https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2cefb6f720e2127916ac19391493d727.pdf f58b1c443549c2178bb7daf4d18c44bb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1748 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1618 Title A name given to the resource Nowy opis obyczajów / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.99-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVIII: 2004, z. PL ISSN 0071-1861 1-2 JOLANTA KOWALSKA Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i P A N , Warszawa NOWY OPIS OBYCZAJÓW [...] jeśli patrzeć chce się dobrze widzieć z daleka. z takiej odległości, Z jak z jakiej daleka? własną epokę, To bardzo nos Kleopatry to trzeba na nią proste: przestaje być dokładnie widoczny ( J o s é Ortega y Gasset 1982, s. 58) I Jednym z trudniejszych przedsięwzięć poznawczych podejmowanych przez etnologów jest badanie własnej kultury Łatwo tu o zbłądzenie w - pozorny prze­ cież - obiektywizm, podobnie jak o banał i uproszczenie, trudno natomiast o spojrzenie świeże, powiedzieć by można niewinne. O trudnościach decyduje czynnik, który określiłabym syndromem rozmytych linii papilarnych, niewidocz­ nych gdy zbyt blisko przysuniemy dłoń do oczu. Analogicznie, struktura i formy „naszej/mojej" kultury, przez swą bliskość, codzienny usus, stają się nazbyt oczy­ wiste, a w rezultacie niedostrzegalne. Czy istnieje możliwość zaostrzenia i wysubtelnienia naszej percepcji? Odpo­ wiedź jest na szczęście twierdząca. Szereg publikacji wydanych w ostatnich latach (por. np. Catheral 1990; Clifford, Marcus 1986; Frese 1993; Stephens 1999) dowodzi, że etnolodzy operują głębią ostrości najzupełniej prawidłowo, rejestrując i analizując zjawiska występujące niejako w zasięgu ręki, a także wtedy, gdy - podobnie jak bohater „Amatora" Krzysztofa Kieślowskiego - obiek­ tyw kamery kierują na siebie samych (zob. Hastrup 1992; Stocking 1983). Niewątpliwy przełom stanowiła propozycja Clifforda Geertza (1973, 1988), dzięki której spojrzano inaczej na pozytywistyczny wymóg bezwzględnego obiektywizmu analizy i opisu badanych zjawisk, podobnie jak na rolę samego badacza, kwalifikacje gromadzonych przezeń danych i konstruowane na ich pod­ stawie teksty (w znaczeniu nadawanym im przez semiotykę). Proces poznawczy jako gra, tekst naukowy jako tekst autorstwa badacza, relacja badacz/badany jako dynamiczny układ wzajemnych oddziaływań, wszystkie te czynniki sprawiają, że borgesowski Etnograf niezmiennie ceniąc „drogi, które trzeba przebyć", by dojść do poszukiwanej wiedzy (Borges 1977, s. 21-22), dzieli się nią, mając w pamięci lekcję jakiej blisko przed półwieczem jeden z dahomejskich infor­ matorów udzielił Melville Herskovitsovi. Zapytany, która z dwóch wersji tego samego mitu podanych mu do oceny jest prawdziwa odparł, iż obydwie, ponieważ �100 JOLANTA K O W A L S K A każdy kto powtarza mit opowiada historię prawdziwą, w postaci, w jakiej została mu ona przekazana przez bóstwo (Herskovits, Herskovits 1958, s. 18) . Tematyka mego artykułu niewiele ma wspólnego ze sferą sacrum, jeśli to a 'reburs, chciałabym natomiast - mając na uwadze wspomnianą lekcję - powie­ dzieć ten tekst dobrze. Pragnę zastanowić się w nim nad pewnym szczególnym kierunkiem zmian obserwowanych w obyczajowości polskiej po roku 1989. Do daty tej będziemy niewątpliwie często wracali, wyznacza ona bowiem nie tylko punkt zwrotny w historii, polityce i ekonomii naszego kraju, jak też innych usy­ tuowanych w Europie Środkowej, ale - przede wszystkim - początek bardzo dynamicznych zmian w kulturze. Wcześniej jednak chciałabym powiedzieć 0 początkach mego zainteresowania tym zagadnieniem. Korzystam tu między innymi z własnych notatek prowadzonych w latach 1989-1999, stąd zdarzyć się może, iż w tekście pojawi się ton nieco bardziej osobisty. 1 II Dokładnie przed piętnastu laty, w roku 1989, po raz pierwszy wyjechałam na długoterminowy staż zagraniczny za - mocno już skruszałą - „żelazną kurtynę". Szczęśliwy, dla wielu przyczyn, traf sprawił, że był to wyjazd do Hiszpanii. Wy­ jazd naukowy do obcego kraju to nie tylko biblioteki i pracownie oraz wymiana doświadczeń, ale także intensywna nauka funkcjonowania w innej kulturze, a zatem uczenie się jej kodów i struktur, wpasowywanie się w nią z własnym bagażem intelektualnym i własną soczewką; także możliwość spojrzenia na siebie z nowej perspektywy. Doświadczenie hiszpańskie było szczególne. W roku 1989 1 następnym w polskiej prasie nader chętnie porównywano sytuację Polski z tą, w jakiej Hiszpania znalazła się z chwilą śmierci generała Franco. Głosy takie pojawiały się także w prasie zachodniej. Powstawały zestawienia, prognozy, sta­ wiano nam przed oczy, do czego można dojść w ciągu zaledwie dziesięciu lat, zaczynając od sytuacji porównywalnie złej, a może nawet gorszej niż nasza. Lektura tych artykułów nie pozostała bez wpływu na mój ogląd „Nowego Świata". Mniej czy bardziej świadomie szukałam analogii, bądź - skromniej i zachowując stosowne proporcje - wskazówek, czego możemy oczekiwać w Polsce po upływie owej, równie teoretycznej, co magicznej, dekady. W moim odczuciu - prowincjuszki z „demoludów", a zarazem „etnografa w terenie" - był to zupełnie inny świat, przy czym podstawowym kryterium decydującym o róż­ nicy nie była wcale ilość dostępnych dóbr, jakkolwiek istotnie szokująca dla przybysza z Warszawy, lecz mechanizmy funkcjonowania zbiorowości, zwłasz­ cza te regulujące obieg pieniądza, i wynikające stąd zachowania społeczne. Doświadczeniami