https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/29de6fce5f084ec5625b0be44962ed91.pdf c245ec1ef13d12d5cc0ba033bab9057b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:569 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:519 Title A name given to the resource Problem akulturacji w etnologii amerykańskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.61-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małkowska, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KRYSTYNA MAŁKOWSKA PROBLEM AKULTURACJI W ETNOLOGII Założenia г perspektywy AMERYKAŃSKIEJ teoretyczne P r o b l e m a k u l t u r a c j i jest częścią szerokiego zagadnienia p r z e m i a n k u l ­ t u r o w y c h , które o d przełomu l a t dwudziestych i t r z y d z i e s t y c h naszego stulecia zaczęło skupiać uwagę i zainteresowania etnologów i a n t r o p o l o ­ gów k u l t u r o w y c h . Coraz intensywniejsze o p a n o w y w a n i e przez E u r o p e j ­ czyków i n n y c h kontynentów, zamieszkanych przez l u d y k o l o r o w e , w p r o ­ wadziło w życie t y c h ludów szereg n o w y c h czynników, przekształcają­ c y c h w stosunkowo s z y b k i m czasie i c h t r a d y c y j n e modele k u l t u r o w e . N a terenie A m e r y k i , gdzie masowe osadnictwo l u d z i białych wypierało stopniowo I n d i a n z użytkowanych przez n i c h terenów i pozbawiało pod­ staw gospodarczych, zjawiska te wystąpiły szczególnie jaskrawo, w y w o ­ łując w w i e l u w y p a d k a c h ostre k o n f l i k t y . Konieczność szukania n a j ­ e f e k t y w n i e j s z y c h sposobów rozwiązywania t y c h konfliktów przez czyn­ n i k i a d m i n i s t r a c y j n e stała się — obok zainteresowań badawczych ze s t r o ­ n y etnografów amerykańskich — bodźcem do rozpoczęcia szeroko za­ m i e r z o n y c h , systematycznych badań etnograficznych wśród p l e m i o n indiańskich. N a p i e r w s z y m etapie zainteresowań etnografom przyświecała idea „ratowania" różnorodności k u l t u r autochtonicznych od zapomnienia, toteż całą swoją energię s k u p i l i o n i n a możliwie n a j w i e r n i e j s z y m i najdokład­ n i e j s z y m opisie k o n t e k s t u k u l t u r o w e g o w oparciu o rzetelne badania terenowe oraz na s t w o r z e n i u s y s t e m a t y k i t y c h k u l t u r . B a d a n i o m t y m patronował Franciszek Boas, którego silna i w y b i t n a indywidualność przez długie l a t a wywierała o g r o m n y wpływ na etnologię amerykańską i kształtowanie się postaw j e j młodszych przedstawicieli. W p ł y w t e n w y ­ rażał się przede w s z y s t k i m silnie zaakcentowanym n u r t e m e m p i r y c z n y m i niechęcią do t w o r z e n i a z b y t pochopnych t e o r i i oraz postawą h u m a n i ­ styczną, stroniącą o d t e n d e n c j i etnocentrycznych. Postawa t a zaznaczyła się również w świadomości wieloaspektowego c h a r a k t e r u k u l t u r y , w po- �62 K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA wiązaniu j e j z żywym, k o n k r e t n y m człowiekiem oraz w dążeniu do współpracy z i n n y m i specjalistami, j a k językoznawcy, archeologowie, psycholodzy i i n n i , przez organizowanie badań zespołowych. Stopniowo jednak badacze t e r e n o w i n a p o t y k a l i coraz liczniejsze ślady p r z e m i a n poszczególnych elementów czy kompleksów k u l t u r o w y c h , j a k i e dokonywały się w obrębie jednego nawet pokolenia, t a k że coraz t r u d ­ niejszym zadaniem stawało się odwarstwienie t y c h przekształceń, w celu dotarcia do p i e r w o t n y c h f o r m k u l t u r y . Stopniowo zainteresowania etno­ logów zaczęły się przenosić z k u l t u r t r a d y c y j n y c h na same procesy prze­ obrażeń. Już w końcu l a t dwudziestych, a zwłaszcza w latach t r z y d z i e ­ stych, pojawia się coraz więcej p u b l i k a c j i , których t e m a t e m jest zmiana k u l t u r o w a . Coraz częściej też zaczyna być w użyciu t e r m i n a k u l t u r a c j a , choć różni a u t o r z y nadają m u nieco odmienne znaczenia. W amerykańskiej l i t e r a t u r z e w języku hiszpańskim j a k o s y n o n i m a k u l t u ­ r a c j i pojawia się t e r m i n „transkulturacja", w etnologii b r y t y j s k i e j odpo­ w i e d n i k i e m j e j jest określenie ,,culture-contact". Narasta konieczność bliższego zdefiniowania t e r m i n u i sformułowania założeń badawczych. W t y m celu w 1935 r . powołana zostaje k o m i s j a p r z y Social Science Research C o u n c i l , w składzie: M . J . Herskovits, R a l p h L i n t o n i Robert Redfield, która w m e m o r a n d u m o p u b l i k o w a n y m w „American A n t h r o p o l o g i s t " orzeka, że „akulturacja obejmuje t e zja­ wiska, które zachodzą wówczas, k i e d y g r u p y jednostek posiadające różne k u l t u r y wchodzą ze sobą w ciągły, bezpośredni k o n t a k t , z wynikającymi stąd z m i a n a m i w r o d z i m y c h wzorach k u l t u r o w y c h obu g r u p l u b jednej z n i c h " . I d a l e j : „Tak określoną akulturację należy odróżniać od z m i a n k u l t u r o w y c h ( c u l t u r e change), których jest ona t y l k o j e d n y m aspektem, i od asymilacji, będącej n i e k i e d y pewną fazą a k u m u l a c j i . Należy ją rów­ nież odróżniać o d d y f u z j i , która występując w e wszystkich p r z y p a d k a c h a k u l t u r a c j i , jest nie t y l k o z j a w i s k i e m często zachodzącym poza t y p a m i k o n t a k t u między g r u p a m i l u d z k i m i określonymi w powyższej d e f i n i c j i , lecz stanowi jednocześnie t y l k o jeden aspekt procesu a k u l t u r a c j i " . 