https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/070d68bebdcc35b61402d3f07fa82394.pdf 616fa400275c3f1115b427fe3239f5e9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2272 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2108 Title A name given to the resource Listy do redakcji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.60-62 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LISTY DO REDAKCJI Do Ludwika Stommy w sprawie metodologicznej naiwności przez: Redakcję Polskiej Sztuki Ludowej W c z e r w c u 1 9 9 0 r o k u dotarł d o mnie numer PSL o z n a c z o n y przyjaźni z całym b o g a c t w e m i n w e n t a r z a J e g o osobowości. s y g n a t u r ą R.XLIII, 1 9 8 9 , nr 4 , w k t ó r y m na stronie 2 0 5 L u d w i k W t y m przypadku jednak, cenzurka stała się i s t o t n y m zarzutem S t o m m a o d p o w i a d a na pytanie czy w etnografii w y s t ę p u j ą białe m e r y t o r y c z n y m i m e t o d o l o g i c z n y m , z k t ó r y m się nie zgadzam. plamy. To dość k o n i u n k t u r a l n e w ó w c z a s pytanie redakcji, ze I n k r y m i n o w a n y tekst nie zawiera interpretacji m u p r z y p i s y w a ­ w z g l ę d u na czas kiedy je z a d a w a n o ( p r z y p o m i n a m rok 1 9 8 9 n y c h . P r o p o n u j ę w i ę c rzeczową p u b l i c z n ą r o z m o w ę w y j a ś n i a j ą ­ i d w u z n a c z n e w y p o w i e d z i t z w . mieszanych komisji partyjnych cą zarzuty. P o w i a d a m p u b l i c z n ą z d w ó c h p o w o d ó w : p o p i e r w ­ h i s t o r y k ó w ) w y w o ł a ł o p o l e m i c z n y zapał pozostającego w o d ­ sze, p u b l i c z n a była o c e n a , p o d r u g i e będzie t o z g o d n e z p o s t u l a ­ daleniu L u d w i k a . U w a ż a m , że t r o c h ę n i e s p r a w i e d l i w i e rozdał On t e m L u d w i k a S t o m m y p r o p o n u j ą c y m merytoryczne p o l e m i k i . zasługi p r z y p o m i n a j ą c rolę t y l k o warszawskiej Katedry Etnografii Być może, nasza dyskusja, d o której w z y w a m , nie poruszy w p r z e ł a m y w a n i u s c h e m a t ó w . Lecz nie o t o mi g ł ó w n i e c h o d z i . ś r o d o w i s k a . W y w o ł a c o najwyżej p l o t k i , że o t o p r ó ż n i ł o się Zgadzając się w w i e l u p u n k t a c h z J e g o d i a g n o z ą , z w r ó c i ł e m d w ó c h przyjaciół. Odrzucając z góry takie przypuszczenia stwier­ szczególną u w a g ę na następujący f r a g m e n t J e g o w y p o w i e d z i : dzam, że p o d e j m u j ą c polemikę nie czuję się urażony, nie jestem „...Po d r u g i e zacofanie m e t o d o l o g i c z n e d y s c y p l i n y (parę „ d o t k n i ę t y na o s o b o w o ś c i i statusie" i pozostaję z L u d w i k i e m S. jaskółek w i o s n y nie c z y n i ) , która nie u ś w i a d o m i ł a sobie w dobrych stosunkach. nadal, że jej specyfika zasadza się w s p o s o b i e spojrzenia na Zasady erystyki w y m a g a j ą by sąd p r z e d s t a w i o n y u d o w o d n i ć . o b i e k t , a nie w f o r m i e o w e g o ż o b i e k t u lub j e g o nieist­ Proszę w i ę c L u d w i k u uzasadnić s w o j ą tezę, że w pracy o herbach niejącej 'jakotakości'. Stąd t y l k o na marginesach ś r o d o w i ­ szlacheckich w reklamie ... „ r o z u m i e się p o frazerowsku mit jako ska ( I S P A N , g r u