bez mała traumatycznymi okazały się konieczność odbioru stypendium w banku na podstawie czeku i nauka posługiwania się kontem ban1 C y t u j ę : „ T h e unhesitating replay was that the gods do not reveal the same things to everyone, and that each narrator was t e l l i n g « t r u e h i s t o r y » according to the w a y the v o d u n have g i v e n it to h i m " (Herskovits, Herskovits 1958, s. 18). �N O W Y OPIS O B Y C Z A J Ó W 101 kowym. Dziś może się to wydawać zabawne. Mogę przypuszczać, że dla moich gospodarzy było sprawą oczywistą, iż dorosły człowiek - skądkolwiek by nie przyjechał - wie rzeczy podstawowe. Problem w tym, że nasze katalogi spraw podstawowych różniły się nieco. Z czasem, a był to pobyt dwumiesięczny, zaczęłam patrzeć wnikliwiej. Dla obserwacji owych mniej może ważne było dostrzeżenie rozwarstwienia socjalne­ go, jakkolwiek nie sposób nie wspomnieć o kilku jego elementach, szczególnie dla mnie egzotycznych: żebrakach, w Polsce wówczas jeszcze niezbyt licznych (czy też może raczej mniej widocznych), a na południu Hiszpanii wszechobec­ nych i najoczywiściej stowarzyszonych w zgromadzenia żebracze, bezdomnych żyjących na ulicy, szokujących w treści ofertach prostytutek zamieszczanych w dziale ogłoszeń prawicowego dziennika „ABC", a sąsiadujących z podzięko­ waniami dla świętych za wysłuchane modlitwy. Najistotniejszym wszakże ele­ mentem obserwowanej i „oswajanej" przeze mnie rzeczywistości wydała mi się ostentacyjna konsumpcja. Z rzeczywistości kolejek, niedoboru i „wyrobów czekoladopodobnych" przeniosłam się bowiem, do świata normalnych mechaniz­ mów ekonomicznych, półek sklepowych pełnych towarów o zróżnicowanej jakości (a więc nie tylko dostępnych, ale też adresowanych do różnych grup klientów), inwestowania w siebie jako najlepszej lokaty i działających telefonów. Czy zatem owa „ostentacyjna konsumpcja", jako wyróżniająca cecha mych gospodarzy, nie wzięła się z nieżyczliwości mego spojrzenia na nich? Oceniając sprawę z perspektywy czasu przypuszczam, że gdybym nie była wówczas przybyszem z tego, a nie innego miejsca na ziemi mogłabym nie zwrócić uwagi na pewne formy zachowań ludzi, wśród których znalazłam się, czy może raczej nie zobaczyłabym ich w taki sposób. Pierwsze spostrzeżenie dotyczyło konsumpcji najoczywistszej - jedzenia. Każ­ da społeczność wypracowuje własne formy zachowań w trakcie posiłku, określa wśród nich wymagane, dozwolone i naganne. Kultura stołu hiszpańskiego różni się od naszej, a przez lata jej cechą najbardziej charakterystyczną był niedostatek skryty pod maską pozorów obfitości. W Hiszpanii - jaką zobaczyłam w roku 1989 - niejednokrotnie miałam okazję podziwiać małe etiudy aktorskie odgiywane pod koniec posiłku, wprost niezwykle klarowne w swej wymowie, a wyrażające prze­ syt, niezdolność spożycia choćby jednego jeszcze kęsa. Że jest to swojego rodzaju „scenariusz", przy tym głęboko zakorzeniony w tradycji, uświadomiła mi lektura Hiszpańskich czarów Michaela del Castillo (1989). Jednym z naj sugestywniej szych zawartych w niej obrazów jest opis placu Zocodover w Toledo i przechadzających się po nim, w porze wieczornego paseo, wychudzonych biedą hidalgów, każdy z wykałaczką w zębach, by dowieść obfitości spożytego posiłku. Spostrzeżenie drugie odnosiło się do konsumpcji w sensie nabywania i gro­ madzenia dóbr: prawdziwego szału zakupów. Zakupów obfitych, prawie nie­ skrępowanych (a przynajmniej takimi wydawały mi się one wówczas), zakupów będących stylem życia, sposobem spędzania czasu, formą życia rodzinnego i towarzyskiego. Mój pobyt w Hiszpanii przypadł na okres obejmujący święta Bożego Narodzenia i Nowy Rok, jeden z najkorzystniejszych dla handlowców, �102 JOLANTA K O W A L S K A zatem i obserwowane przeze mnie zachowania kupujących były niewątpliwie wyrazistsze niż te, które miałabym okazję widzieć w innej porze. W wielopiętro­ wych, wielobranżowych centrach handlowych sieci El Corte Ingles i Galenas Preciados spędzano całe godziny przedświątecznych weekendów, przebierając wśród nagromadzonych tam dóbr, robiąc przerwę na kawę czy posiłek w jed­ nym z licznych barków, po czym wracano do zajęcia, które nazwałam wówczas c e l e b r o w a n i e m m o ż l i w o ś c i . W owej wycieczce do „krainy cudów" najważniejsza była bowiem, znana już nam obecnie, przyjemność, na którą składają się: rozpatrywanie ofert, przyzwolenie na bycie kuszonym, smakowanie pozycji osoby, o której względy i uwagę (a w istocie pieniądze) zabiega się wszel­ kimi sposobami, możność odmowy/akceptacji, a wreszcie perspektywa po­ wtarzalności tego doświadczenia. W następstwie nabycia dóbr zaś - możliwość upublicznienia faktu ich posiadania. Trzecią dziedziną konsumpcji, nie od razu dostrzegalną dla przybysza z Polski, był obieg informacji szczególnego rodzaju. „Istnieje tu rodzaj czasopism - zano­ towałam w dzienniku - u nas zupełnie nieznanych, relacjonujących wydarzenia i kolportujących ploteczki z życia tzw. towarzystwa [...] Tu księżna X wizytuje ośrodek dla pań i degustuje przygotowane potrawy, ówdzie baronessa Y urządza balik dziecięcy. Tu się rozwodzą, tam bawią, gdzie indziej uświetniają. Gwiazdka telewizji tuli do serca nowo narodzone dziecię i opowiada jak odzyskała idealną figurę. Denis Rusos we wnętrzach swego domu z najnowszą żoną, a obok zdjęcie księcia Alberta Monaco z flamą, wykonane teleobiektywem, bo w reprodukcji wielkość ziarna upodabnia je do obrazu puentylistów" (Zeszyt: Hiszpania 1989). Do tejże kategorii zaliczyłam świat plotkarskich