1 To bardzo ogólnikowe i nieostre określenie a k u l t u r a c j i nie mogło roz­ wiązać istniejących trudności i nieporozumień. Z d a w a l i sobie z tego sprawę sami autorzy. W parę l a t później (1940) L i n t o n w s w y c h teore­ t y c z n y c h rozważaniach na temat zjawisk związanych z procesem a k u l t u ­ r a c j i w tomie Acculturation in Seven American Indian Tribes , posługu2 1 Study R. Redfield, of Acculturation, R . L i n t o n , M . J . H e r s k o v i t s , Momerandum „Americas A n t h r o p o l o g i s t " , t. 38: 1936, s. 149—152. for the R . L i n t o n , Acculturation in Seven American Indian Tribes, N e w Y o r k — L o n d o n 1940; rozdz. V I I I , s. 463—482; rozdz. I X , s. 483—500; rozdz. X , s. 501 n. — n a p i s a n e p r z e z L i n t o n a , poświęcone t e o r e t y c z n y m rozważaniom n a t e m a t z m i a n y kulturowej i akulturacji. 1 �P R O B L E M A K U L T U R A C J I W E T N O G R A F I I AMERYKAŃSKIEJ 63 jąc się nadal tą definicją, podkreśla jednocześnie j e j niedoskonałość, lecz czuje się zarazem bezradny wobec p r o b l e m u bardziej precyzyjnego j e j sformułowania. Definicja t a nie mówi n i c o naturze zjawisk, które mają być przed­ m i o t e m badań — wydziela je jedynie pośrednio z szerszego zakresu ana­ logicznych procesów przez określenie t y p u s y t u a c j i , w j a k i e j one zacho­ dzą. Chodzi więc t u nie o jakiś i n n y , specyficzny rodzaj zjawisk j a k o p r z e d m i o t a k u l t u r a c j i , lecz j e d y n i e o specyficzne w a r u n k i ich powsta­ w a n i a . Jednak w a r u n k i te n i e zostały również dostatecznie jasno sprecy­ zowane, n i e jest b o w i e m dla badacza w terenie oczywiste, co należy rozumieć przez „ciągły, bezpośredni k o n t a k t " , określenie zaś „grupy j e d ­ nostek" pozostawia również bardzo szerokie możliwości i n t e r p r e t a c y j n e , zwłaszcza wobec wysoce zróżnicowanych f o r m k o n t a k t u l u d z i białych z t u b y l c a m i różnych kontynentów. Czy na przykład paroosobową p l a ­ cówkę misyjną, działającą przez dłuższy czas i wprowadzającą szereg z m i a n w k u l t u r z e t u b y l c z e j , należy uważać za c z y n n i k a k u l t u r a c y j n y ? A l b o wpływ na tę kulturę wywołany przez periodycznie powtarzające się przybijanie statków z w y t w o r a m i c y w i l i z a c j i europejskiej — czy może być uz n a n y za przejaw a k u l t u r a c j i ? i t d . J a k k o l w i e k określenie a k u l t u r a c j i za pomocą szczególnej sytuacji k u l t u r o w e j , której jest ona następstwem, może budzić szereg zastrzeżeń, miało ono — i t o należy z naciskiem podkreślić — dużej w a g i znaczenie praktyczne dla a n a l i z y d y n a m i k i procesu z m i a n k u l t u r o w y c h . Sytuacja określona w d e f i n i c j i jako „wejście w trwały, ciągły i bezpośredni k o r i t a k t g r u p l u d z k i c h o różnej k u l t u r z e " stwarzała w a r u n k i powstawania zjawisk związanych z wymianą wpływów k u l t u r o w y c h i ze zmianą k u l ­ turową w i c h najbardziej zróżnicowanej i różnorodnej postaci, dostar­ czając dzięki t e m u m a k s y m a l n y c h ilości bodźców zmianotwórczych w w i e l u dziedzinach życia. W i n n y c h t y p a c h k o n t a k t u bodźce te działają najczęściej nierównomiernie w zakresie p e w n y c h t y l k o elementów czy zespołów k u l t u r o w y c h bądź docierając do niektórych t y l k o f r a k c j i spo­ łeczeństwa. Oczywiście t a k a szeroka możliwość w y b o r u nie oznacza jeszcze, że w y m i a n a dokonuje się istotnie we w s z y s t k i c h dziedzinach k u l ­ t u r y . Zapożyczaniem elementów k u l t u r o w y c h rządzi zawsze zasada se­ l e k c j i , o czym będzie jeszcze m o w a później. Jednocześnie d o k o n y w a n i e się zmian zachodzi w t y c h w a r u n k a c h , zwłaszcza p r z y dość częstym w bezpośrednim s t y k u k u l t u r występowaniu p r e s j i w y w i e r a n e j przez grupę dominującą, w stosunkowo s z y b k i m tempie. Jest to więc d l a e t n o ­ grafa j a k b y sytuacja l a b o r a t o r y j n a , w której w p r a w d z i e nie m a on swo­ body eksperymentowania, ale może chwytać „na gorąco" mikrodynamikę procesów k u l t u r o w y c h w drodze bezpośrednich obserwacji. A proces zmian k u l t u r o w y c h , rządzące n i m p r a w a i typologia występujących �64 K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA w n i m zjawisk są wszakże głównym przedmiotem zainteresowań badaczy związanych z p r o b l e m a m i a k u l t u r a c j i . Podkreśla t o m . i n . Herskovits w Man and His Works . W y r a z e m idących w t y m k i e r u n k u wysiłków badawczych jest szukanie odpowiedzi na p y t a n i a : j a k się t o dzieje, k i e d y się zdarzyło, gdzie zostało zapoczątkowane, przez kogo zmiana została w y ­ wołana, dlaczego z m i a n y w różnych grupach l u d z i zachodzą w różny sposób względnie: dlaczego różne g r u p y l u d z i i różne dziedziny k u l t u r y są niejednakowo podatne na z m i a n y i t p . 