p a 'grupa s k a w i c z a n ' , Jacek Olędzki) d z i w a c t w o . . . " eo ipso t e n krótki tekst jest n a i w n y m e t o d o l o g i c z ­ p r o w a d z i badania nad cywilizacją w s p ó ł c z e s n ą , nad w ł a ­ nie. Piszesz dalej, że e t n o l o g ... „ p o w i n i e n się d z i w i ć a ne s n y m ś r o d o w i s k i e m dnia p o w s z e d n i e g o . Zresztą i w ś r ó d oceniać...", d z i w i ę się w i ę c , że nie w y c h w y c i ł e ś lub w p o ś p i e c h u t y c h p i o n i e r ó w nie brakuje m e t o d o l o g i c z n e j n a i w n o ś c i , przeoczyłeś zamieszczoną tamże tezę R. B a r t h e s a - w s z a k t o T w ó j kiedy t o na przykład rozumie się p o frazerowsku mit j a k o u l u b i o n y autor - o t w i e r a j ą c ą cały w y w ó d . Reszta tekstu jest jej d z i w a c t w o (praca o herbach szlacheckich w reklamie) lub r o z w i n i ę c i e m . Gdzież w i ę c frazeryzm. Ale dość... zacząć należy o d w y p r o w a d z a hipotezy z pozycji w a r t o ś c i u j ą c y c h T w o j e g o Panie L u d w i k u d o w o d u , po nim r o z w i n ą ć będzie można (prace o pieśni s t r a j k o w e j , kulcie papieża), z a p o m i n a j ą c o p o d ­ s t a w o w e j , a m a ł o w i d a ć znanej, zasadie, iż e t n o l o g d z i w i się a nie o c e n i a . . . " merytoryczną dyskusję. Jeżeli zaś o d p o w i e d z i nie będzie, a nie d o p u s z c z a m złej w o l i redakcji, która p o l e m i k i nie zamieściłaby, stwierdzić przyjdzie, że J a k b y m t e g o tekstu nie o d c z y t y w a ł , w i e m , że f r a g m e n t o n a i w ­ dopuściłeś się Pan nadużycia, p o c h o p n i e i fałszywie przed­ ności m e t o d o l o g i c z n e j i f r a z e r o w s k i m t r a k t o w a n i u m i t u , d o t y c z y stawiając cudze myśli i p o g l ą d y . T o zkolei n a w e t tak r e l a t y w i s ­ m o j e g o tekstu „ K l e j n o t i r e k l a m a " ( P S L R.XLI, 1 9 8 7 , nr 1-4, s. tycznie n a s t a w i o n y e t n o l o g jak Ty p o w i n i e n już uznać za błąd, ba 1 5 5 - 1 5 8 ) . Znam skłonność Ludwika Stommy do wystawiania w i ę c e j - za grzech. w s z y s t k i m cenzurek i przyjmują ją (tę s k ł o n n o ś ć ) w naszej Czesław R o b o t y c k i Stomma w odpowiedzi Robotyckiemu Czesławie, stary d r u h u i przyjacielu! banału, w y r a ż o n y m na przykład, w języku p o t o c z n y m nazwą D r o b n ą , retoryczną szpilkę uznać raczyłeś za „ i s t o t n y zarzut m e r y t o r y c z n y " . Tymczasem w m o i m k r ó t k i m tekściku c e l o w o n a p o m k n ą ł e m t y l k o o treści artykułu nie podając t y t u ł u , ani autora, by zaznaczyć, że c h o d z i o k o n k r e t n y esej, a nie o c a ł o ­ kształt T w o j e j t w ó r c z o ś c i , którą, jak wiesz, w i e l c e p o d z i w i a m i cenię. Skoro jednak p o z y w a s z na u d e p t a n ą ziemię, cóż m a m robić - staję. «jabcok - L e l i w a » " ( 1 3 3 - 1 3 5 ) . S ł o w o „ b a n a ł " nie m a t u o c z y w i ­ W artykule „ K l e j n o t i r e k l a m a " przedstawiasz p r a w d z i w e herby „ z t a m t y c h l a t " i herby z h a n d l o w y c h etykietek. Te pierwsze „ b y ł y znakiem t o ż s a m o ś c i " ( w e r s 1 1 4 ) , „stały się cząstką h i s t o r i i " ( 1 1 9 ) , „ w s k a z y w a ł y na związki r o d o w e " ( 1 1 4 - 1 1 5 ) , „ i c h treść została z a p o m n i a n a " ( 1 2 2 ) z p o w o d u „ w s p ó ł c z e s n e g o braku z n a j o m o ś c i h e r a l d y k i " ( 1 2 0 - 1 2 1 ) . Te drugie „ n i e nawiązują d o polskiej t r a d y c j i " ( 8 2 ) , „są w ł ą c z o n e w szeregi semantyczne degradującej k u l t u r y m a s o w e j " ( 1 3 2 - 1 3 3 ) , są l i - t y l k o „ e m b ­ lematami historii lub h i s t o r y c z n o ś c i " ( 1 2 4 ) , są wreszcie „ b y l e j a kie, źle z a k o m p o n o w a n e i w b r u d n y c h k o l o r a c h " ( 3 3 ) . Jest t u w y r a ź n a opozycja. Z jednej strony herb mający treść - herb w kontekście - herb piękny; z drugiej: herb o treści z d e g r a d o w a ­ nej - herb w y r w a n y z k o n t e k s t u - herb byle jaki. Przypomina t o d o złudzenia frazerowskie rozróżnienie p o m i ę d z y elementami p o z o stajcymi w kontekście r y t u a l n y m , a w y r w a n y m i zeń przeżytkami, b ę d ą c y m i z r e d u k o w a n ą karykaturą, d z i w a c t w e m , czy w r ę c z prze­ sądem. T y m bardziej, że straszysz nas „ o s i ą g n i ę c i e m p o z i o m u bie dyskusję o garstkach luminarzy) j a k o niespójny i nieciągły 60 ście sensu; c h o d z i ci raczej o bezsens, zanik w a r t o ś c i s e m a n t y c z ­ nej pojęcia „ L e l i w a " . . . Dla Frazera r ó w n i e ż p o w s t a w a n i e przesą­ d u zasadza się na kradzieży sensu. Tyle o powinowactwach („zacząć należy o d T w o j e g o Panie L u d w i k u d o w o d u " ) ; teraz ad meritum. W ś w i a d o m o ś c i społecznej f u n k c j o n u j e historia ( d a r u j m y s o ­ system z n a k ó w . Są t a k i m i znakami: Sobieski p o d W i e d n i e m , Bartosz G ł o w a c k i , Piast, C u d nad Wisłą, W a n d a c o nie chciała Niemca, d w a g r u n w a l d z k i e miecze, husarz, k o r o n a , L i b e r u m Veto etc. etc. M a s o w y o d b i o r c a nie w n i k a w s k o m p l i k o w a n e k o n t e k s ta i struktury lecz zadawala się obrazami - m i t a m i . Ostatnie lata unaoczniają t o szczególnie wyraziście, obdarzając w y o b r a ź n i ę z b i o r o w ą takimi m i t y c z n y m i matrycami, jak: stalinizm, w o j n a 1 9 8 1 , Popiełuszko... I tak też było zawsze. Szlachcic w y w o d z ą c y s w e m i t y c z n e koligacje sięgał p o mity: Rzym, Sarmacja, W a n ­ dale... Zmieniają się k o n k r e t n e obrazy lub n a d a w a n e im znacze­ nia, pozostaje logika p o w s t a w a n i a i f u n k c j o n o w a n i a w y o b r a ż e ń z b i o r o w y c h . W ramach tej logiki obrazy, o ile f u n k c j o n u j ą , nie tracą sensu, a t y l k o g o zmieniają. Frazerowsko brzmi w i ę c dla mnie p r z y w o ł y w a n i e p e j o r a t y w n y c h określeń t y p u „amatorski k i c z " ( 3 6 ) , „treść z a p o m n i a n a " ( 1 2 2 ) , „ d e g r a d a c j a " ( 1 3 3 ) . Co znaczył herb w „ t a m t y c h c z a s a c h " ( k t ó r y c h k o n k r e t n i e ? ) t o nam �Czesławie pobieżnie zasygnalizowałeś. Ale c o znaczy z n a k - h e r b dzisiaj? - Jest t y l k o e m b l e m a t e m „ h i s t o r y c z n o ś c i " nieokreślonej i miazmatycznej? - Nie ma z g o d y M o p a n k u ! Herb p r z y w o ł u j e na przykład najprostsze skojarzenie ze szlachetczyzną, a w i ę c przede w s z y s t k i m z w p a j a n ą w szkołach r ó w n i e dobrze p o l s k