magazynów, audycji szokują­ cych sensacją i uśrednionej rozrywki, kreowany przez telewizję, jakkolwiek moje pole obserwacji było w tym przypadku dość okrojone. Doświadczenia i obserwacje wyniesione z Hiszpanii, czynione niejako na marginesie zasadniczego nurtu prowadzonych tam przeze mnie prac, rozbudziły moją ciekawość mechanizmami, które mają wpływ na kulturę społeczeństw sta­ wianych w obliczu gwałtownej zmiany statusu, tworzącymi się wówczas nowy­ mi formami obyczajowości i miejscem/rolą form obowiązujących przed zmianą. Przedstawione tu me spostrzeżenia nie od razu znalazły ekwiwalent w systema­ tycznej obserwacji rodzaju i kierunku zmian zachodzących w Polsce. Długi czas ograniczałam się do konstatacji, iż zmiany te mają miejsce i wychwytywania ich podobieństwa do zaobserwowanych w Hiszpanii. Moment, w którym uświado­ miłam sobie, iż oto stało się stanowiła rozmowa na temat nowych form obycza­ jowości, jaką przeprowadziłam w roku 1998 z kolegami z Instytutu Etnologii Węgierskiej Akademii Nauk - Zsuzsaną Tátrai, Piroską Szabó i Janosem Báli. Pierwsza z grona wymienionych specjalizuje się w badaniu obrzędów rodzin­ nych, zwłaszcza ich form tradycyjnych, kultywowanych współcześnie w mieście, podobnie jak form nowych, obserwowanych w tymże środowisku. Konstatuje m.in. coraz wyraźniej dający o sobie znać przerost formy owych obrzędów nad treścią, tendencję do rosnącej ich wystawności i „amerykanizację", znajdującą wyraz w przenoszeniu kalek z seriali, bądź rodzinnych filmów klasy В rozpowszechnia- �N O W Y OPIS O B Y C Z A J Ó W 103 nych w telewizji. Stwierdza także coraz większą popularność świąt „importowa­ nych" z kultury angloamerykańskiej (np. walentynek) oraz nowych form obycza­ jowości (np. organizowania urodzin dzieci w McDonaldzie). Dzięki współpracy z badaczami czeskimi i słowackimi dr Tátrai dysponuje danymi umożliwiającymi porównywanie interesujących j ą zjawisk i procesów rejestrowanych na Węgrzech z obserwowanymi w obu wymienionych krajach. W rozmowie naszej posłużyła się przykładem swoistego rytuału towarzyszącego zakończeniu służby wojskowej, z biegiem czasu przybierającego coraz bardziej rozbudowaną formę. Piroska Szabó zwróciła uwagę na awans supermarketów do roli nowych ośrodków życia towarzyskiego, stanowiących swojego rodzaju enklawy oferują­ ce klientowi wszelkie możliwe rodzaje dóbr konsumpcyjnych pod jednym da­ chem, wraz z obsługą bankową, ofertą rozrywki barami i restauracjami. Znacz­ nemu ograniczeniu ulegają natomiast dawniejsze, bardziej ekskluzywne formy życia towarzyskiego, łączące ludzi o wspólnych zainteresowaniach. Spotkania w kawiarniach i cukierniach, z których liczne miały do niedawna swoją stałą klientelę decydującą o jej kolorycie, są coraz większą rzadkością. W opinii dr Szabó dzieje się tak w wyniku pauperyzacji środowisk inteligenckich, zwłasz­ cza osób starszego pokolenia (dodała, iż część z nich przeniosła się do barów sieci McDonalda ) przy jednoczesnym wzroście zamożności ludzi nowych. Janos Báli bada ideologię narodową w poglądach kibiców reprezentacji pił­ karskiej. Ostro rozgraniczony świat „swoich" i „obcych", drużyna piłkarska, jako swojego rodzaju depozytariusz i obrońca honoru nacji, honoru, dodajmy, iden­ tyfikowanego z wygraną - to elementy zjawiska towarzyszącego rozgrywkom piłkarskim na całym świecie. W krajach postkomunistycznych, jakkolwiek sto­ sunkowo nowe, przybiera ono niekiedy formy ekstremalne. Analiza tego zjawiska powinna przynieść ważne informacje na temat „podskórnych" procesów frustra­ cji dotykających niemałą część społeczeństwa. Spotkania takie jak relacjonowane, ze względu na ograniczenia czasowe, siłą rzeczy zmuszają ich uczestników do pozostania na dość ogólnym poziomie wy­ miany doświadczeń. Jednakże ich waga zawiera się nie tyle w szczegółowości i precyzji ustaleń, ile w uchwyceniu głównych cech zjawisk, kierunków toczą­ cych się procesów, niekiedy w samym ich nazwaniu. 2 III Od blisko piętnastu lat jesteśmy zatem świadkami gwałtownej transformacji form współżycia, a nieporównanie dłużej zmian obowiązujących zasad i przekształ­ ceń podstawowego kanonu etyki (zob. Janion 1980, 1989, 2000; Szyszkowska 1998, 2004; Zadrożyńska 2001). Rzeczywistość lat osiemdziesiątych nie sprzyjała 2 R z e c z y w i ś c i e , sama m i a ł a m okazją w i d y w a ć w s p a n i a ł ą p a r ę r e z y d u j ą c ą w lokalu w p o b l i ż u Vaci. M i e l i swoje stałe miejsca, m o ż n a b y ł o z a s t a ć ich tam codziennie w porze p o p o ł u d n i o w e j , s i e d z ą c y c h nad s a m o t n ą k a w ą w p a p i e r o w y m k u b k u , c z y t a j ą c y c h p r a s ę i p r z y j m u j ą c y c h o d w i e ­ d z i n y znajomych i p r z y j a c i ó ł . �104 JOLANTA K O W A L S K A rozleglejszym kontaktom ani przepływowi informacji, toteż z chwilą rozluźnie­ nia, a z czasem zniesienia ograniczeń w tych dziedzinach, staliśmy się uczestni­ kami zmian oszałamiających tempem i trudnych nie tylko do zaakceptowania, ale nawet percepcji dla niemałej części społeczeństwa. Myślę tu przede wszyst­ kim o rewolucji informatycznej ze wszystkimi jej konsekwencjami w sferze oby­ czajowości, zwłaszcza w odniesieniu do sposobów i form komunikowania się. Z drugiej strony zaś, o potężnym imporcie nowych wzorów zachowań i treści nieznanych na gruncie naszej kultury, przy tym niejednokrotnie sprzecznych z nią. Gdyby pokusić się o próbę zawarcia w jednym zdaniu, co - z punktu widze­ nia pojedynczego człowieka - przyniosły zmiany zapoczątkowane w 