https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c24a752b3302c4a3022e149b67399889.pdf 84b4ca7abf7381c1f7d38505af986bef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2266 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2102 Title A name given to the resource Scribo et decoro ergo sum. Uwagi do antropologii znaczeń miejskich napisów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.29-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Piotr Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Piotr Kowalski SCRIBO ET DECORO ERGO SUM. UWAGI DO ANTROPOLOGICZNYCH ZNACZEŃ MIEJSKICH NAPISÓW Kiedy ci życie zbrzydnie i stanie się piekłem w s a d ź g ł o w ę w sedes i trzaśnij się d e k l e m ( 1 9 8 9 , napis w szkolnej t o a l e c i e ) . Napisy są wszędzie. Informacyjna szata miejskiego ś r o d o w i s ­ ka, z b u d o w a n a jest z n a p i s ó w , p i k t o g r a m ó w i całej rozmaitości z n a k ó w . Towarzyszą one c z ł o w i e k o w i stale i uporczywie, w g r u n ­ cie rzeczy w i ę c , c h o ć a g r e s y w n e i natrętne, w p i s a n e są w nasze otoczenie tak skutecznie, że przestają być egzystencjalnym p r o ­ b l e m e m : nie o n e s t a n o w i ą o nadmiarze informacji, k t ó r y c h nie m o ż n a przyswoić. Reakcje na nie b y w a j ą często „ p o d ś w i a d o m e " - o w e z n a k i - n a p i s y stają się „ p r z e z r o c z y s t e " w realizowaniu informacyjnych zobowiązań. Pomysł o p o w i e d z e n i a o działalności n a p i s o w e j w y n i k ł z faktu znalezienia się autora w n o w e j przestrzeni. O t o znane z każdego miasta - n o w e osiedla. W s p a n i a ł e bloki harmonijnej z a b u d o w y , z rytmicznie p o w t a r z a j ą c y m i się układami a r c h i t e k t o n i c z n y m i , i d e n t y c z n y m i ulicami, klatkami s c h o d o w y m i . . . Ta „ b l o k o w a c i z n a " , jak m a w i a ł M i r o n Białoszewski, o w e „ s z u f l a d y d o miesz­ k a n i a " , jak m a w i a l i b o h a t e r o w i e Paciorków jednego różańca Kazimierza Kutza, p o k r y w a j ą się s t o p n i o w o , w r a z z ich suk­ c e s y w n y m zasiedlaniem, z n a k a m i - n a p i s a m i . Ich d w a różne t y p y są o d razu d o zobaczenia - n a z w y ulic, numery, w s k a z ó w k i , informacje, s z y l d y - r e k l a m y i o b o k „ r a d o s n a t w ó r c z o ś ć " , b a z g ­ ranina, o s i e d l o w e graffiti. Opisanie tej n a p i s o w e j sfery osiedla w y d a w a ł o się być zada­ niem p r o s t y m , p r z y j e m n y m i z a p o w i a d a j ą c y m o d r o b i n ę rados­ n y c h przeżyć. Zwłaszcza, że materię zna się dobrze, o b s e r w u j ą c stale nakładanie się na siebie k o l e j n y c h w a r s t w n a p i s ó w w o s i e d ­ l o w y m ś r o d o w i s k u . Księga osiedla - nazywając rzecz nieco patetycznie - zapisuje się na oczach każdego w ę d r u j ą c e g o c o d z i e n n i e w ś r ó d b l o k ó w o b s e r w a t o r a , n i c z y m z graffiti u c z y n i ­ my palimpsest. Same napisy z racji banalności, t r y w i a l n o ś c i , o b s c e n ó w także z w i a s t o w a ł y przyjemne w a l o r y p r a c y . Jak pisał o n e g d a j Stefan K o ł a c z k o w s k i - nic tak nie skłania d o p o e t y c z n y c h i filozoficz­ n y c h uniesień, jak p r y m i t y w i z m p r z e d m i o t u o b s e r w a c j i : o n p r o ­ w o k u j e d o w y n i o s ł e g o i estetycznego dystansu. Szlachetnemu p r o s t a c z k o w i m o ż n a w m ó w i ć d o w o l n e intelektualne głębie. Zwłaszcza, że o n n a w e t nie w i e , c o czyni, g d y bazgrze p o ścianach. 1 2 Próba opisania n a p i s o w e j t w ó r c z o ś c i okazała się, niespodzie­ w a n i e , o w i e l e trudniejsza i bardziej s k o m p l i k o w a n a . Stało się tak nie t y l k o za przyczyną o w y c h szlachetnych i g ł ę b i n o w y c h w m ó w i e ń - p r o j e k c j i . P o w ó d jest o w i e l e bardziej p r y n c y p i a l n y . W t y c h „ a k t a c h w a n d a l i z m u " , jak m ó w i ą niektórzy, pisząc o graffiti, lub „ r a d o s n e j t w ó r c z o ś c i " , jak t w i e r d z ą inni, zawiera się materiał i p o w ó d d o zasadniczych przemyśleń na temat współczesnej kultury, w a r t o ś c i , p o t r z e b . 3 Napisy, graffiti, ścienne bazgraniny j a k o jeden z p r z y k ł a d ó w kulturowej aktywności współczesnego człowieka, prowokują do s t a w i a n i a p y t a ń p o d s t a w o w y c h . Z a r ó w n o m a s o w o ś ć zjawiska (z d ł u g ą skądinąd t r a d y c j ą ) , j e g o t r y w i a l n o ś ć i natrętna „ o c z y w i s ­ t o ś ć " , zmuszają d o przemyślenia j e g o istoty i natury i n n y c h , a n a l o g i c z n y c h działań. 