3 Ponieważ p o d s t a w o w y m z j a w i s k i e m zachodzącym we' wszystkich p r o ­ cesach a k u l t u r a c j i jest dyfuzja, łatwo nasuwać się może wątpliwość, czy istnieje w g r u n c i e rzeczy między t y m i pojęciami jakaś istotna różnica. Świadom t e j trudności H e r s k o v i t s stara się w cytowanej przed chwilą p r a c y znaleźć linię demarkacyjną między nie t y l e może s a m y m i poję­ ciami, których ogólne i nieostre rozróżnienie podane zostało p r z y d e f i n i c j i , ile raczej postawami badawczymi z t y m i d w o m a oznaczeniami związa­ n y m i . Stwierdza on, że rozgraniczenie t a k i e da się przeprowadzić j e d y n i e w kategoriach metodologicznych. Pojęcie d y f u z j i , jego zdaniem, wiązało się przez szereg l a t z analizą podobieństw i różnic między k u l t u r a m i l u ­ dów niepiśmiennych, a więc pozbawionych źródeł historycznych. Analiza ta służyła z k o l e i za podstawę do wnioskowania ex post o zachodzących w przeszłości między t y m i l u d a m i k o n t a k t a c h . Z t e r m i n e m „akulturacja" wiąże się badanie t a k i c h przypadków t r a n s m i s j i elementów k u l t u r o w y c h , które mogą być w pełni udokumentowane i podlegają bądź badaniom bez­ pośrednim, bądź za pomocą danych d o k u m e n t a l n y c h , albo też p r z y zasto­ sowaniu obu t e c h n i k jednocześnie. T a k więc, k o n k l u d u j e Herskovits, d y fuzjonizm jest badaniem dokonanych t r a n s m i s j i k u l t u r o w y c h , podczas gdy a k u l t u r a c j o n i z m zajmuje się badaniem t r a n s m i s j i k u l t u r o w y c h w procesie i c h d o k o n y w a n i a się. Badania a k u l t u r a c y j n e opierają się na k o n k r e t n y c h k o n t a k t a c h h i s t o r y c z n y c h , które, jeśli nie dadzą się a k t u a l n i e zaobserwować, mogą być odtworzone na podstawie dokumentów histe­ r y c z n y c h . Zaistniała w związku z t y m konieczność b l i s k i e j współpracy etnografów z h i s t o r y k a m i , która w efekcie doprowadziła do powstania tzw. metody etnohistorycznej. T e n k o n k r e t n o - h i s t o r y c z n y aspekt badań a k u l t u r a c j o n i s t y c z n y c h jest mocno podkreślany, w szczególności przez Herskovitsa. 4 Rozbieżności między d y f u z j o n i z m e m i a k u l t u r a c j o n i z m e m sięgają zresztą znacznie szerzej. J a k k o l w i e k t e n o s t a t n i różni się o d f u n k c j o n a l i z m u i s t r u k t u r a l i z m u (będących w p e w n y m sensie reakcją na a t o m i - 3 pology, 4 M. J . H e r s k o v i t s , Man and His Works. N e w Y o r k 1956; rozdz. 31, s. I b i d e m , s. 525. S23—541. The Science of Cultural Anthro­ �PROBLEM AKULTURACJI W ETNOGRAFII 65 AMERYKAŃSKIEJ styczno-mechanistyczny sposób widzenia zjawisk k u l t u r o w y c h oraz spek u l a t y w n y h i s t o r y c y z m dyfuzjonistów) d y n a m i c z n y m , a nie s t a t y c z n y m , u j m o w a n i e m k u l t u r y , t o jednak świadomość znaczenia f u n k c j i i s t r u k ­ t u r y w badaniach k u l t u r o w y c h występuje wśród akulturacjonistów bardzo silnie . Ponadto a k u l t u r a c j o n i z m kładzie m o c n y akcent na rolę czynników psychicznych w procesie z m i a n k u l t u r o w y c h . Wszystkie i n ­ terpretacje k u l t u r y jako s u m y elementów albo i c h k o n f i g u r a c j i wzglę­ dnie jako odrębnej płaszczyzny zjawisk, związanej w p r a w d z i e z czło­ w i e k i e m , ale w stosunku do niego nadrzędnej i rządzonej własnymi, o b i e k t y w n y m i p r a w a m i (Kroeber, L . C. W h i t e — w s k r a j n y m w y d a n i u d e t e r m i n i z m u k u l t u r o w e g o ) pomijały w s w y c h zainteresowaniach i n d y ­ widualną osobowość ludzką. Na postawę tę w dużym stopniu wpłynęły w p e w n y m okresie behaviorystyczne tendencje psychologii amerykań­ skiej do absolutyzacji czynników s o c j o - k u l t u r o w y c h w kształtowaniu się osobowości. W t y m r e d u k c j o n i s t y c z n y m r o z u m i e n i u łatwo było przyjąć osobowość po p r o s t u jako funkcję k u l t u r y , a zatem pominąć ją j a k o jeden z czynników a k t y w n i e uczestniczących w kształtowaniu t e j k u l ­ t u r y . Człowiek występował jako „dziedzic", „nosiciel" k u l t u r y , ale n i e jej twórca. K o n c e n t r a c j a u w a g i badawczej na d y n a m i c z n y m charakte­ rze k u l t u r y , na zachodzących w niej zmianach, musiała poprzez w i e l o ­ stronną analizę czynników leżących u podstaw t y c h zmian zwrócić u w a ­ gę na twórczość i wynalazczość l u d z i j a k o jeden z t y c h czynników. Se­ l e k t y w n y stosunek jednostek i g r u p l u d z k i c h do poszczególnych zja­ w i s k , większa l u b mniejsza elastyczność w procesie przystosowywania się do z m i a n i t p . p r z e j a w y wymagały również uwzględnienia czynników psychologicznych. T a k więc zagadnienie osobowości stało się j e d n y m z ważnych kierunków badawczych w r a m a c h a k u l t u r a c j i i znalazło w i e l u zwolenników (m. i n . I . H a l l o w e l l , C. K l u c k h o h n , V. B a r n o u w ) . Stopniowo wyłonił się j a k b y odrębny n u r t w łonie a k u l t u r a c j o n i z m u , z w a n y „Culture a n d P e r s o n a l i t y A p p r o a c h " . 