https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c629e2970111b5159a9f09abd25f93a.pdf b9e990e727a62e380ec29a09866028a4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1226 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1132 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.227-238 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985, z. 1 PL ISSN 0071-1861 BADANIA KULTURY SWOJEJ I OBCEJ. PROBLEMY I METODY W dniach 12-14 listopada 1982 r. odbyło się w Musée de L'Homme w Paryżu Sympozujm na temat „Dziedzictwo kulturowe i metody badań. Badacz wobec swojej kultury" (Temoignage et méthodes. Le chercheur dans sa propre culture). Sympozjum, którego pomysł i koncepcja powstały w gronie pracowników nauko­ wych Muzeum, miało zarówno cele naukowe, jak i praktyczne. Prof. Jean Guiart, dyrektor Muzeum, wystąpił z inicjatywą sprowokowania dyskusji metodycznej oraz wymiany doświadczeń między badaczami, którzy zajmowali się niemal wyłącznie tzw. społeczeństwami archaicznymi czy plemiennymi, a badaczami prowadzącymi prace na terenie Europy, między tymi, którzy badali kulturę obcych ludów, a tymi, którzy badali kulturę własnego społeczeństwa. Tego rodzaju eksperyment metodo­ logiczny zgromadził na sali obrad pracowników nauki, którzy do tej pory rzad­ ko mieli okazję podejmować wspólną dyskusje: badaczy europejskich zajmujących się kulturą własnych krajów oraz kulturą tzw. trzeciego świata i pochodzących spoza Europy pracowników nauki, którzy po ukończeniu studiów wyższych na uczelniach lokalnych, europejskich czy amerykańskich prowadzą prace badawcze na terenie własnego kraju. W wyniku takiego doboru dyskutantów w Sympozjum obok badaczy francuskich (specjalistów od etnografii Francji, jak i „trzeciego świa­ ta") wzięli udział naukowcy z Senegalu, Mali, Zairu, Madagaskaru, Algerii, Tunezji, Izraela, Meksyku, Polinezji oraz Hiszpanii, Grecji, Cypru, Austrii, Węgier i Polski. Sympozjum to stanowiło swego rodzaju wyłom w tradycyjnym, zachodnio­ europejskim pojmowaniu etnologii praktycznie podzielonej na dwie rzadko spo­ tykające się dyscypliny: etnologię pozaeuropejską i etnografię (ludoznawstwo). Zo­ stało to spowodowane, jak się zdaje, kilkoma czynnikami: przemianami ekono­ micznymi i kulturalnymi, jakie zaszły w „trzecim świecie", którego masy miesz­ kańców swoim poziomem życia zbliżają się coraz bardziej do społeczeństw europej­ skich i w których powstaje własna inteligencja mogąca sama, bez interwencji eu­ ropejskiej, podjąć u siebie prace badawcze. Z drugiej strony, dawne więzy poli­ tyczne i ekonomiczne z Francją powodują, że kraje te łączy szereg zarówno pozy­ tywnych, jak i negatywnych sentymentów oraz tradycje dawnych kontaktów, któ­ re część badaczy chciałaby podtrzymać. O ile dla pracowników Muzeum, zgodnie z jego postępowymi tradycjami, kontakty te są wyrazem postawy antyrasistowskiej i antynatawistycznej, podkreślając więzy kulturowe i wkład dawnych krajów kolonialnych we francuską kulturę narodową, o tyle dla niektórych instytucji pa­ tronujących Sympozjum miało znaczenie prestiżowe (żeby nie dopatrywać się głęb­ szych motywów politycznych) . Jak to sformułował J. Guiart w przemówieniu otwierającym Sympozjum, poza 1 1 Wśród organizatorów Sympozujm figurowało Ministerstwo Oświaty (Ministere de l'Éducation Nationale), Ministerstwo Stosunków Zagranicznych (Ministere des Relations Exterieures), Ministerstwo Współpracy i Rozwoju (Ministere de la Coo­ peration et du Developpement) i Agencja Współpracy Kulturalnej i Technicznej (Agence de Cooperation Culturelle et Technique). �228 KRONIKA celami ściśle związanymi z praktyką badawczą, obrady należałoby poszerzyć o te­ maty fundamentalne, takie jak sprawa wolności badacza, jego autorytetu, możli­ wości pogodzenia tej wolności z włączeniem wyników jego badań dó planów roz­ woju narodowego, problem szerszego uprzywilejowania wartości kulturalnych w ży­ ciu publicznym, a jednocześnie problem odpowiedzi na pytanie, jakim regułom po­ winny podlegać publikacje prac związanych z kulturą narodową, aby mogły być przedmiotem działań publicznych? Jakim ograniczeniom i z jakich względów może ewentualnie podlegać obieg dóbr kulturowych? Jednocześnie stwierdził, iż uznając równość wszystkich partnerów z punktu widzenia metodologii badań, wytworzenie wzajemnego zaufania nie powinno wykluczać uznania i utrzymania tam, gdziev to potrzebne, różnic narodowych w badaniach, przy jednoczesnym przyjęciu wspól­ nych zasad etyki badawczej. Dobór recenzentów chyba po raz pierwszy podkreślał wysoką ocenę doświad­ czeń badaczy europejskich z kręgu śródziemnomorskiego oraz Europy Centralnej i Wschodniej i ich dorobku metodycznego w dziedzinie etnografii. Liczba ucze­ stników uzależniona była od możliwości finansowych organizatorów, którzy opła­ cali im zarówno pobyt w Paryżu, jak i koszty przejazdu, od możliwości nawiąza­ nia kontaktów z odpowiednimi osobami, a niekiedy również od sytuacji politycz­ nych, które np. uniemożliwiły w ostatniej chwili przyjazd ministra kultury Repub­ liki Gabonu, mającego otworzyć swym wystąpieniem obrady. Pewne problemy mieli również organizatorzy z dobraniem odpowiednich pre­ legentów z Azji i Ameryki Łacińskiej. Badacze azjatyccy posługują się na