https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f1ac31ae6e90ed4ca0068c48ae7a397e.pdf ad84141036f9ed7dc03930cd9b81bd84 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2268 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2104 Title A name given to the resource Konsolacja / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.35-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki KONSOLACJA Z a m a l o w y w a n i a na czarno złocistej p o d s t a w y i złocistej puszki łością! Religijne p r z y z w o l e n i e na taką demonstrację - w czasie kulistej krzyża na w i e ż y kościoła ś w . A u g u s t y n a w W a r s z a w i e niesakralnym uznaną za naganną, czy w r ę c z przejaw szaleństwa w 1 9 5 8 r o k u , w d n i a c h t z w . c u d u na N o w o l i p i a c h , d o k o n y w a l i - p o s p o ł u z nastrojem r a d o s n y m , lub t y l k o p e w n e j ulgi, z p o w o d u w i ę ź n i o w i e p i l n o w a n i przez s t r a ż n i k ó w . Gładka powierzchnia p o k o n a n i a p o ł o w y s u r o w y c h obostrzeń p o s t n y c h , m o g ł o sprzy­ smoły, chociaż czarna, p o d o b n i e jak p o p r z e d n i o złocista, nadal jać s p o n t a n i c z n e m u po zapadnięciu j e s i e n n e g o wszelkie o b r z ę d o w o ś c i śródpościa zupełnie n i e z w y k ł y c h z a c h o w a ń , nie ś w i a t ł a miejskie. P o w t ó r z o n o w i ę c zabieg, ale d o użytej mikstury mających już nic w s p ó l n e g o z samą ideą p o s t u , d o n i o s ł y m aktem zmroku nieźle odbijała rozwojowi w chłopskiej czy plebejskiej d o s y p a n o śmieci, piasku, w i ó r i t r o c i n , tak aby p o w ł o k a farby nie religijnym. W j a k i m ś m o m e n c i e r o z k w i t u obrządku miała już w ł a ś c i w o ś c i o d b l a s k o w y c h . Koczujących p o d koś­ z p o p i o ł e m b y w a z a s t ę p o w a n e p a s k u d z t w e m (połączenie p o p i o ­ naczynie c i o ł e m p ą t n i k ó w pierwsza próba, połączona z porażką, u r a d o w a ­ ł u ze smarem a n a w e t ekskrementami z w i e r z ę c y m i ) , a zamiast ła. A l e sukces p o w t ó r z o n e g o zabiegu m ó g ł przerazić. Wszak t o garnka rozbijane są butelki. Rozbijający t r i u m f u j ą jeśli im się uda w l u d o w e j ojczyźnie sam l u d , j e g o najbardziej l u d o w a ( c h ł o p s k a ) roztłuc naczynie poza p r o g i e m , w e w n ę t r z u d o m u , n a w e t nie reprezentacja, odkryła w sobie fascynację z g o d n ą z nieelitarnym w sieni, lecz w k u c h n i . Satysfakcja jest t y m większa im p o w a ż ­ r o z u m i e n i e m p r a w d wiary. I o t o postarano się, aby p r a w d y te po niejszego d o k o n a n o spustoszenia. Zdarzało się, że p a s k u d z t w e m plebejsku u n i c e s t w i ć ! o b m a z y w a n o ościeża, aby d o m o w n i c y p o b r u d z i l i sobie ubrania! Stykanie się w naszym dosyć szarawym życiu z p o d o b n y m i zdarzeniami w y w o ł u j e k a ż d o r a z o w o zastanowienie nad ich c z y n ­ nikami s p r a w c z y m i , lecz nie t y m i bezpośrednimi (na przykład z zakresu braku w y o b r a ź n i w s z e l k i c h g o r l i w y c h f u n k c j o n a r i u s z y ) , ile p o ś r e d n i m i , głębiej u s y t u o w a n y m i w naszej tradycji i zarazem o b e j m u j ą c y m i szeszy krąg zagadnień z w i ą z a n y c h z o b l i g u j ą c y m i nas zasadami w s p ó ł ż y c i a . Pojawiają się w ó w c z a s pytania d o t y ­ czące p r a w d z i w o ś c i p o g l ą d u o „ p o l s k i e j t o l e r a n c j i " i t y m s a m y m 0 posiadaniu szczególnych z d o l n o ś c i ( o p a n o w a n i a reguł p o ­ stępowania fatywnego i e m o t y w n e g o ) . A mówiąc innymi słowy z d o l n o ś c i p r z e c i w s t a w i a n i a się regule „ u d r y na u d r y " , jak też nie uleganie z w o d n i c z e m u u r o k o w i p r y n c y p i a l n o ś c i . Powiadamy: polskie piekiełko. Właśnie piekiełko, a nie piekło! A