https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/44cf6620345977b4e46651c601f433a7.pdf d32e6aec4026d4a7a73e9418c9a9f00c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6329 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource antropologia i literatura Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5904 Title A name given to the resource Antropologia i literatura/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 ; s.2-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 00_spis_tresci.ps - 4/25/2007 13:54 PM Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ♦ ANTROPOLOGIA KULTURY F ETNOGRAFIA F SZTUKAf 2007 rok LXI nr 1 (276). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK, STOWARZYSZENIE LIBER PRO ARTE s p i s Zbigniew B en ed y k to w ic z B ARTŁOMIEJ W a lc z a k t r e ś c i Antropologia i Literatura................................................. Granice empatii: projekt etnografii eidetycznej Paula Stollera ................................................................. A g n ie sz k a K arpo w icz J ACEK L e o c ia k PAWEŁ S t a n g r e t 5 Doświadczenie kolażu. Archiwum Leopolda Buczkowskiego ............................ 17 Antygona współczesna.................................................... 41 Krótka historia awangardy w Lekcjach mediolańskich Tadeusza Kantora............................................................ A l e k s a n d r a M elb e c h o w sk a -Lu ty 2 55 Elegia i dramat. Nisze, przejścia, progi Jacka Sempolińskiego............................................. 65 A l e k s a n d e r J a c k o w sk i Jerzy Jarnuszkiewicz —szkic do portretu....................... 71 W OJCIECH B a ł u s Gotyk bez korzeni .......................................................... 99 A l e k s a n d r a M elb e c h o w sk a -Lu ty Rapsod plemienny. Prywatne zapiski o sztuce Magdaleny Abakanowicz ............................................... 105 B ERND S t IEGHORST Tłum i jednostka ............................................................ 110 T ERESA R yf E sb e r t Magdalena Abakanowicz .............................................. 111 J o a n n a M. S o s n o w sk a Stara artystka maluje ..................................................... 112 W OJCIECH B a ł u s Dan Brown, jego macho i problem prawdy................... 121 A RTUR R u m pel Napisy pobożne w dekanacie tworkowskim.................. 123 1 �00_spis_tresci.ps - 4/25/2007 13:54 PM C ZESŁAW R o b o t y c k i Przeciw Kopalińskiemu w stronę Bartmińskiego. O polskim słowniku stereotypów i symboli ludowych .... 129 J ERZY B a r t m i ŃSKI Słownik stereotypów i symboli ludowych ...................... 135 D o r o t a Piek a rczy k , Jo a n n a S zadura Chaber.............................................................................. 136 A l e k sa n d e r J a c k o w sk i N a skróty. Posłowie......................................................... 148 M a re k N o w a k o w sk i W kawiarni..................................................................... 160 M a re k N o w a k o w sk i W ogródku...................................................................... 162 J o a n n a Piet r u sz k a O tych, co zostali. Starość na ukraińskiej wsi .............. 164 J u s t y n a C h m ielew ska Stara historia Nowej ]erozolimy. Rzecz o Świętych Chrześcijanach Syjonistach Muraszkowcach ............... 171 W iesław S zpilka K rzysztof B iela w ski Nie tak dawno ................................................................ 183 Artysta w kompocie. Odpowiedź Maciejowi Rychłemu.................................. 186 Noty o autorach................................................................. 188 Summary............................................................................ 190 Contents............................................................................ 