https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/955e3787acd2b9a6e00bab10a63b03f9.pdf d7aad56c31bcff24a5dfe8459e872174 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2270 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2106 Title A name given to the resource Sztuka a vista. Folklor strajkowy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.44-49 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Czestaw Robotycki SZTUKA A VISTA Folklor strajkowy Tak n a z w a ł e m rodzaj a n o n i m o w e j t w ó r c z o ś c i w y w o ł a n e j sta­ B a r t h e s ) , rozróżnianie ludzi w kategoriach „ s w ó j " - „ o b c y " , nem s p o ł e c z n e g o w r z e n i a . Taka s p o n t a n i c z n a , n i e c y z e l o w a n a , deformacja krążących informacji przez m e c h a n i z m y p o w s t a w a ­ 3 „ d o r a ź n a " sztuka ma z n a m i o n a sztuki l u d o w e j . Jest z b i o r o w ą nia p l o t k i reakcją na sytuację n i e c o d z i e n n ą angażującą ludzkie emocje. zacieraniu się a u t o r s t w a i p o w s t a w a n i u w a r i a n t ó w i o b o c z n o ś c i Sztuka ta, często u l o t n a i n i e t r w a ł a , zrozumiała t y l k o w kontekście t e m a t y c z n y c h , a d o k o n u j ą c a się przez bezpośredni przekaz treści. w s p ó ł c z e s n y c h jej zdarzeń, jest t y c h zdarzeń s w o i s t ą kroniką. Cechą „ l u d o w e g o w i d z e n i a ś w i a t a " jest także j e g o n i e ś w i a d o m a W y d a r z e n i a w stoczni gdańskiej w sierpniu 1 9 8 0 r o k u , brze­ m i e n n e w społeczne s k u t k i , były też c i ą g i e m dramatycznych i s t e r e o t y p u , folkloryzacja t e k s t ó w polegająca na i n t e n c j o n a l n o ś ć i sensualizm. M e c h a n i z m l u d o w e g o ś w i a t o p o ­ g l ą d u odsłannia także, jak pisze M i c h a i ł B a c h t i n , „ u k r y t ą a m ­ sytuacji, które n a t y c h m i a s t z n a j d o w a ł y s w o j e o d b i c i e w a n o n i ­ biwalentną m o w e j t w ó r c z o ś c i . Nie s p r a w ą e t n o l o g a jest społeczna analiza c z ł o w i e k a i myśli l u d z k i e j . " A m b i w a l e n c j a ta wyraża się także i nie dającą się ostatecznie z d e f i n i o w a ć naturę 4 g d a ń s k i e g o protestu p r z e c i w s t a n o w i g o s p o d a r k i , b ł ę d o m w ł a ­ i w t y m , że c h w i l o m najwznioślejszym t o w a r z y s z y często śmiech, dzy i jej p o s u n i ę c i o m w n a j w a ż n i e j s z y m s p r a w o m n a r o d o w y m w t ó r u j e utrzymana w tyr- kraju. W a r t o jednak już z pewnej p e r s p e k t y w y popatrzeć o k i e m e t n o l o g a na t a m t e w y d a r z e n i a jak tejskim k a n o n i e poezja i l u d o w y d o w c i p jednocześnie, ukazując na taką sytuację s o c j o k u l t u r o w ą , której m e c h a n i z m y p o w o ł a ł y d o t y m s a m y m d w i e zwierciadlane strony działań. k r ó t k o t r w a ł e g o życia rodzaj sztuki, lub szerzej f o l k l o r u , s t a n o w i ą ­ c e g o zajmujący materiał dla badacza zjawisk kultury. Strajk o k u p a c y j n y jest specyficzną sytuacją społeczną, która p o d d a j e się analizie z w i e l u p u n k t ó w w i d z e n i a . Narzucające się O t o niżej rodzaj komentarza d o d o k u m e n t a c j i g r o m a d z o n e j na g o r ą c o przez licznych kronikarzy. społecznie i e k o n o m i c z n i e analizy nie w y c z e r p u j ą zagadnienia. M o ż l i w e i intrygujące są także inne spojrzenia. J e d n y m z n i c h jest e t n o l o g i c z n a p e r s p e k t y w a w przyjętym w y ż e j r o z u m i e n i u . Strajk w stoczni gdańskiej z sierpnia 1 9 8 0 roku doczekał się już dokumentacji filmowej, szczegółowego (prawie scenicznego) zapisu z t o c z ą c y c h Etnologia może być nauką analizującą k u l t u r o w e zjawiska się obrad, d r o b i a z g o w e g o kalendarium, posiada bogatą d o k u m e n t a c j ę z d j ę c i o w ą , w k o ń c u stał się k a n w ą w s p ó ł c z e s n o ś c i w s p o ł e c z e ń s t w a c h m a s o w y c h . Jest t o zakres, n a g r o d z o n e g o f i l m u f a b u l a r n e g o . Skłania to d o p o d e j m o w a n i a j a k i e g o ta d y s c y p l i n a d o n i e d a w n a w Polsce nie miała. Przyjmuję, analiz t e g o f e n o m e n u . Istnieje analiza t e o r e t y c z n o - l i t e r a c k a Marii że j a k o nauka e t n o l o g i a p o d e j m u j e w ą t k i i d o p o w i a d a interpreta­ J a n i o n sygnalizująca r o m a n t y c z n e praźródła działań s t r a j k o w y c h cje w t e d y , g d y inne nauki ( n p . s o c j o l o g i a , p s y c h o l o g i a społecz­ r o b o t n i k ó w , gdański a l m a n a c h „ P u n k t " w całości p o ś w i ę c o n y na) porzucają p r o b l e m a t y k ę jako w y j a ś n i o n ą . Etnologia chętnie został m a t e r i a ł o m ze strajku w stoczni gdańskiej. A u t o r z y w y d a w - 5 6 reinterpretuje fakty k u l t u r o w e w z b o g a c a j ą c je o n o w e w y m i a r y n i c t w a prezentują w n i m w y ł ą c z n i e faktografię z k r ó t k i m k o m e n ­ przez i n n y c h niedostrzegane. Stąd dla w i e l u jest dyscypliną tarzem. W zamieszczonych o m ó w i e n i a c h w y r a ź n i e w i d a ć k i e r u ­ „ g r a s u j ą c ą " na p o g r a n i c z a c h . Chętnie w c h o d z i w związki z teorią nek interpretacji: s o c j o l i n g w i s t y k ą , semiotyka, analiza teoretycz- literatury, s o c j o l i n g w i s t y k ą , s e m i o t y k ą czy historią. noliteracka. Etnologia w s k a z u j e na t o , c o w kulturze s y m b o l i c z n e j ma charakter t r u d n o W y k o r z y s t u j ą c materiały zawarte w e w s p o m n i a n y c h o m ó w i e ­ z m i e n n y , u t r w a l o n y . O d k r y w a m e c h a n i z m y m i t o l o g i z a c j i i pet­ niach oraz myśli Marii J a n i o n , d o p o w i e m niniejszym tekstem ryfikacji zjawisk k u l t u r o w y c h , poszukuje matryc s t r u k t u r u j ą c y c h p e w n e interpretacje e t n o l o g i c z n e , pozostając z u z n a n i e m dla tez ludzkie myślenie. Etnologia - tak jak ją r o z u m i e m - jest nauką, a u t o r ó w i nie p o d w a ż a j ą c ich intuicji, bliskich przecież e t n o l o g i i która e k s p o n u j e w pogranicza. 