i c h , jak i f r a n c u s k i c h , w i z j ą klasy próżniaczej. W Polsce będzie t o : „ J e d z , pij i popuszczaj p a s a " , w e Francji: „ A p r e s nous la d e l u g e " . Jest w t y m obrazku element krytyki społecznej, ale jest przede w s z y s t k i m , acz niezamierzony, smak b ł o g o ś c i , l e n i s t w a , u ż y w a n i a w tle k t ó r e g o kielich d ź w i ę c z y . Nie ma kaca, nie ma p a w i a , nie ma następnego d n i a . A d o d a j m y aluzję d o rycerskości, szabli u kontusza - pić męską jest rzeczą. N i e p r z y p a d k o w o toteż ( m o ż n a t o u d o w o d n i ć w s z c z e g ó ł o w e j analizie) herby szlacheckie najczęściej reklamują a l k o h o l . Ale siądźmy d o p o w a ż n y c h b a d a ń , t o znajdziemy z a p e w n e r ó w n i e ż i d r o g ę p r o w a d z ą c ą o d herbu d o p i k a n t n e g o sosu. R o z u m i e m Czesławie T w o j e oburzenie „ j a b c o k i e m - L e l i w ą " , gdyż j a b c o k istotnie niepijalną jest cieczą, ale jest t o zgorszenie estety, smakosza i może miłośnika heraldyki, nie zaś a n t r o p o l o g a , który - p o d t r z y m u j ę - d z i w i się, a nie ocenia. W s w o i m z n a k o m i t y m referacie w ł o c ł a w s k i m u k a z y w a ł Kuba Szpilka g ł ę b o k i sens p l a s t i k o w e g o barachła, czy c z e r w o n y c h skarpetek. Nie były o n e dla niego ani kiczem, ani czymś z d e ­ g r a d o w a n y m . Nie b y ł o opozycji. Wierzę g ł ę b o k o , że słuszny t o kierunek. I jeszcze rzecz jedna. Z w a ż y w s z y Czesławie ileśmy razem nagrzeszyli ( o s o b l i w i e przeciw szóstemu i d z i e w i ą t e m u przyka­ zaniu, g r z e c h ó w g ł ó w n y c h nie w s p o m i n a j ą c ) , straszenie m n i e grzechem w ł a ś n i e p o z w a l a m sobie uznać za d r o b n e n i e p o r o z u ­ mienie. T y m bardziej, iż wiesz dobrze, iż t o zawsze najbardziej l u b i ł e m , c o moralnie w ą t p l i w e , wykraczające poza granice i szko­ dzące z d r o w i u . A kiedy się Czesiu s p o t k a m y , pogrzeszymy z n ó w , m a m nadzieję, jak za d a w n y c h lat b y w a ł o . Co zaś d o mojej s k ł o n n o ś c i d o w y s t a w i a n i a cenzurek, t o d o s y ć p o w s z e c h n a t o przypadłość. Ta t y l k o różnica, ze ja s w o i c h ocen nie taję. Ty na przykład masz u mnie zawsze w i e l k i e , g l o b a l n e 5 + . Całuję Cię serdecznie. Ludwik Stomma Fot. W . Czyż „«Złota gałąź» na «Triobrandach»" Bezpośrednią przyczyną mej krótkiej n o t y stał się w p r a w d z i e piszących, że o d k r y w c o m w y s p c h o d z i ł o o p o t r ó j n e brandy!?). Fatygę W każdym bądź razie o s k o n n o ś c i tej przekonałem się też na i J a d w i g ę Siemiaszko, a z a t y t u ł o w a n y ; „ P o c o jechać na T r i o b - w ł a s n e j skórze, kiedy t o zecer składający mą pracę o magii interesujący skądinąd artykuł napisany przez Barbarę r a n d y ? " \ ale przyznam szczerze, że o d jakiegoś już czasu korciło u p o r c z y w i e , w b r e w m o i m k o r e k t o m , o b s t a w a ł przy „ T r i o b r a n - mnie, aby w sprawie, o której zamierzam t r a k t o w a ć , napisać s ł ó w d a c h " i w efekcie w j e d n y m p r z y p a d k u udało m u sieją przemy­ kilka. Generalnie rzecz biorąc c h o d z i mi o kwestie rzetelności, cić. precyzji i erudycji