ogół językiem angielskim', w Ameryce Łacińskiej zaś brak jest — według rozeznania Muzeum — badaczy-autochtonów. W obu przypadkach kontynenty te reprezento­ wali badacze pochodzenia rodzimego, lecz pracujący w Paryżu w laboratoriach CNRS (Centre National de Recherches Scientiñques). Udział Francuzów przewi­ dziany był wyłącznie w dyskusjach oraz w stronie organizacyjnej Sympozjum». Ostatecznie Sympozjum zgromadziło 21 prelegentów z 19 krajów. Czarną Afrykę reprezentowali: Claude Ardouin, dyrektor muzeum w Bamako (Mali), Thiedel Cá­ mara, pracownik naukowy z Dakaru (Senegal), Alhassane AG Baille, nauczyciel z Tillaberi (Niger), Eyl Engusa Yangasa, badacz z pracowni etnologicznej Uniwer­ sytetu w Nanterre (Zair); Magreb: Samira Gargouri-Sethom, kierownik muzeum etnograficznego w Kartaginie (Tunezja), oraz trzy osoby z Algieru: Tessadit Yasine, doktorantka, Moúloud Mammeri, badaez i Naoéreddine Sari, wykładowca na Uniwersytecie Paryż VII. Europę Południową i Bliski Wschód — Aviva LancetMuller, kierownik muzeum etnograficznego w Jerozolimie (Izrael) oraz 2 osoby z Grecji — Jean Peristiany, profesor uniwersytetów w Cambridge, Oxford i Lon­ dynie, były ambasador Cypru w Paryżu i Yvonne de Siké, asystentka Musée de L'Homme, Antonio Sanchez, profesor Uniwersytetu w Kord obie (Hiszpania); E u ­ ropę Centralną i Wschodnią — Edith Fél, profesor Uniwersytetu w Budapeszcie (Węgry), Bronisława Kopczyńska-Jaworska, profesor Uniwersytetu Łódzkiego (Pol­ ska), i Klaus Beitl, dyrektor muzeum ludoznawczego w Wiedniu (Austria); Azję — Tran Quang Hai (Wietnam), badacz z Musée de L'Homme, Christian Petras, badacz CNRS i Alex Ulaen, badacz indonezyjski oraz King Hoc Dy (Kambodża), muzy­ kolog z Musée de L'Homme; Oceanię — Alfred Grand, pracownik administracji, doktor (Tahiti), I. M. Tjibaou, wiceprezydent Rady Krajowej Nowej Kaledonii; Amerykę Łacińską — Joaquin Gonzales-Galarza (Meksyk), badacz CNRS. 2 W celu ułatwienia dyskusji w Sympozjum brali udział wyłącznie badacze mogący posługiwać się językiem francuskim. * Obradom kolejno przewodniczyli: prof. Jean Guiart i prof. Jean Peristiany oraz panie Solange Thierry (dyrektor Studiów V Sekcji Eccle Pratique des Hautes Etudes). Monique de Fontanes (kierownik Działu Europejskiego Muzeum) i Mo­ nique Champault (kierownik badań CNRS). �KRONIKA R o z m a i t o ś ć poruszanych w referatach z a g a d n i e ń b y ł a r ó w n i e duża, jak r ó ż n o ­ r o d n e b y ł o pochodzenie i s p e c j a l i z a c j a n a u k o w a r e f e r e n t ó w . W w y p o w i e d z i a c h m o ż n a b y ł o w y r ó ż n i ć k i l k a grup p r o b l e m ó w i k i l k a g ł ó w n y c h n u r t ó w dyskusji. R e f e r e n c i z j e d n e j s t r o n y u s t o s u n k o w y w a l i s i ę do p r o b l e m u b a d a n i a s w o j e j i o b ­ cej k u l t u r y , z d r u g i e j — d z i e l i l i s i ę s w y m i p r z e m y ś l e n i a m i d o t y c z ą c y m i m e t o d y k i b a d a ń t e r e n o w y c h oraz o m a w i a l i swoiste p r o b l e m y i w y n i k i b a d a ń w ł a s n y c h . O d n o ś n i e do p o z y t y w ó w i n e g a t y w ó w b a d a ń p r o w a d z o n y c h w e w ł a s n y c h i obcych kulturowo ś r o d o w i s k a c h , n i e k t ó r e s p o s t r z e ż e n i a p o w t a r z a ł y s i ę w w i e l u r e f e r a t a c h . Podnoszono w i ę c s ł a b ą z n a j o m o ś ć j ę z y k a i ś w i a t a p o j ę ć badanego ś r o ­ d o w i s k a , k t ó r ą „ o b c y " n i e z a w s z e m o ż e p r z e z w y c i ę ż y ć ( A r d o u i n , P e l r a s i in.), a l e jeszcze w i ę k s z ą p r z e s z k o d ę w i d z i a n o w s a m e j m o t y w a c j i p o d e j m o w a n i a badań. Z w r a c a n o u w a g ę , ż e n p . b a d a n i a za c z a s ó w k o l o n i a l n y c h p r z e j a w i a ł y t e n d e n c j ę p a t e r n a l i s t y c z n ą lub s e n t y m e n t a l n ą (Cámara), ż e z kolei badacze p r z y b y w a j ą c y z r ó ż n y c h o ś r o d k ó w w i d z ą b a d a n ą k u l t u r ę przez pryzmat s z k o ł y naukowej, w k t ó ­ r e j zostali u k s z t a ł t o w a n i , ż e c z ę s t o p r z e j a w i a j ą t e n d e n c j ę do n a g i n a n i a f a k t ó w do p r z y j ę t y c h z g ó r y k o n c e p c j i ( A r d o u i n ) , o d w o ł y w a n o s i ę w t y c h r o z w a ż a n i a c h do pozytywnych w t y m w z g l ę d z i e z a l e c e ń s z k o ł y funkcjonalnej (Peristiany). Równocześnie wielu referentów, zwłaszcza badających kulturę w ł a s n e g o k r a ­ j u , z w r a c a ł o u w a g ę n a r e l a t y w n o ś ć p o j ę c i a „ o b c y " . P o d k r e ś l a l i oni, iż b a d a c z j a k o i n t e l e k t u a l i s t a i n a u k o w i e c j u ż z tego t y t u ł u staje s i ę o b c y m w s t o s u n k u do m n i e j w y k s z t a ł c o n e j c z ę ś c i s p o ł e c z e ń s t w a (Fel, S a r i , J a w o r s k a ) , ż e o b c y m jest t a k ż e m i e s z k a n i e c m i a s t a w s t o s u n k u do m i e s z k a ń c a w s i ( J a w o r s k a , P e r i s t i a n y ) , czy n a w e t w i e ś n i a k p o c h o d z ą c y ze w s i i n n e j n i ż b a d a n a ( Y a n g a s a ) . J e d e n z r e f e r e n t ó w p r z e ­ s t r z e g a ł p r z e d zbyt k r a ń c o w y m p r z e ś w i a d c z e n i e m , ż e w ł a s n