https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c04d6271344766fe9c33c12bfc8334b.pdf 8ba45661f93eabec37bfade0778f008f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2267 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2103 Title A name given to the resource Napisy na murach i etnografia współczesnego miasta / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.33-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciarka, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryszard Ciarka NAPISY NA MURACH I ETNOGRAFIA WSPÓŁCZESNEGO MIASTA Na p e w n o bezpośrednią inspiracją d o napisania t e g o tekstu nie b y ł y k o l o r o w e napisy na m u r a c h : „ P i e r w s z a K r a j o w a Wojna w y b r a n y c h p r z e j a w ó w a k t y w n o ś c i , jakiegoś w s p ó ł c z e s n e g o zja­ w i s k a , zaskakuje nas r ó ż n o r o d n o ś c i ą f o r m i treści, nie p o z w a l a S p r a y o w a " , jak a n o n s o w a ł t o o d b i t y farbą szablon na murze n a w e t na z d a w a ł o b y się prostą, klasyfikację - na m o ż l i w i e pełny warszawskiej ulicy. Z w y k l e przecież t o , c o staje się natrętną zbiór, Corpus c o d z i e n n o ś c i ą l e d w i e zwraca na siebie u w a g ę , l e d w i e i n t r y g u j e obecnością. n y c h na m u r a c h , p o j a w i ą się r ó w n i e ż na czarnych p u n k o w y c h D l a t e g o też p r a w d z i w ą i ś w i a d o m ą inspiracją był raczej tekst J a n a S. Bystronia Napisy, Stommy, Tematy, inscriptionum. O t o n i e k t ó r e z t y c h b a r w n y c h z n a k ó w , s y m b o l i , haseł, m a l o w a ­ które ten z książki p o d redakcją L u d w i k a mi odradzane? i kostka kamiennego k u r t k a c h - m a l o w a n e , w postaci naszywek lub przyczepianych metalowych znaczków. Podobne, w treści i formie, napisy o d n a j d z i e m y także - j a k o charakterystyczną szatę graficzną, styl b r u k u , j e d n a z kilku tysięcy, k t ó r y m i w y b i t y jest Plac Z a m k o w y . - w niskonakładowych, kserokopicznych pismach typu „ f a n z i n " . Ta, z g ł ę b o k o w y r y t y m napisem, być może n a z w i s k i e m , „ R e d a n " . Więcej n a w e t , napisy i znaki p o j a w i a j ą c e się na k u r t k a c h - nie Napis, który t o g u b i ę , t o o d n a j d u j ę na r u c h l i w y m p l a c u , k a m i e ń , t y l k o t y c h „ k o n t e s t u j ą c y c h " - o d n a j d u j e m y także na k u p o w a n e j w sklepach odzieży (dresy, bluzy, koszule, płaszcze, s w e t r y i t p . ) ; k t ó r e g o zawsze p o d ś w i a d o m i e szukam. Napisy na m u r a c h : hasła, inicjały, autografy, znaki, s y m b o l e , t o z pozoru t y l k o jakiś całkiem o d r ę b n y p r o b l e m . malowideł, Napisy, k t ó r y m i raczymy się sami, i te, które po sobie pozos­ W istocie t a w i a m y : taka m o d a na znaki i s ł o w a . M o d a na m a n i f e s t o w a n i e postrzegamy je wszędzie jako pospolicie o b e c n e - bo są. Te, jakiejś przynależności, niekoniecznie p o l i t y c z n e j , m o d a na „ r e ­ obrazy. W s p ó ł c z e s n e graffiti 2 - sztuka ulicznych w y k o n y w a n y c h najczęściej farbą w aerozolu (spray). w y k o r z y s t u j ą c e p r z y g o t o w a n y uprzednio szablon, i te m a l o w a n e k l a m ó w k i " , k t ó r y m i w rzeczywistości są z w y k ł e p l a s t i k