4 Nie wszystkie w ą t p l i w o ś c i i interpretacyjne szanse zostaną w t y m tekście podjęte, w i ę c e j n a w e t - nie wszystkie pytania zostaną s f o r m u ł o w a n e i nie każdy rodzaj t e k s t ó w z a u w a ż o n y . T o t y l k o w y i m e k p r o b l e m u - pytanie o a n t r o p o l o g i c z n y sens działań napisowych. P r z e d m i o t e m zainteresowań są napisy, nieco u m o w n i e n a ­ z w a n e „ s p o n t a n i c z n y m i " , które odróżnia się o d „ o f i c j a l n y c h " . Te s t a n o w i ć będą t y l k o p u n k t odniesienia a ich c e c h y p o d a n e zostaną w skrócie w e d ł u g ustaleń Janusza Lalewicza i Teresy Skubalanki: „ I n f o r m a c j a pozostaje g ł ó w n y m celem napisu, j e d n a k ż e w a r t o zaznaczyć, że jest t o informacja szczególna, utożsamiająca d a n ą n a z w ę z d e s y g n a t e m i jednocześnie lokalizująca znak j ę z y k o w y w konkretnej przestrzeni. W a r t o ś ć deiktyczna napisu w y n i k a z f a k t u , że jest o n ' k o m u n i k a t e m p r z e d m i o t u lub m i e j s c a ' . " W e d ł u g o p i s ó w Lalewicza, napisy takie mają najczęściej c h a r a ­ kter n o m i n a l n y lub a p e l a t y w n y . Cechami w a ż n y m i dla charak­ terystyki ich k o m u n i k a c y j n e j o s o b l i w o ś c i jest a t e m p o r a l n o ś ć , nabieranie w a l o r u p r z e d m i o t o w o ś c i oraz a n o n i m o w o ś c i , tzn. praktyczne u w o l n i e n i e o d n a d a w c y . Z n a k i - n a p i s y t e g o rodzaju, w y p e ł n i a j ą c f u n k c j e i n f o r m a c y j n e czy perswazyjne, stają się k o l e j n y m i p r z e d m i o t a m i w miejskiej przestrzeni, są „ a u t o n o m i c z n y m i k o m u n i k a t a m i " . S t a n i s ł a w Barańczak, pisząc o t r a n s p a r e n t a c h - h a s ł a c h k i b i ­ c ó w , zauważył, że „ p o ś r ó d w i e l u g a t u n k ó w współczesnej litera­ tury popularnej należą o n e d o n i e l i c z n y c h , które są a u t e n t y c z n y m dziełem s p o n t a n i c z n e j t w ó r c z o ś c i mas. (...) W g r u n c i e rzeczy w i ę c t r a n s p a r e n t o w e hasła są s t o s u n k o w o najbardziej zbliżone d o idealnego m o d e l u f o l k l o r u . " 5 6 7 Transparenty te są s w o i s t y m i k o n t r t e k s t a m i , ich sensy w i e l e zawdzięczają o p o w i e d z e n i u się w o b e c o f i c j a l n y c h , w i ę c - a n o n i ­ mowych, „obiektywnych", przedmiotowych wypowiedzeń: „ ( . . . ) s p o n t a n i c z n a ' o d d o l n a ' t w ó r c z o ś ć r o z p o w s z e c h n i a się w ł a ś n i e za p o ś r e d n i c t w e m środka przekazu, który w n o r m a l n y c h P R L - o w s k i c h w a r u n k a c h kojarzy się z treśćmi ' o d g ó r n y m i ' i naj­ dalszymi o d s p o n t a n i c z n o ś c i : t e n sam c z ł o w i e k , który niechętnie i z p o c z u c i e m przymusu d ź w i g a ł transparent w p o c h o d z i e p i e r w ­ s z o m a j o w y m , niesie z o c h o t ą s w ó j w ł a s n y transparent na piłkar­ ski stadion.(...) Dzięki t r a n s p a r e n t o w i ta w y p o w i e d ź ma zostać a w a n s o w a n a d o rangi oficjalnej i p o w s z e c h n i e o b o w i ą z u j ą c e j prawdy." 8 Zderzenie p o r z ą d k ó w : oficjalności i nieoficjalności, „ p r z y m u ­ s u " i „ s p o n t a n i c z n o ś c i " , staje się w i ę c nie t y l k o k w e s t i ą s w o i s t e j potrzeby, ale także i w a ż n y m ź r ó d ł e m w y t w a r z a n i a znaczeń, c o p o t w i e r d z a j ą liczne o b s e r w a c j e w s p ó ł c z e s n e g o języka polskie­ go. Z obserwacji spontanicznej t w ó r c z o ś c i n a p i s o w e j można w y ­ p r o w a d z i ć w n i o s k i ogólniejsze. A n o n i m o w o ś ć przekazów, apel a t y w n o ś ć , atemporalność n a p i s ó w o f i c j a l n y c h i z w i ą z a n a z nimi apodyktyczność koresponduje z bezosobowością stosunków w społeczeństwie z uprzedmiotowioną wyobraźnią, z instrumen­ t a l n y m i n a s t a w i e n i a m i postkartezjańskiego d z i e d z i c t w a . Transparenty i graffiti t o d o m e n a s p o n t a n i c z n o ś c i i p o d m i o t o ­ w o ś c i . Napis jest mój, czyjś - c h o ć a u t o r s t w o może się zacierać, jest o n o w nim m o c n o podkreślane. N a p i s o w y gest jest znakiem włączenia się d o w s p ó l n o t y , c o w i ę c e j - jest także j e d n y m z gestów współkonstytuujących ową wspólnotę. Podmiotowość a u t o r s t w a o d p o w i a d a także p o d m i o t o w o ś c i o d b i o r u . N a w e t w t a k i m „ a n o n i m o w y m " , bez p o d p i s ó w , d i a l o g u s z k o l n y m : „ K t o nie lubi G r y g l e w s k i e j , niech się t u podpisze. 9 10 - A ja lubię. - Trzeba być idiotą, żeby ją l u b i ć " (Opole, 1 9 8 8 ) . Przy w e j ś c i u d o b l o k u p r z y t w i e r d z o n o tablicę. „ Z a szkody w y r z ą d z o n e przez dzieci ( w y b i t e szyby, m a l o w a n i e za ścianach, zanieczyszczenie otoczenia) o d p o w i e d z i a l n o ś ć ponoszą rodzice. Zarząd S p ó ł d z i e l n i . " Dziecięcymi literami p r z y o z d o b i o n o ją d o d a t k o w o : „Zdzichu to fajfus" „Malina to człowiek" „ I w o n a kocha P i o t r a " „ S z u k a m zony jak s z a l o n y " 29 �Bezduszność a d m i n i s t r a c y j n e g o napisu zostaje „ o d c z a r o w a ­ n a " , j a k b y w z i ę t o w nawias znajdujący się t a m zakaz. Styl u r z ę d o w y zaś t y m bardziej zostaje w y d o b y t y . A k t u a l i z u j e się w t y m zderzeniu tak w a ż n a dla w s p ó ł c z e s n e g o języka polskiego opozycja s t y l ó w o f i c j a l n y c h i n i e o f i c j a l n y c h . Różnice s t y l o w e są zaś zapisem p o d s t a w o w e j waloryzacji a n t r o p o l o g i c z n e j : „ M y " : „ D n i " ; „ I c h " : „ N a s z e " . Spółdzielnia ma być w p r a w d