a k u l t u r a jest n i e ­ p o r ó w n y w a l n a z ż a d n ą i n n ą (Peristiany). C i e k a w ą s u g e s t i ę w y s u n ą ł C h . Pelras t w i e r d z ą c , ż e dobrze jest, gdy p r z y s t ę p u j ą c do b a d a ń obcej k u l t u r y b a d a c z o p r ó c z o g ó l n e g o p r z y g o t o w a n i a etnologicznego m a j a k i e ś p r z y g o t o w a n i e specjalistyczne w z a k r e s i e , z k t ó r e g o p r o w a d z i b a d a n i a . W t e d y jego k o m p e t e n c j a r ó w n o w a ż y m a n ­ kamenty dystansu. R o z p a t r u j ą c s y t u a c j ę b a d a j ą c e g o „ s w o j ą " k u l t u r ę r e f e r e n c i podnosili, i ż b a ­ d a n i a o r g a n i z o w a n e w e w ł a s n y m k r a j u u z a l e ż n i o n e s ą od potrzeb ś r o d o w i s k a , a n i e od o b c y c h i n t e r e s ó w ( A r d o u i n , G r a n d , P e l r a s ) . R ó w n o c z e ś n i e z w r a c a n o u w a g ę , ż e m o t y w e m p o d j ę c i a p o ż y t e c z n y c h b a d a ń p o w i n n o b y ć poznanie c a ł e j k u l t u r y , a n i e j e j u p r z y w i l e j o w a n y c h dziedzin. E . F é l w y r a z i ł a p r z e k o n a n i e , ż e b a d a c z p o c h o d z ą c y z k r a j u , k t ó r e g o k u l t u r ę bada, jest w lepszej s y t u a c j i n i e t y l k o dlatego, ż e z n a j ę z y k , k t ó r y m p o s ł u g u j ą s i ę b a d a n i (o c z y m m ó w i ł a w i ę k s z o ś ć r e f e r e n t ó w ) , a l e t e ż z tego powodu, ż e u k s z t a ł t o w a n y b y ł w t e j s a m e j t r a d y c j i i u m i e w s k a z a ć n a swoiste w optyce b a d a n y c h c e c h y k u l t u r y . W r o z w a ż a n i a c h t y c h z w r ó c o n o r ó w n i e ż u w a g ę n a to, i ż „ s w ó j " , k t ó r y d ł u g o p r z e b y w a ł w ś r ó d „ o b c y c h " , t r a c i j e d n a k s w ą i d e n t y f i k a c j ę z b a d a n y m i ( P e r i s t i a n y , de S i k é ) . Ponadto, b a d a c z p r z y u c z o n y m a t ę w y ż s z o ś ć n a d b a d a c z e m a k a d e m i c k i m , ż e jest u n i e z a l e ż n i o n y od teorii d y s c y p l i n y i i n t u i c y j n i e s z u k a metody a d e k w a t n e j do c e l u b a d a ń ( P e l r a s ) . J e d n a k ż e w y k o ­ r z y s t a n i e t e j ostatniej o k o l i c z n o ś c i w y m a g a „ u s t a w i e n i a " b a d a ń p r z e z t o w a r z y ­ szącego m u specjalistę, a takowych w krajach „trzeciego świata" brakuje (Mammeri). W k s z t a ł c e n i u b a d a c z y „ t r z e c i e g o ś w i a t a " d o d a t k o w ą t r u d n o ś ć s p r a w i a to, ż e w i ę k s z o ś ć p o d r ę c z n i k ó w n a p i s a n a jest w o b c y c h j ę z y k a c h , a u ż y w a n e t e r m i n y n i e m a j ą niekiedy o d p o w i e d n i k ó w w j ę z y k a c h narodowych. M ó w i ą c o zaletach badania kultury bliskiej badaczowi A . L a n c e t - M u l l e r w s k a ­ zała n a n i e m o ż n o ś ć prowadzenia b a d a ń w i e r z e ń religijnych przez o s o b ę u k s z t a ł ­ t o w a n ą w k u l t u r z e l a i c k i e j . N a w a l o r w s p ó l n o t y r e l i g i j n e j w i n n e j nieco p e r s p e k ­ t y w i e z w r a c a ł a tez u w a g ę B . J a w o r s k a . Przeciwko t y m p o g l ą d o m zdecydowanie w y s t ą p i ł A . Sanchez t w i e r d z ą c , że n i e k w e s t i a „ s w ó j " — „ o b c y " jest i s t o t n y m p r o b l e m e m w o r g a n i z a c j i b a d a ń , lecz u z a - �230 KRONIKA l e ż n i e n i e b a d a c z a od i n s t y t u c j i czy osoby je f i n a n s u j ą c e j . P r z e d m i o t b a d s r i m u s i przede w s z y s t k i m o d p o w i a d a ć sponsorowi, a nie b a d a c z o w i . T ę s a m ą s p r a w ę ; p o ­ ruszył też w swej wypowiedzi C . Arouin. Inny problem podniosła B. Jaworska m ó w i ą c o z m i e n n o ś c i oceny d y s t a n s u k u l t u r o w e g o d z i e l ą c e g o badanego od badacza; w z a l e ż n o ś c i od e t a p u b a d a ń . I s t o t n i e j s z y jest on, j a k s i ę zdaje,, n a etapie kom-~ p l e t o w a n i a i n f o r m a c j i n i ż w fazie a n a l i z o w a n i a d a n y c h . P o n i e w a ż o r g a n i z a t o r z y ż y c z y l i sobie, a b y p r o b l e m „ s w ó j " — „ofecy" p r z e d ­ stawiany b y ł na p r z y k ł a d z i e w ł a s n y c h d o ś w i a d c z e ń badawczych, bardzo wiele' u w a g r e f e r e n t ó w , o r ó ż n y m s t o p n i u o g ó l n o ś c i , w i ą z a ł o s i ę z. s a m ą p r o c e d u r ą b a ­ dawczą. O m a w i a j ą c p o s t a w ę b a d a c z a z w r a c a n o u w a g ę n a to, i ż p o ż ą d a n e jest b a d a n i e w ł a s n e j k u l t u r y „z z e w n ą t r z " (Fél, J a w o r s k a ) , przy jednoczesnym odrzuceniu; e m ­ patii (Peristiany). Z w r a c a n o t e ż u w a g ę n a p o t r z e b ę o b s e r w a c j i cech z n a e z ą c y c h i j e d n o c z e ś n i e r ó ż n i c u j ą c y c h ś r o d o w i s k o badane (Beitl) czy na szakanie cech w s p ó l ­ n y c h z r ó ż n i c o w a n y m ś r o d o w i s k o m ( L a n c e t - M u l l e r ) oraz ś l e d z e n i e z m i e n n o ś c i c e c h <Lancet-Muller, Beitl). Podnoszono ponadto znaczenie tradycji ustnej, o d b i j a j ą c e j swoiste cechy badanych ś r o d o w i s k , w j ę z y k u (Ardouin, C á m a r a ) , J . Peristiany zaś o m ó w i ł szeroko z