1989 roku, sfomiułowałabym je następująco: otworzyły one przed każdym z nas możliwości - wyboru, decydowania o sobie i posiadania. „Najweselszy barak obozu" szybko sprawił sobie największy bazar w Europie sytuując go, bez mała ironicznie, na stadionie X-lecia, i wzrost gospodarczy przewyższający ten, który charakteryzo­ wał azjatyckie tygrysy. Zrazem jednak naszym życiem zaczęły rządzić nieznane dotychczas reguły rynku oraz konieczności, wśród których nie najmniej ważną okazała się konieczność podejmowania samodzielnych decyzji i ponoszenia ich konsekwencji. Uwolnienie środków przekazu spod opiekuńczych skrzydeł cen­ zury przyniosło w efekcie zwiększenie zasobu wiadomości znajdujących się w obiegu i zasadniczą zmianę proporcji serwisów informacyjnych, z czym nie wszyscy potrafią sobie poradzić . Obok zmian ocenianych jako korzystne, miały i mają nadal miejsce takie, które całkowicie zmieniły status dużych grup, przy­ nosząc w rezultacie ogromną ich frustrację i napięcia w kontaktach z innymi, zyskującymi prestiż. Bezrobocie i konkurencja o miejsce pracy stały się elemen­ tem naszego życia, podobnie jak bezpardonowe i nieeleganckie walki ugrupowań politycznych toczone na oczach, a zarazem niejako ponad głowami, wyborców. Wszystko to, i wiele innych czynników przyczynia się do ucieczkowych reakcji, nazywanych dawniej (tj. w czasach, gdy paszporty nie były przechowywane w szufladach naszych biurek tylko w sejfie Urzędu Bezpieczeństwa) emigracją wewnętrzną, obecnie - jak sądzę - nie zasługujących na tę nazwę o precyzyjnej konotacji, definiującej sytuację intelektualisty, któremu odmówiono wydania paszportu. Drogi owych współczesnych ucieczek prowadzą w stronę nisz za­ pewniających poczucie bezpieczeństwa - od małej stabilizacji po apatię. Z drugiej strony kształtują się zarówno elity, jak i klasa średnia, poszerza się środowisko ludzi bardzo majętnych, korzystających w pełni z możliwości, jakie daje im stan posiadania i dopracowujących się stopniowo swoich własnych wzorów konsumpcji . Podczas konferencji Societě Internationale d'Ethnologie 3 4 5 3 Jeszcze podczas p o b y t u w Budapeszcie w grudniu 1998 r. w i d z i a ł a m f i g u r u j ą c y nad w e j ś ­ c i e m do metra przy M o s z k v a tér napis w j ę z y k u p o l s k i m (co prawda, bardzo j u ż zniszczony i nieaktualny) i n f o r m u j ą c y o zakazie handlu. W p a ź d z i e r n i k u 1989 г., kiedy t a k ż e b y ł a m w Buda­ peszcie, zakaz ten b y ł j a k najbardziej na czasie. 4 Badania percepcji informacji podawanych do publicznej w i a d o m o ś c i w g ł ó w n y m w y d a n i u „ W i a d o m o ś c i " pierwszego programu t e l e w i z j i , przeprowadzone przez Pentor d o w i o d ł y , iż d u ż y procent w i d z ó w nie rozumie sensu kierowanego do siebie przekazu. �N O W Y OPIS O B Y C Z A J Ó W 105 et de Folklore w 2001 roku, w Budapeszcie pani Monika Baer z Uniwersytetu Wrocławskiego, w referacie „7b Feel European at Last... " Discourses and Prac­ tices of Consumption among Polish Middle-Class Women przedstawiła niezmier­ nie ciekawe wyniki własnych badań poświęconych przedstawicielkom polskiej klasy średniej, skonfrontowanych z treścią pamiętników nadsyłanych na coroczny konkurs „Miesiąc z życia kobiety", organizowany przez redakcję „Twojego Stylu". Badaczka skonstatowała charakterystyczną zmianę priorytetów badanych kobiet, różniących się zasadniczo od wpisanych w stereotyp „Matki Polki". Wysunęła przy tym supozycję, iż ów stereotyp w istocie nie był nigdy przez kobiety w pełni akceptowany. Stanowił raczej narzędzie manipulacji, był rolą idealną, a nie obrazem rzeczywistego stanu rzeczy. Zastanówmy się teraz, w jakim „krajobrazie" znajduje się badacz śledzący przemiany obyczaju i obserwowane przezeń społeczeństwo. W dziele Ortegi y Gasseta, z którego pochodzi motto mego artykułu, znajdujemy następujący passus: „świat, który zrodził współczesne masy, ma zupełnie nowe, nieznane dotąd oblicze. Podczas gdy w przeszłości dla zwyczajnego człowieka życie było jednym pasmem trudności, niebezpieczeństw, niedostatków, ograniczeń i uzależ­ nienia, to ten nowy świat wydaje się obszarem praktycznie nieograniczonych możliwości, obszarem bezpiecznym, gdzie nikt nie jest uzależniony od nikogo [...] Żyć to nie być ograniczonym przez cokolwiek; to swobodnie puścić wodze swoim chęciom i skłonnościom. Nic praktycznie biorąc nie jest niemożliwe, nic nie jest niebezpieczne i nikt nie jest z zasady nadrzędny w stosunku do nikogo" (1982, s. 66-67). Myśl tu zawarta, w zastosowaniu do współczesnej naszej sytua­ cji wydaje się zasadniczo słuszna z jednym wszakże zastrzeżeniem. Oto nie je­ stem przekonana, czy rzeczywiście ów nowy świat jest w odczuciu jego miesz­ kańców miejscem tak bezpiecznym, jak sugeruje to Ortega y Gasset, nawet jeśli uwzględnimy ponad siedemdziesięcioletni dystans dzielący datę pierwszego wydania Buntu mas od chwili, w której piszę te słowa. Powiedziałabym, iż prze­ ciwnie, świat stechnicyzowany (bo jego dotyczy określenie „nowy świat") jest być może łatwiejszy w użyciu, ale miejsce dawnych lęków zajęły nowe, nie mniej przerażające. Z katalogu naszych najnowszych doświadczeń wymieńmy chociaż­ by terroryzm, problem odrzucenia i bezużyteczności, z którym borykają się bez­ robotni, zaś z tych, które dopiero rysują się przed nami - problem wyważenia (bez szkód dla tożsamości i integralności jednostki) pomiędzy rzeczywistością naszego świata a multiplikowanymi rzeczywistościami wirtualnymi. Niezmiernie trafne, także w