z i e nasza, ale t o „ O n i " w y d a j ą rozporządzenia i przysyłają n o w e r a c h u n k i d o płacenia. istnienie ł a d u , k t ó r e g o sam jestem miarą i o ś r o d k i e m . W utylitarny porządek geometrycznej przestrzeni na p o w r ó t trzeba w p i s a ć a n t r o p o l o g i c z n y , całościujący i w a l o r y z u j ą c y ł a d . Gesty m a g i ­ cznego ś w i a t o p o g l ą d u należy w y k o n a ć raz jeszcze. S ł o w o - z n a k ma tu możliwości wyjątkowe. Na skraju lasu, t a m gdzie z szosy skręca boczna d r o g a , umieszczono b i a ł o c z e r w o n y słup z tablicą o p a t r z o n ą g o d ł e m i napisem: „ L a s y P a ń s t w o w e . N a d l e ś n i c t w o Opole. L e ś n i c t w o T u r a w a " . Nieco poniżej, na drugiej tablicy, g u s t o w n i e o d m a l o ­ w a n y obrazek w y o b r a ż a j ą c y c h o i n k ę z d r a p i e ż n y m skrzydłem z n a c z ą c y m „ o g i e ń " . „ L a s p ł o n i e szybciej niż r o ś n i e " - napis r e d u n d a n t n i e p o w t a r z a przesłanie p i k t o g r a m u . Przy wjeździe d o O p o l a , przy stacji O p o l e - G r o s z o w i c e , w ł a ś ­ c i w i e - p o n a d nią, stoi stara w i e ż a ciśnień: rozpadająca się, p o n u r a , żelazna konstrukcja z w i e ń c z o n a w i e l k ą banią zbiornika, z którego w i a t r i ząb czasu zerwały f r a g m e n t y poszycia. C y w i l i z a ­ cyjny o d p a d e k , p o r z u c o n y „ w s p o r n i k p a m i ę c i " p o z b a w i o n y u t y l i t a r n y c h z a s t o s o w a ń , p u n k t orientacyjny. A na n i m , s w o b o d ­ n y m g e s t e m , m e t r o w y m i literami w y m a l o w a n y napis: „ K o c h a m O l k ę ! " . A p o t e m - niezbyt starannie, b o w c i ą ż napis pozostał czytelny, gest u n i c e s t w i e n i a j e g o przesłania: ślady z a m a l o w y w a ­ nia. Inną farbą p o w y ż e j , z przekorną i zaczepną inwersją d o p i s a ­ no: „ I w o n ę k o c h a m ! " . 11 Napisy i znaki takie same, jak w miejskim o t o c z e n i u . W g r u n c i e rzeczy są t y m s a m y m i umieszczono je w takiej samej g e o m e t r y c z ­ nej, u ż y t k o w e j przestrzeni. Tablica jest napisem n o m i n a l n y m : „ d r z w i d o l a s u " , etykietką naklejoną na przedmiot, pełniącą f u n k c j ę d e i k t y c z n ą - wskazanie w y i m k a przestrzeni. A p e l a t y w z t a b l i c y ostrzegawczej przyczepiony jest d o d e i k t y c z n e g o n a p i ­ su: „ O t o las". Deiktyczność i i n f o r m a c y j n o ś ć są n i e w ą t p l i w e : w i e m y gdzie się z n a j d u j e m y , w j a k i m leśnictwie, w i e m y też - i t o jest najważniejsze - że t o las. Efekt a n t r o p o l o g i c z n y tablicy jest nieco paradoksalny. N i e o s w o j o n ą przestrzeń lasu z t r a d y c y j n e g o i m a g i c z n e g o myślenia zmienia w g e o m e t r y c z n y , u p o r z ą d k o w a ­ ny, utylitarnie postrzegany obszar, który zostaje n a z w a n y i w ł ą ­ c z o n y w eksploratorskie myślenie c z ł o w i e k a . 1 2 Las w d a w n i e j s z y c h k u l t u r a c h był przestrzenią „ o b c ą " - t a m t r u d n o b y ł o p o s ł u g i w a ć się „ n a t u r a l n y m i " , o b r o n n y m i mechaniz­ m a m i w y z n a c z a n i a k i e r u n k ó w , o r i e n t o w a n i a się w e d ł u g w ł a s ­ nego c e n t r u m ś w i a t a . T o był Chaos, w k t ó r y m „ z ł e " m o g ł o w o d z i ć g o d z i n a m i i aż d o zatracenia. N a w e t p r z e d m i o t y przynie­ sione s t a m t ą d miały o s o b l i w e w ł a ś c i w o ś c i : p r z y p i s y w a n o im nie t y l k o z d o l n o ś c i lecznicze, lecz także, o g ó l n i e j - magiczne. Ś w i a t o b c y t o d o m e n a d e m o n ó w , „ i n n e g o " , t o t r e m e n d u m i fasc i n a n a n s - coś, c o budzi lęk i bardzo p o c i ą g a . Opozycja polegała w i ę c nie na operacjach g e o m e t r y c z n y c h ( d a l e k i e - b l i s k i e ) , ale zawsze na w a r t o ś c i o w a n i u : dobre-złe, s w o j e - o b c e , o s w o j o n e -nieoswojone. 1 3 G e o m e t r y c z n e w y z n a c z n i k i u p o r z ą d k o w a n i a przestrzeni spra­ w n i e spełniają s w o j e f u n k c j e u ż y t k o w e i o d p o w i a d a j ą „ i n s t r u m e ­ n t a l n e m u " u m y s ł o w i c z ł o w i e k a . Są nimi tablica informacyjna, lepiej lub gorzej w y t y c z o n e trakty i ścieżki, w i d o c z n e słupki, na k t ó r y c h zaznaczono granice p o s z c z e g ó l n y c h r e w i r ó w lasu. D o t e g o trzeba d o d a ć s p o k ó j w s y m e t r y c z n y m porządku d r z e w , t e r e n ó w w y r ę b u i zalesień... 1 4 Z n a k i , tablice, liczby r e w i r ó w - t o gesty w p r o w a d z a j ą c e ład, który zawsze przepędza d e m o n y . N i e w ą t p l i w i e - coraz trudniej z g u b i ć się w przerzedzonych b o r a c h . A jednak, las - n a w e t z d y s c y p l i n u j ą c y m i w y o b r a ź n i ę znakami - pozostaje C h a o s e m , który trzeba p o w t ó r n i e oswajać; na słupie p o w i a d a m i a j ą c y m o w c h o d z e n i u do lasu, odnaleźć m o ż n a inne jeszcze inskrypcje. Kozikiem w y r y t e serce z zamazanymi inicjałami, o b o k deklaracja - „ K o c h a m K a r i n ę " i jeszcze - „ B y ł e m t u - Ziutek K . " Oto paradoksalna sytuacja: p i e r w o t n y c h a o s boru zostaje okiełznany przez kulturę, a później - p r z y z w y c z a j o n e m u przez nią p r z e c h o d ­ n i o w i zdaje się, że musi mieć z n a k o w e p o ś r e d n i c t w o w w i d z e n i u ś w i a t a - aby m ó g ł d o t k n ą ć „ n a t u r y " , ktoś musi m u p o w i e d z i e ć , że t o w ł a ś n i e czyni. T o paradoksalny efekt a n t r o p o l o g i c z n y n o w o ­ żytnej estetyki - artefakty m o g ą wracać d o porządku natury, jako przedmioty, j a k o jej elementy. 