o w e t o r b y odręcznie, o z r ó ż n i c o w a n e j f o r m i e stylistycznej i treści. już bez n a p i s ó w . M o d a na u n i f o r m y , f i r m o w e znaki i e w i d e n c y j n e Przyciągają naszą u w a g ę s w ą b a r w n o ś c i ą , p o m y s ł e m f o r m a l ­ numery. M o d a , sztuka, kontestacja. W s p ó ł c z e s n e m a l o w i d ł a uliczne, n y m , niekiedy w y s z u k a n y m r o z w i ą z a n i e m estetycznym, czasem oburzają, o b r a ź l i w ą treścią, obscenią rysunku lub p o prostu p o z o s t a w i o n e na m u r a c h znaki, autografy, hasła, rysunki, stają się irytują, f a k t e m z w y k ł e g o niszczenia fasad b u d y n k ó w . Napisy na nagle p r z e d m i o t e m specjalnie d o t e g o celu m u r a c h i etnografia w s p ó ł c z e s n e g o miasta. w y s t a w i kolekcji. Stają się t e m a t e m obszernych Sex - Drugs and Rock'n'roll, Jedzta katalogów, Punk s p o r ó w o artystyczną w a r t o ś ć . Ta w s p ó ł c z e s n a m o d a na k o n t e s ­ Oi!..., znaki tującą sztukę a w a n g a r d o w ą , utożsamianie niemal w s z y s t k i e g o ze grzyby psylocypidy. is not dead, Amor X, The Cure, Skin Out, Szanujglany, organizowanych sztuką, nie p o z w a l a już na proste oddzielenie g r u b ą linią, t e g o , c o graficzne, rysunki. A b y je n a p r a w d ę dostrzec najlepiej i n a j p e w n i e j zacząć o d „ w y s o k i e " , o d t e g o , c o „ n i s k i e " , t e g o c o na ulicy, o d t e g o , c o zbierania, g r o m a d z e n i a , p o t e m p r ó b y klasyfikacji - c h o ć b y takiej, w jak p r o p o n o w a n a przez Bystronia - „ w s w o i s t e Corpus i oryginał, u d a w a n i e o d p r a w d y . Etnograf, badając tę post- inscrip- galerii. Pomieszane są źródła i wtórne inspiracje, kopia Pierwszy, etnograficzny, p e w n y krok w stronę w y ­ - i n d u s t r i a l n ą ulicę w s p ó ł c z e s n e g o miasta o p o s t - i n d u s t r i a l n y m branego p r o b l e m u . Ale w o b e c t e g o p o j a w i ć się musi także i p r ó b a artystycznym smaku wielkiej galerii, z a d a w a ć p o w i n i e n jednak interpretacji, o p i s u , propozycja u o g ó l n i e n i a l u b , zawsze oceniana dalej s w o j e proste pytania. tionum". 2 nieufnie, próba p o r ó w n a n i a , wskazująca c h o ć b y na ludową Czy można zaliczyć d o tej samej kategorii ( m o d a , sztuka, tradycję, g ł ę b o k ą strukturę czy społeczną funkcję. Próba najbar­ kontestacja) także i te napisy na m u r a c h , które istnieją t a m dziej t r u d n a , naznaczona zawsze p y t a n i e m o cel i sens p o d e j ­ zawsze? Napisy n i e u d o l n e i śmieszne, proste i g ł u p i e , dziecięce m o w a n i a c z y n n o ś c i interpretacyjnych zjawisk życia c o d z i e n n e g o rysunki, m a l o w a n e farbą, kredą, cegłą. A c h o ć b y hasła polityczne, ( t r a k t o w a n i a ich j a k o p r o b l e m ó w b a d a w c z y c h e t n o g r a f i i ) , p y t a ­ inicjały niem o cel i sens f o r m u ł o w a n e j w ten s p o s ó b etnografii w s p ó ł ­ i emblematy klubów sportowych, rockowych zespołów. czesnego miasta. Czy istnieje c h o ć b y m o ż l i w o ś ć , na przykład, nie legalnych i nielegalnych partii i organizacji, nazwy P.P.S., P.S.V., T.S.A., K.S.U., G.B.H., P.Z.P.R., Legia, Antrax, t y l k o o d c z y t a n i a treści i sensu g r o m a d z o