5 „Jeśli chcemy zrozumieć p r z y c z y n y zmian, jeśli p r a g n i e m y znaleźć odpowiedzi na p y t a n i e »dlaczego« w k u l t u r z e , m u s i m y szukać i c h w psy­ chologii z m i a n y " — pisze Herskovits w rozdziale poświęconym proce­ som zmian k u l t u r o w y c h , w t o m i e The Science of Man in the World Crisis w y d a n y m pod redakcją L i n t o n a . W ciągu l a t czterdziestych i pięćdziesiątych ukazała się ogromna ilość p u b l i k a c j i poświęconych procesom a k u l t u r a c j i , wynikłym z k o n ­ t a k t u ludów niepiśmiennych, głównie I n d i a n amerykańskich, z c y w i l i 6 5 M. J. H e r s k o v i t s , Anthropology, 6 The Significance R. L i n t o n , The Science of M . J . H e r s k o v i t s , The Processes 5 — Etnografia of the Study of Acculturation for „American A n t h r o p o l o g i s t " , t. 39: 1937. P o l s k a , t. X Man in of Cultural the World Change, Crisis, New Y o r k 1945; s. 143—170; c y t . ze s. 163. �66 KRYSTYNA MAŁKOWSKA zacją europejską, bądź zachodzącym w grupach imigrantów z różnych krajów E u r o p y , bądź też związanym z procesami u r b a n i z a c j i i i n d u s t r i a ­ lizacji. X X I X Międzynarodowy K o n g r e s Amerykanistów, który odbył się w 1949 г., został poświęcony przede w s z y s t k i m zagadnieniu a k u l t u ­ racji. Wobec stale wzrastającej ilości materiałów e m p i r y c z n y c h coraz bardziej paląca stawała się potrzeba opracowania właściwych i u j e d n o l i ­ conych r a m teoretycznych. N a Międzynarodowym S y m p o z j u m A n t r o ­ pologicznym zorganizowanym w 1952 r . przez W e n n e r - G r e n Founda­ t i o n ożywiona i pełna k o n t r o w e r s j i dyskusja, poświęcona m . i n . p r o b l e ­ m o m a k u l t u r a c j i , była w y r a z e m różnych postaw badawczych i i n t e r ­ p r e t a c j i zjawisk k u l t u r o w y c h . D y s k u s j a o p u b l i k o w a n a została w tomie An Appraisal of Anthropology Today, w y d a n y m w 1953 г. W t y m sa m y m r o k u The Social Science Research C o u n c i l wychodząc z założenia, że „staranna analiza s y t u a c j i a k u l t u r a c y j n y c h i i c h następstw daje n a m najlepszy materiał do zrozumienia d y n a m i k i k u l t u r y " , zorganizowała l e t n i e s e m i n a r i u m poświęcone sprawom a k u l t u r a c j i , którego zadaniem miało być bodaj wstępne uporządkowanie dotychczasowego chaosu poję­ ciowego w zakresie badań z m i a n k u l t u r o w y c h . S e m i n a r i u m odbyło się na U n i w e r s y t e c i e S t a n f o r d z k i m w K a l i f o r n i i , a udział w n i m wzięli: H . G. B a r n e t t (antropolog k u l t u r o w y ) , L e o n a r d B r o m m (socjolog), B. J . Siegel (antr. k u l t . ) , E v o n Z. Vogt (antr. k u l t . ) i James B . Watson (antr. k u l t . ) . Podsumowanie wniosków ukazało się w „American A n t h r o ­ pologist" . Została t a m na n o w o sformułowana definicja, określająca akulturację j a k o „zmianę kulturową wywołaną przez związek (conjunc­ tion) d w u l u b więcej a u t o n o m i c z n y c h systemów k u l t u r o w y c h " . A u t o n o ­ m i c z n y system k u l t u r o w y — precyzują to pojęcie a u t o r z y — „jest to system samowystarczalny, t j . t a k i , który dla swego istnienia n i e potrze­ buje uzupełniającego, wzajemnego, podporządkowanego czy innego koniecznego powiązania z d r u g i m systemem", krótko mówiąc t a k i , który „nie potrzebuje innego systemu d l a swego stałego f u n k c j o n o w a ­ n i a " . A u t o r z y rozumieją go j a k o s y n o n i m używanego w l i t e r a t u r z e antropologicznej t e r m i n u „kultura". 7 L 8 P r z y t a k i m sformułowaniu „zmiany wywołane k o n t a k t a m i między e n k l a w a m i e t n i c z n y m i a otaczającymi j e społeczeństwami dają się określić j a k o a k u l t u r a c y j n e , podczas g d y z m i a n y zachodzące w w y n i k u i n t e r a k c j i między p a r t i a m i , k l a s a m i społecznymi, g r u p a m i z a w o d o w y m i i i n n y m i w y s p e c j a l i z o w a n y m i k a t e g o r i a m i w łonie jednego społeczeń1 S . T a x , L . С. Anthropology 8 Today, Acculturation: 1954 n r 6 (973). E i s e 1 e у, I. E o u s e, C . F . V o e g e 1 i n, An Appraisal of C h i c a g o — I l l i n o i s 1953, w y d . 3, 1955; rozdz. V I I I , s. 125—141. An Exploratory Formulation, „American A n t h r o p o l o g i s t " , t. 56: �PROBLEM AKULTURACJI W ETNOGRAFII AMERYKAŃSKIEJ 67 s t w a nie wchodzą w zakres a k u l t u r a c j i . T a k więc socjalizacja, u r b a n i ­ zacja, i n d u s t r i a l i z a c j a i sekularyzacja nie są procesami a k u l t u r a c y j n y m i , jeżeli n i e zachodzą na skutek oddziaływań międzykulturowych" . Szeroki zakres dotychczasowego t e r m i n u „grupy jednostek" został więc zwężony do „autonomicznych systemów k u l t u r o w y c h " , co w obec­ n y m układzie stosunków gospodarczych n a k u l i ziemskiej w y d a j e się ograniczać zakres zainteresowań do stosunkowo już n i e l i c z n y c h k u l ­ t u r t u b y l c z y c h , które można jeszcze uzrjać za samowystarczalne. Wspomniane wyżej e n k l a w y etniczne j e d y n i e w niektórych p r z y p a d k a c h pod t o k r y t e r i u m dadzą się podciągnąć. Zastrzeżenia te są jednak słusz­ ne j e d y n i e z aktualnego p u n k t u w i d z e n i a ; zależności, j a k i e o b s e r w u j e m y dzisiaj, są już b o w i e m w y n i k i e m w i e l o l e t n i c h wpływów a k u l t u r a c y j n y c h , które zaszły w rezultacie h i s t o r y c z n y c h kontaktów i specyficz­ n y c h układów p o l i t y c z n y c h . Początkowe nawiązania kontaktów można b y przyjąć za p u n k t y b l i s k i e 0 n a hipotetycznej s k a l i a k u l t u r a c j i , n a którym t o etapie wchodzące w grę systemy k u l t u r o w e mogły mieć isto­ t n i e c h a r a k t e r autonomiczny. 