1 analizach w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y takie jej elementy, które w oczach u c z e s t n i k ó w s p o ł e c z e ń s t w m a s o w y c h Socjograficznie rzecz ujmując, specyfika strajku o k u p a c y j n e g o u c h o d z ą za z a b o b o n y , przesądy, odpryski m a g i c z n e g o myślenia. polega na t y m , że z w a ż n y c h dla g r u p y ludzi p o w o d ó w zawiesza Te elementy się pracę i oblegając kultury, najczęściej nieuświadamiane, stanowią resztki d a w n y c h s p o s o b ó w w i d z e n i a świata pozornie nie znaj­ miejsce pracy w y w i e r a się nacisk na p r a c o d a w c ę . Sytuacja taka p o w o d u j e , że o t o nagle w j e d n y m d u j ą c y c h już dzisiaj miejsca w ś w i a t o p o g l ą d z i e o p a r t y m j a k o b y miejscu znajduje się liczna g r u p a ludzi umyślnie izolująca się. na racjonalnej a r g u m e n t a c j i i e m p i r y c z n y m w y j a ś n i a n i u . Etnolog Z a m y k a się o n a i skazuje na w y ł ą c z n i e w e w n ę t r z n e interakcje. podkreślać będzie, że istnieją p e w n e t r w a ł e ( u t r w a l o n e ) m e c h a ­ M u s i t o t w o r z y ć (z p u n k t u w i d z e n i a p s y c h o l o g i i s p o ł e c z n e j ) , nizmy „ l u d o w e g o s p o s o b u r e a g o w a n i a i w i d z e n i a ś w i a t a " , które specyficzną więź, nacisk i formę ekspresji w obrębie p o b u d z o n e sytuacją sterują k u l t u r o w y m i z a c h o w a n i a m i , o d p o r ­ W s z y s t k o t o miało miejsce w G d a ń s k u . D o d a j m y , że strajk t r w a ł ne na z m i e n n o ś ć a t r y b u t ó w ludzkich d z i e j ó w . Niech nie myli nas długo, b o g a c t w o k u l t u r o w y c h metafor przysłaniające w s p o m n i a n e m e ­ k o m i s j i ) , nużył o c z e k i w a n i e m , ograniczał i w y z w a l a ł zarazem c h a n i z m y , są o n e charakterystycznie u t r w a l o n e w różne f o r m y ekspresji i z a b a w y . U c z e s t n i k ó w strajku z m u s z o n y c h reakcjach ludzi należących d o j e d n e g o „ k r ę g u grupowych obfitował w chwile dramatycznych spięć grupy. (rozmowy kulturowego". d o w y ł ą c z n e g o bezpośredniego k o m u n i k o w a n i a się zjednoczył Z t e g o płynie moje przekonanie, że element l u d o w y w kulturze t o w s p ó l n y m celem i d o l ą . Sytuacja ta została tak opisana: „ J u ż na taki element, który p o w s t a ł j a k o w y n i k działania s a m y m początku strajk w y z n a c z y ł s w o j e granice. Przyjęta w sier­ nazwanego w y ż e j „ l u d o w y m s p o s o b e m r e a g o w a n i a " , i nie jest a t r y b u t e m p n i u polityka była przez strajkujących tak w y k ł a d a n a : nie popeł­ w a r s t w y (klasy) społecznej. W etnografii polskiej p o g l ą d y takie n i m y błędu g r u d n i a , nie w y j d z i e m y poza bramy stoczni. Nie głoszą dzisiaj w s z y s c y ci spośród e t n o g r a f ó w , którzy zorien­ p o d e j m i e m y ż a d n y c h z e w n ę t r z n y c h działań, które d a ł y b y w ł a d z y t o w a n i są na analizy w e w n ą t r z k u l t u r o w e . s p o s o b n o ś ć d o kontrakcji. I strajk stał się ś w i ę t e m w y z w o l o n y c h 2 skrócie, s ł ó w , praktyką czystej ekspresji (...) Inaczej niż r e w o l u c j a strajk p r z y p o m i n a m i n a z y w a m niektóre m e c h a n i z m y l u d z k i e g o myś­ jest f o r m ą zaniechania, c z y n e m p a r a d o k s a l n y m , p o n i e w a ż p o l e g a lenia w p ł y w a j ą c e na k s z t a ł t o w a n i e k u l t u r y t y p u l u d o w e g o . Są t o : na n i e - c z y n i e n i u , na p o w s t r z y m y w a n i u się o d z w y k ł y c h działań Na potrzeby niniejszego a r t y k u ł u , w największym s w o i s t e w a r t o ś c i o w a n i e czasu i przestrzeni, symbolizacja i m i t y - p r o d u k c y j n y c h i nie p o d e j m o w a n i u ż a d n y c h działań zastępczych, zacja zjawisk które m o g ł y b y w y p e ł n i ć p o w s t a ł ą pustkę. Pustkę tę w y p e ł n i a j ą 44 ( w sensie jaki nadaje t e m u p r o c e s o w i Roland �s ł o w a , które i n n y c h zmusić mają d o podjęcia o c z e k i w a n y c h przez n o ś ć " ) . Rację ma S t a n i s ł a w Rosiek pisząc, że te s y m b o l e r ó w n o ­ strajkujących działań." w a ż n e są trzem p o k ł a d o m k u l t u r o w y m strajku: n a r o d o w o - p a t ­ 7 Strajk w y t y c z y ł w i ę c s w o j e granice i o d m i e n i ł czas, o w ł a ś c i w e r i o t y c z n e m u , r e l i g i j n o - k a t o l i c k i e m u i p l e b e j s k i e m u . Te k u l t u r o ­ j e g o poczucie. U c z e s t n i c t w o w n i m nie jest c z y n n o ś c i ą c o d z i e n ­ w e p o k ł