15 I tak d o k o n u j e się ó w paradoks: przestrzeń, c h o ć i n s t r u m e n t a l ­ nie i praktycznie u p o r z ą d k o w a n a , przybiera coraz bardziej na a n o n i m o w o ś c i , coraz w i ę c e j a u t o m a t y z m u w naszych na nią reakcjach. A n o n i m o w o ś ć i a u t o m a t y z m , t o efekt o s o b l i w e g o p o w r o t u d o stanu w y j ś c i o w e g o , taka przestrzeń zdaje się b o w i e m tracić z n a m i o n a w s z e l k i e g o u p o r z ą d k o w a n i a , staje się czymś na kształt „ N i c o ś c i " z f i l m o w e j o p o w i e ś c i dla dzieci Niekończącej się historii. T o także d i a g n o z a s t a w i a n a tracącemu w y o b r a ź n i ę p r a k t y c z n e m u i zaborczemu u m y s ł o w i . Wszystko trzeba roz­ poczynać o d początku - "zaznaczać s w o j ą o b e c n o ś ć , p o t w i e r d z a ć 30 1 6 Co w i ę c znaczy serce z inicjałami? Kto m ó w i ? Kto ma odebrać informację? Czy c h o d z i o posiadaczy inicjałów? Co znaczy gest p o z o s t a w i e n i a inskrypcji? Czy można m ó w i ć o z w y c z a j n y m , a w i ę c i n s t r u m e n t a l n y m , i n f o r m a c y j n y m przesłaniu? Co n a p r a w d ę znaczy t e n tekst? Czy jest p o w i a d o m i e n i e m : „ O z n a j m i a m , że k o c h a m . . . " ; p r ó b ą w y m u s z e n i a o d p o w i e d z i , n i c z y m w ś r e d n i o w i e c z n y m rycerskim w y z w a n i u ; chęcią s p r o w o ­ k o w a n i a działań: „czyż nie w a r t jestem uczucia, skoro..." A może t o deklaracja, licytacja hierarchii? Kto m ó w i , kto jest adresatem? Jaki jest cel? Inaczej - c o znaczy, że m ó w i ę , piszę, maluję znaki i n a w e t nie muszę ich p o d p i s y w a ć ? W e d ł u g Teresy S k u b a l a n k i te w ł a ś n i e s p o n t a n i c z n e napisy w y p e ł n i a j ą przede w s z y s t k i m f u n k c j e ekspresywne. W y d a j e się jednak, że klasyfikacja f u n k c j i m o w y i języka w e d ł u g Buhlera- J a k o b s o n a , nie wystarcza w t ł u m a c z e n i u t a k i c h działań. W y p o w i e d z i , takie jak p r z y t o c z o n e p o p r z e d n i o , d o s k o n a l e ilustrują w a r t o ś c i u j ą c y stosunek d o p r z e d m i o t u i adresata k o m u ­ nikatu. O s o b l i w o ś ć o w e g o w a r t o ś c i o w a n i a polega na j e g o kreacyjnym wymiarze: stwarzania, p o d p o r z ą d k o w y w a n i a , o s w a ­ jania, z a c z a r o w y w a n i a otaczającego Kosmosu i o s ó b w ł a ś n i e dzięki s ł o w n e m u g e s t o w i . „ O b i e k t y w n y " , m e c h a n i c y s t y c z n y świat zamienić się ma w p o z n a w a l n y i bezpieczny lebenswelt: t o ludzki świat, w k t ó r y m u s t a n a w i a się porządek, znaczenia, w a r t o ś c i , międzyludzkie s t o s u n k i . Z n a k i i napisy takie przykleja się d o miejsc przestrzeni. Nie są o n e już jednak, „ n o m i n a l n y m i " , a u t o n o m i c z n y m i k o m u n i k a t a m i , nie s t a n o w i ą też „ z a s t ę p n i k ó w " d e s y g n a t ó w . Przeciwnie - t o desygnaty, jak L e ś m i a n o w s k a łąka „raz nazwana p o imieniu, rozpozna się w ś r ó d reszty p r z e s t w o r u " , tak i t u w naszym lebenswelt, bo „ d o t k n ą ł e m ich myślą s w ą " ( L e o n a r d C o h e n ) . Pisanie służy a n t r o p o l o g i c z n e m u okiełznaniu świata. Napisy p o m a g a j ą w b e z p i e c z n y m w n i m istnieniu. Krajobraz szkoły - korytarze z obrazami, g a b l o t k a m i i gazetkami ś c i e n n y m i . „Szata i n f o r m a c y j n a " : dziecko ma dobrze się o r i e n ­ t o w a ć , gdzie jest gabinet muzyczny, gdzie p o k ó j nauczycielski i toaleta. M a także p o d l e g a ć p e r m a n e n t n e m u w y c h o w a w c z e m u o d d z i a ł y w a n i u . Trzeba w c i ą ż d o niego m ó w i ć . Żeby jednak usłyszało, musi najpierw samo p r z e m ó w i ć , odnaleźć się w prze­ strzeni. I z n ó w będą napisy: w toaletach, na ścianach, na ł a w k a c h w y r y t e scyzorykiem, w g n i e c i o n e d ł u g o p i s e m . M o ż e t o być trupia g ł ó w k a i napis: „ U w a g a ! s z k o ł a ! " „ W a m p i r szuka h o n o r o w e g o k r w i o d a w c ę k r w i ! " „ D z i e w c z y n y jesteście g ł u p i e ! - A ty jeszcze głupszy! - J a k ty, t o nikt nie jest taki g ł u p i ! " „ С С С Р Cygan Cygance Cyce Pieści" „ D e m p s e j i M e k p i s " „ W o l ę h... orać pole niż się uczyć w takiej szkole" „Erosy na l o s y " Krajobraz w y p e ł n i o n y jest „ o f i c j a l n y m i " inskrypcjami, t o f r a g ­ m e n t y czegoś, c o s w o i m istnieniem p r z e d m i o t o w y m w y p r z e d z a zjawienie się n o w e g o mieszkańca przestrzeni. To n a p i s y - p r z e d m i o t y , f r a g m e n t y