https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d49df46bfdf1645c6b5f43654c55f0c.pdf 7a798ebb171007209abb0b223b890d9f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2269 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2105 Title A name given to the resource "Mury nasze, kanapy wasze" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.41-43 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sabak, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RAVEN i и Krzysztof Sabak „MURY NASZE, KANAPY WASZE" O graffiti, czyli napisach, rysunkach na m u r a c h , napisano tak w i e l e u c z o n y c h r o z p r a w i p o w a ż n y c h prac z dziedziny s o c j o l o g i i , sztuki, e t n o l o g i i itd. tak za granicą, jak i w P o l s c e , że t r u d n o na t e n t e m a t napisać coś o r y g i n a l n e g o i o d k r y w c z e g o , przeto będzie t o j e d y n i e próba o p i s u t e g o zjawiska na terenie W a r s z a w y oraz w y j a ś n i e n i a c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h na j e g o p o w s t a n i e i roz­ w ó j . J a k każda próba w s t ę p n a jest o n a z p e w n o ś c i ą niepełna (nie s p o s ó b dotrzeć d o w s z y s t k i c h o s ó b ) i, b y n a j m n i e j , nie pretenduje d o ujęcia c a ł o ś c i o w e g o . M a j ą c w pamięci treść n a p i s ó w , z n a k ó w , r y s u n k ó w ( w i e l e z n i c h zakryto ś w i e ż y m t y n k i e m lub k o l e j n y m i napisami) p o j a w i a ­ j ą c y c h się w W a r s z a w i e na przestrzeni o s t a t n i c h kilkunastu lat dostrzegamy s w o i s t y ciąg tradycji: rysunki czy napisy p o w s t a j ą w s z c z e g ó l n y m czasie, w czasie p r z e ł o m ó w , p r z e w a r t o ś c i o w a ń p o s t a w , budzenia się ś w i a d o m o ś c i , i w szczególnych miejscach, t y c h które p o z w a l a j ą na z a c h o w a n i e a n o n i m o w o ś c i , z jednej strony, z drugiej zaś - u m o ż l i w i a j ą szerokie dotarcie d o o d b i o r c y : stąd tak w i e l k i e zagęszczenie n a p i s ó w w przejściach p o d z i e m ­ n y c h , które spełniają o b a te w a r u n k i . Okres lat siedemdziesiątych nie z a o w o c o w a ł szczególnymi d o k o n a n i a m i w interesującej nas dziedzinie i poza znakami h i p p i s o w s k i m i (...), hasłami o d n o s z ą c y m i się d o historii n a j n o w ­ szej, tej nieoficjalnej, jak „ 1 7 września. P a m i ę t a m y ! " , „ K a t y ń " itp., przemilczanej w p o d r ę c z n i k a c h s z k o l n y c h , prasie, radiu i telewizji, czy napisami k o m e n t u j ą c y m i w y d a r z e n i a ' 7 6 r o k u , tak n a p r a w d ę nic na przestrzeni t y c h lat się nie w y d a r z y ł o . Inskrypcje, c h o ć nieliczne, były w i d o m y m znakiem, ś w i a d e c t w e m ś w i a d o ­ mości historycznej i niezgodą na r u g o w a n i e z o f i c j a l n e g o życia o b i e k t y w n i e zaistniałych f a k t ó w h i s t o r y c z n y c h . D o p i e r o w okresie przełomu z w i ą z a n e g o ze strajkami sierp­ n i o w y m i , następnie okresem legalnej działalności Solidarności, w r a z z natężeniem życia s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e g o , mury stały się miejscem, na k t ó r y m bieżące działania z w i ą z k u były w s p i e r a n e hasłami. W pamięci jeszcze m a m y hasła żądające legalizacji S o l i d a r n o ś c i , u w o l n i e n i a Narożniaka, znaki graficzne w s p o s ó b n i e z w y k l e s k r ó t o w y i jasny odnoszące się d o P Z P R - u , inskrypcje p o w s t a j ą c e w trakcie w a l k i o uspołecznienie radia i telewizji: „ T E L E W I Z J A K ł A M I E " , „ K ł A M I E TV O " . 