzielaniem w i e r n y m na ziemi wia­ łańcuchy przeszkodzić t e m u nie m o g ą " . 16 �Podobnie, z pasją zapewnie ogromną, wystukał n a maszynie swój t e k s t Janusz Roszko. Co celniejsze f r a g m e n t y brzmią następująco: „ T o t e n facet o ostatecznie nieustalonej p i s o w n i i b r z m i e n i u nazwiska spowodował, że listonosze biegają z w y ­ wieszonym językiem, roznosząc kretyńskie l i s t y — łańcuchy a biedne sterroryzowano p a n i e n k i i m a t r o n у w czasio godzin służbowych stukają n a maszynach przez kalkę (...). T o straszne, ale t e n list nie m a zupelnio treści. M a koleje losu, ale wszystko wskazuje, że nio mógł zostać napisany. Straszliwy bezsens, d y k t a t u r a bezsensu... Panowie, panie, oraz t y d a l e k i m i s j o n a r z u z W e n e z u e l i ! Wszyscy zostaliście oszukani. Łańcuch jest bzdurą. Jest tostom na naiwność. I l e czasu społecznego n a m zmarnowała ta impreza. O b a w i a m się, że tysiące, tysiące godzin b i u r o w y c h " . Kil,ii ^,X«.4f*t£; fu' Cc <**v<ś'ś $,гйип'эЛ1.-1'(<< t. ГКч' &*н$<! 'ли« tórtji&pbfi t' łfe/it* 'li,'''' l( U TXLQf ,'0 t,, -и'Ш Satffn/uct**.: »6t litr 1 7 Współczesny „łańcuch szczęścia" t o nic t y l k o list misjo­ narza z Wenezueli. W z g r o m a d z o n y m przeze mnie zbiorzo listów, których rozpowszechnianie p o w i n n o odbywać się n a znanej n a m już zasadzie łańcucha, można wyróżnić k i l k a pod­ stawowych wariantów. Z a n i m bliżej je omówimy, k i l k a infor­ m a c j i o s a m y m zbiorzo stanowiącym naszą bazę źródłową. Zbiór liczy 205 listów pochodzących z l a t 1976—1979 z czego 8 0 % t o l i s t y pisane w l a t a c h 1978 i 79. L i s t y z b i o r u pochodzą z następujących miejscowości: Bydgoszcz Jaworzno L i p s k ( N R D ) Sieradz Chrzanów Jedlicze Lublin Sosnowiec Częstochowa Harsznice Łódź Staniątki Gdańsk Katowico Montreal Świątniki Gór. Gierałtowice Kraków Poznań Warszawa Grzymalków Krosno Rajcza Zbiór zawiera 11 listów napisanych w języku angiolskim. P r z y j ­ mując j a k o podstawę podziału treść listu i nagrodę jaką obiecuje się po spolnieniu warunków, zbiór listów podzielony został n a 6 wariantów, któro nazwano następująco ( w nawiasach ilość listów w poszczególnych g r u p a c h ) : W - l Łańcuszek św. Antoniego (z modlitwą) — (94). W-2 L i s t — Łańcuch — (62). W-3 Łańcuch szczęścia — (26). W - 4 Międzynrodowa gra dzieci (widokówki, znaczki) — (17). W-5 G r a towarzyska (o pieniądze) — (10). W-6 G r a d l a dziewcząt — (2). całości z n a c z e n i o w e ~" - <4.lt a)6 t/e/'« i • Ć'(ttx<( ••'.ca //a 'гш A' <,,</(.}t' Wxy/it j - / У i. /rt •>>• e>f«i*n (et. пина t. mit/ • <•*•• у-' fa t<ye<f*:p* ''* -•'' / 1 < 4 Г e I •I ^ W - W _y .. - , . iaaч t f и ^/ i l x e { ( L ' fi/j/( f Г v р.'/,i f ,»<•• - I I . 