195 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ tor). Począwszy od owego słynnego zdania Geertza, za­ wierającego pytanie i odpowiedź: „Co robi etnograf? on pisze” , poprzez odsłanianie i podkreślanie przy-literackiego, quasi-literackiego charakteru antropologii, antropologii podszytej literaturą, czy też doświadcze­ niem tworzenia „gęstego opisu”, aż po wizję antropologii/etnografii jako nauki interpretatywnej, czy wręcz sztuki interpretacji - motyw związków antropologii i li­ teratury na trwałe zagościł we współczesnej refleksji antropologicznej. Problem niebezpiecznych - ale jakże czasem i owocnych, ożywczych, trzeba by od razu do­ dać - związków antropologii i literatury nieraz pojawiał się i powracał na naszych łamach. Poświęciliśmy temu i odrębny numer (Mit- literatura-antropologia kultury „Konteksty” nr 3-4/1995). A także odrębny rozdział Zycie i literatura („Konteksty” nr 3-4/2002). „Konteksty” mają 60 lat. Czy można by wymyślić lepszy temat na rozpoczęcie 61 rocznika, jak ten, któ­ ry złożył się dzięki autorom niejako sam: Antropologia Antropologia i literatura N ikt chyba bardziej dobitnie i wyraźnie nie zwró­ cił uwagi na związki, które łączą antropologię kultury z literaturą jak James Clifford (Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztu­ ka) i Clifford Geertz (Dzieło i życie. Antropolog jako au­ 2 �00_spis_tresci.ps - 4/25/2007 13:54 PM Zbigniew Benedyktowicz ♦ ANTROPOLOGIA I LITERATURA i literatura, antropologia i sztuka? Zamiast spoglądać wstecz, patrzeć jak zmieniała się etnografia na tych łamach począwszy od pierwszego zeszytu „Polskiej Sztuki Ludowej” z 1947 poprzez lata 70., 80. i 90. od kiedy uzupełnił się, rozszerzył i utrwalił nie tylko jej dzisiejszy tytuł: KO NTEKSTY, ale i obszar zaintere­ sowań, zamiast patrzeć wstecz, jak zmienił się nie tyl­ ko świat, który zwykli byli badać antropologowie kul­ tury, ale również świat zakładów naukowych, z któ­ rych pochodzą ci badacze, jak zmieniła się sama an­ tropologia - od razu możemy wejść w sam środek rze­ czy. To przecież właśnie dzięki tym zmianom jakim ulegała i ulega antropologia pod wpływem własnej antropologicznej autorefleksji znacznie swobodniej możemy sięgać do tematów, „które - by użyć Bystroniowskiej formuły - nam odradzano”, możemy znacz­ nie swobodniej ją uprawiać. Świadomość hybrydycznej istoty jaką jest antropologia („między nauką a sztuką”), świadomość tego że „opisywanie”, „pisanie kultury”, tworzenie „gęstego opisu” jest wytworem (także wyobraźni, wrażliwości antropologa), że „pisa­ nie kultury” to także (w gruncie rzeczy) w doświad­ czeniu etnograficznym: „dokumentacja”, „spisywanie”„zapisywanie” tego, co mówią Inni,, a więc etno­ graficzne zapiski, notatki, zapisy biograficzne, biogra­ fie (a także własne autobiografie, autorskie sygnatury, w mniej czy bardziej ukryty sposób wpisane w dzieła antropologiczne) - wszystkie te „Geertzowskie” mo­ tywy i myśli sprawiają, że żaden ze współczesnych an­ tropologów nie musi się obawiać i lękać pytania, pa­ dającego zazwyczaj ze strony stróżów dbających o czy­ stość dyscypliny (etnografii): Dlaczego zajmuje się tym a nie innym tematem (np. dziełem sztuki, fil­ mem, miastem, wierszem, pocztówką, tramwajem, sklepikiem, targiem, bazarem, supermarketem, zarzą­ dzaniem, rzeczami wielkimi i małymi, dzieciństwem, starością, chowaniem zmarłych, itd.). Świadomość i przekonanie o tym, że etnografia nie jest nauką „twardą”, że jest interpretacją, że cechuje ją mikro­ skala, to także powód dlaczego warto przywołać w tym miejscu jeszcze kilka cytatów z Geertza zawie­ rających charakterystykę pisarstwa etnograficznego z jego książki Interpretacja kultur, której polski prze­ kład niedawno się ukazał1: „To właśnie z tego między innymi powodu esej, nie­ ważne, czy trzydziesto- czy też trzystustronicowy, wyda­ je się formą optymalną do prezentowania kulturowych interpretacji, jak również wspierających je teorii (...)” „Antropolodzy nie zawsze mieli jednak dostatecz­ ną świadomość faktu, że choć kultura istnieje w skle­ piku handlarza, w położonym na wzgórzu forcie czy na pastwisku dla owiec, antropologia zawiera się w książ­ ce, w