l b o w i e m , jak p r z e k o n a m y się przy analizie j e d n e g o t y l k o z a c h o w a n i a ( w s p ó ł ­ czesnego, r e l i g i j n o - s p o l e c z n o - p o l i t y c z n e g o ) , stać się o n o może r ó w n i e ż działaniem artystycznym i niekiedy niezłej próby. a t y m s a m y m ułagodzić konflikt, o d c z u c i e grozy No („piekło") przekształcić w ś w i a t ż y c z l i w y ( „ p i e k i e ł k o " ) . W chrześcijańskiej o b r z ę d o w o ś c i dorocznej W i e l k i Post roz­ p o c z y n a j ą c y się w n e t po Z a p u s t a c h w Środę P o p i e l c o w ą i t r w a ­ j ą c y przez kilka t y g o d n i aż d o porannej Rezurekcji, miał s w ą konsolację, którą w y z n a c z a ! dzień d o p o ł o w y przebytego w y rzeczyska. Rozbijany stary garnek g l i n i a n y na p r o g u domu s ą s i a d ó w s t a n o w i ł o b r z ę d o w ą f o r m ę rozgłoszenia n o w i n y . Czy­ n i o n o t o p o d wieczór. Popiół, s y m b o l c z ł o w i e k a ( „ z p r o c h u p o w s t a ł e ś i w proch się o b r ó c i s z " ) , a także przemijania, marności t e g o świata (vanitas vanitatum et omnia vanitas, Koh 1,2; 3, Jeden z moich nieocenionych komentatorów lokalnych zwy­ c z a j ó w w M u r z y n o w i e , dzisiaj już czterdziestoparoletni Z d z i c h o , w s p o m i n a , że w p ó ł p o ś c i e ( k o n i e c lat pięćdziesiątych lub p o ­ czątek sześćdziesiątych) tak zapaskudzili k u c h n i ę w jednym d o m u , że s p o w o d o w a l i g o n i t w ę za sobą w z b u r z o n e g o podarza. Przewidując j e d n a k taki o b r ó t s p r a w y , gos­ porozciągali wcześniej nisko, p o n a d ziemią w poprzek d r o g i pułapki z d r u t u i g o n i ą c y g o s p o d a r z nie t y l k o nie zdołał s c h w y t a ć wesołych p s o t n i k ó w , lecz z w i c h n ą ł sobie n o g ę i p o w a ż n i e się p o t u r b o w a ł . W repertuarze figli p ó ł p o s t n y c h w w i o s k a c h ś r o d k o w e j Polski w y s u w a j ą się na czoło o s o b l i w e działania, w k t ó r y c h o b i e k t a m i zainteresowania stają się w a ż n e narzędzia pracy. Ukrycie i c h , z u c h w a ł e przemieszczenie, s t a n o w i ł o p o w t a r z a j ą c y się w ą t e k dramaturgiczny wciąż tego samego obrzędku półpostnego. W w i e l u miejscach w s p o m i n a się j a k o najbardziej e m o c j o n a l n i e poruszającego psotę - w i d o k na d a c h u (na szczycie strzechy) c u d z e g o w o z u lub c h o c i a ż b y p ł u g a . Z d e m o n t o w a n i e komuś w n o c y w o z u i z m o n t o w a n i e g o w ł a ś n i e na d a c h u , w y m a g a ł o nie lada przebiegłości i zręczności. Stąd częściej o w e g o u k r y c i a -przemieszczenia d o k o n y w a n o poza zagrodą i niekoniecznie w pionie... Grząski w ą d ó ł l u b p a r ó w c a ł k o w i c i e o d p o w i a d a ł y p o w z i ę t y m zamiarom. Więcej - jak się okazuje - m o g ł y przy­ sporzyć d o d a t k o w y c h emocji r a d o s n y c h . O t o z r e k o n s t r u o w a n y dialog (okolice Płocka) prowadzony o świcie po nocnych Gospodarz A (właściciel s i e w n i k a u t o p i o n e g o w parowie) obchodach półpościa: 1 9 - 2 0 ) , rozsypany u s a m e g o wejścia d o d o m u d e m o n s t r o w a ł akt zapytuje w y r o s t k ó w błąkających się n i e o p o d a l . - Czyj t o s i e w n i k zanieczyszczenia, zbrudzenia miejsca d a r z o n e g o szczególną d b a ­ w tej parowie? - T o s i e w n i k gospodarza B, o d p o w i a d a j ą p o n u r o Ш II. 1 . „ K r a c o k i " 35 �m ł o d z i e ń c y . Na to, p o d n i e c o n y radośnie g o s p o d a r z A. - O j , dobrze żeście tej głupiej skuzie zrobili! D o w c i p i rozmach w p o m y s ł a c h jeszcze d o n i e d a w n a z zapa­ łem r e a l i z o w a n y c h na w s i przy o b c h o d a c h p ó ł p o ś c i a , w y w o ł u j e z a s t a n o w i e n i e nad k r e a t y w n y m i z d o l n o ś c i a m i m ł o d o c i a n y c h