zastosowaniu do - jak to określiłam - krajobrazu, w którym się znajdujemy - wydaje mi się natomiast inne stwierdzenie Ortegi у Gasseta: „Dla chwili obecnej charakterystyczne jest to, że umysły przeciętne i banalne, wiedząc o swej przeciętności i banalności, mają czelność domagać się prawa do bycia przeciętnymi i banalnymi i do n a r z u c e n i a t y c h c e c h 5 W ostatnich latach Polska stała s i ę atrakcyjnym r y n k i e m zbytu a r t y k u ł ó w l u k s u s o w y c h , z w ł a s z c z a n a l e ż ą c y c h do kategorii s y m b o l i statusu i z a m o ż n o ś c i - z e g a r k ó w , piór, w y r o b ó w s k ó r z a n y c h i o d z i e ż y o d p o w i e d n i c h marek. �106 JOLANTA K O W A L S K A w s z y s t k i m i n n y m " (1982, s. 13, podkr. J.K.). Chcę być dobrze zrozu­ miana - przywołując tę myśl filozofa nie twierdzę bynajmniej, że demokraty­ zacja naszego życia jest zjawiskiem niekorzystnym. Wyrażam natomiast obawę, iż częścią ceny, jaką trzeba za nią zapłacić jest - wierzę, że przejściowy - okres, w którym w naszym życiu dominować będą, i dominują, owe: banalność i prze­ ciętność pop kultury. IV Przed ponad półtora wiekiem, w latach 1840-1841, ukazało się pierwsze, niestety niepełne, bo okaleczone przez wydawców, wydanie Opisu obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III Jędrzeja Kitowicza. Dopiero w roku 1951 do rąk czytelników trafił pełny tekst tego dzieła, już pod krótszym tytułem Opis obyczajów za panowania Augusta III, opracowany przez profesora Romana Pollaka . Kitowicz, świadek ale przede wszystkim uczestnik swoich czasów, dłu­ goletni sekretarz Michała Lipskiego, opata benedyktynów lubińskich, konfederat barski, a od 1781 r. proboszcz rzeczycki, przez lata rejestrował ważne wydarze­ nia, w których uczestniczył. Rozpoczętego w roku 1743 porządkowania ich w dwóch dziełach: Pamiętnikach, czyli Historii polskiej i Opisie obyczajów... nie dokończył, zmarł w roku 1804. Tekst interesującej tu nas, drugiej z prac, urywa się na rozdziale poświęconym obyczajom chłopskim. Opis obyczajów... to szczególny dokument życia w Polsce tuż przed katastrofą rozbiorów. Jego lektura „tumani, śmieszy, przestrasza", ale też stanowi nieoce­ nione źródło wiedzy o nas samych. Zawarte w nim informacje wykorzystywali zarówno pisarze (m.in. Henryk Sienkiewicz i Józef Ignacy Kraszewski), jak i ba­ dacze - historycy, literaturoznawcy i kulturoznawcy. W końcu ubiegłego wieku wybrane wątki dzieła posłużyły Mikołajowi Grabowskiemu do wyreżyserowania w krakowskim Teatrze Stu spektaklu , który stał się wydarzeniem kulturalnym i obyczajowym, zwłaszcza że klimat ówczesnych lat sprzyjał autorefleksji, nawet tej gorzkiej. Odbierano go jako bolesny „Polaków portret własny" , którego naj­ istotniejsze rysy, pomimo upływu czasu, nie ulegają zasadniczym zmianom. Kiedy zastanawiałam się, w jaki sposób oddać w jednym zdaniu tytułu tema­ tykę podjętych obecnie badań, formuła „Nowy «Opis obyczajów»" wydała mi się najbardziej nośna i oczywista. Zapożyczam jednak od zacnego proboszcza jedynie ową formułę i baczność obserwacji, zaś tym co łączy jego i moje wysiłki jest próba opisu ludzkich zachowań w epoce „niżu cywilizacyjnego". To ostatnie określenie, w moim przekonaniu wyjątkowo trafne, pojawia się na stronach 6 7 8 6 P o s ł u g u j ę się o s t a t n i ą e d y c j ą dzieła K i t o w i c z a , z roku 2003, w y d a n ą w serii „ S k a r b y B i b l i o ­ teki N a r o d o w e j " . 7 Spektakl ten n o s i ł tytuł: „ O p i s o b y c z a j ó w , c z y l i j a k zwyczajnie w s z ę d z i e się miesza złe do dobrego". R e ż y s e r w y k o r z y s t a ł w n i m fragmenty obu w s p o m n i a n y c h w y ż e j d z i e ł K i t o w i c z a . Pre­ miera o d b y ł a s i ę w r o k u 8 1990. W r o k u 1979, w k r a k o w s k i m M u z e u m N a r o d o w y m , m i a ł a miejsce w y s t a w a o t y m tytule, przygotowana przez prof. M a r k a Rostworowskiego. �N O W Y OPIS O B Y C Z A J Ó W 107 innego jeszcze dokumentu swoich czasów, Dziennika 1954 Leopolda Tyrmanda (1980, s. 134) . Dociekliwy czytelnik, zwłaszcza ceniący sobie egzegezę w kate­ goriach historycznych, mógłby w tym miejscu wyrazić wątpliwość czy słusznie stawiam obok siebie prace tak różne - dzieło poświęcone obyczajowości czasów saskich, sportretowanej przez człowieka biorącego żywy udział w życiu swej epoki, wycinek świata połowy X X wieku, jakim widział go głęboko sfrustro­ wany, pozbawiony możliwości publikowania pisarz i czasy nam współczesne, stanowiące przedmiot moich zainteresowań. Odpowiem na to, iż nie jest moim celem ich porównywanie. Konstatuję jedynie, że cechą wspólną dwóch pierw­ szych są okoliczności ich powstania w czasach, gdy kultura wysoka traciła na znaczeniu, na korzyść - w pierwszym przypadku kultury niskiej, w drugim - przycinanej nożycami socrealizmu do wymagań materializmu historycznego. Co do czasów obecnych nie będę pierwszą z grona badaczy kultury mówiącą ojej współczesnej pauperyzacji, jakkolwiek jestem jak najdalsza od widzenia jej obrazu w jednoznacznie ciemnych barwach (zob. Kowalska 2003). Wraz z wystąpieniem w naszym kraju wspomnianych przemian cywilizacyj­ nych pojawiły się też pierwsze sygnały zainteresowania nimi badaczy i pierwsze na nie reakcje. Oto, przed ponad dziesięciu laty profesor Maria Janion postawiła tezę, iż mamy do czynienia ze zmierzchem paradygmatu romantycznego w kul­ turze polskiej. Jaką wagę ma podobna opinia padająca z ust tej właśnie uczonej wiedzą wszyscy czytelnicy jej książek i