a l e c e n i a m e t o d y c z n e s z k o ł y f u n k c j o n a l n e j od M a l i n o w s k i e g o do Evans-Pritcharda. R e f e r e n t s z c z e g ó l n i e p o d k r e ś l i ł znaczenie o b s e r w a c j i „ t e g o , co s i ę dzieje" w p r z e c i w i e ń s t w i e do k o n s t r u o w a n i a a p r i o r y c z n y c h s t r u k t u r , j s d n o c z e ś n i e z a l e c a j ą c zainteresowanie procesem historycznym, „który w i ą ż e fakty". Z w r a c a n o r ó w n o c z e ś n i e u w a g ę na o w o c n o ś ć b a d a ń p o r ó w n a w c z y c h oraz b a d a ń grup w diasporze m o g ą c y c h r z u c i ć ś w i a t ł o n a b r a k u j ą c e e l e m e n t y r o z u m o w a n i a ( T r a n , C á m a r a ) , g d y ż n a p r z y k ł a d w diasporze- n i e k t ó a e a r c h a i c z n e z j a w i s k a k u l ­ turowe e g z y s t u j ą o wiele d ł u ż e j . M ó w i ą c o c z y n n i k a c h k s z t a ł t u j ą c y c h w s p ó f e z e s n ą k u l t u r ę , np: m o d e r n i z a c j i , pod w p ł y w e m u r b a n i z a c j i i i n d u s t r i a l i z a c j i , z w r a c a n o u w a g ę n a p o t r z e b ę b a d a n i a w p ł y w ó w ś r o d o w i s k a ekologicznego (de S í k é X R e f e r a t y p o r u s z a ł y r ó w n i e ż s p r a w ę b a z y ź r ó d ł o w e j i o r g a n i z a c j i b a d a ń . P o d n o s z o n a m. i n . r o l ę p r a c a r e h i w a l n y c h , k t ó ­ re w zestawieniu z informacjami z b a d a ń terenowych m o g ą d a ć szczególnie* cie­ k a w e w y n i k i , o c z y m ś w i a d c z ą m . i n . baďaasia p i k t o g r a m ó w dokumentujących i n d i a ń s k i e p r a w a do z i e m i w M e k s y k u ( G o n z a l e s ) czy — w odniesieniu do w s p ó ł ­ c z e s n o ś c i — b a d a n i a p r a s y (Beitl). J e ż e l i chodzi o o r g a n i z a c j ę b a d a ń , to w s k a z y w a n o n a zalety b a d a ń pach złożonych z przedstawicieli różnych środawisk, przy czym szczególnie zostały o m ó w i o n e badania na Jawie (Pelras). w eki­ szeroko O d n o ś n i e do s k u t k ó w p r a k t y c z n y c h b a d a ń e t n o l o g i c z n y c h p o d k r e ś l a n o , ż e p o z a przekazaniem z e s p o ł u informacji o c z y n n i k a c h i n g e r u j ą c y c h w o k r e ś l o n e sfery g o s p o d a r k i (np. p r z e d s t a w i e n i e n i e k t ó r y c h u j e m n y c h s k u t k ó w o s i e d l a n i a Ludności: k o c z o w n i c z e j — B a i l l e ) *, s a m o p o d j ę c i e o k r e ś l o n y c h b a d a ń т д а е s p r z y j a ć ; u t r w a ­ leniu w ł a s n e j tradycji (Khing), zaprezentowanie w y n i k ó w w formie w y s t a w y etno­ g r a f i c z n e j m o ż e z a ś p o m ó c s p o ł e c z e ń s t w u w s z u k a n i u w ł a s n y c h korzenia a b a d a ­ c z o w i d a j e o k a z j ę do dialogu ze s p o ł e c z e ń s t w e m ( G a r g o u r i - S e t h o m ) . P o m i j a j ą c tu przekazane, c z ę s t o w formie p r z y k ł a d ó w , informacje raerytorycz-ne, c h c i a ł a b y m r a z jeszcze p o d k r e ś l i ć , ż e w i e l u d y s k u t a n t ó w w i d z i a ł o p r z e z w y c i ę - ż e n i e t r u d n o ś c i i m a n k a m e n t ó w b a d a ń w „ t r z e c i m ś w i e c i e " n a o b e c n y m etapie w p r o w a d z e n i u p r a c z e s p o ł o w y c h , w k t ó r y c h u c z e s t n i c z y l i b y badacze- p o c h o d z ą c y z k u l t u r y badanej i „obcy" (przyjezdni). P o d c z a s d y s k u s j i p o r u s z a n o r ó w n i e ż z a g a d n i e n i e e t y k i bada\scezej. D o t k n i ę t o i m . in. s p r a w y „ p r a w a u t o r s k i c h " b a d a n y c h do r e l a c j i publikowaBeyeh przez b a d a - 4 W tym miejscu z w r ó c o n o u w a g ę , że źle s f o r m u ł o w a n e икщвяМ p o ż ą d a n e z m i a n y o c a ł e d z i e s i ę c i o l e c i a (Sanchejj>. mogą- <5CÓźnići ; �231 KRONIKA 'Czy, a z w ł a s z c z a do u t w o r ó w l i t e r a c k i c h czy p r e z e n t o w a n y c h w y t w o r ó w s z t u k i p l a ­ s t y c z n e j ( T j i b a o u ) , E . F é l s u g e r o w a ł a , ż e w a r u n k i e m p o z y s k a n i a z a u f a n i a jest nie s w o j s k o ś ć czy o b c o ś ć b a d a c z a , lecz w y c z u w a n a p r z e z b a d a n y c h jego u c z c i w o ś ć . N a z a k o ń c z e n i e n a l e ż a ł o b y jeszcze p o d k r e ś l i ć , że j a k k o l w i e k na sali znajdo­ w a l i s i ę p r z e d s t a w i c i e l e n i e j e d n o k r o t n i e s k ł ó c o n y c h ze s o b ą k r a j ó w , to j e d n a k S y m p o z j u m r a z j e s z c z e w y k a z a ł o , ż e w ś w i e c i e n a u k i m o ż l i w e jest c a ł k o w i t e i pozbawione k o n f l i k t ó w porozumienie. Bronisława II K O N G R E S E U R O P E J S K I E J E T N O G R A F I I I Kopczyńska-Jaworska FOLKLORU W d n i a c h 1-14 p a ź d z i e r n i k a 1982 r. w S u z d a l u w Z S R R , z i n i c j a t y w y M i ę d z y n a ­ rodowego T o w a r z y s t w a Etnologii i Folkloru Europejskiego (Societě Internationale d ' E t h n o l o g i e et de F o l k l o r e E u r o p e e n — S I E F ) , o d b y ł s i ę I I K o n g r e s p o ł ą c z o n y z plenarnym zebraniem Towarzystwa. S I E F u k o n s t y t u o w a ł o s i ę w 1964 r. n a bazie M i ę d z y n a r o d o w e j K o m i s j i do B a ­ d a n i