r e p r e z e n t a n t ó w k u l t u r y c h ł o p s k i e j . Skąd bierze się początek t y c h d o s y ć o r y g i n a l n y c h p o m y s ł ó w ? Dlaczego p o w a g a i w z n i o s ł o ś ć o b r z ą d k u mającego s y g n a l i z o w a ć ulgę w d o p e ł n i e n i u części religijnego wyrzeczenia przeradza się w z a b a w ę , a następnie w drakę? Jeśli ten w ł a ś n i e kierunek r o z w o j u jest często w y ­ stępującą w ł a ś c i w o ś c i ą o b r z ę d ó w polskiej w s i , rodzi się pytanie zasadnicze: dlaczego takie akurat emocje, p r o w o k a c y j n o - l u d y c z ne, d o c h o d z ą d o g ł o s u , rozwijają się, przesłaniając całkiem samą istotę d o b r o w o l n e g o p o ś w i ę c e n i a się. A l e natychmiast w y ł a n i a się następne pytanie, czy jest t o w y b ó r d o b r o w o l n y , p r z e k o n y w u ­ jący, d o g ł ę b n i e a k c e p t o w a n y ? P o w s t a ł e t u rozterki (pytania zasadnicze i d r u g o r z ę d n e ) p o m a ­ gają n a m r o z w i j a ć - przynajmniej c z ę ś c i o w o - w i a d o m o ś c i o poście, jakie o d n a j d u j e m y u kronikarzy obyczaju w d a w n e j Polsce. N i e o c e n i o n e stają się t u opisy ks. Jędrzeja K i t o w i c z a . W y n i k a z n i c h , że w XVIII w . i n t r y g u j ą c y nastrój f r y w o l n o ś c i towarzyszył o b c h o d o m s a m e g o Popielca, Ś r o d y P o p i e l c o w e j z w a n e j też W s t ę p n ą , Śmiertelną Niedzielą, Białą Niedzielą, Czar­ ną Niedzielą, a w i ę c rozpoczynania W i e l k i e g o Postu. D o w i a d u j e ­ m y się też o d K i t o w i c z a , że „ g o r s z ą c e " dziś nas z a c h o w a n i a w c a l e nie zrodziły się na w s i , lecz w mieście, c h o c i a ż b y w samej Warszawie: „Zaś w W s t ę p n ą Środę, po miastach, c h ł o p c y , s t u d e n c i k o w i e c z a t o w a l i na w c h o d z ą c ą d o kościoła białą płeć, której przypinali na plecach kurze n o g i , s k o r u p y o d jajec, indycze szyje, rury w o ł o w e i inne t y m p o d o b n e materklasy; tak zaś t o s p r a w n i e robili, że się t e g o osoba dostająca nie czuła, b o t o p l u g a s t w o b y ł o u w i ą z a n e na sznurku lub nici, d o k o ń c a której była p r z y p r a w i o n a szpilka z a k r z y w i o n a jak w ę d k a , w i ę c c h ł o p i e c d o takich f i g l ó w w y ć w i c z o n y , byle się d o t k n ą ł o w ą szpilką sukni, raz i figla na osobie zawiesił. A ta ni o czym nie w i e d z ą c , pięknie przybraną i w i e l e razy będąc d y s t y n g o w a n ą p o s t ę p o w a ł a w koś­ ciół z d o b r ą miną, g d y tymczasem w i s z ą c y m na plecach k a w a l c e m p u s t y m g ł o w o m ś m i e c h z siebie czyniła, k t ó r y m się i sama, na koniec o d k o g o r o z t r o p n e g o u w o l n i o n a o d wisielca, zarumienić musiała..." 1 Dzięki K i t o w i c z o w i d o w i a d u j e m y się jaką postać s y m b o l i c z n ą w ś r ó d g a w i e d z i uzyskał w X V I I I w . popiół, substancja mająca oznaczać c z ł o w i e k a , marność nad marnościami, przemijanie: „ N i e f a t y g u j ą c księży s w a w o l n a młodzież sama g o ( p o p i ó ł ) sobie r o z d a w a ł a , trzepiąc się p o g ł o w a c h w o r k a m i p o p i o ł e m napeł­ n i o n y m i albo też w y s y p u j ą c zdradą j e d n a d r u g i m o b o j e j płci na g ł o w y pełne miski p o p i o ł ó w (...). Druga ceremonia nie kościelna, ale ś w i a t o w a b y w a ł a d ł u g a w u ż y w a n i u p o miastach i w s i a c h , która zawisła na t y m , że jakiś m ł o k o s przed p r z e c h o d z ą c y m mężczyzną rzucał na ziemie garnek p o p i o ł e m r u d y m n a p e ł n i o n y (...) c o z r o b i w s z y s w a w o l n i c a lub s w a w o l n i k z a w o ł a w s z y : p o ­ pielec! u c i e k a ł . " 2 W Dziejach obyczajów w dawnej Polsce, wiek XVI-XVIII, J a n S t a n i s ł a w Bystroń stwierdza: „ Z Popielcem łączy się też z a b