9 W w y p o w i e d z i uczestników s e m i n a r i u m stanfordzkiego daje się zauważyć p e w i e n odwrót o d n i e k i e d y z b y t i n d y w i d u a l i s t y c z n y c h t e n ­ dencji psychologizujących. „Jest rzeczą oczywistą — piszą o n i — że z empirycznegol p u n k t u widzenia, nosicielami k u l t u r y i pośrednikami w każdym procesie k u l t u r o w y m są j e d n o s t k i . Badaczy k u l t u r y j e d n a k interesują j e d n o s t k i j a k o c z y n n i członkowie społeczeństwa oraz wspólne i m w z o r y zachowań, składające się n a zespół zwyczajów. W k o n s e k w e n ­ c j i j a k k o l w i e k j e d n o s t k i zmieniają swoje n a w y k i działań i przekonań pod wpływem obcych f o r m , t o j e d n a k t y m , co podlega a k u l t u r a c j i , jest zespół zwyczajów danego społeczeństwa, do którego j e d n o s t k i te n a ­ leżą" . Rezultatem takiego ujęcia jest pomniejszenie znaczenia osobo­ wości w procesach a k u l t u r a c y j n y c h n a rzecz ról społecznych. N i e m n i e j pojęcie osobowości zdołało się już t a k mocno zrosnąć z badaniem zmian k u l t u r o w y c h i zająć t a k poczesne w t y c h badaniach miejsce, że uczestnicy s e m i n a r i u m poświęcają m u również uwagę w swojej d y s k u ­ sji, kładąc p r z y t y m nacisk n i e n a strukturę czy orientację osobowości, lecz n a stopień i n t e r n a l i z a c j i p o d s t a w o w y c h wartości (basic values) i za­ kres, w j a k i m funkcjonują one j a k o m e c h a n i z m y selekcyjne w a k u l t u ­ r a c j i , wpływając n a akceptację j e d n y c h elementów, a odrzucanie i n n y c h . Na t l e zagadnień a k u l t u r a c y j n y c h wyłoniły się d w a zasadnicze t y p y osobowości -— osobowość t y p o w a , najczęściej spotykana, t z w . modal personality, i osobowość n i e t y p o w a , deviant personality, W o s t a t n i c h cza10 9 10 Ibidem. Ibidem. �68 KRYSTYNA MAŁKOWSKA sach wiele zainteresowania poświęcono osobowości n i e t y p o w e j , czy j e d ­ nak właśnie deviant personality jest szczególnie a k t y w n y m c z y n n i k i e m w zmianach k u l t u r o w y c h , pozostaje na razie sprawą otwartą. Z badaniem a k u l t u r a c j i wiąże się t a k w i e l k a ilość zagadnień i roz­ różnień pojęciowych, że niepodobna w krótkim a r t y k u l e dać i c h z g r u b ­ sza bodaj usystematyzowany przegląd. Najogólniej rzecz biorąc, można wydzielić 4 aspekty badań a k u l t u r a c y j n y c h , są t o : 1) c h a r a k t e r y s t y k a kontaktujących się ze sobą systemów k u l t u r o ­ w y c h ze szczególnym zwróceniem u w a g i na typologię k u l t u r ze wzglę­ d u n a i c h zachowanie się w w a r u n k a c h k o n t a k t u ; 2) określenie c h a r a k t e r u s y t u a c j i k o n t a k t o w e j ; 3) analiza w z a j e m n y c h związków, j a k i e ustalają się między t y m i kulturami; 4) badanie procesów k u l t u r o w y c h zachodzących w w y n i k u t y c h związków. Złożoność i wielowarstwowość t y c h procesów postawiła etnografów wobec konieczności nawiązania współpracy z przedstawicielami i n n y c h d y s c y p l i n , a więc przede w s z y s t k i m h i s t o r y k a m i , socjologami, psycholo­ gami, językoznawcami, ekonomistami, a ostatnio coraz częściej również z p s y c h i a t r a m i . Niektóre f o r m y współpracy doprowadziły, j a k już mó­ wiliśmy, do u t w o r z e n i a się w pewnej mierze a u t o n o m i c z n y c h nurtów w r a m a c h a k u l t u r a c j o n i z m u . D o t a k i c h młodych, ale d y n a m i c z n y c h , o d ­ gałęzień należą badania n a d systemami wartości (C. K l u c k h o h n , F. R. K l u c k h o h n , F. L . Strodtbeck i in.) oraz modne ostatnio badania etnopsychiatryczne ( M . Opler, W . C a u d i l l , D . L e i g h t o n , E. D . W i t t k o w e r , A. I . H a l l o w e l l i in.), których zainteresowania obejmują między i n n y m i w p ł y w a k u l t u r a c j i n a zdrowie psychiczne w różnych społeczeństwach i kulturach. Badanie a k u l t u r a c j i w aspekcie poszczególnych d y s c y p l i n n a u k o ­ w y c h w y m a g a najczęściej stosowania wyspecjalizowanych t e c h n i k , wła­ ściwych t y m d y s c y p l i n o m . M e t o d y stosowane powszechnie p r z y a n a l i ­ zie z m i a n a k u l t u r a c y j n y c h obejmują przede w s z y s t k i m źródła histo­ ryczne (niekiedy również dane archeologiczne), świadectwa starych i n ­ formatorów, bezpośrednią obserwację procesów zmian k u l t u r o w y c h oraz analizę porównawczą. A n a l i z y porównawcze procesów z m i a n a k u l ­ t u r a c y j n y c h , dokonujących się w różnych w a r u n k a c h , pozwoliły w y ­ odrębnić pewne powtarzające się mechanizmy i zjawiska procesom t y m towarzyszące. T a k więc na przykład działanie k o n t a k t u k u l t u r o w e g o w k i e r u n k u zmianotwórczym dało się ująć w 4 zasadnicze t y p y : 1) zmia­ na środowiska ekologicznego; 2) transfer elementów k u l t u r o w y c h ; 3) d y ­ fuzja „bodźcowa" (stimulating diffusion), polegająca n i e n a przenoszę- �PROBLEM AKULTURACJI W E T N O G R A F I I AMERYKAŃSKIEJ 69 n i u elementów k u l t u r o w y c h , lecz jedynie na zapłodnieniu wyobraźni twórczej; 4) w p ł y w k o n f r o n t a c j i z i n n y m i w z o r a m i k u l t u r o w y m i na rozwój k r y t y c y z m u w stosunku do własnej k u l t u r y . Z m i a n a środowiska ekologicznego, zaliczana — obok czynników de­ mograficznych — do p o z a k u l t u r o w y c h wyznaczników zmian k u l t u r o ­ w y c h , stwarzając potrzebę szybkiej adaptacji do n o w y c h warunków b y w a nieraz przyczyną bardzo drastycznych przeobrażeń w k i e r u n k u f o r m o w a n i a się nowego modelu k u l t u r y . Proces wprowadzenia nowego elementu do k u l t u r y dokonuje się sto­ p n i o w o ; L i n t o n wyróżnia 3 etapy tego zjawiska: a) akceptację, b) roz­ powszechnienie i c) modyfikacje przystosowawcze w stosunku