a S z t u k i i T r a d y c j i L u d o w y c h ( C o m m i s s i o n I n t e r n a t i o n a l e des A r t s et T r a ­ d i t i o n s P o p u l a i r e s — C I A P ) , k t ó r a z o s t a ł a p o w o ł a n a w 1928 r. (z u d z i a ł e m prof. A . F i s c h e r a j a k o przedstawiciela Polski) w Pradze podczas m i ę d z y n a r o d o w e g o K o n ­ g r e s u do S p r a w F o l k l o r u . P o w z n o w i e n i u d z i a ł a l n o ś c i po I I w o j n i e ś w i a t o w e j C I A P w e s z ł a w 1949 r. w s k ł a d M i ę d z y n a r o d o w e j R a d y F i l o z o f i i i N a u k H u m a ­ n i s t y c z n y c h ( C I S H p r z y U N E S C O . W l a t a c h 6 0 - t y c h p r z y s t ą p i o n o do d y s k u s j i n a d k s z t a ł t e m K o m i s j i p u b l i k u j ą c w 1962 r . p r o j e k t n o w e g o statutu Po dyskusjach w 1964 r. z m i e n i o n o n a z w ę K o m i s j i p r z e k s z t a ł c a j ą c ją w M i ę d z y n a r o d o w e T o w a ­ r z y s t w o ( S I E F ) . Zasadnicza f o r m u ł a , poza drobnymi zmianami d o t y c z ą c y m i g ł ó w n i e s p r a w o r g a n i z a c y j n y c h , p o z o s t a ł a nie z m i e n i o n a . G ł ó w n y m c e l e m b y ł o n a d a l d ą ­ ż e n i e do z i n t e g r o w a n i a b a d a ń i d y s k u s j i m e t o d o l o g i c z n y c h z w i ą z a n y c h z e t n o l o g i ą i f o l k l o r y s t y k ą e u r o p e j s k ą . W t y m c e l u zaraz w p i e r w s z y m o k r e s i e s w e j d z i a ł a l ­ n o ś c i S I E F p o w o ł a ł o s z e ś ć k o m i s j i r o b o c z y c h : 1 — b i b l i o g r a f i c z n ą , d z i a ł a j ą c ą po­ c z ą t k o w o pod k i e r u n k i e m R . W i l d h a b e r a z B a z y l e i ( S z w a j c a r i a ) i G . H e i l f u r t h a z Marburga ( R F N ) ; 2 — s t u d i ó w etnologicznych i folklorystycznych w szkolnictwie w y ż s z y m , pod k i e r u n k i e m H . B a u s i n g e r a z T y b i n g i ( R F N ) i W . N i k o l e i s e n a z E d y n ­ b u r g a ( S z k o c j a ) ; 3 — n a r z ę d z i r o l n i c z y c h (w t y m r ó w n i e ż k u l t u r y w i n a , h o d o w l i , p o ż y w i e n i a ) , pod k i e r u n k i e m W . J a c o b e i t a ( N R D ) i P . M i c h e l s e n ( H o l a n d i a ) ; 4 — z w y c z a j ó w d o r o c z n y c h , pod k i e r u n k i e m I . W e b e r - K e l l e r m a n n ( R F N ) i D. L o u k a t o s a ( G r e c j a ) ; 5 — p o e z j i l u d o w e j , pod k i e r u n k i e m O. S i r o w a t k i ( C S S R ) i R . W . B r e d n i c h a ( R F N ) ; 6 — f i l m u do b a d a ń e t n o g r a f i c z n y c h i f o l k l o r y s t y c z n y c h , pod k i e r u n k i e m K . R a n k ę i E . S i m o n a z G e t y n g i ( R F N ) . K o m i s j e te d z i a ł a ł y zc z m i e n ­ n y m p o w o d z e n i e m . W z a l e ż n o ś c i od energii, t a l e n t ó w o r g a n i z a c y j n y c h p r z e w o d ­ n i c z ą c e g o i m o ż l i w o ś c i ośrodka, k t ó r y r e p r e z e n t o w a ł , p r o w a d z i ł y mniej lub bar­ d z i e j o ż y w i o n ą d z i a ł a l n o ś ć . O ile m o ż n a s ą d z i ć n a p o d s t a w i e p u b l i k o w a n y c h s p r a ­ w o z d a ń z d z i a ł a l n o ś c i oraz o r g a n i z o w a n y c h o k r e s o w o sesji, s y m p o z j ó w i k o n g r e ­ s ó w , n a j b a r d z i e j w i d o c z n ą d z i a ł a l n o ś ć p r z e j a w i a ł a s e k c j a g o s p o d a r k i oraz s e k c j a b i b l i o g r a f i c z n a w y d a j ą c a od 1950 r. (pod r e d a k c j ą R . W i l d h a b e r a — w l a t a c h 2 3 ' A . L . G o d l e w s k i , Statut prowizoryczny CIAP. Informacje dotyczące dzia­ łalności CIAP, „ L u d " , t. 49: 1965, s. 804-810; zob. t e ż „ L u d " , t. 26: 1927; t. 30: 1931; t. 38: 1948 A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , I Kongres Etnologii Europejskiej w Paryżu, „ L u d " , t. 55: 1971, s. 372. Zob. m.in. J . G . Societě Internationale d'Ethnologie et de Folklore, „Lud", 4. 52: 1968, s. 376. 2 8 �234: KRONIKA r o p e j s k ą ( „ K i e r u n k i i tendencje kulturalnego r o z w o j u nowoczesnego interakcja kultur narodowych"). społeczeństwa: N a s t ę p n i e N. Bringeus p r z e d s t a w i ł dotychczasowe poczynania m a j ą c e na celu p u b l i k a c j ę m i ę d z y n a r o d o w e g o c z a s o p i s m a europejskiego, takiego j a k „ F o l k - L i v " , „ E t h n o l o g i a E u r o p a e a " , „ L a o s " , czy t e ż c z a s o p i s m o w ę ż s z y m z a s i ę g u , t a k i c h j a k r e d a g o w a n a p r z e z niego „ E t h n o l o g i a S c a n d i n a v i c a " czy „ E t h n o l o g i a S l a v i c a " . Wy­ s t ą p i e n i e z a k o ń c z y ł w n i o s k i e m o poszerzenie grona w s p ó ł p r a c o w n i k ó w „ E t h n o l o g i i E u r o p a e i " •. B . B r a t a n i c ( J u g o s ł a w i a ) i S. B r u k ( Z S R R ) p o i n f o r m o w a l i z e b r a n y c h o p r a c a c h nad etnologicznym atlasem Europy. J. Bromlej wystąpił z informacją o przygotowywanym międzynarodowym wy­ d a w n i c t w i e E t n o g r a f i a S ł o w i a n (w t r z e c h t o m a c h ) , V . F r o l e c ( Č S S R ) p o i n f o r m o w a ł z a ś o p r a c y M i ę d z y n a r o d o w e j K o m i s j i do B a d a n i a K u l t u r y L u d o w e j K a r