1 Wraz z w p r o w a d z e n i e m stanu w o j e n n e g o m u r y prawie w s z y s t ­ kich miast stały się obszarem, gdzie w a l k a była r ó w n i e ostra jak podczas k o l e j n y c h manifestacji z okazji „ p o l s k i c h d a t " . Ż y w o t t y c h n a p i s ó w był zazwyczaj n i e z w y k l e krótki: n a m a l o w a n e p o d o s ł o n ą nocy, rano były już z a m a l o w a n e rzędami przekreślonych p r o s t o k ą t ó w albo „ k r a s n a l i " , k t ó r y c h ilość zgadzała się z ilością liter w s ł o w i e z a k a z a n y m . M a l o w a n i e o w y c h krasnali, k t ó r y c h p o d o b i e ń s t w o z „ k r a c o k a m i " b y ł o uderzające , miało na celu przede w s z y s t k i m zakrycie symboli i haseł n i e w y g o d n y c h dla w ł a d z y , t y m s a m y m jednak d o c z y n n o ś c i dość n u d n e j i z r u t y n i z o w a n e j w p r o w a d z a n y był element ludyczny, z a b a w a , c o w t y m czasie nie b y ł o bez znaczenia. O d p o ł o w y lat osiemdziesiątych o b o k n a p i s ó w w y k o n y w a ­ n y c h pędzlem czy farbą z p o j e m n i k a t y p u spray, p o j a w i ł y się rysunki w y k o n a n e s z a b l o n e m . T w ó r c a m i o w y c h m a l u n k ó w była młodzież, g ł ó w n i e ze szkół średnich, z o r g a n i z o w a n a w g r u p y nieformalne na bazie w s p ó l n y c h zainteresowań lub działająca na w ł a s n ą rękę. Przypada t o na okres p o w s t a n i a g r u p y „ W o l n o ś ć i P o k ó j " ( W i P - u ) i p i e r w s z y c h działań warszawskiej Pomarań­ c z o w e j A l t e r n a t y w y , c o w y d a j e mi się nie jest bez znaczenia dla naszych rozważań. W t y m też czasie w ś w i a d o m e życie społeczne zaczęła wkraczać młodzież nie pamiętająca stanu w o j e n n e g o albo pamiętająca g o „ j a k przez m g ł ę " . Była t o młodzież nie obciążona s k u t k a m i „ g r u d n i o w e j n o c y " , ale też p o z b a w i o n a d o ś w i a d c z e ń działań k o n s p i r a c y j n y c h . 2 W y r ó ż n i ć t u można: - różne g r u p y e k o l o g i c z n e w y s t ę p u j ą c e p r z e c i w k o energii a t o m o w e j , b u d o w i e e l e k t r o w n i w Ż a r n o w c u , działające na rzecz o c h r o n y ś r o d o w i s k a naturalnego i t p . , k t ó r y c h rysunki z charak­ t e r y s t y c z n y m znakiem ostrzegającym przed skażeniem p r o m i e ­ n i o t w ó r c z y m (..), m a l o w a n y m w różnych w a r i a n t a c h ( n p . b o m b a z p a l ą c y m się l o n t e m , k w i a t e k dla Ewy itp.) w i d z i e ć m o ż n a p r a w i e wszędzie; - jeżdżących na d e s k o r o l k a c h (skateboardach) podpisujących s w o j e m a l u n k i „ S K 8 " Rysunki w y k o r z y s t u j ą oni d o c e l ó w czysto p r o p a g a n d o w y c h , reklamując określony t y p spędzania w o l n e g o czasu ( g ł ó w n i e jeżdżenie na d e s k o r o l k a c h ) , ale także, szerzej, określony styl życia. Jeżdżenie na desce jest „ d a w a n i e m sobie 41 �ż y c i a " , stwarza m o ż l i w o ś ć w y j ś c i a p o n a d przeciętność w grupie rówieśniczej, „jest t o niezły szpan, g d y jedziesz i odbijasz się o d ś c i a n y " , a m o ż l i w o ś c i d o k o n y w a n i a c z y n ó w n i e z w y k ł y c h jest w p r o s t n i e o g r a n i c z o n a , c o pokazują malunki z w y k l e k o p i o w a n e z broszur i książek w y d a w a n y c h na ten t e m a t na Zachodzie, g ł ó w n i e w Stanach Z j e d n o c z o n y c h A. P. Galerią dla t w ó r c ó w inskrypcji, m a l u n k ó w są mury d o m ó w , np przy kinie „ Ś l ą s k " , na ulicy S ł o w a c k i e g o ( o d strony Wyższej Szkoły Pożarniczej), N o w y m Ś w i e c i e ; przejścia p o d z i e m n e , np. przy U n i w e r s y t e c i e , „ R e m o n c i e " , nad Trasą Ł a z i e n k o w s k ą , słupy p o d trasami s z y b k i e g o r u c h u , o w i e l e rzadziej c h o d n i k i , które z a r e z e r w o w a n e są raczej dla dzieci. M a l u n k i na m u r a c h p o w o l i , stają się t r w a ł y m elementem naszego o t o c z e n i a , m i m o że p o ­ w s z e c h n i e m a l o w a n i e na nich u w a ż a n e jest za w a n d a l i z m , i t o niezależnie o d intencji politycznej „za czy p r z e c i w " . „ J a k można coś niszczyć, aby lepiej się d z i a ł o ? " - zapytał słuchacz p r o g r a m u trzeciego, a znany krytyk sztuki Andrzej Osęka pisał z o b u r z e n i e m „ C a ł e Stare M i a s t o w W a r s z a w i e opaskudziły jakieś małpy w y p o s a ż o n e w spray i strzępy i d e o l o g i i w r z a s k u i n i s z c z e n i a . " A może w ł a ś n i e p o w s t a j ą o n e d l a t e g o , by przekroczyć t o , c o zakazane? 3 4 II 2 Przejście p o d z i e m n e - W a r s z a w a , Plac na R o z d r o ż u , 1 9 8 9 . II. 3, 4. Przejście p o d z i e m n e - W a r s z a w a , Plac na R o z d r o ż u , 1 9 8 9 . Inaczej sytuacja w y g l ą d a na specjalnych ekranach, na k t ó r y c h w ł a d z e miejskie (troszczące się o mury z a b y t k o w y c h b u d y n k ó w ) p o z w a l a j ą m a l o w a ć i pisać wszystko. D o z w o l e n i e zakazanych akcji s p o w o d o w a ł o spadek emocji tak u m a l u j ą c y c h jak i u o d ­ b i o r c ó w , a „ s k a n a l i z o w a n i e " spontanicznej t w ó r c z o ś c i s p r a w i ł o , że napisy stały się nijakie i nieciekawe, raczej m a r k o w a ł y nieprzyz w o i t o ś ć niż były n i e p r z y z w o i t e . Hyde Parku nie daje się z a p r o g ­ ramować „ o d góry". Warszawskie graffiti nie rozwija się w izolacji, p o d l e g a w p ł y ­ w o m z różnych stron i czerpie s w e inspiracje z w i e l o r a k i c h źródeł, czego w y r a z e m jest f o r m a i tematyka poruszana szczególnie w rysunkach w y k o n y w a n y c h s z a b l o n e m . Pierwszy rysunek p o j a ­ w i ł się na w i o s n ę 1 9 8 6 roku na ścianie Polskiej A k a d e m i i Nauk i przedstawiał p ł y w a k a p ł y n ą c e g o kraulem. Na czystej ścianie nie s p o s ó b g o b y ł o nie dostrzec i nie ulec niepozornej sile t e g o m a ł e g o r y s u n k u . Od t e g o czasu mamy s w o i s t y zalew t y c h f o r m g r a f i c z n y c h ( j e d n o - i d w u k o l o r o w y c h ) , które w r ó ż n y m natęże­ niu s p o t y k a m y na p r a w i e w s z y s t k i c h ścianach, o d f o r m m a ł y c h , k i l k u c e n t y m e t r o w y c