2. L i s t z nieba, 1852 г. W a r i a n t y listów posiadają wspólną budowę wewnętrzną, możemy więc dokonać zgeneralizowanej analizy treści listów, rozbijając treść n a pewne znaczeniowe całostki. Taką analizę i l u s t r u j e poniższa t a b e l a : war: an. W-2 W-l W-4 W-3 1 W-6 W-5 i a) M o d l i t w a do św. Antoniego z prośbą o błogosławieństwo j d l a rodziny i znajomych, zachowanie o d choroby, śmioroi, oświecenio młodzieży i prośba o siłę, b y w i a r y nie odstę- j X pować b) A p o s t r o f a : B i n o u t dos B o n n , l u b : W i e r z w Boga całym x sercem i myślą a o n będzie światłem T w o i c h d n i c) Propozycja i skąd pochcidzi list , kto .jest je 1 o tm 1. Misjonarz z Wenezueli, B r a z y l i i 3. z A m e r y k i Północnej l u b P o l a k z A m . Półn. 5. L u x e m b u r g , H o l a n d i a , F r a n c j a , A u s t r i a 7. Bez miejsca i a u t o r a i i X 1 i X x X X X I j 1 i 1 i 1 1 i i i i X X (z W i e t n a m u , N R D ) ! ! 1 1 X 4. Misjonarze z A f r y k i 6. Chory chłopiec, dziewczynka X X 2. Misjonarz z połud. A m e r y k i 1 ' X x a 0 ! i g r y towarzyskiej l u b g r y d l a dzieci d) Bez apostrofy 2 i l X X 1 5 �Cel listu całości z n a c z e n i o w e —— _^^^j^riant M a obejść świat x razy M a obejść świat w ciągu 13 l a t W-l W-2 X X X X W-4 W-3 W-6 W-5 X 1 3 ~ 1. Rozesłać X (20,13) k o p i i w ciągu X (48,96) godzin Pole cenie dla aciresata 4 I 1 ! X 1 1 x 2. Rozsyłać p o 1 k o p i i w ciągu x d n i ! ! ! 3. Rozesłać x k o p i i do osób p o d a n y c h w liście wpisująo siebie n a ostatnio miejsce. : X X Wysłać pieniądze, w i ­ dokówki i znaczki 4. 3 k a r t k i do 3 dziewcząt z zamazanym X imieniem leceń 1. W y g r a n a pieniężna (loteria) od era 5 2. O t r z y m a n i e p r a c y l u b zamiana posady ykona chłopca 3. Szczęście, niespodzianka « Nagrodt 7 X X X X X 4. Chłopiec w y z n a miłość Karti za niewykf manie polecenia 6 n a lepszą X : 5. Pieniądze, znaczki, widokówki o t r z y m a n e o d współ­ ; X X 1. Śmierć, l u b śmierć bliskiej osoby 1 4. Z g u b a wygranej i x x l " • 1 J X X 3. U t r a t a posady J 1 X 2. K a l e k i e dziecko x X X grających 1 i 1 ! i 1 X X 5. Nieszczęście, nieprzyjemność X 6. Wyrządzi się przykrość w i e l u dzieciom 1. Powtórne zapewnienie o nagrodach po spełnieniu warunków, X apel o zaufanie i nieprzerywanie łańcucha 1 2. A p e l o uczciwość i nieprzerywanie g r y 1 X 1 X X X X X 3. Podpis, szyfr, (święty, A l l a c h ) ! t a b l i c a , j a k wyżej powiedzieliśmy, oddaje Nieznane — t o postacie określane w l i s t a c h j a k o : pewien charakterystykę wariantów w sposób zgeneralizowany. Widać W i o c h , żołnierze amerykańscy, oficer R A F , pobożny proboszcz, Przedstawiona z niej wyraźnie, że w a r i a n t y W - l i W - 2 mają najwięcej wersji. Treść t y c h wariantów jest najbogatsza. Wynika to z faktu, iż posiadają one rozbudowane całości znaczeniowe (opatrzone ktoś i n n y , a r t y s t a m a l a r z . Prawdopodobne — t o postacie wymienione z nazwiska: takie j a k : Constantina T i t o , Pedro D u n o , D o n H i l l a r , Generał w t a b l i c y n u m e r a m i 5 i 6). Wersje t y c h d w u wariantów u p r a w ­ Denis z F i l i p i n , B r a n d t , T i t o , oraz t a k i e postacie, które okreś­ dopodobnione lono zwrotem: Polak z A m e r y k i , Argentyny, A f r y k i . są licznymi informacjami o indywidualnych p r z y p a d k a c h osób, którym się poszczęściło, oraz opisami niesz­ Postacie bliskie t o : Józef