a d y o d k r y w a ć można w k a ż d y m s k r a w k u d o k u m e n t a c j i ną i nie w s z y s t k i m przypadło w udziale. N a d t o , jak w obrzędzie, g d a ń s k i c h w y d a r z e ń . P r z e k o n y w a j ą c o brzmią zdania J a n a Strze- 10 w y t y c z o n o obszar, na k t ó r y m o b o w i ą z u j e n i e z w y k ł y czas, a ten l e c k i e g o : „ P o w s t a n i e i r o z w ó j Solidarności s t w o r z y ł o i stwarzać z kolei w y w o ł u j e nadmiar ekspresji:„akt zawieszenia społecznej będzie w i e l e zjawisk i m o m e n t ó w ukazujących g ł ę b o k i e związki praksis w p r o w a d z a d o krainy czystej ekspresji. M ó w i e n i e , które łączące polski ruch r o b o t n i c z y z o b e c n o ś c i ą , rolą i s y m b o l i k ą w y z w a l a się t y m s p o s o b e m z k r ę p u j ą c y c h je d o t ą d chrześcijaństwa i Kościoła w naszej kulturze, w jej tradycjach więzów poszukuje d o p i e r o zakorzenienia w innej praksis (...). Jest t o i w jej w s p ó ł c z e s n o ś c i . N i e z a p o m n i a n a brama stoczni gdańskiej m o m e n t szaleństwa strajku (znany r ó w n i e ż w s z y s t k i m r e w o l u c ­ z portretem Papieża, c o d z i e n n a msza lokująca liturgię w ś r o d k u j o m ) , w k t ó r y m następują szybkie radykalne p r z e w a r t o ś c i o w a n i a . szpaleru s t o c z n i o w c ó w , czyniące z niej stałą towarzyszkę ich Ś w i a t staje na g ł o w i e . " 8 A n a l o g i e ze ś w i ę t e m , k a r n a w a ł o w y m rozstrzygnięć i oczekiwań. Robotnicza golgota, wzniesiona o d w r ó c e n i e m ś w i a t a na opak w czasie strajku, są w t y m w y p a d k u w s p o ł e c z n y m czynie na miejscu ofiar k o n f l i k t u sprzed dziesięciu bardzo bliskie. U w y p u k l a j ą je i te s t w i e r d z e n i a : „ w y z w a l a j ą c a się lat, t o t y l k o najważniejsze, najbardziej znane znaki t e g o z n a m i e n ­ m o w a zerwała z rytualną t y t u l a t u r ą n o w o m o w y i z w y p r a c o w a ­ nego z w i ą z k u . " " D o d a j m y : z w i ą z k u w s w o i m d u c h u n y m i przez nią j ę z y k o w y m i s p o s o b a m i u t w i e r d z a n i a hierarchii b a r o k o w e g o , l u d o w o - k a t o l i c k i e g o , tak charakterystycznego dla partyjno-rządowej. polskiej p o b o ż n o ś c i . (...) Wypowiedzi łatwo przyjmowały per­ bardzo s p e k t y w ę personalną ( w której m o ż l i w y jest p o l i t y c z n y d o w c i p ) W y m i e n i o n e w y ż e j tradycje r o z b u d z o n e w gdańskiej stoczni (...), naruszały społeczne t a b u , ś w i a d c z y t o o zmianie perspek­ o b e c n e były w e w s z e l k i c h f o r m a c h ludzkiej a k t y w n o ś c i , jakie ta t y w y . (...) W stoczni rozpadły się rytualne f o r m y oficjalnych n i e z w y k ł a sytuacja w y w o ł a ł a . Dostrzegało się je w z b i o r o w y c h zebrań, narad, o r g a n i z o w a n y c h demonstracji, (...) strajk d o p u s z ­ o d r u c h o w y c h z a c h o w a n i a c h , w s p o s o b a c h dekoracji bram i m u ­ czał s p o n t a n i c z n ą a k t y w n o ś ć , przemienność ról, brak s c e n o p i s u , r ó w , w t w ó r c z o ś c i plastycznej, a także w t w ó r c z o ś c i literackiej. demokratyzację przestrzeni. N o w y styl mieścił w sobie p o e t y k ę Przemieszane i nakładające się na siebie, t w o r z y ł y i n t y m n e j r o z m o w y , p u b l i c z n e zwierzenie i patos przysięgi na patosu i l u d o w e g o o d p u s t u , determinacji i z a w o ł a ń o Bożą łaskę. krucyfiks, zezwalał na żart i i m p r o w i z o w a n e o p o w i a d a n i e . N u d ę i hieratyczność rytuału o d m i e n i ł w ż y w i o ł o w o ś ć ś w i ę t a . " 9 mozaikę J u ż o b s e r w a t o r strajku z zewnątrz natykał się na n i e c o d z i e n ­ ność. O t o m u r y i bramy stoczni, n i e z a u w a ż o n e na c o dzień Zamknięcie, ś w i a d o m o ś ć w s p ó l n o t y c e l ó w i losu (strajk zerwał w pełnieniu swej utylitarnej f u n k c j i , zostały u d e k o r o w a n e k w i a ­ z systemem oficjalnej k o m u n i k a c j i , doniesienia o f i c j a l n y c h mass- t a m i , flagami, portretami. M u r y - za k t ó r y m i dział się strajk - m e d i ó w p r z y j m o w a n o j a k o wieści z o b c e g o ś w i a t a ) s p o t ę g o w a ­ - zostały zaznaczone i magicznie w z m o c n i o n e . Przydano m u r o m ło poczucie przynależności d o naszego ś w i a t a , d o w y r a ź n e g o znaczenie g r a n i c y ś w i a t ó w . Granica ta, jak uczy e t n o l o g i a , jest a r t y k u ł o w a n i a t e g o p o c z u c i a w opozycji , , m y " - , , o n i " i u s t a n o ­ zawsze s p r a w ą bardziej ludzkiej ś w i a d o m o ś c i , niz fizyczności w i e n i a p o d s t a w o w y c h s y m b o l i narodzonej w s p ó l n o t y (sztandar 1 w ł a ś c i w i e o d d a j e t o impresja o b s e r w a t o r a sprzed b r a m y numer n a r o d o w y , krucyfiks, rzeźba s t o c z n i o w c a , emblemat 2 (miejsca dla większości szczególnego, bo „Solidar­ „uświęconego" �k r w i ą roku 1 9 7 0 ) . Była ona n i e u ś w i a d a m i a n y m miejscem m e d i a ­ n i o w c a - bliska l u d o w e m u p r z e d s t a w i e n i u Chrystusa Zmart­ cji, k o n t a k t u i rozdziału między ś w i a t a m i : „ N a plac przed g ł ó w n ą w y c h w s t a ł e g o , powtarzająca zarazem (nie w i e m czy ś w i a d o m i e ) bramą p r z y c h o d z i tysiące ludzi. Słuchają zachłannie g ł o ś n i k ó w