Kosmosu. To posłania, które przynależą d o sfery „ i c h " , instytucji. Jak cała przestrzeń świata i ta w y m a g a podjęcia z a b i e g ó w zawłaszczenia, tzn. u p o r z ą d k o w a n i a , w p i s a n i a w nią siebie. Trzeba w niej w y z n a c z y ć s w o j e c e n t r u m , p o s t a w i ć znak istnienia. Z przestrzeni trzeba uczynić „ A n t r o p o k o s m o s " - z c e n t ­ rum i różnymi d r o g a m i . " Inskrypcje układają się w z d u m i e w a j ą c e k o m p o z y c j e . M o ż n a b y ł o b y je k l a s y f i k o w a ć w e d ł u g f u n k c j i , f o r m y p o d a w c z e j , o b e c ­ ności p i k t o g r a m ó w itd. M o ż n a w t e d y b y ł o b y m ó w i ć np. o „ w y - �znaniach m i ł o s n y c h " , b l u ź n i e r s t w a c h , przezwiskach, o b s c e n a c h , n a z w a c h z e s p o ł ó w , s a m o c h o d ó w , d i a l o g a c h , sentencjach. Kla­ syfikacja musi zostać p r z e p r o w a d z o n a , aby s p r e c y z o w a ć dalsze ustalenia, teraz jednak w y p a d a poprzestać na z a r y s o w a n i u jednej z m o ż l i w y c h interpretacji zjawiska. Czasem, na jednej płaszczyźnie znajdują się o b o k siebie teksty r ó ż n o r o d n e i t w o r z ą o s o b l i w e silva rerum, collage, s w o i s t y n o t a t n i k istnienia: ,,Odra P a n y " „Baby do garów - 8 marca" „ J e s t e ś z d o l n y m c z ł o w i e k i e m - t o p o c o ci jeszcze d z i e w c z y n y " ,,Hevimetal" „ S e r c e i strzała t o znak p e d a ł a " „ W r ó ć d o mnie - Lesser" „ Z a b i j policjanta w s o b i e " „ S z k o ł a i kości t o znak miłości ( O p o l e , w i a t a k o ł o szkoły podstawowej, 1989) W większości z n i c h m o m e n t „ r a d o s n e j t w ó r c z o ś c i " , ulegania w y z w a n i u pustej ściany, w y d a j e się p o t w i e r d z a ć p o w r a c a j ą c e stale intencje. Natura horret vacuum. Horror vacui w y z w a l a potrzebę działania p o r z ą d k u j ą c e g o , o s w a j a j ą c e g o świat. To nie kwestia metafizycznego dreszczu, lecz a n t r o p o l o g i c z n a koniecz­ ność. „ A k t y w a n d a l i z m u " m o g ą o k a z y w a ć się gestami egzysten­ cjalnej afirmacji przestrzeni, c h o ć w y n i k a j ą z o s o b l i w e g o prze­ kształcenia „ l ę k u " tak jak o p i s y w a ł g o w opozycji d o „ s t r a c h u " A n t o n i Kępiński. W o s i e d l o w e j „ b l o k o w a c i z n i e " to strach, a nie lęk jest psychiczną r z e c z y w i s t o ś c i ą . P r z e d m i o t o w y porządek miejskiej przestrzeni, n a w e t z jej a n o n i m o w y m i , o f i c j a l n y m i napisami, można o d c z u w a ć j a k o a n t r o p o l o g i c z n ą pustkę. 18 Osiedle, jak całe miasto, jest przestrzenią skrajnie u p o r z ą d ­ k o w a n ą . To tekst, który s w o j ą sztucznością, k o n w e n c j o n a l n o ś cią, zdaje się być najbardziej nienaturalny i w y p r o d u k o w a n y . J e g o a n t r o p o l o g i c z n y p r o g r a m o d p o w i a d a kartezjańskiej, i n ­ strumentalnej w y o b r a ź n i w s p ó ł c z e s n e g o c z ł o w i e k a . O d p o w i a d a także - w kategoriach e p i s t e m o l o g i c z n y c h - „ i n s t r u m e n t a l n e j r a c j o n a l n o ś c i . " N a s t a w i e n i e na s p r a w n o ś ć i praktycyzm t e g o p r o g r a m u znajduje u d o k o m e n t o w a n i e w informacyjnej szacie - p o w i a d a m i a n i e i a p e l a t y w s t a n o w i ą g ł ó w n e przesłanie n a p i ­ s ó w : nazw ulic, g i g a n t y c z n y c h n u m e r ó w na b l o k a c h , z n a k ó w drogowych, szyldów. 19 Przez s w o j ą p r z e d m i o t o w o ś ć i a u t o n o m i c z n o ś ć znaki te w t a ­ piają się w przestrzeń. Gest dzieci m a l u j ą c y c h ściany, d o r o s ł y c h z d o b i ą c y c h m a l u n k a m i b a l k o n y b l o k ó w , jest j a k b y w t ó r n y m zabiegiem o s w a j a n i a , w y z n a c z a n i a „ l u d z k i e g o w y m i a r u " w „ n a ­ t u r a l n e j " , „ u p r z e d m i o t o w i o n e j " przestrzeni miasta. Znaki i napisy „ s p o n t a n i c z n e " służą w i ę c zawłaszczeniu prze­ strzeni. Porządek i granice w y z n a c z o n e zostają przez inskrypcje i z d o b n i c z e i n w e n c j e u ż y t k o w n i k ó w . To j e g o w t ó r n e o s w a j a n i e jest d o k ł a d n y m , f u n k c j o n a l n y m o d p o w i e d n i k i e m działania m a g i ­ c z n e g o . W t y m być może streszcza się j e d n a z p o d s t a w o w y c h f u n k c j i magii. Sama czynność pisania jest realizacją magicznej f u n k c j i m o w y , „ k t ó r a - jak pisał badacz - przejawia się w naszej kulturze najczęściej w postaci r ó ż n e g o rodzaju t a b u i eufemiz­ m a c h , a jej celem jest p o r z ą d k o w a n i e świata na p o d s t a w i e bieżących potrzeb ludzi ( p r z y k ł a d e m k o m u n i k a t ó w , w k t ó r y c h f u n k c j a ta w y s t ę p u j e za znaczącym nasileniem są t z w . w y l i c z a n k i dziecięce)." 