p a t i B a ł ­ k a n ó w , w r e s z c i e R . W e i n c h o l d ( N R D ) o m ó w i ł w y d a w n i c t w o i n f o r m a c y j n e ,.Demos". Zebranie plenarne z a k o ń c z y ł referat A . A k s j o n o w e j o w a r t o ś c i a c h muzealno-konserwatorskich, architektonicznych i artystycznych Suzdalu i Włodzimierza. W ł a ś c i w e o b r a d y K o n g r e s u t o c z y ł y s i ę w 10 s y m p o z j a c h . I c h p r a c e t r u d n o o m ó w i ć w r ó w n y m s t o p n i u ze w z g l ę d u n a to, i ż nie w e w s z y s t k i c h z e s p o ł a c h u c z e s t n i c z y l i p r z e d s t a w i c i e l e naszego k r a j u . D y s p o n u j e m y j e d y n i e s t r e s z c z e n i a m i r e f e r a t ó w p r z e k a z a n y m i p r z e z o r g a n i z a t o r ó w p r z e d K o n g r e s e m i w y d a n y m i w od­ dzielnym tomiku kongresowym. Nie m a m y natomiast d o k ł a d n y c h informacji, k t ó r e z nich b y ł y r z e c z y w i ś c i e prezentowane na Kongresie . ' 7 Sympozjum 1 — „Stabilizacja i zmiany w systemach kulturowych w s p ó ł c z e s ­ n y c h k r a j ó w E u r o p y " — z g r o m a d z i ł o 16 u c z e s t n i k ó w . O b r a d o m p r z e w o d n i c z y ł M. Apostolski i K . Czistow ( Z S R R ) . Omawiano na nim różne formy p r o c e s ó w k u l ­ t u r o w y c h . P r o b l e m t r a n s m i s j i w a r t o ś c i , a k u l t u r a c j i i m e c h a n i z m u ich r o z p r z e ­ s t r z e n i a n i a . S z c z e g ó l n ą u w a g ę z w r ó c o n o n a r o l ę c z y n n i k a etnicznego w t y c h p r o ­ cesach, ponadto interesowano s i ę w p ł y w e m s t o s u n k ó w etnicznych na charakter - k o n t a k t ó w i w p ł y w e m k o n f i g u r a c j i t e r y t o r i u m etnicznego n a te procesy. D y s k u t o ­ w a n o ponadto p r o b l e m r o l i r o d z i n y i m a ł y c h g r u p w t r a n s m i s j i k u l t u r y . W s y m p o ­ z j u m t y m z e t n o g r a f ó w p o l s k i c h u c z e s t n i c z y l i (z r e f e r a t a m i ) : Z . J a s i e w i c z — Tradycje kulturowe i ich rola współczesna: trwałość i zmiany rodziny polskiej w mieście, miasteczku i na wsi, oraz B . B a z i e l i c h — Historia śląskich strojów lu­ dowych; Sympozjum pozjum z referatów, one 2 — mogły „Etnografia zgłoszonych ostatecznie w 11 r e f e r a t ó w , nie z 17 przybyć miasta — uczestników, obradach w z i ę ł o 2 referaty studia, p r o b l e m y którzy zadeklarowali udział 12 osób i metody". W chęć 8 z 6 krajów . zaś zostały przekazane na p i ś m i e sym­ wygłoszenia p r z e z osoby, n a K o n g r e s . (W. P o k s z i s z e w s k i e g o z M o s k w y i M . 13 Wygłosiły które Moravcovej Pragi). 6 C z a s o p i s m o to w y d a w a n o od 1967 г., p o c z ą t k o w o pod r e d a k c j ą E . de R o han-Csermaka w Paryżu, n a s t ę p n i e — H . W. M. Plettenburga w A r n h e i m i G. Wieg e l m a n n a w M u n s t e r . W 1983 r. p o s t a n o w i o n o p r z e n i e ś ć r e d a k c j ę n a W ę g r y . W s k ł a d d e l e g a c j i p o l s k i e j w c h o d z i l i : prof, dr W i t o l d H e n s e l , d y r e k t o r I H K M P A N w W a r s z a w i e , doc. dr hab. B a r b a r a B a z i e l i c h z U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w s k i e g o , mgr M a r i u s z B a u m a n n z M u z e u m N a r o d o w e g o w P o z n a n i u , prof, dr Z b i g n i e w J a ­ s i e w i c z z U n i w e r s y t e t u P o z n a ń s k i e g o , prof, dr hab. B r o n i s ł a w a Kopczyńska-Jaw o r s k a i dr V i o l e t t a K r a w c z y k - W a s i l e w s k a z U n i w e r s y t e t u Ł ó d z k i e g o oraz prof, dr hab. D o r o t a S i m o n i d e s z P W S P w O p o l u . 5 o s ó b z Z S R R (W. B o n d a r c z i k , O. B u d i n a , M . R a b i n o w i c z , K . S z m e l j e w a i K . S e k b o s j a n ) , 2 osoby z B u ł g a r i i ( G . G e o r g i e w i M . W e l e w a ) , 1 osoba z F i n l a n ­ d i i , 2 z J u g o s ł a w i i (S. K r e m e n š e k i N . P e s i ć - M a k s i m o w i ć ) , 1 osoba z N R D (R. W e i n ­ c h o l d ) , 1 osoba z P o l s k i ( B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a ) . 7 8 �235 KRONIKA W y g ł o s z o n e r e f e r a t y k o n c e n t r o w a ł y s i ę w o k ó ł 5 grup p r o b l e m o w y c h : 1 — d e ­ f i n i c j i m i a s t a (referat M . R a b i n o w i c z a ) ; 2 — w a r u n k ó w p o w s t a n i a m i a s t a i p r o ­ l e t a r i a t u m i e j s k i e g o (referat R . W e i n h o l d a i G . G e o r g i e w a ) ; 3 — etnicznego s k ł a d u m i e s z k a ń c ó w m i a s t oraz p r o c e s ó w d e m o g r a f i c z n y c h i i n t e g r a c j i e t n i c z n e j n a p r z y ­ k ł a d z i e m i a s t A r m e n i i ( K . S e k b o s j a n a ) i B i a ł o r u s i (W. B o n d a r c z i k a ) ; 4 — c a ł o ­ k s z t a ł t u k u l t u r y miejskiej na p r z y k ł a d z i e miast rosyjskich (K. S z m e l j e w e j i O. B u ­ d í n y ) , L u b l j a n y (S. K r e m e n š e k a ) i Ł o d z i ( B . K o p c z y ń s k i e j - J a w o r s k i e j ; Kultura śro­ dowiska robotniczego Łodzi od końca XIX w. do 1939 г.); oraz 5 — p r o b l e m ó w s z c z e g ó ł o w y c h , takich j a k problem strojów m i e s z c z a ń s k i c h na przykładzie B u ł ­ g a r i