charakterystyczny gest Lecha Wałęsy znany z f i l m o w y c h z a p i s ó w i boją się t e g o co słyszą. O d c h o d z ą rozglądając się na b o k i , strajku. w r a c a j ą , jest ich w i ę c e j , p o d a j ą t a m t y m w kombinezonach W y k o r z y s t u j ą c relację z a l m a n a c h u „ P u n k t " p r z y p o m n i j m y , jak papierosy i kwiaty,' krzepią się z n i m i , lecz czy o d w a ż y l i b y się t a m w y g l ą d a ł o otoczenie s t o c z n i . w e j ś ć i pozostać. Miejsce, w k t ó r y m strajk styka się z m i a s t e m , jest zywała do procesyjnego rozedrgane i zapalne. Po tej stronie k o t ł u j e się Polska z a k o m p l e k ­ k w i a t a m i i c h o r ą g w i ą M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j . N a d t o na 18 Brama numer 2 w y s t r o j e m n a w i ą ­ ołtarza na Boże Ciało - przybrana siona i n e r w o w a , p o tamtej stronie stocznia, która z a c h o w u j e się bramie z n a j d o w a ł y się w i z e r u n k i M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j jak w o l n a r e p u b l i k a . . . " oraz J a n a Pawła II. Rozpostarty był także w i e l k i transparent 1 2 M u r y stoczni w i d a ć z p o c i ą g u . Stały się granicą, która przemó­ z napisem „Proletariusze w s z y s t k i c h z a k ł a d ó w łączcie się". Na w i ł a . P o j a w i ł y się na n i c h napisy. Napisy na m u r a c h mają s w o j e m u r a c h stoczni z a w i e s z o n o d w a srebrne orły z n a c z n y c h roz­ życie - pisał J a n St. Bystroń. Są takie c o „ p o z o s t a j ą w ścisłym m i a r ó w i przybrano je r ó w n i e ż k w i a t a m i . Wszystkie posterunki z w i ą z k u z c z ł o w i e k i e m , kładzione w nastroju chwili afektu, służb p o r z ą d k o w y c h o z d o b i o n e były k w i a t a m i i flagami n a r o d o ­ podniosłym, podochoconym, namiętnym, napisy, w y m i . Służba p o r z ą d k o w a nosiła b i a ł o - c z e r w o n e opaski z her­ przezeń w które są życzeniem, zaklęciem, pamiątką, agitacją, p a s z k w i l e m . " 13 b e m Gdańska. Brama numer 3 u d e k o r o w a n a została obrazem Były i są f o r m ą agitacji - pisze w i n n y m miejscu Bystroń - „ t a k i M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j . Przydana d o obrazu flaga naro­ d o r y w c z o kładziony napis zastępował d z i e n n i k satyryczny, które­ dowa g o cenzura nie przepuściła, g d y j e d n y m s ł o w e m był uzewnętrz­ n a z w a n o „ M a t k ą Boską S t r a j k o w ą " (później m o ż n a b y ł o kupić n i e n i e m o p i n i i szerokich w a r s t w z n a j d u j ą c y c h się p o d baczną graficzną o d b i t k ę „ M a t k i Boskiej S t r a j k o w e j " ) . opieką p o l i c y j n ą . " Pomijając 1 4 Na m u r a c h stoczni o d n a j d o w a ł o się napisy będące p o l i t y c z n ą informacją: u t w o r z y ł a k o m p o z y c j ę , którą n a t y c h m i a s t „Walczymy o sprawiedliwość dla całej Polski", i na t r w a l e inne d r o b n e już elementy z d o b n i c z e podkreślić w y p a d a , że wszelkie parafrazy uaktualniające tematy, t o specjal­ ność l u d o w a . Szybkie k r e o w a n i e n o w e j „ p a t r o n k i " strajku też „ S t r a j k Solidarności t r w a " , „ C z ł o w i e k rodzi się i żyje w o l n y m . " b y ł o w y r a z e m l u d o w e g o s p o s o b y interpretacji ś w i a t a . D o l u d o ­ Niektóre przyjęły f o r m ę w i e r s z o w a n y c h porzekadeł: „ M y z l u ­ w e g o k a n o n u należały także bogate dekoracje k w i a t o w e w o k ó ł d e m , lud z nami, m y s t o c z n i o w c y się nie d a m y " , inne miały „ ś w i ę t y c h o b r a z ó w " . „ O d p u s t o w y " charakter miał styl noszenia b u d o w ę magicznej przestrogi: „ U w a g a ! ! ! kto niszczy rolnika, się p r z y w ó d c y s t r a j k o w e g o o b w i e s z o n e g o d e w o c j o n a l i a m i , p o d ­ r o b o t n i k a , Ojczyznę i matkę ziemię z przyrodą, ten sam z g i n i e . " 15 Z n a n e są liczne przypadki umieszczania na krzyżach, f i g u r a c h kartek z prośbami lub napisami. Przytacza takie przykładu z roku 1864 z Krakowa J.S. Bystroń. 16 Znalazły się też kartki na pisującego dokument państwowej wagi wielkim, szmirowatym d ł u g o p i s e m . A t r y b u t y tu w y m i e n i o n e , noszone w najlepszej wierze, były r ó w n o c z e ś n i e n i e ś w i a d o m y m złamaniem k o n w e n c j i ( c o marzyłoby się n i e j e d n e m u awangardziście) i mogą (ambiwalentnej) być d r e w n i a n y m krzyżu przed bramą stoczni. Do krzyża przypięto k o l e j n y m przykładem k a r n a w a ł o w e j estetyki f r a g m e n t z p o e m a t u G iaur George'a Byrona w p o l s k i m t ł u m a c z e ­ strajku. R ó w n o c z e ś n i e o b s e r w o w a ł o się przez cały czas strajku niu A d a m a M i c k i e w i c z a . Maria J a n i o n u w a ż a , ze jest t o d o w ó d n i e z w y k ł y szacunek dla s y m b o l i n a r o d o w y c h i w y k o r z y s t y w a n i e s p o n t a n i c z n i e o d n a w i a j ą c e g o się r o m a n t y c z n e g o w z o r u k u l t u r y ich dla podkreślenia w a g i miejsca i sytuacji. B y ł o t o , jak m ó w i polskiej. Tekst z błędnie p o d a n y m a u t o r e m brzmiał następująco: Maria J a n i o n , „ w y s t ą p i e n i e r o b o t n i k ó w przeciw i n s t y t u c j o n a l i ­ zacji h y m n u i barw n a r o d o w y c h , w s k a z u j ą c e , że będziemy t y c h s y m b o l i u ż y w a ć w t e d y , kiedy będzie t o nam p o t r z e b n e . " - Walka o w o l n o ś ć G d y raz się zaczyna D z i e d z i c t w e m z ojca Przechodzi na syna S t o razy w r o g ó w Z ł a m a n a potęga Skończy zwycięstwem. 