20 P o d o b n i e rzecz u j m o w a ł B r o n i s ł a w M a l i n o w s k i , akcentując r ó w n i e ż emocje, które w t a k i m działaniu są z a w a r o w a n e : „ W c z e ­ sne s ł o w a u ż y w a n e w d z i e c i ń s t w i e są ź r ó d ł e m ekspresji, a c o ważniejsze, s k u t e c z n y m s p o s o b e m działania. Dziecko żyje w ś w i e c i e s k u t e c z n y c h s ł ó w . Podczas g d y dla d o r o s ł y c h , w p e w ­ n y c h sytuacjach, s ł o w a m o g ą stać się realną siłą - w t y m sensie, że ich w y p o w i e d z e n i e jest r ó w n o z n a c z n e z b e z p o ś r e d n i m działa­ niem f i z y c z n y m - dla dziecka są o n e takie zawsze. Dają m u zasadniczą w ł a d z ę nad rzeczywistością i dostarczają s k u t e c z n y c h ś r o d k ó w poruszania, przyciągania l u b o d p y c h a n i a p r z e d m i o t ó w z e w n ę t r z n y c h i w y w o ł y w a n i a zmian w e w s z y s t k i c h elementach otoczenia." 21 W l u d o w y m m a g i c z n y m ś w i a t o p o g l ą d z i e mieściły się działania p o d o b n e . „(...) d a w n i e j - pisze D o r o t a S i m o n i d e s - w y p i s y w a n o w n i e w i d o c z n y c h miejscach d o m u , o b o r y , magiczne s ł o w a , które miały m o c a p o t r o p e i c z n ą . Były t o następujące brzmienia: Sator, A r e p o , Tenet, Opera, R o t a s . " A p o t r o p e i c z n y sens umieszczania inskrypcji był o c z y w i s t y . Gesty ośmieszania i o d p o w i a d a n i a na nie w e w s p ó ł c z e s n y c h napisach, umieszczania ich w o k r e ś l o n y c h miejscach, f u n k c ­ j o n a l n i e t a m t y m g e s t o m o d p o w i a d a j ą . Na ł a w k a c h m ł o d s z y c h klas znajdują się np. takie napisy silnie e m o c j o n a l n i e n a c e c h o w a ­ ne, w k t ó r y c h znaczenia s ł o w n i k o w e s ł ó w m o g ą być d z i e c i o m prawie niedostępne: 22 23 „Irena to szmata" „Jacek to dziwkarz" „Kryska t o k u r w a " „ T u siedziałem, t u pisałem, t u s w e życie z m a r n o w a ł e m " . Czarowanie świata d o t y c z y ć może kilku różnych działań. M o ż e c h o d z i ć o w y m u s z e n i e spełnienia się b u ń c z u c z n y c h o ś w i a d c z e ń k i b i c ó w (o czym pisał Barańczak), o p o j e d y n e k na s ł o w a -ośmieszania, przekleństwa. Przede w s z y s t k i m służy w y z n a c z a ­ niu g w a r a n t u j ą c y c h p o c z u c i e bezpieczeństwa granic s w o j e g o , a w i ę c u p o r z ą d k o w a n e g o i r o z p o z n a w a l n e g o świata. Nie można także w y k l u c z y ć , że ostateczny p o z i o m znaczenia k u l t u r o w e g o działań i ś w i a t o p o g l ą d u m a g i c z n e g o s p r o w a d z a się d o u s e n s o w nienia społecznie t w o r z o n e g o ś w i a t a . 21 P o w o d ó w u p r a w i a n i a n a p i s o w e j t w ó r c z o ś c i może być jeszcze wiele. W n o w e l i M r o ż k a Ostatni husarz - bohater o w ł a d n i ę t y jest ideą politycznej w a l k i . A że posiada r o m a n t y c z n e w y o b r a ż e n i e 0 potędze s ł o w a , na c h w i l ę n a w e t nie s p o c z y w a w s w y m niebezpiecznym i służącym także samorealizacji procederze: myląc p r z e c i w n i k ó w , zamyka się w p u b l i c z n y c h toaletach, aby t a m umieszczać s w e p ł o m i e n n e inskrypcje. G d y przez d z i w n ą z m o w ę w r o g a , zamknięto szalety - o d w a ż n i e kreśli napisy na ś n i e g u . M r o ż k o w s k i żart odsyła d o terapeutycznej m o ż l i w o ś c i opisu j ę z y k o w e j działalności, tu c e l o w o pomijanej. R ó w n i e ż d l a t e g o , że posiada o b f i t ą już literaturę. Obscena, w u l g a r y z m y , s t a n o w i ą jeden z g ł ó w n y c h t e m a t ó w „sztuki k l o z e t o w e j " 25 1 w o g ó l e w s z e l k i c h n a p i s ó w n a ś c i e n n y c h . Tak s k o m e n t o w a ł tę s p r a w ę J a m e s Barkę: „ C h a m s k i e f o r m y o r g a n i z o w a n i a przez sztukę ś w i a d o m o ś c i i w r a ż l i w o ś c i seksualnej mają d ł u g i r o d o ­ w ó d . W dzisiejszej Brytanii manifestują się n a j d o b i t n i e j na ścianach ubikacji p u b l i c z n y c h . Czy na w s i , czy w m a ł y m lub w i e l k i m mieście, gdzie t y l k o ubikacje oferują k a w a ł e k w o l n e j ściany, znaleźć można teksty i rysunki wyrażające g w a ł t , n i e n a ­ w i ś ć , obrzydzenie, w s t r ę t i pogardę, uciechę, rozkosz, pragnienie i śmieszność p ł c i . " Jest to „ w e r b a l n a i graficzna ekspresja płciowa." 26 2 7 Napisy łamiące t a b u p r z y w o i t o ś c i t o o c z y w i s t e d o w o d y złego s m a k u , gry i n s t y n k t ó w , mentalności i p o z i o m u kultury. G d y o g l ą d a się p o d o b n e inskrypcje na s z k o l n y c h ł a w k a c h , m a l u n k i w p o d r ę c z n i k a c h i g r y z m o ł y m ł o d s z y c h dzieci, można w n i c h zobaczyć także i inny p o z i o m użycia języka. Ł a m a n i e t a b u p r z y z w o i t o ś c i j ę z y k o w e j , przekraczanie granic w s t y d u - często m e c h a n i c z n e i naśladowcze, służy w istocie d o o b r o n y t a b u o w i e l e ważniejszego, być może o r g a n i z u j ą c e g o p o d s t a w o w e struktury w a r t o ś c i określonej s u b k u l t u r y . Z a u w a ż y ł a t o Hanna S z e w c z y k pisząc o subkulturze m ł o d z i e ­ ż o w e j . O s o b l i w o ś c i jej k o d ó w mieszczą się w s k ł o n n o ś c i d o b u d o w a n i a s y s t e m ó w „ m o w y t a j e m n e j " . Z n a k i - g e s t y znaczą w niej często przez sam fakt p o j a w i a n i a się, a nie przez odesłania d