do całości k u l t u r y biorącej, prowadzące w końcowym stadium do całkowitej i n t e ­ g r a c j i . Akceptacja n o w y c h elementów zależy o d całego szeregu i n t e r ferujących ze sobą czynników, t a k i c h j a k użyteczność, zgodność z istnie'jącym modelem k u l t u r y (dopasowanie), względy prestiżowe, potrzeba nowości i t p . Dużą rolę grają t u również postawy g r u p wobec siebie: stosunek p o d z i w u , s y m p a t i i , wrogości, lęku, poczucie wyższości l u b niż­ szości. Na przykład g d y grupa zawojowana pozostaje we w r o g i c h sto­ sunkach z najeźdźcą bez nadziei w y z w o l e n i a się, w y t w a r z a się sytuacja n a j m n i e j sprzyjająca t r a n s f e r o w i k u l t u r o w e m u ( b i e r n y opór). Prze­ c i w n i e dzieje się w p r z y p a d k u poczucia niższości połączonego z podzi­ w e m d l a g r u p y dominującej; przejmowanie wzorów k u l t u r o w y c h łączy się wówczas z poczuciem zwiększonego prestiżu i dokonuje się szybko. W i e l k i e znaczenie ma również prestiż osób czy odłamów społeczeństwa pośredniczących w przenoszeniu się i rozpowszechnianiu wzorów k u l t u ­ r o w y c h , oczywiście, jeśli u g r u p o w a n i a te (np. w a r s t w a elitarna) z o d ­ rębnych względów prestiżowych nie starają się t e m u przeciwstawić, zastrzegając sobie do wyłącznego użytku pewne w z o r y ubierania się, sposoby zachowania i t p . 11 Jak w y n i k a z obserwacji, jedne elementy k u l t u r o w e zostają prze­ noszone szybciej, i n n e z dużym opóźnieniem l u b wcale. Najszybciej przejmowane bywają elementy t z w . k u l t u r y m a t e r i a l n e j (narzędzia, p r z e d m i o t y użytkowe, ozdoby), znacznie t r u d n i e j przenoszą się w z o r y zachowań, najoporniej natomiast dokonuje się przenikanie t y c h ele­ mentów, które n i e dadzą się zaobserwować. Przejmowanie i c h w y m a g a środków k o m u n i k a c j i zdolnych do wyrażania a b s t r a k c j i ; i m bardziej a b s t r a k c y j n y jest charakter elementu k u l t u r o w e g o , t y m t r u d n i e j doko­ n u j e się jego przekazywanie. F o r m a przenosi się znacznie łatwiej niż treści, co powoduje, że zapożyczone f o r m y uzyskują z w y k l e nowe sko1 1 Linton, Acculturation in Seven..., rozdz. V I I I . �70 KRYSTYNA MAŁKOWSKA jarzenia treściowe, dopasowane do nowego k o n t e k s t u k u l t u r o w e g o . B a r ­ dzo często z przeniesieniem dokonuje się również zmiana f u n k c j i . W w a r u n k a c h swobodnej w y m i a n y k u l t u r o w e j , podobnie j a k w p r o ­ cesie e w o l u c y j n y c h zmian endogennych, nie powstają na ogół l u k i w zaspokajaniu różnorodnych potrzeb społeczeństwa: stare elementy ulegają całkowitemu w y p a r c i u wówczas dopiero, g d y wszystkie i c h f u n k c j e zostają w pełni, często e f e k t y w n i e j , przejęte przez nowe f o r m y . Proces t e n ulega z w y k l e bardzo s i l n y m zakłóceniom w w a r u n k a c h pod­ porządkowania i nadrzędności jednego społeczeństwa względem drugiego p r z y stosowaniu różnych f o r m p r z y m u s u , zwłaszcza zakazów w stosunku do t r a d y c y j n y c h zwyczajów i i n s t y t u c j i . Sytuacje t a k i e często p r o w a ­ dzą do zupełnej dezintegracji, a co n a j m n i e j znacznej dezorganizacji całego systemu k u l t u r o w e g o . W l i t e r a t u r z e etnograficznej wiele można na t o znaleźć przykładów, wymieńmy choćby zakaz urządzania p o t l a czów u I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża A m e r y k i Północnej albo wytępienie najazdów z b r o j n y c h na l u d y sąsiedzkie u Tuaregów, które całkowicie podważyło i c h system prestiżowo-ma j a t k o w y związany z p r a ­ w e m zawierania małżeństw i w dalszej konsekwencji stało się c z y n n i ­ kiem depopulacyjnym. Wśród w i e l k i e j l i c z b y zmiennych, j a k i e wpływają na przebieg i w y ­ n i k i a k u l t u r a c j i , duże znaczenie mają t y p y systemów k u l t u r o w y c h j a k o całości. Istnieje cały szereg t y p o l o g i i k u l t u r o p a r t y c h na bardzo róż­ n y c h k r y t e r i a c h (np. p r y m i t y w n e — cywilizowane, wiejskie — miejskie, homogeniczne — heterogeniczne l u b pluralistyczne, statyczne — dyna­ miczne, a k t y w n e — passywne, dionizyjskie — apollińskie i t d . ) ; w zasto­ sowaniu do o m a w i a n y c h t u zjawisk istotne jest k r y t e r i u m podatności na z m i a n y . Można więc mówić o względnej giętkości ( f l e x i b i l i t y ) , c z y l i zdolności adaptacyjnej w stosunku do zmian, w przeciwieństwie do sztywności ( r i g i d i t y ) systemów, których t z w . próg t o l e r a n c j i n a z m i a n y jest bardzo n i s k i ; systemy „sztywne" są z w y k l e bardziej homogeniczne i odznaczają się n a ogół znacznie wyższym stopniem i n t e g r a c j i niż k u l ­ t u r y ..flexible", ale też w p r z y p a d k u intensywnego n a p o r u z m i a n u l e ­ gają często zupełnemu załamaniu. I n n y d y c h o t o m i c z n y podział odróżnia k u l t u r y o t w a r t e od zamkniętych, izolujących się od p e n e t r a c j i ze­ wnętrznych całym szeregiem mechanizmów, j a k między i n n y m i u t r u d ­ nianie wszelkich m i g r a c j i do wewnątrz i na zewnątrz g r u p y , obrzędy i n i c j a c y j n e , ceremonie oczyszczania stosowane wobec członków spo­ łeczności po i c h dłuższej nieobecności, k u l t y w o w a n i e pojęć samookreślających (etnocentryzm, rasizm), wszelkiego r o d z a j u „chińskie m u r y " i t p . 1 2 F . M . К e e s i n g, Cultural I960, s. 477. 