19 Wszystkie p o w s t a j ą c e s p o n t a n i c z n i e plastyczne dekoracje, g d y popatrzeć na nie z dystansu c z a s o w e g o , nie s t a n o w i ą osiągnięć (poza znakiem g r a f i c z n y m „ S o l i d a r n o ś ć " - d o s k o n a l e n a t y c h ­ miast o d c z y t a n y m ) a w a r t o ś c i p r z y d a w a ł y im ó w c z e s n e emocje, które d o dzisiaj e m a n u j ą z licznych zdjęć w y k o n a n y c h w czasie strajku. D o k u m e n t a c j a f o t o g r a f i c z n a strajku, d o d a j m y na koniec, jest bardzo dramatyczna, p r a w d z i w a , uderzająca w najwyższe Z m i a n a f o r m y zapisu i zniekształcenia tekstu w s t o s u n k u d o rejestry uczuć. Przedstawiana w w i ę k s z y c h c y k l a c h , nawiązuje o r y g i n a ł u są przykładem folkloryzacji, ale także u c z u c i o w e j i d e n ­ s w o j ą dramatyczną poetyką d o pięciu c y k l ó w Artura Grottgera tyfikacji z XIX w i e k i e m ( w i e k i e m w a l k i o w o l n o ś ć ) za p o m o c ą ( p r z y p o m n i j m y zdjęcia: uściski przez płot, msze, krzyże itp.) romantycznej poezji. Stwierdza zresztą autorka, że t o nie j e d y n y Sytuacja czasu strajku zawiera w i e l e analogii d o w a r u n k ó w , r o m a n t y c z n y m o t y w na m u r a c h Gdańska. Inny, p o w r a c a j ą c y , t o w j a k i c h p o w s t a w a ł a t z w . „literatura u s t n a " . T o , c o podkreślają żołnierskie Pożegnanie z kochanką, f r a g m e n t jednej z n a j p o p u l a r ­ niejszych pieśni z czasów p o w s t a n i a l i s t o p a d o w e g o badacze j a k o istotne sytuacje f o k l o r y s t y c z n e w odniesieniu d o „Bywaj f u n k c j o w a n i a d a w n e j literatury l u d o w e j , o d n a j d z i e m y j a k o cechy d z i e w c z ę , ojczyzna m n i e w o ł a " . Parafrazy f r a g m e n t u na m u r a c h czasu strajku, które w y w o ł a ł y , jak się okaże, p o d o b n e d o d a w ­ stoczni brzmiały: „ P a m i ę t a j żeś Polka / o Polskę t o w a l k a / a j a k o n y c h f o r m y folklorystyczne. Bliskość i bezpośredniość k o n t a k ó w , żeś Polka / t o t w o j a r y w a l k a . " przewaga u s t n e g o przekazu, atmosfera niecodzienności i w a l k i o społeczne p r a w a , w s z y s t k o t o sprzyja odradzaniu się f o r m Pamiętaj żeś Polka f o l k l o r u i takich t y p ó w literatury, o których pisał M i c h a i ł B a c h t i n . O polską s p r a w ę w a l k a W y r ó ż n i a ł o n w k a n o n i e klasycznym literatury d w a jej typy: O b o w i ą z e k ją bronić literaturę p o w a ż n ą (epopeja, historia, retoryka) oraz p o w a ż n o - To Twoja rywalka. -śmieszną. Wszystkie g a t u n k i tej drugiej związane są z kar­ 17 n a w a ł o w y m f o l k l o r e m . W ś r ó d nich szczególnie ż y w o t n a jest formy „ m a n i p e j a " - gatunek, który o d starożytności p o dziś dzień ekspresji i s y m b o l e jakie f u n k c j o n o w a ł y w gdańskiej stoczni. oddziałuje na kulturę europejską - „ u k s z t a ł t o w a ł a się w epoce W n i c h szczególnie w i d a ć b y ł o religijne i plebejskie w a r s t w y w y k r u s z a n i a się n o r m e t y c z n y c h , które s t a n o w i ł y a n t y c z n y ideał Nie mniej intrygujące o d napisów były plastyczne ś w i a d o m o ś c i strajkujących, a nie b r a k o w a ł o przecież i n a r o d o ­ harmonii... w e p o c e zaciętej w a l k i między m n ó s t w e m p r ą d ó w , w y c h (czytaj, r o m a n t y c z n y c h ) emocji. szkół religijnych i f i l o z o f i c z n y c h , kiedy dyskusje o p r o b l e m a c h P r z y p o m n i j m y sobie p o d s t a w o w e s y m b o l e strajku znajdujące się na sali obrad M K S : n a r o d o w y sztandar o d w o ł u j ą c y się d o p a t r i o t y c z n y c h uczuć: krucyfiks - dla w s z y s t k i c h zrozumiały s y m b o l cierpienia i nadziei o d k u p i e n i a : „ ś w i ą t e k - rzeźba stocz- o s t a t e c z n y c h stały się zjawiskiem m a s o w y m w każdej w a r s t w i e 46 l u d n o ś c i (...) w c z a s a c h g d y z d e w a l u o w a ł y się wszystkie z e w n ę t ­ rzne sytuacje ż y c i o w e c z ł o w i e k a , kiedy sytuacje te s p r o w a d z a j ą się d o ról, które o d g r y w a c z ł o w i e k na scenie świata z w o l i ślepego �losu..." D o cech „ m a n i p e j i " oddającej taką atmosferę epoki należy: 1. Znaczne nasycenie ś m i e c h e m , 2. S w o b o d a fabularnej fikcji, 3. Opisy i obserwacje z n i e z w y k ł e g o p u n k t u , 4 . Stałe kontrasty, 5. Elementy u t o p i i społecznej, 6. Szerokie z a s t o s o w a ­ nie przytoczeń i n n y c h g a t u n k ó w , 7. W i e l o s t y l o w o ś ć i w i e l o t e m a t y c z n o ś ć , w i e l o t o n a c y j n o ś ć , 8. W r a ż l i w o ś ć na aktualne wydarzenia. O t o przykłady: „Kolorowe Jarmarki" Kiedy w i d z ę przez szybę Puste haki na tle bieli Myślę w t e d y gdzie w ę d l i n y Czy je diabli wzięli? Gdzie zginęły przez te czasy Balerony i kiełbasy Szynki, schaby i rolady A l e zawsze w a m p o w i e m Że najbardziej mi żal: Pieczonego prosiaka Z przedświątecznej w y s t a w y Bez kolejki schaboszczaka I prawdziwej kawy R o z ł o ż o n y c h na p ó ł k a c h W czekoladzie rodzynek Ziemniaczanej mąki I bez d e w i z szynek. 