b a d a w c z e j p r z e c i w s t a w i o n y c h p e w n e j r o z m o w a c h z a d e p t a m i etnografii. ig­ norancji i s w o i s t e j nonszalancji. Nie zamierzam b y n a j m n i e j w y ­ 3 Przekonuję się o t y m fakcie r ó w n i e ż w m o i c h c o d z i e n n y c h Powróćmy może jednak do wspomnianego artykułu Pań s t ę p o w a ć t u w roli „jaśnie o ś w i e c o n e g o " lub d o z o r c y n a u k o ­ Siemiaszko i Fatygi. M e nadzieje na błąd w sztuce drukarskiej w e g o , b o każdemu z nas t a k o w y by się przydał, lecz j e d y n i e okazały się p ł o n n e i rychło zostały rozwiane. W tekście n i e p o ­ w imię o b r o n y zasady, iż każdy e t n o l o g (etnograf, a n t r o p o l o g p r a w n a f o r m a „ T r i o b r a n d y " p o w t a r z a się niezmiennie i nie ulega s p o ł e c z n y lub k u l t u r y ) w i n i e n posiadać i w y k a z y w a ć się m i n i ­ w ą t p l i w o ś c i , że przez autorki uznana jest za n o r m a l n ą . P o w i e m u m z n a j o m o ś c i elementarza e t n o l o g i c z n e g o . Do elementarza ktoś: Czepia się. Nie. Nie o t o t u c h o d z i . Tę b ł ę d n ą t e g o zaliczam c h o ć b y pobieżną w i e d z ę o kilku przeoczyła także Redakcja PSzL. N a s u w a j ą się d w i e m o ż l i w o ś c i : klasycznych dziełach a n t r o p o l o g i c z n y c h , a w ś r ó d nich m.in. o Złotej Gałęzi formę a l b o - ż y w i ę taką nadzieję - b y ł o t o z w y k ł e niedopatrzenie, a l b o Jamesa Georga Frazera oraz całej serii m o n o g r a f i i o T r o b r i a n d a c h i Redakcja uznała tę f o r m ę za naturalną; w k a ż d y m razie nie a u t o r s t w a B r o n i s ł a w a Kacpra M a l i n o w s k i e g o , w szczególności z w r ó c i ł a na t o u w a g i . Rzecz prosta lapsusy m o g ą sią zdarzyć o Argonautach k a ż d e m u . Przestają j e d n a k nimi być, g d y stają się regułą. Na Zachodniego Pacyfiku. . 2 przypisie 1 numer p o d s t a w i e d o t y c h c z a s o w y c h k o n t a k t ó w ze ś r o d o w i s k i e m e t n o ­ Polskiej Sztuki L u d o w e j z a u w a ż y ł e m w spisie treści rażący, acz g r a f i c z n y m oraz w i e l u a n a l o g i c z n y c h d o o m a w i a n e g o p r z y p a d ­ często się p o j a w i a j ą c y , błąd w nazwie archipelagu, na k t ó r y m k ó w w literaturze w s p ó ł c z e s n e j ( m o ż e p o m i n ę już w y l i c z a n k ę Otóż w z i ą w s z y d o ręki w s p o m n i a n y w M a l i n o w s k i p r o w a d z i ł s w o j e badania. P o c z ą t k o w o miałem n a ­ i niech każdy autor rozważy t o sam) ś m i e m zatem t w i e r d z i ć , iż dzieję, że jest t o może kolejny przypadek „ l i t e r ó w k i " drukarskiej. zazwyczaj nie w c h o d z i t u w rachubę z w y k ł e przeoczenie, lecz Istnieje b o w i e m jakaś d z i w n a s k ł o n n o ś ć języka p o l s k i e g o d o p o w t a r z a j ą c y się u znacznej części piszących przejaw nieznajo­ przeinaczania n a z w y T R O B R I A N D Y na „ T r i o b r a n d y " . Nie p o ­ mości f a k t u i literatury dla każdego a n t r o p o l o g a f u n d a m e n t a l ­ trafię w y j a ś n i ć , skąd się ona bierze. Przypuszczalnie są t o po n y c h . M a ł o w a ż n e czy ktoś z a p o m n i a ł jak brzmi prostu w z g l ę d y łatwiejszej w y m o w y . ( A może są t o w z g l ę d y n a