uczestnicy jej seminariów. Jerzy Jedlicki formułuje to następująco: „W książkach Marii Janion - a czytam je chciwie od pół wieku - uderza mnie za każdym razem jakże rzadka dzisiaj powaga, z jaką traktuje ona swoją misję nauczycielską, powaga zaświadczana także jej pracą pedagogiczną [...] Misja zaś dotyczy ni mniej ni więcej, jak tylko nauki świado­ mego przeżywania historii - tej dziejącej się wokół nas i z naszym udziałem, doświadczonej i zapamiętanej osobiście, oraz tej, którą dziedziczymy jako opo­ wieść i której jednym z dokumentów jest literatura. Masz wiedzieć, co przeżyłeś i masz rozumieć, co otrzymałeś w spuściźnie po ojcach, chcianej czy niechcia­ nej, bo nie starać się wiedzieć i rozumieć oznacza zbrodnię bezmyślności, du­ chową pustkę, dobrowolne sieroctwo" (Jedlicki 2001, s. 1). W roku 2000 Maria Janion opublikowała kolejny zbiór esejów - Do Europy tak, ale razem z naszymi umarłymi - odebrany przez część krytyki literackiej jako wyraz zaprzeczenia diagnozie o zmierzchu romantycznego paradygmatu. Nie wszyscy jednak widzą to podobnie. Cytowany wyżej Jedlicki przypisuje uczonej intencje bardziej wyrafinowane, a zarazem racjonalne. - Z umarłymi, a więc z tradycją, w całym, właściwym jej spektrum, mieszczącym zarówno ro­ mantyczną gorączkę, idealizm, jak i umiejętność trzeźwego, wręcz krytycznego oglądu rzeczywistości i siebie samych. 9 9 „ N i ż c y w i l i z a c y j n y , w j a k i m ż y j e m y , ma tak s p l ą t a n e korzenie, ż e nie bardzo go sobie u m i e m y w y j a ś n i ć " . W y p o w i e d ź ta z n a l a z ł a s i ę w dywagacjach Tyrmanda p o ś w i ę c o n y c h m a n i p u ­ l o w a n i u s e m a n t y k ą p o j ę ć , zacieraniu ich w ł a ś c i w y c h z n a c z e ń . Punktem w y j ś c i a , b y ł o bulwersu­ j ą c e autora Dziennika 1954, o k r e ś l a n i e w prasie a k t ó w bandytyzmu mianem c h u l i g a ń s t w a . �108 JOLANTA K O W A L S K A Obserwacja i analiza wszelkich procesów kulturowych wymaga czasu. Za­ pewne z tej przyczyny większa grupa prac poświęconych różnym aspektom nowej rzeczywistości pojawiła się dopiero w ostatnich latach. W kręgu antro­ pologów kultury na szczególną uwagę zasługują Targowisko różności Anny Zadrożyńskiej (2001) oraz Antropologia codzienności (2000) i Głosy tradycji (2001) Rocha Sulimy. Autorka pierwszej z nich od dawna prowadziła badania nad obyczajowością i procesami degradacji dotykającymi kulturę. Przed kilku laty opublikowała artykuł poświęcony jednemu aspektów obyczajowości - zja­ wisku chamstwa (Zadrożyńska 1996). W Targowisku proponuje refleksję nad współczesną kulturą i wizją świata, rozważa kulturowy sens seksualności, kwali­ fikacje i miejsce w kulturze starości i młodości, wraca do fenomenu chamstwa rozpatrując go w kontekście brutalizacji życia. Pisze: „Targowisko to nie targ czy jarmark. To nie tylko miejsce spotkania kupców, sprzedawców, sprzedaw­ czyków i klientów. Targowisko to pewna metaforyczna sytuacja kontaktów między ludźmi, powiązań o zabarwieniu moralnym, emocjonalnym, estetycznym [...] To także gra - emocjonująca, wabiąca, urzekająca. Czasami nawet gra o życie, czasami - o śmierć" (Zadrożyńska 2001, s.). W Antropologii codzienności Roch Sulima przedmiotem analizy uczynił codzienność w takiej formie, jakiej doświadcza on sam. Deklaruje: „Pisze tę książkę antropolog realnie w życiu, niekiedy nawet spacerowicz [...] a nie badacz, który wkracza w teren z etnograficznym kwestionariuszem, z gotowym projektem jego całości" (Sulima 2000). To ciekawe doświadczenie - rodzaj pamiętnika czy też „dziennika obserwacji uczestniczącej" - przyniosło w efekcie zbiór opowieści o ludziach i miejscach. O mitologii miejskich ogródków dział­ kowych i podmiejskich „daczowiskach", o „ludziach bazaru" i „ludziach super­ marketu", o ulicznych wspólnotach alkoholowych i szeregu innych zjawisk widzianych z pozycji przechodnia zaopatrzonego wszakże w „szkiełko" antro­ pologa. Przyjęta przez autora formuła przypomina nieco dziennikarstwo Jacka Snopkiewicza (zob. пр.: Snopkiewicz 1978), wczesne - z Buszu po polsku - Ryszarda Kapuścińskiego (1962), czy Bizary Ewy Szumańskiej (1987). Zapewne jest to jedna z dróg, którą pójdą antropologiczne badania nad kul­ turą współczesną. Dość wspomnieć o cenionym, nadawanym w 1 programie telewizji, cyklu „Rozmów na koniec wieku", które z początkiem roku 2000 prze­ mianowane zostały na „Rozmowy na nowy wiek". Pokłosiem ich stała się edycja trzech tomów rozmów o życiu, śmierci, Bogu i kulturze z twórcami i naukowca­ mi, ludźmi Kościoła i ludźmi „osobnymi", która autorom - parze dziennikarzy Katarzynie Janowskiej i Piotrowi Mucharskiemu - przyniosła uznanie środowisk intelektualnych (Janowska, Mucharski 1998-2000). Lektura tych tekstów uświadamia, iż stanowiąc doskonały przykład literatury faktu są zarazem goto10 1 0 W l u t y m br. otrzymali n a g r o d ę imienia Dariusza Fikusa. N o m i n o w a n i b y l i do niej - w ł a ś ­ nie za w s p o m n i a n y c y k l - trzykrotnie. Janowska jest a b s o l w e n t k ą p o l o n i s t y k i Uniwersytetu J a g i e l l o ń s k i e g o , publikuje w „ P o l i t y c e " i „ T y g o d n i k u Powszechnym". M u c h a r s k i - teatrolog i filmoznawca, z w i ą z a n y jest z „ T y g o d n i k i e m Powszechnym". �N O W Y OPIS O B Y C Z A J Ó W 109 wym, materiałem umożliwiającym operowanie nim zarówno filozofowi kultury, jak historykowi, literaturoznawcy i antropologowi. Spośród prac poświęconych transformacji kultury w ostatnim piętnastoleciu, oraz związanym