20 W y m i e n i ł e m te c e c h y g a t u n k u , które szczególnie ł a t w o o d n a j ­ duję w poezji s t r a j k o w e j . W ł a ś c i w o ś c i te w y n i k a j ą z tradycji k a r n a w a ł u b ę d ą c e g o o d b i c i e m świata o z a c h w i a n e j r ó w n o ­ w a d z e . B a c h t i n pisze, że d o k o n u j ą c a się karnawalizacja k u l t u r y najwyraźniej dostrzegalna jest w okresach, w k t ó r y c h „ d a w n i e j ­ sze f o r m y życia, p o d s t a w y moralności i wiary, zamieniły się w z b u t w i a ł e sznurki odsłaniając ukrytą naturę l u d z k ą . " 21 Nie popadając w ł a t w e analogie p o w i e d z i e ć m o ż n a na p e w n o , że poezja ( l u b raczej literatura l u d o w a ) p o w s t a ł a w czasie strajku jest d o k u m e n t e m s o c j o l o g i c z n y m ó w c z e s n y c h n a s t r o j ó w . N a t o ­ miast jej f o r m a l n a r ó ż n o r o d n o ś ć p o t w i e r d z a tezy Bachtina. Treś­ c i o w y m analizom i i d e o w y m przesłaniom u t w o r ó w należy się p i e r w s z e ń s t w o , o n e b o w i e m s t a n o w i ą o ich w a r t o ś c i . Nas jednak bardziej interesuje m e c h a n i z m ich p o w s t a n i a o p i s y w a n y przez kronikarzy g d a ń s k i c h w y d a r z e ń . S i e r p n i o w ą poezję, d o k u m e n t n a s t r o j ó w s t r a j k o w y c h , p o w o ł a ł a d o życia s p o n t a n i c z n a akcja. Jak p o w s t a ł o w i e l e wierszy tej poezji, nikt nie jest w stanie p o w i e d z i e ć . N a p ł y w a ł y d o strajkowej d r u k a r n i , krążyły w o d ­ pisach, trafiały d o repertuaru a k t o r ó w g d a ń s k i e g o teatru „ W y ­ brzeże", c h ę t n i e były ś p i e w a n e przez m ł o d z i e ż o w ą straż na m u r a c h . W e d ł u g u z n a n y c h p o d z i a ł ó w p o w s t a w a ł y f o r m y epickie (wiersze p o l i t y c z n e i opisy w y d a r z e ń ) oraz liryka (refleksyjna, osobista i religijna). Teksty r y m o w a n e przyjęły postać ballady, k u p l e t u , piosenki. W w i e l u wierszach d ź w i ę c z ą w y r a ź n e echa tradycji robotniczej w a l k i zamienionej w Polsce w steatralizowane p o c h o d y p i e r w s z o m a j o w e . Tymczasem strajkujący ś w i a d o m i byli f a k t u , że t u w a l k a toczy się w najbardziej p i e r w o t n e j postaci. D l a t e g o też u t w o r y pisane przez strajkujących uznaje się za w i e l k i e w o ł a n i e o p r a w d ę życia p u b l i c z n e g o i g o d n o ś ć n a r o d o w ą u w i k ł a n ą w tragiczny splot zależności. R y m o w a n a p u b l i c y s t y k a s t r a j k o w a - t o język p r y w a t n y c h r o z m ó w p r z e c i w s t a w i a j ą c y się oficjalnej „ n o w o m o w i e " . Z a d e k r e t o w a n e u w i e l b i e n i e dla „ p r z y ­ w ó d c ó w n a r o d u " ukazało s w o j ą d r u g ą t w a r z w z w i e r c i a d l e satyry. Opadające bariery cenzury i a u t o c e n z u r y o t w o r z y ł y m o ż ­ l i w o ś c i dla s w o i s t e j k o n t r k u l t u r y znanej w różnych kręgach społecznych. „Dla Kobiet" Raz d o lekarza kobita w p a d a Panie d o k t o r z e niech mnie pan zbada. Pani się m y l i , jestem lekarzem w e t e r y n a r z e m . Ludzi w o g ó l e ja nie przyjmuję. Panie d o k t o r z e ale ja w ł a ś n i e zwierzem się czuję. Gdy rano w s t a j ę niech Pan mi wierzy b i e g a m p o d o m u jak k o t z pęcherzem, d o pracy biegnę jak k o ń - kłusem jak małpa czepiam się a u t o b u s u jak osioł jestem z a p r a c o w a n a jak w i e l b ł ą d jestem o b ł a d o w a n a jak l w i c a bronię małżeńskiej c n o t y kiedy w i e c z o r e m w r a c a m z r o b o t y A g d y już usnę t o mi nad g ł o w ą mąż czule szepce - p o s u ń się k r o w o w i ę c może j a k i m c u d o w n y m lekiem uczyni mnie pan jeszcze c z ł o w i e k i e m . 22 P r o p o n u j ę z w r ó c i ć u w a g ę na jeszcze inne fakty w y p ł y w a j ą c e z istnienia t e g o rodzaju t w ó r c z o ś c i . Strajkujący (a wcześniej nie t y l k o o n i ) , nie mając m o ż l i w o ś c i d o s t ę p u d o ś r o d k ó w m a s o w e g o przekazu, o d r u c h o w o niejako o d w o ł a l i się d o f o r m f o l k l o r u , by przekazać w ł a s n ą o p i n i ę 0 sytuacji w kraju. W y b u c h t w ó r c z o ś c i w czasach n i e c o d z i e n ­ n y c h w y n i k a ze w s p o m n i a n e j „ a t m o s f e r y f o l k l o r y s t y c z n e j " czasu strajku. Z natury poezji w y n i k a , że t o o n a w ł a ś n i e w t a k i c h czasach p o w s t a j e . Poezja, j a k o f o r m a ś w i a d o m o ś c i , skupia w s o ­ bie o d ś w i ę t n e lub niecodzienne aspekty życia. S k o n d e n s o w a n a f o r m a i p o e t y c k a metafora u j m u j ą s e d n o sprawy. Jej ustny charakter i rytmiczne z o r g a n i z o w a n i e u ł a t w i a z a p a m i ę t y w a n i e 1 przekaz. Należąc w większości d o k a n o n u niskiego ( u ż y w a j ą c klasycznych p o d z i a ł ó w ) , poezja u l o t n a czasu strajku spełnia w s z y s t k i e p o d r ę c z n i k o w e w y m o g i s w o j e g o rodzaju. Jest a n o n i ­ m o w a ( a u t o r ) i imienna (adresat). Związana z p r z e ł o m o w y m i w y d a r z e n i a m i , jest n a p a s t l i w a i p o s ł u g u j e się g a t u n k a m i satyry, p a m f l e t u , p a s z k w i l u . O d w o ł u j e się d o p o p u l a r n y c h f o r m literac­ k i c h , jak ballada, piosenka. Obliczona jest na działanie doraźne, stąd najczęstsza jej b r o ń , t o różne rejestry ś m i e c h u . A p e l u j e , jak każda l u d o w a poezja raczej d o uczuć niż d o intelektu. Operuje ona językiem z a n t y p o d ó w d y p l o m a c j i . Nie ma w niej p ó ł t o n ó w i n i u a n s ó w , subtelną b a r w ę zajęła g r u b a krecha. Króluje w niej d o b i t n a j e d n o z n a c z n o ś ć . Dostrzec w niej m o ż n a d w a b i e g u n y : jeśli p o j a w i a się pamflet na pana G., t o symetrycznie p o w i n i e n p o j a w i ć się panegiryk na cześć pana W., i tak się rzeczywiście dzieje. S t r a j k o w e j poezji wersje rytmiczne często p o d p o w i a d a j ą m e l o d i e p o p u l a r n y c h szlagierów, c o d o d a j e jej s m a k u , h u m o r u i ironii. 