z w a W y s p , czy n i g d y z nią się w oryginale nie zetknął, b o p s y c h o l o g i c z n e - nasza słabość d o t e r c e t ó w , albo podejrzenie i w j e d n y m , i w d r u g i m w y p a d k u jest t o przejaw ignorancji. prawidłowa 61 �Nie c h c i a ł b y m , a b y autorki p r z y w o ł a n e g o a r t y k u ł u odebrały me i o b e j m i e urząd k a p ł a n a . " (s. 2 5 ) . Z a n i m j e d n a k następca d o k o n a ł ich t e g o „ m u s i a ł ułamać gałąź z d r z e w a , którą starożytni uważali za w y p o w i e d z i . C h o d z i mi b o w i e m o zjawisko o dość u p o w s z e c h ­ Z ł o t ą Gałąź W e r g i l i u s z a " . (s. 3 4 ) Oczywiście nie miejsce t u na n i o n y m charakterze i znajdują się o n e w niezłym t o w a r z y s t w i e . r e l a c j o n o w a n i e treści Złotej A l e przecież pisanie o T r o b r i a n d a c h j a k o o „ T r i o b r a n d a c h " t o legendy ze starożytnej Italii u j a w n i a j ą , z d a n i e m Frazera, s w e s ł o w a j a k o atak personalny lub, t y m bardziej, na treść Gałęzi. Dość p o w i e d z i e ć , że w ą t k i niemalże tak, j a k b y np. o Polsce pisać regularnie „ P s o l k a " , u n i w e r s a l n e c e c h y i nawiązania d o p o d a ń i m i t ó w i n n y c h l u d ó w . a o Danii per „ N a d i a " . Nie ma po c o jeździć na „ T r i o b r a n d y " , b o A n a l o g i e te p o z w a l a j ą Frazerowi na w y c i ą g n i ę c i e w n i o s k u , że ich p o prostu nie ma. R ó w n i e dobrze można jechać na W y s p y Król Lasu był być może „ w c i e l e n i e m z k r w i i kości w i e l k i e g o Bergamuty. italskiego b o g a nieba. J u p i t e r a , który w d o b r o c i swej zstąpił D o k ł a d n y opis położenia T r o b r i a n d ó w znaleźć m o ż n a bez z nieb w błysku p i o r u n u , b y zamieszkać między l u d ź m i w j e m i o l e , M a l i n o w s k i e g o (patrz też załączona m a p ­ miotle p i o r u n o w e j - Złotej Gałęzi - rosnącej na ś w i ę t y m dębie ka). Natomiast d o e t n o g r a f ó w p o l s k i c h apeluję, a b y z w r ó c i l i w d o l i n i e Nemi. Jeśli tak b y ł o n a p r a w d ę , nie z d z i w i nas w ó w c z a s , t r u d u w Argonautach u w a g ę na p o p r a w n y s p o s ó b p r z y w o ł y w a n i a n a z w y W y s p , które że kapłan z o b n a ż o n y m dla a n t r o p o l o g i i o d g r y w a j ą rolę m n i e j w i ę c e j taką, jak dla b i o l o g i i w której z n a j d o w a ł o się życie boga i j e g o w ł a s n e . " (s. 5 4 0 ) W y s p y Galapagos, dla a n t r o p o l o g i i fizycznej O l d u v a y w Kenii lub mieczem strzegł mistycznej Uznać r ó w n i e ż m o ż n a , iż Złota Gałąź jest n a z w ą gałęzi, własną Neandertal w N i e m c z e c h , dla a r c h e o l o g i i Troja a dla j ę z y k o z n a w ­ p e w n e g o , określmy t o o g ó l n i e , a t r y b u t u ( p r z e d m i o t u ) k u l t o w e g o s t w a (i a r c h e o l o g i i ) fort Saint J u l i e n de Rosetta. Nie z a u w a ż y ł e m , p o j a w i a j ą c e g o się w ś w i ę t y m zagajniku i s a n k t u a r i u m b y przedstawiciele w s p o m n i a n y c h d y s c y p l i n zniekształcali gre­ Nemorensis w Arycji italskiej, strzeżonym przez jej kapłana. W t y m mialnie te geograficzne n a z w y . sensie Złota Gałąź jest czymś a n a l o g i c