n y c h n a p i s ó w , ale i treści AC/DS, i sensu w s p ó ł c z e s n e j kultury? zdania - d r a p y w a n e na m u r a c h , m a l o w a n e farbą olejną, farbą Iron M a i d e n , Solidarność, W i d z e w . . . Znaki, wyrazy, Znaki, s y m b o l e , zdarzenia w s p ó ł c z e s n e g o miasta - nad k t ó r y m i w aerozolu, bezpośrednio lub za p o m o c ą s z a b l o n u . W y t w o r y p r ó b u j e p o c h y l i ć się etnograf, by d o t k n ą ć w s z y s t k i e g o s w o i m stale obecnej i n w e n c j i plastycznej, dostrzegane na m u r a c h ulic, szkiełkiem i miarą jakiegoś o p t y m i z m u w zrozumienie - o c z y w i ś ­ niekoniecznie kojarzone j e d y n i e z artystycznie u z n a n y m graffiti. cie n i e ł a t w o o d k r y w a j ą s w o j e głębsze znaczenie. Po prostu są, Dlatego też m o ż l i w y będzie, o b o k opierającego się na w s p ó ł ­ z a t o p i o n e w s k o m p l i k o w a n e j c o d z i e n n o ś c i . Być może p o d e j ­ czesności, zupełnie inny s p o s ó b g r o m a d z e n i a materiału, inna m o w a n i e t a k i c h p r ó b interpretacyjnych w o b e c zjawisk p o w s z e ­ klasyfikacja, a w i ę c i zupełnie o d m i e n n a próba c h n i e z n a n y c h i d o s t r z e g a n y c h w kontekście etnografii, badanie P o s z u k i w a n i e p o d o b n y c h zjawisk w przeszłości, p o s z u k i w a n i e interpretacji. i p o s z u k i w a n i e „ o b c y c h " w t y m ś w i e c i e w y d a w a ł o b y się najbar­ p o d o b n e j , t w ó r c z e j a k t y w n o ś c i . W y n i k a j ą c e z p e w n e j tradycji, dziej „ o s w o j o n y m " , jest także jakimś znakiem zawsze o b e c n e „ n a p i s y ż y w e - jak p o w i a d a Bystroń - pozostające wymagającym głębszego zrozumienia. Być może jest miarą jakiegoś w y o b ­ w bliskim z w i ą z k u z c z ł o w i e k i e m , kładzione przezeń w c o w a n i a , znakiem k o n d y c j i w s p ó ł c z e s n e g o ś w i a t a . To w s z y s t k o , afektu, nastroju p o d n i o s ł y m , p o d o c h o c o n y m , n a m i ę t n y m , n a p i ­ chwili co w y d a j e się inne: napisy na m u r a c h , zdarzenia uliczne, m o d a , sy, które są życzeniem, zaklęciem, pamiątką, żartem, agitacją, sztuka, p o l i t y k a , o b e c n o ś ć znaku, s y m b o l u , sacrum i p r o f a n u m , p a s z k w i l e m . Im dalej się c o f a m y w przeszłość, t y m w i ę c e j takich s w o j ą na c h w i l ę c h o ć b y dostrzeżoną „ o b c o ś ć " stale przecież n a p i s ó w ; są o n e o d w i e c z n ą literaturą, t r a d y c y j n i e przekazywaną d o p e ł n i a , nie dającą się uładzić ani j e d n o z n a c z n i e zinterpreto­ w pokolenia." w a ć , dobrze znaną w s p ó ł c z e s n ą c o d z i e n n o ś c i ą . Czasami przecież b y w a i tak, że już sam fakt gromadzenia jakichś 4 A napis, który ratuje życie - t u nie m u s i m y stale o d w o ł y w a ć się d o przeszłości - napis zaznaczający czyjąś o b e c n o ś ć , j e d y n i e j a k o 33 �znak potwierdzenia? Znaki życia, na przykład te na ściętych jak fluxus, uliczna akcja, rzeźba lub obraz, k t ó r y m może być t y l k o w łagrze d r z e w a c h , z f i l m u Tengiza A b u ł a d z e przez c h w i l ę z a a n e k t o w a n a przestrzeń lub rzecz. „Trzeba choć chłopcom dać znać Pokuta. - wspomina Władimir 9 Sztuka u l i c z n y c h m a l o w i d e