23 Poezja ta ma cechy poezji sowizdrzalskiej, operuje d o s ł o w n o ś ­ cią, porusza t z w . „ d ó ł m a t e r i a l n o - c i e l e s n y " (kategorie M. B a c h ­ tina): Jeśli m a m być całkiem szczery Ustrój nasz mi o d p o w i a d a Ale ciągle d o cholery Maszyneria w nim w y s i a d a . G d y b y nie t o w y s i a d a n i e P e w n i e trzymałby się k u p y B y ł b y spełnił s w e zadanie Lecz w t y m stanie jest d o d u p y . W poezji tej c h ę t n i e w y m i e n i a się postacie z nazwiska, już t o w f o r m i e n a p a s t l i w e j , lub też zdradzającej braterską zażyłość. Jej autorzy, okazjonalni poeci, n i e ś w i a d o m i e o d w o ł u j ą c się d o d a w n y c h l u d o w y c h f o r m , i n s t y n k t o w n i e sięgnęli p o w z o r c e s p r a w d z o n e w odbiorze. Poezja okazjonalnie p o w s t a j ą c a jest n a s t a w i o n a na taki n a t y c h m i a s t o w y i j e d n o z n a c z m n y o d b i ó r , tak jak t o b y w a na l u d o w y m święcie. „Małżeńska rozmowa" M ó w i Edzio d o s w e j Stasi Co za czasy, c o za czasy �Co za czasy, c o za bieda „ K u p o k r z e p i e n i u serc W a s z y c h - T o b i e O j c z y z n o " Stocznia nam się u w i e ś ć nie da E. Nie s k u t k u j ą o b i e c a n k i Z a m k n i ę t a s t o c z n i o w a brama S. Czy zmądrzeli te baranki A na niej Pani Ś w i ę t a , Orzeł i Papież E. Nie s k u t k u j ą nasze czary O b o k krzyż - s y m b o l pamięci T a m t y c h S. Nie d o wiary, nie d o w i a r y Niejeden na ścianie napis E. Marzą im się związki w o l n e Dlaczego brak w i z e r u n k u p r z y w ó d c ó w ? S. To są myśli zbyt f r y w o l n e T w ó r c ó w w i e l k i c h p i ę k n y c h idei? E. Chcą też mieć n o w e g o bacę Dlaczego ulice puste, s m u t n e . Czy posadę s w ą utracę? I buzie dziecięce się nie śmieją... S. Nie m a r t w się m ó j mężu miły Kraju jeszcze nie zbudzili A jak zbudzą, zbierzemy m a n a t k i „Chrystus z robotnikami - robotnicy z Chrystusem" I z w i e j e m y w p r o s t d o tatki. Dojrzą sens p r a w d y Ci - c o przeciw byli „Ballada o w o l n y c h Związkach" I ich ogarnia T w o j a Łaska B o g a I dla n i c h także Polska udręczona Ejże słuchajcie bracia Polacy O w o l n y c h Z w i ą z k a c h ballady b o trzeba s t r a j k ó w , b o trzeba pracy b o bez n i c h nie d a m y rady Stanie się bliska - stanie sercu d r o g a . T o c o w a m ś p i e w a m dobrzy l u d k o w i e Dziś d o Ciebie przyjść nie m o g ę T o jest o p o w i e ś ć p r a w d z i w a b o strajk nadal jeszcze t r w a Jest tam w stoczni w s p a n i a ł y facet Nie w i e m kiedy Cię zobaczę Co się Wałęsa n a z y w a . któż to w i e , kto t o . z n a Jest nas w i e l u tutaj razem którzy pragną t o c o ja I wierzymy w co walczymy b o t o słuszność i wiara ma Siedzi Gierek w КС i piszczy i piszczy że strajkują ludzie, b o d o r o b e k zniszczył Oj m o i p a n o w i e w ł o s mi staje dęba „Postulat 2 2 " g d y głos zabierają G w i a z d a i Wałęsa W ł o s y leżeć będą na s z a n o w n e j g ł o w i e Przestańcie dzielić nas i skłócać jeśli będą w o l n e Z w i ą z k i Z a w o d o w e Rozdzielać p u n k t y , przywileje N i c mi nie zostało, jak czuć się n i e z d r o w y m Przemilczać n i e w y g o d n e fakty , b y m m ó g ł sam zejść z t r o n u zamiast być z r z u c o n y m . Fałszować historyczne dzieje. Przywróćcie wartość wielu s ł o w o m „Obradowa ballada" By już nie były p u s t y m i s ł o w a m i By żyć z g o d n o ś c i ą i p r a c o w a ć Siadajcie w o k ó ł o g n i s k a l u d k o w i e z solidarnością między nami. A ja w a m s t o c z n i o w ą balladę o p o w i e m Przestańcie nas stale przepraszać Była sobie klika nad w i ś l a n y m szlakiem I m ó w i ć , że błądzicie J e d e n był pajacem a d r u g i c w a n i a k i e m Spójrzcie na nasze matki, ż o n y G d y c w a n i a k w rozsądku zawsze w i e t r z y ł w r o g a Szare i zmięte jak nasze ż y c i e . 