a w y z p r z y w i ą z y w a n i e m d o k ł o d y dziewcząt, które zamąż nie w y s z ł y w czasie zapust." A u t o r zauważa c h ł o d n o , że „ R ó ż n e f o r m y miała ta z a b a w a (podkr. J O ) ; najczęściej c i ą g n i o n o przez w i e ś spory kloc i każdą d z i e w c z y n ę , która nie zdołała się zawczasu ukryć, ł a ń c u c h e m d o ń p r z y w i ą z y w a n o , każąc jej kłodę ciągnąć d o karczmy, gdzie n a s t ę p o w a ł w y k u p i z w o l n i e n i e ; w miastach p r z y w i ą z y w a n o małe klocki d r e w n i a n e . " Bystroń przeczy j e d n a k sobie, kiedy p o w o ł u j e się na „ p r o t e s t a cję przekupki w s t y d l i w e j R e g i n y Gołka z B i e c z a " . Protestacja p o c h o d z i z ksiąg g r o d z k i c h t e g o miasta i d o t y c z y 1 6 4 2 roku. J a k się okazuje, p o s z k o d o w a n a nie została u w i ą z a n a d o „ m a ł e g o klocka d r e w n i a n e g o " : „...oto ci w ś r ó d strasznego krzyku i wrzasku całemi zastępami d o protestującej (mającej s w ó j kram p o d k o ś c i o ł e m - J O ) przypadli, jedni z nich udający n i e d ź w i e d z i , d r u d z y przebrani za N i e m c ó w (...) inni za kobiety i d z i e w c z ę t a , a reszta, w liczbie o k o ł o dwudziestu, z pomalowanymi twarzami, z rogami u głowy, odziana w skóry koźle, tak, że im t y l k o ś w i e c i ł y zęby i oczy na kształt d j a b ł ó w , o g r o m n y p n i a k d ę b o w y (podkr. J O ) , d ł u g o ś c i sześciu, g r u b o ś c i czterech ł o k c i , o b w i e d z i n y żelaznymi ł a ń c u c h a m i , a na ten cel umyślnie p r z y g o t o w a n y , przywlókłszy, protestującą (...) u b r a w s z y naprzód w p o w r ó s ł a słomiane, nie uproszeni jej uprzejmymi p r o ś b a m i , siłą i przemocą ją p o r w a l i , p r z y w i ą z a w s z y ł a ń c u c h e m d o p n i a , i w ł ó c z y l i d o ratusza z n a j ­ wyższą obrazą i straszną boleścią, tak, że o m d l a ł a na siłach, biegnącą zaś, bez ż a d n e g o w z g l ę d u p o p y c h a j ą c , d o d ź w i g a n i a ciężaru t w a r d e m i biczami z m u s i l i . " Wiązanie niezamężnych dziewcząt d o k ł o d y - chcąc nie chcąc - musi się kojarzyć z p o w s z e c h n ą n i e g d y ś na w s i praktyką zawieszania k r o w o m na szyi blisko m e t r o w e j d ł u g o ś c i g r u b e g o koła, albo w ł a ś n i e k ł o d y . M i a ł o t o zapobiegać l a t o w a n i u się zwierzęcia, czyli n i e s f o r n e m u z a c h o w a n i u , przede w s z y s t k i m oszalałej g o n i t w i e , p o d s k o k o m oraz n a p a s t o w a n i u i n n y c h z w i e ­ rząt. W czasie b i e g u kół obijał się k r o w i e o n o g i . U t r u d n i a ł też jej II. 2 4 . P r z e m a l o w a n e z n a k i , , S o l i d a r n o ś c i " , W a r s z a w a 36 3 4 �II. 5. P r z e m a l o w a n y n a p i s „ S o l i d a r n o ś ć " , W a r s z a w a - G r o c h ó w . - skoro nie została w porę d o p u s z c z o n a d o byka - s y m u l o w a n i e p o k r y w a n i a , czyli w d r a p y w a n i e się na zad drugiej k r o w y . I tak o t o w i d z i m y , że d o w z n i o s ł e j o b r z ę d o w o ś c i p o p i e l c o w e j znanej n a m już kłodzie. „ N a Rusi z w y c z a j k l o d k i mial znacznie bogatsze f o r m y ; tutaj cały t y d z i e ń zapustny maślanycia, p o ­ ś w i ę c o n y był r o z m a i t y m p r a k t y k o m z k ł o d ą , którą p r z e d s t a w i a n o przeniknęły całkiem przyziemne praktyki związane z prokreacją w ludzi i zwierząt. i pogrzeb." Siedemnastowieczni poeci Kasper M i a s k o w s k i i Stanisław ludzkiej postaci (podkr. J O ) , o b c h o d z ą c jej urodziny 6 N i e w ą t p l i w i e ludzka postać kłody ruskiej dystansuje n i e f i g u r a - Serafin J a g o d y ń s k i s k w a p l i w i e ó w aspekt prokreacyjny t o w a r z y ­ Iną kłodę polską! Wszelako nasza kłoda uzyskiwała szący p o s t n e m u wyrzeczysku w y c h w y t u j ą i w