i ( M . W e l e w e j ) c z y m o r a w s k i e g o domu (N. P e s i ć - M a k s i m o w i ć ) . W dyskusji p o d k r e ś l o n o z a s a d n o ś ć b a d a ń etnograficznych kultury miejskiej r ó ż n y c h ś r o d o w i s k oraz p o t r z e b ę z o r g a n i z o w a n i a s p o t k a ń , n a k t ó r y c h m o ż n a by p r o b l e m y te o m a w i a ć . W c e l u o ż y w i e n i a w y m i a n y d o ś w i a d c z e ń b a d a w c z y c h i o s i ą g ­ n i ę ć uczestnicy s y m p o z j u m z o b o w i ą z a l i s i ę do w y m i a n y s w o i c h p r a c z o m a w i a ­ nego z a k r e s u . S y m p o z j u m 3 — „ L o k a l n e i regionalne s p o ł e c z n o ś c i E u r o p y . W s p ó l n o t a i o d ­ r ę b n o ś ć " — z g r o m a d z i ł o 14 r e f e r e n t ó w , k t ó r z y o b r a d o w a l i pod przewodnictwem JR. J e ř á b k a ( C S S R ) . K o n c e n t r u j ą c u w a g ę na p o w y ż s z e j problematyce pierwsza grupa referatów p o ś w i ę c i ł a w i e l e m i e j s c a p r o b l e m o m g r a n i c p a ń s t w o w y c h i a d m i n i s t r a c y j n y c h oraz obronie w a r t o ś c i r e g i o n a l n y c h p o s z c z e g ó l n y c h t e r y t o r i ó w e t n i c z n y c h . D r u g a g r u p a r e f e r a t ó w o m a w i a ł a k u l t u r ę p o s z c z e g ó l n y c h t e r e n ó w etnicznych, w t y m kultury obszarów karpato-balkańskich. W dyskusji wiele miejsca zajęła problematyka terminologii. S y m p o z j u m 4 — „ E t n o k u l t u r o w e i e t n o d e m o g r a f i c z n e procesy w powojennej E u r o p i e " . N a s y m p o z j u m , k t ó r e p r a c o w a ł o pod p r z e w o d n i c t w e m A . R o b k a ( Č S S R ) , w y g ł o s z o n o 12 r e f e r a t ó w , k t ó r e o m a w i a ł y o g ó l n e p r o b l e m y metodologiczne z w i ą ­ zane z b a d a n i e m p r o c e s ó w e t n i c z n y c h oraz p r o b l e m y s z c z e g ó ł o w e o d n o s z ą c e s i ę do r ó ż n y c h t e r y t o r i ó w e t n i c z n y c h . W i e l e u w a g i p o ś w i ę c o n o e t n i c z n y m i d e m o g r a ­ ficznym procesom w Z w i ą z k u R a d z i e c k i m , a z w ł a s z c z a sprawie k u l t u r y autoch­ tonów. S y m p o z j u m 5 — „ P r o b l e m y historyczno-etnograficzne kartografowania. E t n o ­ logiczny atlas E u r o p y i t e r e n ó w s ą s i e d n i c h " . Obrady p r o w a d z i ł B . B r a t a n i c ( J u ­ g o s ł a w i a ) . W y g ł o s z o n o 14 r e f e r a t ó w p o ś w i ę c o n y c h metodologii, chronologii i m e ­ todom k a r t o g r a f o w a n i a w p r a c a c h n a d a t l a s e m w r ó ż n y c h k r a j a c h e u r o p e j s k i c h . U d z i a ł w obradach w z i ę ł o w i e l u w y b i t n y c h z n a w c ó w tej problematyki (wraz z prze­ w o d n i c z ą c y m — A . F e n t o n z W i e l k i e j B r y t a n i i , S. K o v a č e v i č o v a ze S ł o w a c j i , P . P e t r e s c u i I . V l a d u t i u z R u m u n i i , A . P a l l a d i - K o v a c s z W ę g i e r ) . Niestety, w g r o ­ nie t y m z a b r a k ł o r e p r e z e n t a n t a P o l s k i — J . B o h d a n o w i c z a , k t ó r y nie p r z y j e c h a ł na Kongres. P o d s u m o w u j ą c o b r a d y S y m p o z j u m B . B r a t a n i c s t w i e r d z i ł , ż e w ostatnich l a ­ tach, z w ł a s z c z a w Europie Wschodniej, n a s t ą p i ł znaczny p o s t ę p w zakresie b a d a ń atlasowych. Zaawansowane są r ó w n i e ż w s p ó l n e prace nad atlasem europejskim. Sympozjum 6 — „Kontakty kultur Europy i innych kontynentów". W S y m ­ p o z j u m b r a ł o u d z i a ł 14 o s ó b . P r z e w o d n i c z y l i : J . B o i s s e v a i n z H o l a n d i i i L . E . K u b bel z Z S R R . O m a w i a n o z w i ą z k i E u r o p y z i n n y m i k o n t y n e n t a m i , p r o b l e m y r u c h ó w m i g r a c y j n y c h oraz p r o b l e m w p ł y w u e m i g r a n t ó w n a n o w e ś r o d o w i s k a k u l t u r o w e . B i o r ą c y u d z i a ł w o b r a d a c h M . B a u m a n n w y g ł o s i ł r e f e r a t Geneza zadrugi jugosło­ wiańskiej w świetle metodologii kultury. pod S y m p o z j u m 7 — „ O b r z ę d y i z w y c z a j e doroczne i rodzinne". S y m p o z j u m to, przewodnictwem V . Newall (Wielka Brytania) zgromadziło najliczniejszą g r u - �238 KRONIKA to m o ż l i w o ś c i p o d e j m o w a n i a w ł a s n y c h d e c y z j i i u z y s k a n i a r o z w i ą z a ń pedagogicz­ n y c h . U c i e k a j ą one w t e n s p o s ó b od ś w i a t a d o r o s ł y c h , s t w a r z a j ą c w ł a s n y ś w i a t . W k u l t u r a c h bez p r z y m u s u szkolnego, gdzie dzieci s ą w y c h o w y w a n e p r z e z s t a r ­ sze r o d z e ń s t w o c z y k o l e g ó w , l a l k a n i e s p e ł n i a tej r o l i i pozostaje jej t y l k o f u n k c j a m a n e k i n u l u b t e ż o d g r y w a ona r o l ę w p e w n y c h r y t u a ł a c h . W y s t a w a u k a z u j e 850 l a l e k o r ó ż n y c h r o z m i a r a c h , w s z e l a k i c h r o z w i ą z a n i a c h e s t e t y c z n y c h , h i s t o r y c z ­ n y c h c z y e t n o g r a f i c z n y c h i roli w t r a n s m i s j i k u l t u r o w e j . P o k a z a n o t e ż m . i n . k o p i ę l a l k i p o c h o d z ą c e j z paleolitu z n a l e z i o n e j w w y