25 To pajac w c w a n i a k u w i d z i a ł s w e g o Boga Pajac zawsze g o t ó w c w a n i a k o w i służyć C h o ć b y całą Polskę miał d o cna zadłużyć. Lecz załoga stoczni chce służyć P o l a k o m Czas strajku, a później w y w o ł a n e j e g o s k u t k a m i Nie p o z w o l i Polski sprzedawać c w a n i a k o m . nastroje społeczne w Polsce charakteryzuje w a ż n a dla e t n o l o g a dążność. Był nią z b i o r o w y w y s i ł e k s k i e r o w a n y na p r z y w r ó c e n i e a u t e n t y c z ­ Literatura s t r a j k o w a m a charakter a m b i w a l e n t n y . Jej humor, ności i w a g i l u d z k i m s ł o w o m , g e s t o m (czy szerzej r y t u a ł o m ) , niska treść, f o r m a są a t r y b u t e m l u d o w o ś c i ( p r z y p o m i n a m tezy twórczości B a c h t i n a ) . P o d o b n e przekonania o d n a j d z i e m y u Karela Ćap- o b y c z a j u . Przywrócenie m u specyficznie p o l s k i e g o charakteru. i moralności. O d b y w a ł o się s w o i s t e odnawianie k a : „ h u m o r jest z reguły g ł o s e m l u d u , tak jak slang jest m o w ą l u d u , S p o n t a n i c z n o ś ć tej społecznej reakcji w s k a z u j e , że o d b y w a ł się sam h u m o r jest p o n i e k ą d slangiem l u d u . To, że d o w c i p y są kulturotwórczy w znacznej mierze przywilejem w a r s t w niższych jest z j a w i s k i e m regułami, o k t ó r y c h przekonuje e t n o l o g i a . w i e l k i m i d a w n y m . (...) proces. Przebiegał o n w zgodzie z t r w a ł y m i Sowizdrzał jest c z ł o w i e k i e m z l u d u , Z t e g o p u n k t u w i d z e n i a jakże s z y b k o okazały się miałkie S z w e j k jest żołnierzem. W y g l ą d a na t o jakby w i e l k i wstrząsający i n i e p r z e k o n y w a j ą c e wszelkie p a p i e r o w e analizy przemian i p o ­ ś m i e c h historii brzmiał stale o d d o ł u . " wstawania nowej obyczajowości w 2 4 Nie w y c z e r p u j e t o jednak zagadnienia. J a k t w i e r d z i J a n i o n , polski w z ó r p a t r i o t y z m u , s p o s ó b reakcji na Maria sprawy Polsce. Przykłady takich e t n o g r a f i c z n y c h i s o c j o l o g i c z n y c h w y p r a c o w a ń zajęłyby sporą teczkę. A e t n o l o g i a uczy nas przecież, że struktury reakcji n a r o d u i ojczyzny ma r o m a n t y c z n e korzenie. N i e z w y k ł a sytuacja k u l t u r o w y c h t k w i ą w nas „ o d c z a s ó w S e t a " . T ł u m i o n e f o r m y strajku, k t ó r e g o celem b y ł o także r a t o w a n i e ojczyzny i o b r o n a ekspresji charakteru n a r o d o w e j g o d n o ś c i (co tak w y r a ź n i e o b j a w i ł o się w robot­ i czasie, w k t ó r y c h najmniej się s p o d z i e w a m y . Nie da się b o w i e m niczych p o s t u l a t a c h ) , w y w o ł a ł a z p o k ł a d ó w z b i o r o w e j ś w i a d o ­ z a d e k r e t o w a ć obyczaju ani na p a r t y j n y m zjeździe, ani na bis­ m o ś c i r o m a n t y c z n e s ł o w a i gesty. P o w s t a ł a poezja czerpiąca k u p i m synodzie. z romantycznego kanonu. 48 narodowego „wybuchają" w miejscach 1982 �O D R E D A K C J I A r t y k u ł pana Czesława R o b o t y c k i e g o przeznaczony był d o n u m e r u p o ś w i ę c o n e g o „ S o l i d a r n o ś c i " . Otrzymaliśmy g o w 1981 r. Stan w o j e n n y zmusił nas d o rezygnacji z t e g o n u m e r u , w y c o f a n i a g o z drukarni. Później jeszcze raz próbowaliśmy „ p r z e p c h n ą ć " tekst przez cenzurę, bez s k u t k u . P r ó b o w a ł także prof. J ó z e f Burszta, licząc na s w ó j autorytet, zamieścić artykuł w „ L u d z i e " . D o p i e r o teraz, nie z w i n y A u t o r a , tekst ukazuje się, c h o ć z 9 - l e t n i m o p ó ź n i e n i e m . A.J. PRZYPISY Z. B e n e d y k t o w i c z , C. R o b o t y c k i , L. S t o m m a , R. T o m i c k i , J.S. W a s i l e w s k i , Antropologia kultury w Polsce. Materiały do słow­ nika, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R. XXXIV, 1 9 8 0 , nr 1 , s. 4 7 - 5 2 Z o b . na przykład, L. S t o m m a , Wstęp, [ w : ] J.S. Bystroń, lematy, które mi odradzano. W a r s z a w a 1 9 8 0 , s. 7 - 3 9 . R. Barthes, Mit dzisiaj, [ w : ] Mit i Znak. Eseje, Warszawa 1970. * M . B a c h t i n , Problemy poetyki Dostojewskiego, Warszawa 1 9 7 0 , s. 2 5 4 . Ojczyzna, Solidarność, Romantyzm ( r o z m o w a z Marią J a ­ n i o n ) , „ C z a s " 1 9 8 1 , n r 1 5 , s . 1 6 - 1 8 , oraz: M . J a n i o n , Nigdy przed nocą nie ugniemy szyi, „ P i s m o " 1 9 8 1 , nr 3, s. 5 - 1 8 . „ P u n k t . Almanach gdańskich środowisk twórczych", 1980, nr 12. S. Rosiek, Strajk mówi siebie, „ P u n k t " 1 9 8 0 , nr 12, s. 4 8 - 4 9 . Tamże, s. 5 2 . Tamże. S. Rosiek, op. cit, s. 5 2 . J . Strzelecki, J . D w o r a k , Sztandar Huty „Warszawa", „Ty­ g o d n i k S o l i d a r n o ś ć " 1 9 8 1 , nr 6, s. 1 2 . H. Dobosz, A. Z w a n i e c k i , Impresje spod bramy nr 2, „ P u n k t " 1 9 8 0 , nr 12, s. 2 2 7 . 1 2 3 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 J.S. B y s t r o ń , Napisy [ w : ] lematy, które mi odradzano, op. s. 109. J.S. B y s t r o ń , op.cit, s. 130, por. też. J . Besancon, Les murs ont la parole. Paris 1 9 6 8 . Wszystkie napisy zaczerpnięte z tekstu: Mury stoczni gdańs­ kiej {wybór, W. M a k s y m o w i c z ) , „ P u n k t " 1 9 8 0 , nr 12, s. 1 2 3 - 1 2 5 , Z o b . J.S. Bystroń, op.cit, s. 1 3 1 . M . J a n i o n , Nigdy przed mocą nie ugniemy szyi, o p . cit., s. 16-17. G. Boros, Matka Boska Strajkowa, „ P u n k t " 1 9 8 0 , nr 1 2 , s. 270-272. Ojczyzna, Solidarność, Romantyzm, op. cit, s. 1 6 - 1 8 . M . Bachtin, Problemy poetyki Dostojewskiego, op. cit, s. 165, 175-184. Tamże, s. 2 5 4 . Z o b . też M . B i e ń k o w s k i , Dialog, czyli gdański Janko-krytykant, „ P u n k t " 1 9 8 0 , nr 1 2 , s. 1 2 6 - 1 2 8 . M y ś l ę p o d o b n i e jak: T. Szkutnik, Śmiech, litość, trwoga, „ P u n k t " 1 9 8 0 , nr 1 2 , s. 1 3 0 - 1 3 4 . K. Ćapek, Marsjasz, czyli na marginesie literatury, Kraków 1 9 8 1 , s. 4 2 . Wszystkie c y t o w a n e f r a g m e n t y wierszy p o c h o d z ą z w y b o r u zamieszczonego w . „ P u n k t " 1 9 8 0 , nr 1 2 . 1 3 cit, 1 4 1 5 1 8 1 7 1 8 19 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 Fot.: Erazm C i o ł e k 49 