s t o s o w n y c h u t w o ­ o s o b l i w i e głębokie znaczenie: rach, o b o k u w a g i p o ś w i ę c o n e j p i j a t y k o m , czynią p r z e w o d n i m . O t o f r a g m e n t u t w o r u z a t y t u ł o w a n e g o Popielec Kaspra M i a s k o w - skiego. Śmiało też można uważać, że zawarty w u t w o r z e „ m a t e ­ riał o b s e r w a c y j n y " o d n o s i się d o c z a s ó w m ł o d o ś c i autora, a w i ę c ostatniej ć w i e r c i XVI w.: Kto z ludzi nie c h c e , z p n i a k a m i musi żyć, niebożę. I t a k i m pień d a w a j ą w ł ó c z y ć pospolicie, Dając znać, że bez d r u h a już nie d r w a , nie życie. 7 Właśnie, d r w a (czyli ś m i e r ć ) , nie-życie. O b r z ę d o w o ś ć Półpościa, j a k o ciąg dalszy Popielca, na różne s p o s o b y w kraju t e n B o zjadwszy zur, kapustę i m o c z o n e śledzie. w ł a ś n i e w ą t e k , opozycji życia i śmierci, przemijania i t r w a n i a W s t a n ą zaraz o d s t o ł ó w i już p o obiedzie. s p o w i j a z a c h o w a n i a , które w y d a w a ć by się m o g ł y , jak p o w i a d a Ale u d r u g i c h (a k t o tak w i e l e p o l i c z y ) , Bystroń, „ n i e w y m y ś l n ą p s o t ą " . W licznych o p r a c o w a n i a c h roku Jeszcze skrzypki i d u d y słyszeć na ulicy; o b r z ę d o w e g o w Polsce z a r ó w n o d a w n i e j s z y c h , jak też n a j n o w ­ Ci g o n i ą d z i e w k i , c o je w kloce zaprzęgają, szych, k t ó r y c h o s t a t n i o sporo przybyło, p o m i j a n a jest c a ł k o w i c i e A o n e się nie bardzo w i d z ę ociągają; rodzima postać wizualizacji p ó ł p o s t n e j , prokreacyjnej, a w y r a ż a ­ Ci c h ł o p a w g r o c h o w i n y ubrawszy p r o w a d z ą , jąca się nie jak na Rusi w A d o której g o s p o d y w p r z ó d iść mają radzą; Ten w k u f l u drożdże d ź w i g a , ó w gorzałkę m a ń k ą Pokazuje w y s o k o i potrząsa z bańką; człowieka), lecz w rzeźbiarstwie ( k ł o d a w malowidłach naściennych. p o w o d u m o g ę już w y j a w i ć w i e l c e s z a n o w n e m u kształcie I z tego też Czytelnikowi zasadniczy p o w ó d p o w s t a n i a niniejszego tekstu. Więcej p o w i e m , Ci krzyczą o d p r a w u j ą c mięsopust szalony, W a b i ą c d r u g i c h d o ordy, c n o t ą u s t a l o n y . również tekst niniejszy w małej zupełnie mierze pretenduje d o analizy 5 t r a d y c y j n y c h z a c h o w a ń , które w p o l s k i m kalendarzu o b r z ę d ó w W ś w i e t l e ustaleń Bystronia polska o b r z ę d o w o ś ć p o p i e l c o w a d o r o c z n y c h zajmują d o s y ć w a ż n e miejsce. Z a c h o w a n i a te o tyle u s t ę p o w a ł a znacznie o b r z ę d o w o ś c i ruskiej. Szczególnie wyraziś­ mnie zainteresowały i ostatecznie stały się przez c h w i l ę przed­ cie o w a różnica j a w i ć się miała w znaczeniach m i o t e m u w a g i , o ile m o ż n a z n i c h w y ł u s k a ć w i a d o m o ś c i , służące nadawanych 37 �z r o z u m i e n i u całkiem w s p ó ł c z e s n e g o zjawiska graffiti, i o d razu karano d o m o w n i k ó w , w ś r ó d k t ó r y c h z n a j d o w a ł a się panna na d o d a m , z w i ą z a n e g o z nim w wydaniu, zamalowywaniem Polsce o s t a t n i c h lat sposobu w a p n e m okien. Symbolikę tego ukrywania (zamalowywania i przemalowywania) pojawiających działania m o ż n a objaśniać następująco. Skoro d o t ą d ( w czasie się w miastach, g ł ó w n i e j e d n a k w W a r s z a w i e , ulicznych (za­ Z a p u s t ó w ) nie wypatrzeliście dla panny kawalera, nie będziecie zwyczaj w y s t ę p u j ą c y c h na m u r a c h ) haseł, n a p i s ó w , z n a k ó w . N i m za karę w i d z i e l i niczego przez o k n a , które służą - jak w i a d o m o jednak przedstawię intrygujący mnie materiał n a ś c i e n n y c h m a l o ­ - łączności ze ś w i a t e m . w i d e ł , konieczne jest p o w r ó c e n i e d o p r z e r w a n e g o wywodu o rodzimej wizualizacji, związanej