ł , w t o p i o n a w c o d z i e n n o ś ć miasta B u k o w s k i - ale jak? Przejściówka na s a m y m k o ń c u , nade m n ą nie nawet ma n i k o g o , klozetu nie ma, kubka nie m a m - d o d i a b ł a ! Napisałem s k o m p l i k o w a n ą i nie zawsze dostrzeganą g m a t w a n i n ą oficjal­ nie broni swej artystycznej o d r ę b n o ś c i . Tożsama ze grafitem na murze, p o angielsku ' W y s ł a n y na etap w n i e z n a n y m n y c h z n a k ó w i n f o r m a c y j n y c h i o s t r z e g a w c z y c h , nakazu i zakazu, k i e r u n k u ' , n a z w i s k o i data. A l e t o za mało - kiedyż to zauważą. p o l i t y c z n y c h haseł, p l a k a t ó w i reklam. W y w o d z ą c a się z t r a d y c y j ­ Trzeba jeszcze jakoś krzyknąć. M o ż e przed e t a p e m z a p r o w a d z ą nej, a f e k t y w n e j i n w e n c j i plastycznej. T o także jakiś, w y k o n a n y d o łaźni? A l e o t o już d r z w i się uchylają - jak prędko? (...) N o tak, w p o ś p i e c h u , spis gigantycznej celi, gdzie znak życia, p o z o s ­ ostatnia okazja. Piętnasta cela jest akurat nade mną. Wrzasnąłem t a w i o n y na ścianie, uaktualnia p o prostu stale czyjąś o b e c n o ś ć . c o sił w p ł u c a c h . . " It's Spraytime 5 , , l , w y d a w a ć by się m o g ł o - wyjaśnia dalej B u k o w s k i - s p o s ó b Folks - taki p o d t y t u ł zawiera książka niemiec­ kiego e t n o l o g a , Petera Kreuzera, Das Graffiti - Lexikon' , 10 która najbardziej p r y m i t y w n y - z o s t a w i a n i e n a p i s ó w na m u r a c h . Ale jest w y n i k i e m ż m u d n e j , d o k u m e n t a c y j n e j pracy w m o n a c h i j s k i m i o n był w i e l c e e f e k t y w n y . Bardzo d r o b n y m p i s m e m , wszędzie muzeum „Alltag gdzie cię z a p r o w a d z ą : w łaźni, na spacerze, w celach e t a p o w y c h i samo m u z e u m „ Ż y c i a c o d z i e n n e g o i kultury l u d o w e j " , które - p o z o s t a w i a się autograf lub spis celi, albo wręcz krótki napis. g r o m a d z i , rejestruje i zajmuje się d o k u m e n t a c j ą zjawisk z w i ą z a ­ Praktyka wykazała, że w przeciągu t y g o d n i a napisy te z p e w n o ś ­ n y c h ze w s p ó ł c z e s n ą , industrialną kulturą l u d o w ą . cią w p a d n ą w o k o k o m u t r z e b a . " und Volkskultur". N i e z w y k ł a jest i książka, Książka Kreuzera, o d A d o Z, o d z n a k u - s y m b o l u anarchii d o 6 Napis ryty w k a m i e n i u , w y c i n a n y na drzewie, pisany g r a f i t e m znaku Zorro, o d m a l o w i d e ł w grocie Lascaux d o sprayizmu na ścianie, m a l o w a n y na murze... A może j e d n y m z cenniejszych Rainera S u c h e g o , p r ó b u j e zakreślić m o ż l i w i e najszerszy krąg s p o s o b ó w klasyfikacji n a g r o m a d z o n e g o materiału, n a p i s ó w , p o ­ p r a w d o p o d o b n y c h inspiracji i w s p ó l n y c h korzeni, r o z m a i t y c h z w a l a j ą c y m na jeszcze inną p r ó b ę interpretacji, m o g ł a b y być ich p r z e j a w ó w i a s p e k t ó w tej r ó ż n o r o d n i e m a n i f e s t o w a n e j a k t y w n o ­ trwałość? P o r ó w n a n a następnie z czasem p o t r z e b n y m na ich ści t w ó r c z e j . I zestawienie takie jest m o ż l i w e , o ile z a c h o w u j e wykonanie. nadal f o r m ę Corpus Inscriptionum, Rozmaity jest przecież sens działania, intencja, w