z nią zmianom obyczajowości, chciałabym wymienić tu jeszcze cztery publikacje - Małgorzaty Szpakowskiej Chcieć i mieć. Samówiedza obyczajowa w Polsce czasu przemian (2003), zawierającą analizę przemian, jakie zaszły w obyczajowości i świadomości Polaków od zakończenia I I wojny światowej do współczesności, Marka Ziółkowskiego Przemiany interesów i war­ tości społeczeństwa polskiego: teorie, tendencje, interpretacje (2000), pracę zbiorową pod redakcją Tadeusza Zastępy Internet: fenomen społeczeństwa infor­ matycznego (2001), stanowiącą przykład ujęcia zagadnień najnowszych, opisu zjawisk obserwowanych tu i teraz, oraz budzący kontrowersje jednych i entu­ zjastycznie chwalony przez drugich zbiór felietonów psychologa Bartłomieja Dobroczyńskiego poświęconych popkulturze (2004). V „Nowy wiek zacznie się w Nowym Jorku" - to nagłówek jednego z „gazeto­ wych" horoskopów na przełom wieków, drukowanych licznie w kolorowej pra­ sie. Horoskopy, wróżby, uciekanie się do przepowiedni - nie są to zjawiska nowe, jednak w ostatnich latach coraz lepiej zadomowione w naszej codzienności. Koniec tysiąclecia budził niemałe emocje, stąd zapewne zapotrzebowanie na podobne publikacje. Charakterystyczne - mówiono raczej o końcu millenium dobiegającego swego czasu, niż o początku - mającego się rozpocząć. Popu­ larność horoskopów jest jednakże elementem większej całości - zainteresowań ezoteryką, alternatywnymi metodami leczenia, technikami relaksacyjnymi, a da­ lej poszukiwaniami nowych form duchowości itp. Jak widzimy, zaczynając od sprawy na pozór drobnej, błahej, klasyfikując elementy jej kontekstu i zjawiska pokrewne, dotykamy zagadnień, z których każde mogłoby stać się przedmiotem długoletnich studiów. Złożona tkanka elementów nowych i dawnych, ich wzajemnych powiązań zmusza do określenia zagadnień, na których koncentruję swoje prace, a które wydają się szczególnie warte uwagi. Opracowania poświęcone obyczajowości uwzględniały zazwyczaj dwie jej sceny: publiczną i prywatną, związek poszcze­ gólnych jej form ze świętami kalendarzowymi i rodzinnymi, etykietę zachowań właściwych ze względu na płeć, wiek, pozycję społeczną i stanowisko. Nie chcia­ łabym powielać tego schematu w jego utartej formie, jakkolwiek w propono­ wanym przeze mnie ujęciu pragnęłabym przedstawić możliwie najpełniejszy opis współczesnej obyczajowości, widzianej przez pryzmat właściwych jej form i kodów. Wyodrębniłam zatem, na obecnym etapie prac, trzy grupy zagadnień, nie wykluczając wszakże, wskazania kolejnych w miarę postępu badań. Grupę pierwszą, rysującą się jako najobszerniejsza, określiłam jako „teatr za­ chowań codziennych", widząc tu miejsce dla takich m.in. tematów jak: zachowa­ nia potoczne, dziejące się pomiędzy domem i miejscem pracy, w domu i miejscu �110 JOLANTA K O W A L S K A pracy, relacje pomiędzy domownikami i współpracownikami, sposoby i formy autoprezentacji, odgrywane role i noszone maski. Interesowałoby mnie także to wszystko, co dzieje się „pomiędzy", w drodze, swoista etykieta środków komunikacji, klimaty krótkotrwałych wspólnot ludzi złączonych na kilka czy kilkanaście przystanków podróżą w jednym autobusie czy wagoniku metra. Druga grupa zagadnień objęłaby nowe formy „rozmowy" zawierające się pomię­ dzy anonimatem a skrajnym ekshibicjonizmem, oraz odmową komunikowania się i narzucaniem go. Myślę tu między innymi o wszelkich formach talk-show, telewizji interaktywnej, wraz z fenomenem Wielkiego Brata, i reality-show. W grupie trzeciej chciałabym skoncentrować się na nowych postaciach rze­ czywistości, myśląc tu przede wszystkim o rzeczywistości wirtualnej i wpływie istnienia owego konstruktu na obyczaje po tej stronie ekranu komputera. * * * Obfitość zagadnień należących do interesującego mnie wycinka współcze­ snej rzeczywistości jest porażająca. Wszelka próba opisu pełnego spektrum ludz­ kich zachowań i obyczajów byłaby uzurpacją i - jak zastrzegłam - nie jest to moim celem. Jednak, w kolejnych pracach, będę starała się zawrzeć propozycję oglądu i interpretacji tych zjawisk okiem etnologa, a zarazem ich uczestnika. Ryszard Kapuściński, w poświęconym mu filmie biograficznym, sformułował niezmiennie cenną wskazówkę dla wszystkich, którzy starają się uchwycić obraz doświadczanej przez nich samych rzeczywistości. Stwierdził on, iż w zasadzie wszystko zostało już napisane i jedynym walorem kolejnej książki jest to, że zawiera ona doświadczenie piszącego ją człowieka. LITERATURA В o r g e s J.L. 1977, Pochwala cienia, Centlivres R, H a i n a r d J. (red.), 1986, Les rites du passage gue de Neuchátel, Warszawa. aujourd 'hui, actes du collo­ 1981 (colloquie organise par L T n s t i t u t d ' E t h n o l o g i e de l ' U n i v e r s i t c N e u c h á t e l , et le M u s é e d'ethnographie de la v i l l e de N e u c h á t e l ) , Lusanne. Castillo M., del, 1989, Hiszpańskie С a t h e г a 1 E., 1990, Exploring Clifford J., M a r c u s graphy, G eertz - С, К. 1973, The Interpretation lysis, and Politics of Ethno­ i inne stany, K r a k ó w . of Identity. Multiple Voices in American Ritual Perfor­ of Culture, The Anthropologist N e w York. as Author, Stanford. 1998, Poza a n t r o p o l o g i ą . A n t r o p o l o g j a k o przedmiot przedstawienia dramatycz­ nego, Polska Herskovits The Poetics Wesport-London. 1988, Works and Lives: H a stru p Culture: В . 