z Postem. Na sąsiednim, W s c h o d n i m Mazowszu natomiast czyniono p e w n e u s t ę p s t w o . Nie z a m a l o w y w a n o c a ł k o w i c i e szyb. Właśnie R o z s y p y w a n i e p a s k u d z t w a w k u c h n i , o k t ó r y m pisałem na na nich albo na ścianach c h a ł u p y w y m a l o w y w a n o s m o ł ą s y m ­ p o c z ą t k u , d o k o n y w a n o nie w każdym d o m u . O p i s y w a n y przypa­ boliczną postać, w y o b r a ż a j ą c ą mężczyznę, o w e g o dek zdarzył się w M u r z y n o w i e u n a j u b o ż s z y c h , w rodzinie nie który w i n i e n uczynić pannę mężatką, a k c e p t o w a n ą przez całą mającej h e k t a r ó w , j e d y n i e s k r a w e k ziemi przy chałupinie. A l e s z a c o w n ą z b i o r o w o ś ć w i o s k i czy miasteczka. F r y w o l n y malunek, w zwany rodzinie tej aż 6 p a n i e n i panienek czekało na w y d a n i e ! kawalera, k r a с о к i e m , w i n i e n posiadać wyraziście zaznaczone Ucalenie ich ( s ł o w o o d ocalenia, o c h r o n i e n i a przed p o n i e w i e r ­ przyrodzenie k ą ) , czyli w y d a n i e za mąż, s t a n o w i ł o dla ojca ( z g o d n i e z o b y c z a ­ szczegółu w e w s z y s t k i c h kracokach o n e g d a j j e m większą p o n o s z ą c e g o o d p o w i e d z i a l n o ś ć niż m a t k a ) ciężki d o z szyb i ścian d o m ó w t o d l a t e g o - jak m o ż n a przypuszczać - ze spełnienia o b o w i ą z e k , cięższy o c z y w i ś c i e , aniżeli w w ostatniej c h w i l i z a w i o d ł a p s o t n i k ó w o d w a g a . rodzinach (il. 1 c ) . Jeśli nie dostrzegamy t e g o ważnego przerysowanych g o s p o d a r s k i c h . Fakt ten m ó g ł b y uśmierzać zakusy p ó ł p o s t n y c h O k n a u d a w a ł o się, w p r a w d z i e z t r u d e m , oskrobać z w a p n a . s w a w o l n i k ó w d o czynienia sobie z a b a w y z nieszczęsnych. M ó g ł ­ Natomiast kracok p o z o s t a w a ł d ł u g o w s t y d l i w y m piętnem, szcze­ by budzić w s p ó ł c z u c i e , może n a w e t litość. Tymczasem nie, g ó l n i e w ó w c z a s , jeśli n a m a l o w a n o g o na ścianie. Z szyb tez s t a n o w i ł w ł a ś n i e zachętę i w y z w a l a ł p o m y s ł o w o ś ć , aż p o nie­ m o ż n a b y ł o t o m a l o w i d ł o zeskrobać, ale z belek czy desek s p o t y k a n ą często w tej w s i staranność, p o ł ą c z o n ą z przebiegłoś­ szalunku nie b y ł o s p o s o b u . Rzadka smoła lub smar g ł ę b o k o cią, a służącą z w y k ł e j t y l k o uciesze. C h o d z i - jak sobie p r z y p o m i ­ w s i ą k a ł y między słoje. namy - o p u ł a p k ę z d r u t ó w przeciągniętych w poprzek d r o g i . W tę Kiedy przed p o n a d ć w i e r ć w i e k i e m o g l ą d a ł e m w Karczewie czy p u ł a p k ę miał w p a ś ć ojciec córek, g o n i ą c y za s p r a w c a m i najścia w i n n y c h miasteczkach i w s i a c h M a z o w s z a kracoki na ścianach d o m u . M i a ł o n rozkwasić sobie nos a l b o n a w e t złamać rękę. c h a ł u p , ani przez c h w i l ę nie p r z y c h o d z i ł o mi d o g ł o w y , że o b c u j ę W M u r z y n o w i e użyto p a s k u d z t w a t y l k o d o pomazania ościeży, z faktami d ł u g i e g o t r w a n i a , że dane mi będzie o b s e r w o w a ć na tak aby m o g l i się d o m o w n i c y t y l k o pobrudzić. Natomiast gdzie p o d s t a w i e ż y w o t n o ś c i w y o b r a ż e n i a k r a c o k o p o d o b n e g o , zjawis­ indziej mazanie i malowanie zwyczajem, wspomnianą wapnem się k o o w e j ciągłości i zmiany p r o b l e m u n a u k o w e g o , tak n i e z w y k l e z ruskim ż y w o z a j m u j ą c e g o naszych s o c j o l o g ó w , badających uczestnict­ oraz smołą stało wizualizacją, k o n k u r u j ą c ą o b y c z a j e m człekokształtności p o p i e l c o w e j kłody. Na Podlasiu w o w kulturze. II. 6. Z a m a l o w a n y i p r z e m a l o w a n y znak „ S o l i d a r n o ś c i ' 38 �Jest rzeczą niezwykle