12 Anthropology, The Science of Custom. New York �PROBLEM AKULTURACJI W ETNOGRAFII AMERYKAŃSKIEJ 71 I n n e właściwości systemów nieobojętne d l a przebiegu a k u l t u r a c j i — t o charakter i działanie i c h mechanizmów samokorygujących (self-cor­ recting) oraz stan równowagi wewnętrznej (equilibrium, eunomia) względnie j e j b r a k (disequilibrium, disnomia). Pojęcie equilibrium nie oznacza zresztą całkowitej równowagi sił, czy też niezmiennej s t r u k t u r y społecznej; jest to raczej stan równowagi l a b i l n e j . Żaden system życia społecznego nie zadowala w pełni w s z y s t k i c h członków społeczeństwa — n i e m a l zawsze istnieją jakieś ogniska p o t e n c j a l n y c h konfliktów, które j e d n a k p r z y sprawnie działającym systemie k o n t r o l i społecznej, właści­ w y m stosowaniu k a r i nagród mogą być przez dłuższy czas skutecznie zażegnywane. System pozbawiony równowagi jest zapewne bardziej p o d a t n y na w p ł y w y zewnętrzne niż t e n , który w wyższym stopniu sprawuje kontrolę n a d s w y m i siłami wewnętrznymi. Nierzadko w przebiegu a k u l t u r a c j i dają się zauważyć — j a k o kolejne j e j s t a d i u m — procesy, które można b y nazwać a n t y a k u l t u r a c y j n y m i . Wzmożone poczucie zagrożenia własnej odrębności w połączeniu, być może, z r o z w i a n i e m się początkowych złudzeń co do wyższości k u l t u r y g r u p y dominującej staje się przyczyną wtórnego, świadomego n a w r o t u do r o d z i m y c h wzorów i t r a d y c j i . Takie f o r m y r e a k c j i L i n t o n nazywa ruchami natywistycznymi. W poszczególnych p r z y p a d k a c h s t y k u k u l t u r działają różne układy wyznaczników zmian, co powoduje wielką różnorodność zjawisk k u l t u r o ­ w y c h . W y m i e n i o n e t u zagadnienia stanowią zaledwie fragmentaryczną próbę ukazania złożoności p r o b l e m u a k u l t u r a c j i . Na zakończenie w a r t o jeszcze raz wrócić do s p r a w y d e f i n i c j i tego procesu i wspomnieć o próbie wydzielenia zajwisk a k u l t u r a c y j n y c h nie na podstawie wyznaczenia i c h zakresu przez określenie rodzaju k o n t a k t u p r z y bliżej nie sprecyzowanym t y p o w a n i u k u l t u r , czy też przez położe­ nie nacisku na t y p k u l t u r , z i n d y f e r e n t n y m stosunkiem do sposobu i c h k o n t a k t o w a n i a się, lecz na podstawie k r y t e r i u m intensywności i d r a ­ styczności wywołanych zmian. D e f i n i c j a ta niewątpliwie zasługuje na uwagę, p r z y t o c z m y ją więc w pełnym b r z m i e n i u ; „akulturacja jest procesem z m i a n y k u l t u r o w e j , która zachodzi wówczas, g d y jakaś k u l ­ t u r a ulega d r a s t y c z n y m p r z e m i a n o m w k i e r u n k u przystosowania się do i n n e j k u l t u r y , od której zapożycza liczne cechy l u b zasady". P r z y t y m społeczność podlegająca a k u l t u r a c j i , m i m o t y c h drastycznych zmian, zachowuje swoją odrębność. A u t o r e m t e j d e f i n i c j i jest E. A . H o e b e l . W r o z u m i e n i u tego autora wszystkie inne f o r m y zapożyczeń k u l t u r o ­ w y c h , które do t a k i c h przeobrażeń n i e prowadzą, należy zaliczać do 1S 13 E. A d a m s o n — T o r o n t o 1958, s. 606. Hoebel, Man in the Primitive World, New York—London �KRYSTYNA MAŁKOWSKA d y f u z j i . A więc wczesne k o n t a k t y I n d i a n A m e r y k i Północnej z agentami spółek f u t r z a r s k i c h prowadziły jedynie do d y f u z j i , a k u l t u r a c j a zaś za­ częła się dopiero z początkiem stałego osadnictwa i wynikającej stąd dezorganizacji ekologicznych i gospodarczych podstaw życia I n d i a n oraz ich s t r u k t u r y społecznej i p o l i t y c z n e j . Wydaje się, iż pierwsza z o m a w i a n y c h t u definicji, również p i e r w ­ sza w chronologicznym porządku i c h powstawania, zdezaktualizowała się n i e m a l całkowicie w w a r u n k a c h powojennych, k i e d y między i n n y m i na skutek gwałtownego r o z w o j u środków k o m u n i k a c j i i masowego prze­ kazu intensywność i tempo p r z e m i a n wzrosły niezmiernie i objęły wszystkie k o n t y n e n t y ; przestała już grać rolę bezpośredniość k o n t a k t u ( w znaczeniu face-to-face). Rola środków i systemów k o m u n i k a c j i w procesach a k u l t u r a c y j n y c h jest ogromna, lecz — j a k dotąd — została mało zbadana. D r u g a z k o l e i definicja zachowuje w znacznym s t o p n i u swą a k t u a l ­ ność, z t y m że początkowe stadia t a k pojętej a k u l t u r a c j i pozostają już n i e m a l zupełnie poza zasięgiem bezpośredniej obserwacji. M a n k a m e n ­ tem j e j jest j e d n a k wyłączenie poza strefę zjawisk a k u l t u r a c y j n y c h t a k powszechnych obecnie procesów zmian k u l t u r o w y c h , j a k i e zachodzą np. w związku z uprzemysłowieniem i urbanizacją. D e f i n i c j a Hoebela wydaje się szczególnie interesująca z naszego p u n k t u widzenia, mogą się b o w i e m w niej zmieścić te wszystkie p r o ­ cesy, jakie zaszły i zachodzą w Polsce powojennej jako j e d n y m z państw, w których dokonała się r e w o l u c y j n a zmiana s t r u k t u r y p o l i t y c z n e j , społeczno-ekonomicznej i ideologicznej, wprawiając w r u c h cały szereg dynamizmów towarzyszących t y m procesom i dających się „na gorąco" obserwować. Są t o , ze względu na tempo i intensywność, zupełnie w y ­ jątkowe w a r u n k i do badań zmian k u l t u r o w y c h . Może t u być sprawą dyskusyjną, czy w t y m w y p a d k u można mówić