o p o w s z e c h n i e a k c e p t o w a n e j semantyki. Szczególna zaś rola przypada pisaniu: „ S ł o w o napisane jest n i e o d w o ł a l n e , nie m o ż n a się g o w y p r z e ć , przekształcić, zmienić s e n s u . " 28 Szacunek d o u t r w a l o n e g o znaku nie w y n i k a z j e g o n o m i n a l n o ści czy d e i k t y c z n o ś c i , t o przede w s z y s t k i m w i a r a w j e g o magiczność. O b s c e n y w m ł o d z i e ż o w y c h tekstach m o g ą w i ę c oznaczać o b r o n ę t a b u amore sacro przez ostentację m ó w i e n i a o amore profano. Ten j ę z y k o w y w y b i e g nie w y c z e r p u j e znaczeń nieprzy­ z w o i t y c h n a p i s ó w : może być, o czym w s p o m i n a n o , także m a g i ­ c z n y m , e m o c j o n a l n i e n a c e c h o w a n y m gestem. S e m a n t y k a o g r a ­ nicza się w t e d y d o e m o c j o n a l n e j aury - b l u ź n i e r s t w o , przekleńst­ w o t o p o r z ą d k o w a n i e świata w e d ł u g magicznej w i a r y w s p r a w ­ cze m o ż l i w o ś c i g e s t ó w . „Sator, A r e p o , Tenet, Opera, R o t a s " - t o s ł o w a - a m u l e t y , które mają bronić, o b r a ź l i w e - p o w i n n y działać czynnie. S ł o w n i k ( p o s z u k i w a n i e e t y m o l o g i i ) n i e w i e l e t u przesą­ dza. 31 �D w a w n i o s k i w tej materii muszą w y n i k a ć z lektury n a p i s ó w . „naszego ś w i a t a " , granic kompetencji i bezpieczeństwa. Są Ostentacja w p o s ł u g i w a n i u się o b s c e n a m i , o b o j ę t n o ś ć o d r y s o - gestami, które wykreślając s o c j o p s y c h o l o g i c z n e granice, obszar w a n y c h z n a k ó w , n a z w z e s p o ł ó w , znaki agresji, b l u ź n i e r s t w a , w ich w n ę t r z u czynią d o m e n ą s w o j s k o ś c i , miejscem w s p ó l n o t y . m o g ą służyć d o b u d o w a n i a w s p ó l n o t y , społeczności, g r u p y , Radosne i d r a m a t y c z n e eksklamacje p o z w a l a j ą wierzyć we która zna klucz d o języka t a j e m n e g o . Na ścianach powtarzają się w ł a s n e istnienie, są b o w i e m gestami w p i s y w a n i a się w świat, u p o r c z y w i e konstrukcje składające się z serca, i n i c j a ł ó w prze­ p o t w i e r d z a n i a s w o j e j o b e c n o ś c i , w szarym, u t y l i t a r n y m i a n o n i ­ d z i e l o n y c h z n a k i e m d o d a w a n i a i j a k o suma litery W M , czasem m o w y m świecie. w y n i k może być inny - W R M , ale o b o k może p o w s t a ć W S R M . Te Taka była geneza subway graffiti style w sztuce w s p ó ł c z e s n e j : skróty są licytacją i afirmacją m i ł o ś c i : W i e l k a M i ł o ś ć - W i e l k a „ W w y p a d k u a u t o r ó w graffiti najważniejszy jest fakt, że w ich R o m a n t y c z n a M i ł o ś ć - W i e c z n a Szalona R o m a n t y c z n a M i ł o ś ć . w ł a s n y c h oczach - p o d p i s y przez nich składane były piękne, że 29 O t o napisy, które p o s t r o n n e m u c z y t e l n i k o w i nie p o w i e d z ą nicze­ były dziełami sztuki. Robiąc jeszcze j e d e n krok w ich kierunku g o , a t y m , którzy znają klucz nie oznajmią nic p o n a d t o , c z e g o m o ż n a p o w i e d z i e ć , że nie b y ł o to dzieło sztuki p o d p i s a n e , ale wcześniej nie wiedzieli. Znaki a d r e s o w a n e są d o s p e ł n i o n e w s a m y m fakcie p o d p i s u . " p o t w i e r d z a j ą zakorzenienie w n i e j . wspólnoty, 3 1 Napisy, bazgranina na ścianach t o gesty i n d y w i d u a l i z m u , który 30 Rekonesans w ś w i a t n a p i s ó w zaledwie przeprowadził rozpoz­ najbardziej potrzebuje potwierdzenia przez w p i s a n i e się we nanie materii, z której o c z y w i s t o ś c i ą p r z y c h o d z i n a m o b c o w a ć na w s p ó l n o t ę . S w o i m gestem z a c z a r o w u j ę świat, żeby o w a I w o n a c o dzień. Jej niezauważalna, stała natarczywość w y w o ł u j e gesty chciała mnie kochać, żeby „ n a s i " w y g r a l i , a Irka była gorsza, inna, s p r z e c i w u i o d r z u c e n i a . O w e „ a k t y w a n d a l i z m u " m o g ą być dla poza naszą grupą. M a g i c z n o ś ć jest głoszeniem afirmacji g r u p y , o b s e r w a t o r a w a ż n y m i przesłaniami. Zaświadczają o stanie k u l ­ d o której należę i która gest m ó j o d c z y t a i będzie w i e d z i e ć , c o tury, ś w i a d o m o ś c i znaczy konstrukcja z r a d o s n y m serdecznym p i k t o g r a m e m : i mentalności ich a u t o r ó w i c z y t e l n i k ó w . Napisy w y d a j ą się być f u n k c j o n a l n y m o d p o w i e d n i k i e m d a w n y c h g e s t ó w m a g i c z n y c h . J a k w t r a d y c y j n y m ś w i a t o p o g l ą d z i e - służą I + P = WSRM zawłaszczeniu przestrzeni, jej w a l o r y z a c j i , tj. w y t y c z e n i u granic P R Z Y P I SY Nasze napisy niestety nie są tak bogate, jak przytoczone przez M.F. w „ T y g o d n i k u K u l t u r a l n y m " ( 2 2 maja 1 9 8 8 , s. 1 4 ) . S. K o ł a c z k o w s k i , Nasz stosunek estetyczny do poezji ludo­ wej, ( w : ) tenże. Portrety i zarysy literackie. W a r s z a w a 1 9 6 8 . P r e z e n t o w a n y szkic jet pierwszą przymiarką d o w i ę k s z y c h s t u d i ó w . Stąd w y n i k a j e g o o g r a n i c z o n y zakres - przyjęcie jednej t y l