charakterystyczną, że k r a c a k o p o d o b n e kłuło w oczy, wszelako zajadła dbałość z a m a l o w y w a n i a „ n i e o d ­ f o r m y lokalizują się w Warszawie w ścisłym i zarazem o g r a n i c z o ­ p o w i e d z i a l n y c h " n a p i s ó w z d u m i e w a ł a . U zbiegu Długiej i M i o ­ n y m k r ę g u . " Nie są b y n a j m n i e j rozproszone p o c a ł y m mieście. d o w e j w Warszawie, zajadłość ta przyjęła n i e w ą t p l i w i e najwyższy Daremny t r u d p o s z u k i w a n i a ich na M u r a n o w i e w p o b l i ż u Pałacu s w ó j w y m i a r . Zdarzało się, ze napisy jeszcze nie w y s c h ł y , g d y M o s t o w s k i c h (są t a m na s ł a w n y m m u r a n o w s k i m osiedlu inne, s p r a w n i d o z o r c y już je z a m a l o w y w a l i , nikt nie m ó g ł w i e d z i e ć , c o bardziej abstrakcyjne f o r m y , p o prostu f a s z y s t o w s k i e ) . N i e m a ich tutaj z m a l o w a n o , w ł a ś n i e z m a l o w a n o , b o plebejski charakter na W o l i , M ł y n o w i e i J e l o n k a c h . Nie ma ich r ó w n i e ż na Ż o l i b o r z u t y c h działań nie m ó g ł w y k l u c z y ć radosnej s w a w o l i , " p r a w d z i w e j i M o k o t o w i e , Bielanach i U r s y n o w i e . W s a m y m Ś r ó d m i e ś c i u draki" . 8 m o ż e m y odnaleźć z a l e d w i e j e d e n ( R y n e k N o w e g o M i a s t a ) , może d w a znaki s o l i d a r n o ś c i o w e p r z e m a l o w a n e w taki s p o s ó b , aby zwracały naszą u w a g ę . Wszelako nie są t o w pełni k r a c a k o p o d o b ­ ne f o r m y . M o ż n a p o w i e d z i e ć , że są b a ł w a n o p o d o b n e . Natomiast na Saskiej Kępie, G r o c h o w i e , G o c ł a w k u , a także na B r ó d n i e i T a r g ó w k u - czyli najbliżej o d d z i a ł y w a n i a W s c h o d n i e g o M a z o w ­ sza - o d n a j d u j e m y p r a w d z i w e b o g a c t w o i r ó ż n o r o d n o ś ć przemal o w a ń znaku Solidarności Walczącej przypominają przedstawionego ( S P V ) , iż d o wcześniej kracoka złudzenia (il. 5-7). Wszystkie te p r z e m a l o w a n i a j e d n o c z y zamysł ludyczny, p o g o d ­ ny, nie zaś ostentacyjnie l i k w i d a t o r s k i (poprzez zdrapanie a l b o pokrycie prostokątną plamą) czy k a r k o ł o m n i e fałszujący litery, z czypi s p o t y k a m y się n a g m i n n i e z a r ó w n o w kraju, jak i za granicą, wszędzie - zawsze t a m , gdzie zabrakło wyobraźni, a n a d g o r l i w o ś ć z n i e w o l i ł a u m y s ł y . , Obserwacje A u t o r a c z y n i o n e były jeszcze przed legalizacją „ S o l i d a r n o ś c i " w k w i e t n i u 1 9 8 9 r. Graffiti na w a r s z a w s k i c h ulicach, tak jak znaki i hasła o p o z y c j i politycznej, nie t y l k o mają s w o j ą wyrazistą lokalizację przestrzen­ ną, lecz r ó w n i e ż ich p o j a w i e n i e się, szczególny r o z k w i t , w p r o s t erupcja, uzależniona jest od... pór roku. W y d a j e się, że zima i w i o s n a , a najbardziej przejście między t y m i porami roku, a następnie jesień u a k t y w n i a j ą a n o n i m o w y c h a r t y s t ó w ( t y c h c o ryzykują) i o c z y w i ś c i e służby p o r z ą d k o w e (które nic nie r y z y k u ­ j ą ) . Jeśli jest tak istotnie, można by i t u d o p a t r y w a ć się ciągłości i tradycji, d a w n y c h z a p u s t n y c h i p o p i e l c o w y c h oraz p ó ł p o s t n y c h obrządków. I pewnie również a d w e n t o w y c h . „ P o p i e l e c - stwierdza Bystroń - był przede w s z y s t k i m uroczys­ tością kościelną, d o której znaczną p r z y w i ą z y w a n o w a g ę ; b y ł o - przyp. red. R ó w n i e ż p o g o d n y , ludyczny charakter posiada p r z e m a l o w a n y napis „ S o l i d a r n o ś ć " , znajdujący się na ul. C h ł o p i c k i e g o , na G r o c h o w i e w p o b l i ż u t ę t n i ą c e g o życiem bazaru, vis a vis kościoła. A u t o r p r z e m a l o w a n i a skorzystał