Cyrankiewicz, D o r o t a Terakowska, część, które dotknęły l u d z i lekceważących sobie zalecenia łań­ M a r i a Starowiejska, K a z i m i e r z D e y n a , Mirosław Hermaszewski. cucha. J a k już wspomnieliśmy, w a r i a n t y W - l i W - 2 są w naszym zbiorze najliczniejsze i wszystkie l i s t y z wyjątkiem jednego Postacie występujące w l i s t a c h można zgrupować w t r z y mieszczą się w schemacie naszej t a b l i c y . Być może t e n jeden z b i o r y , których cechy stanowią pewien ciąg. Z p u n k t u widzenia l i s t to przykład m u t a c j i t e k s t u . A u t o r l i s t u , wyraźnie refleksyjny, polskiego uczestnika łańcucha, jest t o ciąg przybliżeń, w którym wykorzystał szerzącą się powszechnie cechy zbiorów postaci nazwaliśmy: nieznane — prawdopodob­ treści, które uznaje za istotne. O t o ważniejsze f r a g m e n t y tego ne — bliskie. listu: „Łańcuszek św. Antoniego" б formę d l a przekazania �-IS: W G n x d i d , d«^LSJiCtecfc :•'-•.•..•::•••• <»*..•-' в \ - о ~ . скг0^'%Ш1лг/Лл$х. 67^<ixoo3^t o d B '•S~'- ty%i&:iJ№ ^ ł d ć-d l a . - AQ. - ASb k c f c ,. •e ' £lAub , fuit C!x; U . U Ulll'i ^ "K ~' .'J •tu УУЧКЬОЙЛ „ %Sl<bL OL иЛлЛХ^ voejQ- o L b r o b ! U g q i ^ L - f c ^ i v , OJAXj чЫ-олл^С со oo'tidxx- kk =r Ш "ftcu^SŁ I I I . 3. Międzynarodowa g r a dzieci W - 4 . I I . 4. G r a d l a dziewcząt, W - 6 . I I . 5. Łańcuszok św. A n t o n i e g o , W - l . Proś gorącą modlitwą o laskę i opiekę św. A n t o n i e g o , w t a k t r u d n e j obecnie s y t u a c j i n a świecie i n i e u c h r o n n e j w o j n y j e ­ dyną ucieczką dającą wewnętrzny spokój i ukojenie t r o s k jest m o d l i t w a . K a ż d y człowiek, zwierzę i roślina, każda rzecz m a ­ t e r i a l n a ulec m u s i śmiorci, więc czy n i e lepiej t a k mocno p o k o ­ chać! B o g a i uwierzyć" w jego miłość, a b y móc ze spokojem znosić przeciwności losu. Więcej daje m o d l i t w a niż pogoń za pieniędz­ m i i przemijającymi uoieehami życia doczesnego. W s p o m n i j piękne życie św. Franciszka, czy też t r a g i c z n y ; Ма'йсшпек do 6«. h^omc-cp-, , , ^ . i io |- <J^p»os dla wens ftr-itcm*. ттюсй s l ą a a -na/nu., * й derm -rva&z.j los św. M a k s y m i l i a n a Kolbego. Co p o n i c h zostało ? przecież n i e majątki i pieniądze a piękne idee: miłość i w i a r a w dobroć ludzką, w przebaczenie... Łańcuszek t e n przybył do P o l s k i z Wenezueli. Obiegł cały olla raOS*ej t t o c p s f a i o i e ^ s t ^ o -rOdVua^, dUQ nosach Ьож,ас1»и*а ^aojorru^th świat. N i e p r z e r y w a j łańcuszka, przepisz go 20 r a z y (...)" i t d . W n a s z y m sądzie, iż m a m y t u d o czynienia z pojawiającą się mutacją, u t w i e r d z a nas treść l i s t u z nieba w Jastrzębiej (obecnie Tarnowskie) w roku przepisanego tego l i s t u , analogicznie j a k l i s t wyżej cytowany, schematu i przesiąknięte jest refleksją przepisująoego: „Uwaga: ponieważ -и. • « • гп^с^аЪсОизсичц, ю i ' >i odbiega o d kościół święty n a soborach p o d śmiertelnym grzeohem podobnei ЬеЬск ЬцГ Slbt 1888. Zakoriczonie ?o ocW3Kirijti. pyaC|Oi<aamj. lechtiefa,^ zabrania wierzyć w l i s t y z nieba, pisać j e , . i w ^ , a sfoixa Cię b i e l i c a лООоЬб * радосУ. czytać, nosić i t a k dalej więc tego czynić n i e należy j a k o sprze­ ciwiając się pierwszemu p r z y k a z a n i u b o s k i e m u . T y l k o są t o wymysły chcących korzyści ze sprzedaży — d r u k a r z y . K t o b o i się B o g a i p r z y k a z a n i a wypełnia jest p e w n y , że ogień a n i powietrze a n i w o j n a szkodzić m u n i e będzie. K t o zaś źlo żyje przekleństwa i nieblogosławieństwa Boskiego spo­ dziewać się m u s i . . . N i e l i s t o m więc lecz p r z y k a z a n i o m Bożym wierzyć trzeba i j e wykonywać t o nie sto d n i o d p u s t u lecz wszel­ kie błogosławieństwo Boże, a n a o s t a t k u zbawienie 'ffc^e^ p T O ^ o s x O i 'ij-|-"iOl /łnU^c ьреХ«^а^сь2 t ^ a n c S x i "Ia*ijcxus3fca ^Lot«-jei*« wioczne o t r z y m a (...)" . 18 Interesujący jest też w a r i a n t W - 3 naszego z b i o r u . Są t o 7 �Ten H e t - łBaeuonpeenodei łnsoniuaea ¥»Й 1 Ш mfmtejm ТеаамааД^аоагЕа! n a j l e e a y рхгуг a P t * . I e * e » u « l i . u < l tego e z a s u ma o t « J » d с « 2 ; i n i e t J t e a a a a ; ipUafl W ł e p l l do J t r e n n y o h ^ n a j a a y s h j p x a ^ . l A ł , « p o рахи *age & e t " 1 list aysłoć ilniaalft.tka Pinia/»/ H i ł a niesjotaianlCB l e s s e dostała t e n . П а и » 195?X. j e j Coaefcantine i o n a je a j s ł o l o . £ a r » Se k o p i i teiz 4Bi poaniej 2 в Ш о е д . C a i l a l e HVoaS o « | r a « a ł r 6 « n l t ó 1 Jiepoeniał, a p oрая» Шипи Halaoi * mis piece. M e r l a S t s r o « e 3 a t e 1 <mt 4 s e ' M | « t a n l i a t , l r t o « r , njicuoila ten list ge.po psxa »г&и*81 г о i San P e a i o P l n o fefceak cli Ntaiła. Caxiala, to9U->« t e s etxajnajaj 9 -go a n i * Ust,a4»»aa sninterpoowa: ai.ilaal X i a k m a bet v e l a - l a ~*20' j o p i l go pax» A n i p ł t e l » 4 i dalemtkaxM i o t r a y a a z a lapax*. p r a e * PnseWoJa " ' *' с odxaxu a g a e l ł Son J i U l e e t j f n ł И М 9 jrinak lepszą p r a c e . 4 o i » piMa%U«.4xit:.tix< р г * с * . » е с е « « otrijrm»l <ty)sonał a na X o t e l l l . • ~ »oo p r a e r a a ł H a s - łoncuca, •ЧвхаХ 7 7 9 W e Sen-Ł. d o e t e l l i a t z ł i l l p L zesił, h o r.le ^•toaohaVi 'S ieeŁayK n y p a d k a n i e . р х г е Zaufajcie t a j P a n i / и / , et> рхевЪя a o s % a l » P a n i /u, t 0 z Wenezueli .- list ixst одев t&iKim bjrproasoae <bf§§| aaoafani i в Holandii,: aOEtalfl PsnV/u/ pxayalane. W 9> gada i n p o o t i a j c e a i u l l e « u * t 4 ł t « J M t / n / т 1 с Ц P x o s s e «»lk.o *2ofci4 as iopŁS. ao,.l,udŁi,k»6«aj sdar. potisoBuJą a a o a e a o i a . Piesze « tyia l i ś c i e n i e sysryłgó p t e n i e d w . n i e t e n a u o l Panl/ч/ « 96 g t d a l a p o Lisi I I . 