z n y m d o , пр., naszego N i e c h mi będzie w o l n o przejść d o d r u g i e g o z w y m i e n i o n y c h w t y t u l e tej n o t y e l e m e n t u : złotej gałęzi. Z a u w a ż y ć niepokojące m y m zdaniem można i zataczające coraz szersze z j a w i s k o pisania t y t u ł u pracy Sir Jamesa Frazera w kręgi Szczerbca lub nawet żydowskiego Tabernaculum Diany (Namiotu Spotkania). A w i ę c pisanie t y t u ł u o m a w i a n e j pracy Frazera w błędnej błędnej f o r m i e „ Z ł o t a gałąź", t o niemalże tak, j a k b y pisać N o w y Tes­ postaci „ Z ł o t a g a ł ą ź " , czyli m a m y „ g a ł ą ź " pisaną z małej l i t e r y . t a m e n t przez małe „ t " (może trochę przesadzam). A że - n a w i a ­ 1 Tymczasem w p o l s k i m t ł u m a c z e n i u s k o n d e n s o w a n e g o w y d a n i a sem m ó w i ą c - w b r e w n i e z l i c z o n y m zarzutom Złota m o n u m e n t a l n e g o dzieła The Golden z n a m i e n i t y tłumacz czymś w rodzaju „ B i b l i i " , a n t r o p o l o g a , t o nie ulega dla mnie Gałąź. I słusznie tak w ą t p l i w o ś c i . Kiepski t o „ t e o l o g " , który p r o w a d z i s w e w y w o d y uczynił. Skąd w i ę c biorą się n i e f o r t u n n e ulepszenia d o m o r o s ł y c h bez z n a j o m o ś c i j e g o „ ś w i ę t e j k s i ę g i " i jeszcze nonszalancko się Bough Henryk Krzeczkowski u ż y w a f o r m y Złota Gałąź jest p o p r a w i a c z y . A n o - tak jak u p r z e d n i o - śmiem twierdzić, ze na nią p o w o ł u j e . Frazer zaczyna s w e dzieło o d s ł ó w : „ Któż n ie zna przynajmniej po części z i g n o r a n c j i . Jeśli b o w i e m m a m y w t y m obrazu Turnera p r z e d s t a w i a j ą c e g o Złotą Gałąź?" M y zapytać w y p a d k u d o czynienia z m a c h i n a l n y m s t o s o w a n i e m możemy: „ K t ó ż nie zna pracy Frazera z a t y t u ł o w a n e j Złota polskiej Gałąź?" p i s o w n i t y t u ł ó w prac książek, t o źle. Jeśli zaś jest t o próba korekty O d p o w i e d ź n a s u w a się s m u t n a . Ci, którzy mienią się być spec­ z pozoru jalistami w poruszonej w niej p r o b l e m a t y c e - e t n o l o d z y i religio­ nieprawidłowego przeniesienia pisowni angielskiej t y t u ł u pracy z d u ż y c h liter na r z e k o m o p o p r a w n ą p i s o w n i ę polską, t o jeszcze gorzej. (Raz n a w e t , o zgrozo, b y ł o mi dane usłyszeć: złota gałęź.). znawcy. Na koniec podkreślić raz jeszcze pragnę, że celem mej n o t y nje jest b y n a j m n i e j p o d k o p y w a n i e c z y j e g o k o l w i e k a u t o r y t e t u ani W o b y d w u t a k i c h przypadkach w y c h o d z i na j a w nieznajomość c a ł k o w i t e n e g o w a n i e c z y i c h k o l w i e k k o m p e t e n c j i . Nie myślę też treści dzieła Frazera, u d o s t ę p n i o n e g o wszak p o l s k i e m u czytel­ p r z y w i ą z y w a ć zbytniej w a g i d o n i e i s t o t n y c h niekiedy szczegó­ n i k o w i już o d bez mała 3 0 lat. Wystarczy zajrzeć, by się przekonać, ł ó w , c o b y w a często w y r a z e m nadmiernej i zbytecznej s k r u p u l a t ­ że przez 5 8 2 strony tekstu (łącznie ze w s t ę p e m J a n a L u t y ń s - ności. M a m j e d y n i e na u w a d z e u w r a ż l i w i e n i e na rzeczy, które kiego) stają się istotne ze w z g l ę d u na s w e - nie budzące już