h aż d o w i e l k o ś c i kilkudziesięciu c e n t y m e t ­ r ó w . M ł o d z i ludzie (1 5 - 1 8 lat), t w ó r c y r y s u n k ó w , często k o p i u j ą je z książek, jak np. w y g l ą d a j ą c e „ o b c o " na naszych murach rysunki p o d p i s a n e „ S K 8 " , w z i ę t e z amerykańskich pism p o ­ ś w i ę c o n y c h skateboardowi, czasami łączą f r a g m e n t y z różnych o b r a z ó w , co daje efekt dość zaskakujący, szczególnie w p r z y p a d ­ ku r y s u n k ó w d w u k o l o r o w y c h (mała d z i e w c z y n k a - w kolorze z i e l o n y m - zrywająca k w i a t y na tle brązowej s y l w e t k i żołnierza). I n n y m i źródłami p o m y s ł ó w są pisma trzeciego o b i e g u , t z w . „ f a n z i n y " - t w o r z o n e przez u g r u p o w a n i a ekologiczne, pacyfis­ tyczne, p u n k ó w , które, umieszczając na s w y c h ł a m a c h kolaże, rysunki surrealistyczne itp., przyczyniają się d o ich rozprzest­ rzeniania - a także turystyka (znak i d e n t y c z n y w i d z i a ł e m w t y m roku na murach w T e l - A v i v i e i w W a r s z a w i e ) . Napis „ S i e r p i e ń 1 9 8 0 też był n i e l e g a l n y " p o w s t a ł w okresie s t r a j k ó w ' 8 8 roku i był o d p o w i e d z i ą na kampanię o nielegalności t y c h s t r a j k ó w (jakby te z s i e r p n i a ' 8 0 roku były legalne?) - a w i ę c nie t y l k o k o p i e z książek. Zakończę p y t a n i e m jakie nasunęło mi się, g d y p r z y p o m n i a ł e m sobie a u t o g r a f w y r y t y - z a p e w n e g w o ź d z i e m lub nożem - na w e w n ę t r z n e j ścianie przydrożnej kapliczki w jednej z w i o s e k (nie pamiętam już jej n a z w y ) w Górach Ś w i ę t o k r z y s k i c h , w y k o n a n y przez Stefana Żeromskiego. D o dziś nie w i e m , czy p o w i n i e n e m t r a k t o w a ć w y b r y k m ł o d e g o Stefana j a k o akt w a n d a l i z m u , czy też ...? PRZYPISY W y m i e n i ć t u m o ż n a teksty T. Sikorskiego w „ S z t u c e " , nr 1 , 1 9 8 7 ; S. Bojki, Sztuka wniepięknych dzielnicach. „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , nr 3 - 4 , 1 9 8 1 ; W. J a w o r s k i e j , Kilka uwag o folklorze plastycznym w środowisku miejskim, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , nr 1 - 4 , 1 9 8 7 ; A. Zadrożyńskiej, Antropologiczne problemy kul­ tury współczesnej, cz. U, Skalane ściany, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " ( w druku). J . Olędzki, Konsolacja, tekst d r u k o w a n y w niniejszym n u m e ­ rze. W y p o w i e d ź słuchacza p r o g r a m u III w d n i u 1 6 . 1 1 . 1 9 8 9 , g o d z 16. . ' A. Osęka, Plucie na ścianę, „ T y g o d n i k K u l t u r a l n y " nr 4 3 , 1989. 1 2 3 45 Fot. w y k o n a ł A u t o r 42 �F o t o g r a f i e w y k o n a n e przez a u t o r a t e k s t u w 1 9 8 9 r. w przejściu p o d z i e m n y m przy P l a c u na R o z d r o ż u . Z w r a c a u w a g ę m o d a , k t ó r a r o z p r z e s t r z e n i ł a się s z y b k o w W a r s z a w i e na „ p i e c z ą t k i " i s z a b l o n y . M a ł e te r y s u n k i w y k o n a n e są b. s p r a w n i e , ś w i a d c z ą c o p r o f e s j o n a l n y m p r z y g o t o w a n i u i c h a u t o r a . W i e l e jest s y g n o w a n y c h , zwracają, u w a g ę s w ą p e r f e k c j ą zwłaszcza podpisane „ s k i " . 43 