6. L i s t *guM- etraytoaniu « j s > łańcuch, W - 2 . listów szczególnie popularne wśród uczniów ostatnich tej nie m a miejsca n a sprzeczności, wszystko d a się wyjaśnić klas szkół podstawowych. Z folklorystycznego p u n k t u widzenia w obrębie systemu. Obowiązują w folklorze specyficzne mecha­ ważne są w n i c h d w a f a k t y . L i s t y t e (wysyła je chory chłopiec, n i z m y powstawania p l o t k i , stereotypów, podań wierzeniowych, wersje ogólnikowo mówią o szczęściu — p a t r z tablica) wzbogacone są zdarzeń dodatkową informacją. Łańcuch ,,jest dozwolony przez pocztę", zdarzeń i słów. Są t o p r a w d y podstawowe o folklorze wyrosłym a t y m s a m y m l i s t y zwolnione są o d opłaty. W y s t a r c z y n a k o ­ na gruncie przekazu ustnego, a więc w w a r u n k a c h niedoboru percie napisać szyfr — znak szczęścia — t a k i sam, j a k i należy i n f o r m a c j i o świecie. W m o i m przekonaniu większość mechaniz­ umieścić po przepisanym tekście. Sam szyfr układa się również mów działania f o l k l o r u odnajdziemy i we współczesnym świe­ w jego cie — świecie n a d m i a r u i n f o r m a c j i , gdzie orientacja w nieustannie wersję wyjściową s y m b o l n a kopercie: 2 FOT-37 n a dalszych z m i e n n y c h sytuacjach jest równie t r u d n a , j a k kiedyś zdobycie ciąg przekształceń. Przyjmijmy d l a przykładu jako cudownych, pierwotne przekonanie o prawdziwości s p o t y k a m y : 2 FOF-37, Z F O F - 3 7 , Z FOF-137, FOF-137, 2 F O F - i n f o r m a c j i . Treści ulegające f o l k l o r y z a c j i są oczywiście zmienne, 23, 2505-73, 2 F O F - F 3 F . ale m e c h a n i z m działania t e n sam. W listach łańcucha szczęścia W listach pojawiają się także k o m ­ binacje, których s y m b o l e m wyjściowym może być n a przykład: T-46, K L M - 7 5 i i n n e . Występujące w listach m o d l i t w y i inwokacje, przekonanie, W %variancie W - 5 (gra o pieniądze), t a k j a k pisał Bystroń, znajdujemy szczegółowe łatwo t o zauważyć. wyliczenie czekającej nas w y g r a n e j , że łańcuch zjednoczy l u d z i — t o f r a g m e n t y m i t y c z n e j %vizji świata, w której zawarte jest przekonanie, że świat jest całością jeżeli uczciwie do g r y przystąpimy. Zapewnia się t a m również ciągłą i celową a wartości mają charakter trwały. Rozpowszech­ w niektórych niane przez łańcuch t a k i e przekonania nie podlegają d y s k u s j i . wersjach o istniejących możliwościach kontroli Kontynuacja grających. W a r i a n t W - 6 — g r a d l a dziewcząt w w y n i k u której chłopiec łańcucha j a k o czyn p o z y t y w n y (podtrzymujący opisaną wersję świata) jest nagradzana. Przywoływanie przy­ w niedługim czasie w y z n a miłość — t o n a j m n i e j liczna g r u p a padków szczęścia i nieszczęścia n i e m a w listach c h a r a k t e r u listów. Interesująca w' n i c h jest i n f o r m a c j a , że g r a pochodzi d o w o d u prawdziwości. Jest t o konsekwencja pierwotnego z... F r a n c j i . O t o stereotypy naszego myślenia! konania, że dobro zawsze r o d z i dobro, a zło nie ujdzie karze. Scharakteryzowane wyżej l i s t y wprowadzają nas w świat, którym rządzą reguły f o l k l o r u . W t y m sposobie zbiorowego myślenia ze względu n a specyfikę przekazu %vszelkie nowe i n ­ prze­ Wiedzą doskonale folkloryści, j a k wiele miejsca zajmują w p o ­ daniach „oczywiste przykłady" zdarzeń p o d o b n y c h do t y c h , o j a k i c h mówi opowiadający . Jest t o t e n s a m m e c h a n i z m , 19 i a d a p t a c j i . T o co nowe który z n a m y ze średniowiecznych miraculów. Z b i o r y miraculów, i n t e r p r e t u j e się t a k , b y nie burzyć uznanej w i z j i świata. W wizji których zadaniem było „przekazanie potomnym pamięci o w i - formacje 8 ulegają przekształceniom �—, i*., ci i l e « « I t t r . c <? ł t e * * dertne s e i ' : < ^ . « « « Ш м '.