dużej n i e o d m i e n n i e Złota Gałąź Dlaczego? pisana jest z dużej Przede w s z y s t k i m d l a t e g o , że taka była litery. intencja autora. Złota Gałąź t o m o t y w p r z e w o d n i całej w ę d r ó w k i po wątpliwości - źródło: rzeczone przejawy ignorancji, oraz ze w z g l ę d u na niebezpieczne rozprzestrzenianie się o w e j i g n o r a n c j i . ' w i e r z e n i a c h , rytuałach i z w y c z a j a c h r ó ż n y c h l u d ó w , klucz d o Diagnozę takiej sytuacji p o z o s t a w i a m całej książki. Frazer zaczyna o d obrazu J . M . Frazera z a t y t u ł o w a ­ w y d a j e mi się, że korzeniami s w y m i sięga o n a d o o g ó l n e g o braku nego w ł a ś n i e „ Z ł o t a Gałąź", na k t ó r y m p r z e d s t a w i o n y jest Król s z a c u n k u dla klasyki i tradycji a n t r o p o l o g i c z n e j . Natomiast t y m , Lasu z Nemi, dzierżący w s w y c h d ł o n i a c h miecz i strzegący d ę b u , k t ó r y m moja argumentacja nie trafia d o przekonania p r o p o n u j ę na k t ó r y m błyszczy Złota Gałąź. „ B y ł t o kapłan i morderca, p o s z u k i w a n i e złotej gałęzi na T r i o b r a n d a c h . Życzę p o w o d z e n i a ! w y p a t r u j ą c y t e g o , który g o wcześniej lub później zamorduje i n n y m , c h o ć już teraz Michał Buchowski PRZYPISY B. Fatyga, J . Siemiaszko, Po co jechać na Triobrandy?, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " X L I I I ( 3 ) : 1 9 8 9 , ss. 1 7 7 - 1 8 1 . J . G. Frazer, Złota Gałąź, W a r s z a w a 1 9 6 2 i w y d . następne. Przeł. H. Krzeczkowski. Korzystam tutaj z w y d . z roku 1 9 6 5 . B. M a l i n o w s k i , Argonauci Zachodniego Pacyfiku, Warszawa 1 9 8 1 . Przeł. B. O l s z e w s k a - D y o n i z i a k i S. S z y n k i e w i c z . M . B u c h o w s k i , Magia. Jej funkcje i struktura, Poznań 1 9 8 6 , s. 7 6 . P o d o b n ą historię o p o w i e d z i a ł mi także W o j c i e c h Burszta, k t ó r e m u „ z a o c z n i e " , b o w i e m bez korekty autorskiej, w y d r u k o ­ w a n o n i e o d m i e n n i e w j e d n y m z a r t y k u ł ó w „ T r i o b r a n d y " . Patrz: W . Burszta, Magiczna potęga słów, „ W d r o d z e " 1 0 ( 1 8 2 ) : 1 9 8 8 , ss. 4 7 - 5 6 . O t o niektóre t y l k o przykłady takiego b ł ę d n e g o zapisu: 1 2 3 4 62 Z. S o k o l e w i c z , Wprowadzenie do etnologii. Warszawa 1 9 7 4 ; H. S w i e n k o , Magia w życiu człowieka. W a r s z a w a 1 9 8 3 : H. M i ś , A. M i ś , Okultyzm, magia i wróżby. W a r s z a w a 1 9 8 2 ; S. Filipowicz, Mit i spektakl władzy. Warszawa 1 9 8 8 ; A. Zadrożyńska, Po­ wtarzać czas początku. W a r s z a w a 1 9 8 5 ; M . N o w a c z y k , Ewolucjonizm kulturowy a religia. Warszawa 1 9 8 9 . Zaznaczyć pragnę, iż nie t w i e r d z ę w c a l e , j a k o b y w y s u w a n e poniżej sugestie o i g n o r a n ­ cji stosują się w p r o s t d o t y c h w s z y s t k i c h a u t o r ó w , k t ó r y m przytrafiło się napisać „ Z ł o t a gałąź". R o z u m i e m , iż często jest t o k w e s t i a - n a z w i j m y ją o g ó l n i e - edytorska. Żle się j e d n a k dzieje, g d y n a w e t w p o d r ę c z n i k a c h p o w i e l a się b ł ę d n y zapis klasycz­ nego dzieła przynależnego d o k a n o n u danej d y s c y p l i n y , a autorzy nie p r z y w i z u j ą d o t e g o w a g i . �