z w y m i e n i o n y c h sytuacji, w k a ż d y m materiale, w każdej odmiennej technice. Znak ryty w k a m i e n i u , przynajmniej w zamierzeniu, p o w i n i e n być t r w a ł y i n i e z m i e n n y . W y c i n a n y w d r z e w i e „ r o ś n i e " 7 wraz z n i m , p o w i ę k s z a się, żyje. rysowany kultury, które mijamy w p o ś p i e c h u życia, f a s c y n o w a n i jego nietrwałością i t r u d n o ś c i ą w z r o z u m i e n i u . Jeżeli kultura w s p ó ł c z e s n a ma sens, t o musi istnieć m o ż l i w o ś ć lub o d c z y t y w a n i a t e g o sensu w specyficznej m o w i e p o j a w i a j ą c y c h drapany na murze, w p o r ó w n a n i u d o p o z o s t a ł y c h , posiadając się w jej obrębie z n a k ó w i s y m b o l i . W c o d z i e n n y c h zdarzeniach, najmniejszą trwałość, ma jednak największe m o ż l i w o ś c i infor­ w p o t o c z n e j a k t y w n o ś c i . W interpretacji, jaką p r ó b u j e nadać 8 Malowany, zbioru, na który - parafrazując Bystronia - składają się d r o b n e szczątki przeszłej i w s p ó ł c z e s n e j macyjne. Stał się też charakterystycznym przejawem w s p ó ł c z e s ­ kulturze współczesnej sztuka i działalność r u c h ó w nej, miejskiej kultury m a s o w e j i współczesnej sztuki. Jest jak turowych. Etnografia, e t o l o g i a , a n t r o p o l o g i a kontrkul- współczesnego w s z y s t k o t o , c o w kulturze m a s o w e j c h w i l o w e i nietrwałe, jak miasta, t o także próba odczytania z tej ciągle tajemnej m o w y charakterystyczna dla sztuki w s p ó ł c z e s n e j u l o t n o ś ć h a p p e n i n g u , c h o ć b y j e d n e g o zdania, kilku w y r a z ó w . PRZYPISY J a n S t a n i s ł a w Bystroń, Tematy, które mi odradzano. Pisma etnograficzne rozproszone, w y b r a ł i o p r a c o w a ł L. S t o m m a , Warszawa 1980. Wyraz graffiti p o c h o d z i o d w ł o s k i e g o graffiare i znaczy: drapać, skrobać, ryć, żłobić..., p i e r w o t n i e o d n o s i ł się t y l k o d o w y k o n y w a n y c h n a p i s ó w w tej technice, d l a t e g o s t o s o w a n i e s ł o w a graffiti o d n o ś n i e m a l o w i d ł o nie jest tak j e d n o z n a c z n i e poprawne. Bystroń, op. cit., s. 109. Tamże, s. 109. W ł a d i m i r B u k o w s k i , Ipowraca wiatr..., przekład A. M i e t k o w ski, Polonia B o o k Fund LTD. 1 9 8 3 , przedruk A n t y k , s. 7. Tamże, s. 3 5 - 3 6 . 1 2 3 4 5 6 F r g m . Das 34 O kamieniu patrz np. Mircea Eliade, Sacrum, mit, historia, przekład A. Tatarkiewicz, w y d . I I , W a r s z a w a 1 9 7 4 , s. 1 5 5 . O d r z e w a c h patrz np. J a m e s Frazer, rozdział Kult drzew, ( w : ) Złota Gałąź, przekład H. Krzeczkowski, Warszawa 1 9 7 8 s. 1 2 0 - 1 2 7 . C i e k a w i e i inspirująco na t e m a t m o c y magicznej d r z e w pisze S t a n i s ł a w Czernik, Polska poezja magiczna, ( w : ) Sny i Widma, Warszawa 1 9 7 1 . Na t e n temat: M i c h e l R a g o n , Czyste sumienie awangardy, przekład A. Taborska, „Literatura na ś w i e c i e " , nr 8 - 9 ( 2 0 5 - 2 0 6 ) 1 9 8 8 . P o r ó w n a j też. Postmodernizm - kultura wyczerpania?, w y b ó r t e k s t ó w M . Giżycki, A k a d e m i a R u c h u , W a r s z a w a 1 9 8 8 . Peter Kreuzer, Das Graffiti - Lexikon, Wand - Kunst von A bis Z, W i l h e l m Heyne Verlag, M u n c h e n 1 9 8 6 . 7 8 9 1 0 Graffiti-Lexikon �