o s t y k u różnych k u l t u r , a co za t y m idzie, czy m a m y t u do czynienia ze z m i a n a m i egzogennymi w k u l t u r z e , to jest t a k i m i , j a k i e wchodzą w zakres zainteresowań a k u l ­ t u r a c y j n y c h . Wydaje się wszakże, że gdziekolwiek — j a k w naszej sy­ t u a c j i — jesteśmy świadkami m n i e j l u b bardziej drastycznego ścierania się różnych systemów wartościowania, zmiany, j a k i e dokonują się w w y ­ n i k u tego procesu, można z dużą dozą słuszności uznać za egzogenne. Przedwczesna byłaby chyba próba jakiejś generalnej oceny a k u l t u racjonizmu, znajduje się o n b o w i e m wciąż jeszcze na drodze do dalszej k r y s t a l i z a c j i pojęć, doskonalenia t e c h n i k badawczych, coraz pełniej­ szego zharmonizowania współpracy różnych zainteresowanych d y s c y p l i n oraz wysunięcia śmielszych i precyzyjniejszych propozycji teoretycz­ n y c h . N u r t t e n , k i e r o w a n y chęcią widzenia zjawisk w całej i c h w i e l k i e j złożoności, m a wszelkie zalety większego niż w j e d n o s t r o n n y c h , uprasz- �PROBLEM AKULTURACJI W ETNOGRAFII 73 AMERYKAŃSKIEJ czających schematyzmach zbliżenia do p r a w d y skomplikowanej rzeczy­ wistości, widzenia j e j nie w czarno-białych a l t e r n a t y w a c h , lecz jako dynamiczne continuum, złożone z k o m p l e m e n t a r n y c h , dopełniających się wzajemnie, powiązanych ze sobą i oddziałujących na siebie aspek­ tów. I m i m o że postawa t a k a wymaga o d badacza niezmiernie dużych wysiłków, m i m o że stawia go wobec spiętrzonych trudności warsztato­ w y c h i teoretycznych, wnosi coś, co można b y nazwać poszerzeniem świadomości badawczej. W t y m leży niewątpliwa zasługa tego k i e r u n k u . K r y s t y n a Małkowska ACCULTURISATION IN AMERICAN ETHNOLOGY S u m m a r y A c c u l t u r i s a t i o n is only one p a r t oí the w i d e r question of c u l t u r a l changes w h i c h began to a t t r a c t the i n t e r e s t of o u r ethnologists a n d c u l t u r a l anthropologists at the end of the t w e n t i e s and b e g i n n i n g of the t h i r t i e s of the p r e s e n t c e n t u r y . T h e t e r m " a c c u l t u r i s a t i o n " h a s been used more a n d m o r e f r e q u e n t l y to denote a l l those processes that t a k e place w i t h i n a c u l t u r e u n d e r the i n f l u e n c e of direct contact w i t h a n o t h e r c u l t u r a l s y s t e m . T h e t e r m h a s a l w a y s been loosely defined. T h e r e c a m e a t i m e w h e n c l o s e r definition of the t e r m and closer f o r m u l a t i o n of r e s e a r c h p r e m i s e s b e c a m e n e c e s s a r y . T h e f i r s t attempt at this w a s u n d e r t a k e n by t h r e e A m e r i c a n ethnologists, M. J . H e r s k o v i t s , R a l p h L i n t o n , a n d R o b e r t R e d f i e l d , i n a m e m o r a n d u m p u b l i s h e d i n t h e A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i s t i n 1936. T h e a u t h o r s t h e m s e l v e s w e r e a w a r e of the i n a d e q u a c y of the proposed definition. H e r s k o v i t s , seeing t h e d i f f i c u l t y of d i f f e r e n t i a t i n g a c c u l t u r i s a t i o n f r o m the a l r e a d y w e l l - k n o w n t e r m diffusion, t r i e d to find the l i n e of d e m a r c a t i o n b e t w e e n these t w o t e r m s . D i f f u s i o n i s m is c o n c e r n e d w i t h t h e s t u d y of c u l t u r a l t r a n s m i s s i o n s once t h e y h a v e t a k e n place, w h e r e a s a c c u l t u r i s a t i o n t a k e s to do w i t h t h e study of c u l t u r a l t r a n s ­ m i s s i o n s w h i l e they are t a k i n g place. T o a greater e x t e n t t h a n other m o d e r n schools of ethnology, these ethnologists, i n t r i g u e d by the d i v e r s i t y of the changes that t a k e p l a c e i n t h e a c c u l t u r i s a t i o n process, b y t h e i r v a r y i n g i m p o r t a n c e i n d i v e r s e f i e l d s of c u l t u r e , by t h e selection p r i n c i p l e s that g o v e r n t h e absorption of the v a r i o u s elements, focussed their a t t e n ­ tion on t h e p e r s o n a l i t y of i n d i v i d u a l s a s c r e a t i v e m e m b e r s of society. A c c u l t u r i s a t i o n is s t i l l a y o u n g s t u d y i n w h i c h t h e concepts a r e b e c o m i n g c r y s t a l l i s e d , the r e s e a r c h t e c h n i q u e s perfected, a s t u d y w h i c h is c o - o p e r a t i n g m o r e and m o r e closely w i t h a l l i e d d i s c i p l i n e s , a n d p u t t i n g f o r w a r d i n c r e a s i n g l y bold a n d p r e c i s e t h e o r e t i c a l propositions. T h i s t r e n d , a i m i n g at a c o m p r e h e n s i v e v i e w of p h e n o m e n a i n a l l their great c o m p l e x i t y , h a s t h e a d v e n t a g e over other, o n e - s i d e d , s i m p l i f i e d schemas, of being a b l e to get closer to r e a l i t y , of s e e i n g it not i n b l a c k or w h i t e a l t e r n a t i v e s , b u t as a d y n a m i c c o n t i n u u m composed of c o m p l i m e n t a r y i n ­ terconnected, i n t e r d e p e n d e n t aspects. A l t h o u g h this a p p r o a c h calls for i m m e n s e effort on the p a r t of t h e s c h o l a r , and confronts h i m w i t h e n o r m o u s p r a c t i c a l a n d t h e o r e t i c a l difficulties, it contributes s o m e t h i n g w h i c h m i g h t be t e r m e d the w i d e ­ n i n g of h o r i z o n s . Tlum. К. Kozłowska �