k o p a l i s k a c h z B r n a . J e d n a k ż e u k a ­ z y w a n i e d r ó g p r z e k s z t a ł c a n i a s i ę l a l e k w r ó ż n y c h k u l t u r a c h i e p o k a c h nie b y ł o c e l e m tej w y s t a w y . W i ę k s z o ś ć e k s p o n a t ó w z o s t a ł a w y k o n a n a w n a s z y m s t u l e c i u . Z g o d n i e z z a ł o ż e n i a m i w y s t a w y nie s t a r a n o s i ę u k a z y w a ć r o z w o j u f o r m l a l e k , a s t r o n a t e c h n i c z n a z o s t a ł a n i e m a l p o m i n i ę t a . P o d a n o t y l k o , kto w y r a b i a ł l a l k i w k u l t u r a c h egzotycznych ( p r z y k ł a d r z e m i e ś l n i c z e j produkcji lalek j a p o ń s k i c h w y ­ chodzi w ł a ś c i w i e poza tematyczne r a m y w y s t a w y ) . W y s t a w a m i a ł a i n n e z a ł o ż e n i a , co z o s t a ł o n a j l e p i e j u w i d o c z n i o n e w k a t a l o g u . W trzech działach ukazano lalki służące odzwierciedleniu pewnych zjawisk i w y ­ d a r z e ń s p o ł e c z n y c h , zabawki i przedmioty rytualne. L a l k i d e m o n s t r o w a ł y stroje n a r o d o w e i regionalne, u b i o r y p r z e d s t a w i c i e l i r ó ż n y c h k l a s s p o ł e c z n y c h , k o s t i u m y ze s p e k t a k l i m u z y c z n y c h czy t e a t r a l n y c h . Z i c h p o m o c ą p r z e d s t a w i o n o u r o c z y s t o ś ­ c i r o d z i n n e , z w ł a s z c z a w e s e l e i pogrzeb, z a j ę c i a r z e m i e ś l n i c z e , r o d z a j e t r a n s p o r t u i- i n . 240 l a l e k , m a j ą c y c h u k a z y w a ć p e w n e e l e m e n t y k u l t u r y m a t e r i a l n e j i d u ­ c h o w e j r ó ż n y c h l u d ó w , p o s i a d a ł o n i e k i e d y t r u d n e do o d c z y t a n i a z n a c z e n i a . Z d a ­ r z a ł y s i ę t a k ż e o s o b l i w o ś c i , j a k np. l a l k i w y r a b i a n e f a b r y c z n i e w E u r o p i e , k t ó r e z o s t a ł y p r z e b r a n e w stroje a f r y k a ń s k i e czy a z j a t y c k i e . N a j w i ę k s z a b y ł a g r u p a 314 l a l e k t r a k t o w a n y c h j a k z a b a w k i . J e d n a k ż e p o j ę c i e z a b a w k i z a l e ż y od k r ę g ó w k u l t u r o w y c h . W E u r o p i e l a l k i p e ł n i ą r z e c z y w i ś c i e przede w s z y s t k i m f u n k c j e z a ­ b a w k i , o d r z u c a n e j po d o j ś c i u d z i e c k a do o k r e ś l o n e g o w i e k u . S t a r a n o s i ę d o b i e r a ć l a l k i w y r a b i a n e w k r ę g a c h w i e j s k i c h p r z e z d o r o s ł y c h c z y starsze d z i e w c z y n k i , n i e z a ś standardowe z a b a w k i produkcji fabrycznej. W k u l t u r a c h egzotycznych s ą to c z ę s t o n a j p r o s t s z e w y r o b y w y k o n a n e p r z e z dzieci z n a j s z e r z e j d o s t ę p n y c h t a m s u r o w c ó w . S z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c e b y ł y pary s i e d z ą c y c h lalek z Celebes (Indo­ n e z j a ) . Z a b a w a w m a ł ż e ń s t w o i wesele, t a k p o w s z e c h n a u dzieci, m a t a m s z c z e ­ g ó l n e znaczenie. D ł u g i e w s p ó l n e siedzenie p a r y z a ś l u b i o n y c h jest n a t e j w y s p i e c e n t r a l n ą c z ę ś c i ą c e r e m o n i i ś l u b n e j . W y o b r a ż a j ą to p a r y s i e d z ą c y c h l a l e k . N i e w i e l k a g r u p a 53 l a l e k r y t u a l n y c h s t a n o w i ł a n a j b a r d z i e j i n t e r e s u j ą c ą c z ę ś ć w y s t a w y . W r ó ż n y c h k r ę g a c h kulturowych lalki są obiektami pojednawczymi, t a l i z m a n a m i m a j ą c y m i z a p e w n i ć p ł o d n o ś ć l u d z k ą , czy t e ż u r o d z a j e w r o l n i c t w i e , s p e ł n i a j ą one t a k ż e f u n k c j e a m u l e t ó w , s ł u ż ą do e g z o r c y z m ó w , czy t e ż s t a n o w i ą g r o ź n e o s t r z e ż e n i e . Autorzy w y s t a w y zgromadzili z n a c z n ą ilość lalek r ó ż n e g o typu. U k a z a n o np. p o j e d n a w c z ą l a l k ę z E s t o n i i , w ę g i e r s k i e t a l i z m a n y p ł o d n o ś c i , i n f o r ­ m u j ą c e o dawnych wierzeniach. Z kultur Białej i Czarnej A f r y k i ukazano lalki p o j e d n a w c z e oraz s ł u ż ą c e do e g z o r c y z m ó w i o d s t r a s z a n i a . J a p o n i a ś w i ę t u j e d n i e l a l e k p o ś w i ę c o n e m a ł y m d z i e w c z y n k o m i c h ł o p c o m (oddzielnie). W A m e r y c e l a l k i z peruwiańskiej kultury Chancay, stanowiące wyposażenie grobów, pełniły trudne do o k r e ś l e n i a f u n k c j e w o b r z ę d z i e p o g r z e b o w y m . W e w s c h o d n i e j G r e n l a n d i i r y t u ­ alne laleczki pojednawcze b y ł y amuletami. W i e l u r ó l p r z e d s t a w i o n y c h n a w y s t a w i e l a l e k nie u d a ł o s i ę o b j a ś n i ć . Z w r ó - cono j e d n a k u w a g ę n a z ł o ż o n e zagadnienie f u n k c j i l a l e k w k u l t u r a c h , w y m a g a ­ jące s z c z e g ó ł o w y c h b a d a ń , przede wszystkim historycznych. T a nowatorska w y s t a ­ w a m a d u ż e znaczenie dla b a d a ń nad funkcjonowaniem lalek i ś w i a d o m o ś c i ą spo­ ł e c z n ą w r ó ż n y c h k r ę g a c h k u l t u r o w y c h , p e ł n i ą c przede w s z y s t k i m f u n k c j e p o p u l a ­ ryzatorskie. Irena Turnau �