k o , a n t r o p o l o g i c z n e j p e r s p e k t y w y i t o w kategorii teorii p o ­ trzeb. Kwestie inne - charakterystyki r o z m a i t y c h o d m i a n , klasyfi­ kacje t e k s t ó w , p r o b l e m y teoretyczne (akty m o w y , k o m u n i k a ­ cja...), p y t a n i a historyczne, f u n k c j o n o w a n i e w ramach „ k o n t r k u l t u r y " , s w o i s t e j anarchiczności n a p i s ó w , p o w i ą z a n i e z tradycjami karnawalizacji kultury - t o t y l k o niektóre p r o b l e m y , które roz­ w i j a n e będą później. J.S. B y s t r o ń , Napisy, ( w : ) tenże, Tematy, które mi odradzano. Warszawa 1980. T. S k u b a l a n k a , Język napisów miejskich na tle polszczyzny potocznej, ( w : ) Miejska polszczyzna mówiona. Metodologia badań, K a t o w i c e 1 9 7 6 , s. 6 7 . J . Lalewicz, Napis i wypowiedź, „ T e k s t y " , 1 9 7 3 nr 1, s. 104. Wiąże się z t y m p e r s p e k t y w a g o d n a o s o b n y c h przemyśleń. Uprzedmiotowienie to przypomina jeden z ważnych dylematów n o w o ż y t n e j estetyki - m i m e t y c z n o ś c i , ale także i t w o r z e n i a a r t e f a k t ó w ( J . B i a ł o s t o c k i , Pięć wieków myśli o sztuce. W a r ­ s z a w a 1 9 7 6 , t u : „Barok": styl, epoka, postawa). Kwestia pers w a z y j n o ś c i bądź p r o d u k o w a n i a p r z e d m i o t ó w w ł ą c z a j ą c y c h się w porządek natury, k o r e s p o n d u j e z n a s t a w i e n i a m i racjonalistycz­ n y m i . Tu zaczynają się pułapki i n s t r u m e n t a l n y c h p o s t a w w o b e c K o s m o s u (R. K w a ś n i c a , Dwie racjonalności. Od filozofii sensu ku pedagogice ogólnej, W r o c ł a w 1 9 8 7 ) . Barańczak, W kręgu stadionu: „Nasza wola - Polska gola!", ( w : ) tenże, Czytelnik ubezwłasnowolniony, Paryż 1 9 8 3 , s. 4 4 . Tamże, s. 4 5 . T. S k u b u l a n k a , op. cit. R. K w a ś n i c a , o p . cit., K.T. Toeplitz, Kartezjusz, sierota, ( w : ) Kartezjusz, Rozprawa o metodzie. W a r s z a w a 1 9 8 0 . W . Lubas, Badania nad językiem mieszkańców Katowic, ( w . ) Miejska polszczyzna..., o p . cit.; B. D u n a j , Sytuacja komuni­ kacyjna a zróżnicowanie polszczyzny mówionej, „ J ę z y k P o l s k i " LXV ( 1 9 8 5 ) , z. 2 - 3 ; R. Hoggart, Spojrzenie na kulturę robotniczą w Anglii, W a r s z a w a 1 9 7 6 . J , Dorst, Si/a życia. Warszawa 1 9 8 7 . L. S t o m m a , Antropologia ku/tury wsi polskiej XIX wieku. W a r s z a w a 1 9 8 6 ; A. Zadrożyńska, Powtarzać czas początku. W a r s z a w a 1 9 8 5 ; J . L o t m a n , O pojęciu przestrzeni geograficznej w średniowiecznych tekstach staroruskich, „ T e k s t y " , 1 9 7 4 nr 3. 1 2 3 4 5 8 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 32 I R. K w a ś n i c a , o p . cit. J.S. B y s t r o ń , o p . cit. J . Olędzki, Znaki istnienia, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R. XXXIX, 1 9 8 5 , nr 1-2. D. S i m o n i d e s , Śląski antropokosmos ludowy, „ K w a r t a l n i k Opolski" (w druku). Jest t o t e n sam p r o b l e m m e c h a n i z m u z d e g e n e r o w a n y c h w a r t o ś c i , c o zamiana kategorii „ k a t h a r s i s " na „ r e l a k s " , które opisał B. S u ł k o w s k i , Zabawa. Studium socjologiczne. Warszawa 1985. R. K w a ś n i c a , op. cit., por. także, Człowiek w nauce współ­ czesnej. Rozmowy w Castelgandolfo. Paris 1 9 8 8 . J . B a n a c h , Konstruowanie irecepcja wypowiedzi językowej, Wrocław 1984. B. M a l i n o w s k i , Ogrody koralowe i ich magia. Język magii i ogrodnictwa, [ w : ] Dzieła, t. 5, Warszawa 1 9 8 7 , s. 115. D. Simonides, Wierzenia i zachowania przesądne, [w:] Folklor G ó r n e g o Śląska, K a t o w i c e 1 9 8 9 , s. 2 7 2 . F. Kotula, Smieciarze, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R. X I I I , 1 9 5 9 , nr 1-2. P. Berger, T. L u c k m a n , Społeczne tworzenie rzeczywistości. Warszawa 1983. S. Mrożek, Opowiadania, Kraków 1974. Polityczność o w y c h n a p i s ó w także b y w a p r o b l e m a t y c z n a . O t o inskrypcja z k o ń c a XIX w i e k u p r z y p o m n i a n a (?) w d w o r ­ c o w y m szalecie ( 1 9 8 9 ) : Sraj Polaku c o masz siły Niech w i e Europa cała Że ze w s z y s t k i c h w o l n o ś c i jakie były Ta ci j e d n a pozostała. J . Barkę, Pornografia i sprośność w literaturze i społeczeńst­ wie, „ L i t e r a t u r a na ś w i e c i e " , 1 9 7 3 , nr 8 - 9 s. 1 7 8 . H. Szewczyk, O niektórych tekstach subkultury uczniows­ kiej, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R. X X X V I I , 1 9 8 3 , nr 3 - 4 , s. 1 9 6 . N a p i s - z n a k staje się p u b l i c z n ą w ł a s n o ś c i ą . M o ż n a g o w i ę c u n i e w a ż n i ć , p r z e l i c y t o w a ć w o d w r a c a j ą c y m geście ośmieszenia. Wystarczy dopisać d o miłosnej deklaracji: „ S e r c e i strzała t o znak p e d a ł a " . Słownikowe znaczenie s ł ó w nie jest t u istotne - w a ż n i e j ­ szy sam gest, zmiana już istniejącego napisu. P o d o b n i e jest z adresatem haseł k i b i c ó w s p o r t o w y c h , S. Barańczak, op.cit. W. J a w o r s k a , Kilka uwag o folklorze plastycznym w środo­ wisku miejskim, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R. X L I , 1 9 8 7 , nr 1-4. 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 