z „ p r z e k o n y w u j ą c e g o " w y o b ­ rażenia rogatej g ł o w y , a w i ę c s a m e g o diabła. I rzędem jedenastu w i z e r u n k ó w szatana p r z y o z d o b i ł banalną ścianę obskurnej ka­ m i e n i c y (il. 5 ) . Kiedy przed laty zobaczyłem t o iście polskie graffiti, d o ś w i a d c z y ł e m p r a w d z i w e j konsolacji, a w i ę c szczegól­ nej ulgi pocieszenia, jakie p o j a w i a się p o stanach nadmiernej żałości. Co ją s p r a w i a ł o każdy dobrze w i e d z i e ć p o w i n i e n , m i m o w i e l k i c h nieraz różnic - w j e d n y m t y l k o mieście - w s p o s o b a c h k o n t r o l o w a n i a w y g l ą d u m u r ó w i ścian naszych d o m ó w . M o g ł o w n i c h nie być ani ciepłej, ani zimnej w o d y ; z zimna albo upału groziło postradanie z m y s ł ó w , b r u d i zaniedbanie na każdym kroku coś e f e k t o w n i e teatralnego (podkr. J O ) w t y m geście, z k t ó r y m nie w y t r z e ź w i e n i jeszcze po nocy biesiadnicy szli d o kościoła, a b y g ł o w y p o s y p y w a ć p o p i o ł e m . N a j w i ę k s i p a n o w i e nawet nie zawsze o niedzielnem n a b o ż e ń s t w i e pamiętający, u d a w a l i się d o kościoła; chorzy prosili księdza by d o domu zajechał z p o p i o ł e m . " M a t k o moja rety, d o d a m o d siebie, wszak 9 w c i ą ż t o samo, c h o c i a ż czasy się zmieniły. W s p ó ł c z e ś n i p a n o w i e - kiedy im t y l k o ogłoszą p l e n u m ( p o p i e l e c ) r w ą się natychmiast d o s w e g o kościoła. „ Ś r o d a ( P o p i e l c o w a - J O ) - uzupełnia Szczypka - docierała m o z o l n i e ze s w ą metafizyką przemijania, zdając się być jeszcze jednym dniem radości." względem 1 0 w c i ą ż t o samo. Święte słowa, również i pod No b o cóż powiedzieć o tym haśle u m i e s z c z o n y m w ś w i e t l i c y Zakładu C P L i A w O p o c z n i e w 1 9 7 8 г.: P R Z E C I W S T A W I A M Y SIĘ C H I Ń S K I E M U H E G E M O N I Z M O W I . S p o r z ą d z o n o t o ze specjalnego kartonu p o k r y t e g o złotą folią. * Obserwacje Autora czynione były jeszcze przed legalizacją „Solidarności" Tak, złotą! Tej złocistości nie s p o s ó b b y ł o b y c z y m k o l w i e k z a m a ­ l o w a ć , p r z e m a l o w a ć a l b o przerobić c h o c i a ż b y na serwetkę. w k w i e t n i u 1 9 8 9 r. - p r z y p . red. PRZYPISY Jędrzej K i t o w i c z , Opis obyczajów za panowania Augusta III, W r o c ł a w 1 9 5 1 , s. 5 5 1 ; za "Ewa F e r e n c - S z y d e ł k o w a , Rok kościel­ ny a polskie tradycje. Księgarnia Św. W o j c i e c h a Poznań 1 9 8 8 . Tamże, s. 5 5 2 . J a n S t a n i s ł a w Bystroń, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, wiek XVI-XVIII, W a r s z a w a 1 9 3 2 , t. II, s. 4 3 - 4 4 . * Tamże, s. 4 4 - 4 5 . Kasper M i a s k o w s k i , Zbiór rymów ( w e d ł u g w y d a n i a z 1 6 2 2 ) , Kraków 1 8 6 1 , s. 2 9 6 . Bystroń, op. cit., s. 4 5 . S t a n i s ł a w Serafin ( S e w e r y n ) J a g o d y ń s k i , Poezyje, podaje za B y s t r o n i e m , op. cit., s. 4 4 . 1 2 3 5 6 7 W i a d o m o ś ć z a w d z i ę c z a m Ryszardowi Ciarce i M a ć k o w i J ę d r u s i k o w i . Osoba pierwsza z a d z w o n i ł a d o mnie z informacją: d o o k o ł a pana d o m u aż p o Instytut Sztuki n a m a l o w a n e są hasła i znaki na ścianach. Kiedy zaraz po telefonie zszedłem w s z y s t k o b y ł o z a m a l o w a n e . Osoba d r u g a - mieszkająca na sąsiednim osiedlu - o p o w i e d z i a ł a jak b y ł o o d p o c z ą t k u . A d m i n i s t r a c j a osiedla nie opłaciła należycie malarzy o d n a w i a j ą c y c h klatki s c h o d o w e . Malarze ukarali administrację d o d a t k o w y m w y s i ł ­ kiem, malując na ścianach i na klatkach s c h o d o w y c h hasła Solidarności. B y s t r o ń , op. cit., s. 4 3 . Józef Szczypka, Kalendarz polski, PAX Warszawa 1 9 8 4 , s. 55. 8 9 1 0 Rysunki i fotografie - A u t o r 39 �I �