-•3. ".erdro «WI.-ne 'era т е » » « « . ' z*b«e. .<5f»i*l<3«- г,-., т г --гняг мат. f «nwbSti«j .1?3 - 1 , V : w l M > ' -ioV'.Jdnle *re*'5 » t r 7 " »<li> - o - -> s f • пя " t e f - m «№.<>«<*« t M 4 ń « : .< .«",.., < ... , .ft, -t' -•! *ę*»J<» п . d r o r l . Л Л • > » . . * - " « c H T ' » ••"Ł— v s S ^ j z t r : " C h « Л п г ob o t . ' / -. Т. -•>. * FV»B» ,r«.1 " e r . - " , > 1 ' г » r r r r w ł e ~ — i - . l » * o 1 t% „,^r\f v c V - > ' z t * • I T " Н ' О » ! V-^icirwizelso f l a i r i j e c i r a ?T H e t гсЦ-в» u l e r w * TV. . 'i 1 -rzeefcodM. \ ГП-.1 ' <«I-'<J S l « - - ,cr*»> n » n i t * * .-.•«Ли* 1 1 » ОЛН-Л ">.rb<fl-*! : ?„ w e « ! « ^ . ' . И <V»*6«ul. У*-*** *«4*«w vi e z l » l « r « * K U C , ЬО / * ' nVr» 7 7 / 602 Xl. 7. G r a towarzyska o pieniądze, \ Y - domych znakach wszeohmocy Boga" zawierały liczne opisy Przepisywanie listów uznr.jomy za C z i s t o w e m 21 za technicz­ „zdarzeń niezwykłych" wraz z p o d a n y m i n a z w i s k a m i , miejscem n y sposób k o m u n i k a c j i . P r z y j m u j e się, że s t r a t y j a k i e ponosiły o u d u , treścią zdarzenia. N a d t o piszący z czasem włączali w treść t o k s t y pisane w s t o s u n k u do p r z e k a z y w a n y c h ustnie zachodziły zapisków pewne opinie nie dotyczące bezpośrednio f a k t u o u d u . przede w s z y s t k i m w sferze emocjonalnej. Współczosny rozwój B y ł y t o kwestie d y d a k t y c z n o o zbawczoj r o l i c h r z t u , odpustów, środków t e c h n i c z n y c h doprowadził do tego, że wtórne systemy wiecznej semiotyczne modlitwy nagrody itp. i k a r y , wartości i h i e r a r c h i i cnót, gestów 2 0 E c h a t y c h treści, w l i s t a c h współczesnych bardzo już prze­ stają się coraz bardziej podobne do n a t u r a l n y c h , między i n n y m i dlatego, że t a k wszyscy do środków technicznych przywykliśmy. Środki audiowizualne nie dają j e d n a k podsta­ tworzone, są j e d n a k n a d a l czytelne. Sam f a k t przepisywania - wowego e f e k t u k o m u n i k a c j i n a t u r a l n e j t j . współuczestnictwa, p o w t a r z a n i a p r a w d z a w a r t y c h i m p l i c i t e w l i s t a c h nadaje i m t a k charakterystycznego d l a dawnego f o l k l o r u . S w o i s t y m subs­ sens. L i s t y zawierają b o w i e m treść, w b r e w w y k r z y k n i k o m c y t o ­ t y t u t e m t y c h s t r a t jest, według m n i e , pisanie listów z określoną wanego wcześniej Janusza R o s z k i . Niepisaną treścią t y c h listów intencją do kręgu z n a j o m y c h i przyjaciół. W t e j działalności są intencje, wyobrażenia i przekonania piszących •— t o również o d n a j d u j e m y p r z y n a j m n i e j namiastkę emocjonalnego związku. s t a r a p r a w d a znana etnografom. Zauważmy n a d t o , j a k bardzo F a l a „łańcucha szczęścia" w t e j c h w i l i