artykule, w wykładzie, w muzealnej wystawie, czy też jak się to dzisiaj czasem zdarza w filmie. Uświa­ domienie sobie tego oznacza zrozumienie faktu, iż gra­ nica pomiędzy sposobem przedstawiania a konkretną treścią jest równie niemożliwa do wytyczenia w anali­ zie kulturowej, co w malarstwie.” „Tak więc istnieją trzy cechy etnograficznego opi­ su: jest to opis interpretatywny; przedmiotem jego in­ terpretacji jest strumień dyskursu społecznego; zaś bę­ dące jego treścią interpretowanie polega na próbie ocalenia tego, co w owym dyskursie zostało »powie­ dziane« przed zaginięciem wraz z ulotnością okolicz­ ności, w których do niego dochodzi i utrwalenia go w umożliwiającej dalsze studia formie. System Kula przeminął, albo się przekształcił, lecz Argonauci Za­ chodniego Pacyfiku pozostali, na dobre i na złe. Istnieje jeszcze jednak czwarta cecha tego rodzaju opisu, przy­ najmniej w tej jego formie, którą ja sam uprawiam: to jego mikroskopijna skala.”. Z tej perspektywy spoglądając wstecz, zaglądając w stare zeszyty „Kontekstów”, można by wręcz dojść do zaskakującego, paradoksalnego wniosku i powiedzieć, że nic się nie zmieniło, jeśli tylko spełniony został jesz­ cze jeden warunek, taki sam i ten sam, obowiązujący nas i dzisiaj, niezależnie od tematów jakie byśmy nie podejmowali, czy będzie to, jak w przypadku tego ze­ szytu, twórczość wielkich artystów: Leopolda Bucz­ kowskiego, Tadeusza Kantora, Jerzego Jarnuszkiewi­ cza, Jacka Sempolińskiego, Magdaleny Abakanowicz, twórczość późnego wieku Olgi Boznańskiej (por. stu­ dium Joanny Sosnowskiej Stara artystka maluje), czy ja­ kikolwiek inny temat. Warunek, o którym tak, w od­ niesieniu do antropologicznego pisarstwa, pisał Geertz: „Skoro interpretacja antropologiczna jest konstru­ owaniem odczytania tego, co się dzieje, to odcięcie jej od tego, co się dzieje, od tego, co w danym czasie i da­ nym miejscu mówią konkretni ludzie, tego, co owi lu­ dzie robią, od ich losów, od całego bezmiaru spraw te­ go świata - równa się odcięciu od jej zastosowania i uczynienia jej pustym tworem. Dobra interpretacja czegokolwiek - wiersza, osoby, historii, rytuału, insty­ tucji, społeczeństwa - ukazuje nam samo sedno, tego, co jest jej przedmiotem.” Zaczynamy więc ten zeszyt, od omówienia projektu eidetycznej etnografii, książki Paula Stollera, zawierają­ cej postulat uprawiania „smakowitej etnografii” [taste­ ful etnography], wedle którego „badacz powinien nie tyl­ ko analizować struktury pokrewieństwa, wymiany czy symbolikę, lecz także opisywać z literalną obrazowością zapachy, smaki i charakter ziemi, ludzi i jedzenia”. Ta smakowita etnografia jest „deskryptywna, nie-teoretyczna i wpadająca w ucho. Piszący ją mieszają zbierani­ nę składników: dialogi, opisy, metafory, metonimie, synekdochy, ironię, zapachy, widoki i dźwięki, by stwo­ rzyć narrację, która będzie trącić światem Innego.” (Bartłomiej Walczak, Granice empatii: projekt etnografii eidetycznej Paula Stollera). By zaraz przejść do fascynują­ cego projektu „literackiego”, a właściwie literacko-muzyczno-plastycznego, idei realizowanej w prozie i twór­ czości Leopolda Buczkowskiego zmierzającego nie tylko 3 �00_spis_tresci.ps - 4/25/2007 13:54 PM Zbigniew Benedyktowicz ♦ ANTROPOLOGIA I LITERATURA do udokumentowania, zachowania, ale i wydobycia to­ nu melodii umarłego języka: „Dźwiękowy świat podol­ skiej Nakwaszy koło Brodów, gdzie urodził się i wycho­ wywał Buczkowski przetrwał także w pamięci jako me­ lodia umarłego języka. Słowa polsko-ukraińsko-żydowskiego melanżu językowego są opisywane w kategoriach muzycznych, tak jakby ich ‘synkopowość’ i ‘fortakty’ wciąż dźwięczały w pamięci autora. Żywe, ‘rusińskie’ słowo-dźwięk jest dla Buczkowskiego nierozerwalnie związane z postawą życiową, światopoglądem, sposo­ bem myślenia. (...) Próby chwilowego wskrzeszenia te­ go języka, w którym zwykła przeklinać babka Buczkow­ skiego znajdujemy rozsiane w zapisach magnetofono­ wych seansów ‘prozy żywej’, kiedy autor opowiada po ‘polsko-rusińsku’ liczne facecje, anegdoty albo daje próbkę szesnastostronicowej historii mówionej po ‘chłopsko-rusińsku’. Część z nich ocalała w pamięci au­ tora, który w latach młodości poszukiwał, spisywał i ko­ lekcjonował wiejskie ‘bajki o diabłach, czortach i didkach’, podróżując po wsiach ‘konno, bryczką, gigiem, fejełonem, z bałaługą, kandybą, broniakiem, rowerem, per pedes’. W ten językowy tygiel wkracza także mowa podolskich Żydów. Nagrywane na magnetofon Inno-hit (Buczkowski zwykł go nazywać „trzecim twórcą”) opo­ wieści autora Wertepów (1947), chociaż pozornie spra­ wiają wrażenie autokomentarza do własnej twórczości są próbą stworzenia nowej gatunkowo formy prozator­ skiej, dramatu teoriopoznawczego, w którym medium wyznacza formę. (...) Utwory te wynikają z potrzeby stworzenia ‘prozy ożywionej na różne sposoby, bo ona sama z siebie taką nie jest. Trzeba wpompować w nią krew życia’.” (Agnieszka Karpowicz Doświadczenie kola­ żu. Archiwum Leopolda Buczkowskiego). Jakże bliskie by­ wają idee Antropologii i Literatury. Można by powiedzieć, że bohaterami tego antropologiczno - literackiego zeszytu, którego tematem jest opis i interpretacja, są słowa, owe „słowa-dźwięki” Buczkowskiego, słowa dokumentów opisujących do­ świadczenie inferno (Jacek Leociak Antygona współcze­ sna), słowa wielojęzycznych napisów pobożnych i na­ grobnych (Artur Rumpel, Napisy pobożne w dekanacie tworkowskim), słowa symboli i stereotypów ludowych (Jerzy Bartmiński, Słownik stereotypów i symboli ludo­ wych, Dorota Piekarczyk, Joanna Szadura, Chaber), „słowo-obrazy” - słowa literatury, (Marek Nowakow­ ski, W kawiarni, W ogródku, słowa autobiografii (Alek­ sander Jackowski N a skróty. Posłowie). Ale przecież i rzeźba, i obrazy. Twórczość. Leopolda Buczkowskie­ go, Tadeusza Kantora, Jerzego Jarnuszkiewicza, Jacka Sempolińskiego, Magdaleny Abakanowicz. To, co ich łączy, tak różnych (oprócz tego, ze też doskonale piszą) to doświadczenie wojny. Czas ich twórczości po woj­ nie, to ten sam czas, gdy powstawało nasze pismo. Ich postacie, osobne losy, poszukiwania, zgromadzone tu­ taj nieprzypadkowo, jakże wiele mogą powiedzieć ich twórczością o tamtym czasie. Co więc łączy te wszystkie tak różne zgromadzone tu teksty. Co wynika z tego spotkania antropologii/etnografii z literaturą, sztuką. Z pewnością nie uwolni nas ono od ustawicznego zadawania sobie pytania „Czym jest antropologia/etnografia?”. Wiesław Szpilka, które­ mu to pytanie (tak jak wielu innym etnografom) nie da­ je spokoju i wciąż chciałby do niego wracać, odwołuje się do Kantora. Świat etnografa to „rzeczywistość bied­ na” i przywołując Józefa Czapskiego tak pisze: „Jest i inna przesłanka dla której wspominać nie tylko można ale wręcz należy. Tak ją wykłada J. Czap­ ski: ‘Wszyscy mamy za sobą Atlantydy, o wojnach, ka­ tastrofach spisano już tomy historii, ale chodzi o ura­ towanie z niepamięci wypadków tak jak się przełamy­ wały w oczach jednostek tym wypadkom współcze­ snych. Te wspomnienia osobiste to bunt przeciwko znijaczeniu przeszłości, naszej przeszłości, która już przez historyków rozmieszczona w odpowiednich szu­ fladach, pożarta statystykami, milionowymi cyframi, staje się abstrakcyjna, prawie obojętna dla następnego pokolenia.’ Może uroda etnografii i w tym, że po stronie biedy się lokuje a czyniąc tak przywraca do godnego istnie­ nia światy zapoznane, nieusprawiedliwione, źle obec­ ne. Gdyby tak było to wobec skali wykluczenia i mar­ ginalizacji, której jesteśmy współcześnie świadkami miałaby nasza nauka wielką pracę do wykonania. Bycie po stronie wolności, pamięci, biedy, to two­ rzenie klasycznej etnografii.” (Wiesław Szpilka, Nie tak dawno). Czym więc jest antropologia? Gdyby nie było to poczytane za uzurpację, odpowie­ dzi może powinniśmy szukać w trawestacji słynnego wiersza (mógłby stać się wręcz mottem tego zeszytu): Czym jest antropologia, która nie ocala narodów i ludzi... Przypis: 1 Clifford Geertz, Interpretacja kultur. Wybrane eseje, przekład Maria M. Piechaczek, Kraków 2005 4 