już opadła. Można zmieniły się w l i s t a c h „znaki szczęścia". O i l e w j e d n y m z w a ­ się spodziewać, że p o j a w i się teraz więcej wariantów listów — riantów jest t o jeszcze magiczny szyfr, t o w i n n y c h z n a k i e m gier d l a dziewcząt, gier w znaczki, widokówki, może powstaną szczęścia jest w y g r a n a n a l o t e r i i , o t r z y m a n i e p r a c y l u b lepszej nowe posady. Niezmienne jest n a t o m i a s t nieszczęście, którym pozos­ zjawisko ze świata dorosłych przejdzie w a r i a n t y wymyślone przez uczniów. Prawem kultury w świat dziecięcej za­ tała śmierć, k a l e c t w o , samotność. Zniknęły też z listów k a r y b a w y . Możomy być j e d n a k p e w n i , że z a l a t k i l k a , g d y nastanie i n a g r o d y eschatologiczne. Czy t o „ p o s t ę p " w świecie f o l k l o r u — jakiś społeczny niepokój, z n o w u o t r z y m a m y l i s t zaczynający czy też opad zjawiska n a niższe p o z i o m y świadomości — t r u d n o się o d słów: „(...) t e n l i s t łańcuch pochodzi (...) sporządź 13 jednoznacznie k o p i i tego l i s t u (...)". T o też p r a w o k u l t u r y . rozstrzygać. 9 �P R Z Y P I S Y J a n S t . Bystroń, Łańcuch szczęścia i inne ciekawostki. W a r s z a w a , 1938. J . Bystroń, tamże, s . 10, 1 1 . Błażej Pawłowicz, Kilka słów z życia ludu tv Zalasowej, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", Т . 1, 1896, s. 229—266. J . Bystroń, op. c i t . R. 3 0 — 3 4 . A r c h i w u m M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e , T e k a rękopisów, sygn. 56/11. J . Bystroń, op. c i t . s . 30. A r c h i w u m M . E . Kraków, Тока r k p . , sygn. 56/11. J . Bystroń, op. c i t . s. 4 0 — 4 3 . podaję za B y s t r o n i e m , op. c i t . s. 2 1 . Bystroń, op. c i t . s. 4 7 — 5 0 . J u l i a n Krzyżanowski, Słownik Folkloru Polskiego, War­ szawa 1965, s. 323—324. Bystroń, op. c i t . s. 5 1 . tamże, s. 52, 53. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 4 1 5 tamże. Z o f i a J . Z d y b i c k a , Człowiek i religia, L u b l i n 1978, s. 146, 147. Bolesław Miecugow, Strachy na lachy, „Dziennik P o l s k i " n r 37, 1979. Janusz Roszko, Łańcuch bezsensu, „Gazeta Południowa' marzec 1979. A r c h i w u m M . E . Kraków, T e k a r k p . , sygn. 56/11. Z o b . D o r o t a Simonides, Bajka i podanie jako podstawo­ we gatunki tradycyjnej prozy ludowej, „Zeszyty N a u k o w e W S P w O p o l u " , Historia literatury, z. 5, Opolo 1969, s. 2 3 — 2 6 . A . W i t k o w s k a , Miracula średniowieczne — funkcje prze­ kazu ustnego i zapisu literackiego, { w : ) Kultura elitarna a kul­ tura masowa w Polsce późnego średniowiecza, Wrocław 1978, 181—7. K . Czistow, Specyfika folkloru w świetle teorii informacji, „Literatura L u d o w a " 6/1977, s. 4 2 — 5 2 . 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 1 3 UiWcś* Л марш wV \ щ Ш Ь ш я w * vo tow V f * F 7 * \^tomu > w m o * Ш I I . 8. Łańcuch szczęścia, W - 3 . F o t . : Z . F I J a k , I I . 3 - 8 ; J . K u b l e n a , U . i , 2 . I I . 1, 2 ze z b i o r ó w S e w e r y n a 10 Udzieli, A r c h l w u l m Muz. Etnograficznego w Krakowie. �