2004, III Rzesza popkultury R R. (red.), 1993, Celebrations mance, Wayland. G. (red.), 1986, Writing Berkeley. Dobroczyński Frese czary, Warszawa. ourselves, Sztuka Ludowa. Konteksty, M . J., H e r s k o v i t s Evanston. R. 52, nr 2(241), s. 2 0 - 2 8 . F. S., 1958, Dahomey an Narrative. A Cross-cultural Ana­ �111 N O W Y OPIS O B Y C Z A J Ó W Jan ion M . , 1980, Odnawianie znaczeń, Kraków. - 1989, Wobec zła, C h o t o m ó w . - 2000, Do Europy tak, ale z naszymi Janowska - K., M u c h a r s k i 2 0 0 1 , Rozmowy Jedlicki umarłymi, Warszawa P. 1998-2000, Rozmowy na koniec wieku, t. 1-3, K r a k ó w . na nowy wiek, K r a k ó w . J. 2 0 0 1 , G u s ł a M a r i i Janion, Nowa ResPublica, Kapuściński R., 1962, Busz po polsku, К i t o w i с z J. 2003, Opis obyczajów maj 2 0 0 1 , s. 1-3. Warszawa. za panowania Augusta III ( w s t ę p e m o p a t r z y ł M . Dernalo- w i c z ) , Warszawa ( I w y d . W r o c ł a w 1951). Kowalska J. 1999, O b r z ę d y p r z e j ś c i a w r z e c z y w i s t o ś c i k o ń c a X X w i e k u . Wprowadzenie, Etnografia - Polska, t. 43, z. 1-2, s. 2 1 - 3 2 . 2003, Czy potrzebne s ą nam o b r z ę d y p r z e j ś c i a ? [ w : ] J. K o w a l s k a , S. S z y n k i e w i c z , R. T o m i c k i (red.) Czas zmiany, czas trwania. Studia etnologiczne, Ortega y Gas set Snopkiewicz Sulima - J. 1982, Bunt mas i inne pisma socjologiczne, J. 1978, Człowiek R. 2000, Antropologia 2 0 0 1 , Glosy tradycji, Szumańska Stephens w bramie, codzienności, Warszawa, s. 381-390. Warszawa. Warszawa. Kraków. Warszawa. E. 1987, Bizary, Kraków. G. 1999, Rap och interkulturell dialog, [ w : ] T h . Johansson, O.Sernhede, M . T r o n d - man (eds.) Samtidskultur. Stocking Karaoke, G. (red.), 1983, Observers Szpakowska M . 2003, Chcieć karnevaler Observed: i mieć. och kulturella Essays Samowiedza koder, F a l u m , s. 2 0 4 - 2 2 6 . on Ethnographic obyczajowa Fieldwork, w Polsce Madison. czasu przemian, Warszawa Szyszkowska M . 1998, Twórcze Szyszkowska M . (red.), 2004, O braku wolności Tyrmand L . 1980, Dziennik Zadrożyńska - codzienności, Warszawa. światopoglądowej w Polsce, Warszawa. 1954, Warszawa. A . 1996, K r ó t k i szkic o chamstwie, Etnografia 2 0 0 1 , Targowisko Zastępa niepokoje różności, Polska, t. 40. z. 1-2. s. 19-28. Warszawa. T. (red.), 2 0 0 1 , Internet: fenomen s p o ł e c z e ń s t w a informatycznego, C z ę s t o c h o w a . Ziółkowski dencje, M . 2000, Przemiany interpretacje, interesów i wartości społeczeństwa polskiego: teorie, ten­ Poznań. JOLANTA KOWALSKA T H E N E W D E S C R I P T I O N OF C U S T O M S Summary Studying our o w n culture is one o f the more difficult research tasks undertaken by anthro­ pologists. I t is so easy to stray toward objectivism - apparent i n fact. We are i n danger o f falling into platitudes, c l i c h é s and simplifications. I t is by no means easy to obtain a new, fresh, let's call it innocent look. Is there any possibility o f sharpening and refining our perception? Fortunately the answer to this question is: yes. This has been proved by a number o f studies published in the 1990ies. (see Cathedral 1990; C l i f f o r d , Marcus 1986; Frese 1993; Stephens 1999). They c o n f i r m that ethnologists use the depth o f focus quite properly, recording and analyzing phenomena " w i t h i n their reach", even w h e n they point their camera at themselves, as the amateur film-maker, the m a i n character o f one o f the w e l l - k n o w n Polish films d i d (see Hastrup 1992; Stocking 1983). In Poland for the last 15 years we have experienced rapid transformation o f the forms o f interpersonal relationships and o f interactions. M a n y social norms and the basic canons o f ethics have been changing for much longer (see Janion 1980, 1989, 2000; Szyszkowska 1998, 2oo4; Z a d r o ż y ń s k a 2001). General p o l i t i c a l and social situation o f the 1980s a l l o w e d neither for �112 JOLANTA KOWALSKA extensive external contacts nor free now o f information. After the restrictions had been slackened and later disappeared, we became i n v o l v e d into changes happening at b e w i l d e r i n g speed. For a considerable part o f Polish society those changes were not only difficult to accept but also hardly possible to perceive. Here I mean first o f all the information revolution and its effects for the ways o f communicating. Besides, there was an enormous i m p o r t o f new cultural patterns, mean­ ings and messages not k n o w n w i t h i n Polish culture before, some o f them incompatible w i t h it. i n t e r w o v e n fabric o f new and old elements, their interconnection make me distinguish issues w h i c h , at this stage o f m y w o r k , seem w o r t h w h i l e . I have distinguished three groups o f them, w h i c h doesn't mean there w o n ' t be any more w i t h the advancement o f m y research w o r k . The first and largest group I refer to as "the theatre o f everyday behaviour". I t includes people's everyday behaviour at home, at w o r k and between these t w o areas o f human activity. R e l a t i o n ­ ships among household groups. Relationships and interactions among workmates. Forms and ways o f self- presentation, roles people play and masks they wear. Especially w o r t h studying are the patterns and scenarios o f behaviour when people are somewhere "between", " o n their w a y " . That means rules o f etiquette concerning interaction w h i l e travelling by public transport, the air o f temporary communities o f passengers travelling together The second category o f problems includes new forms o f "conversation" ranging from complete a n o n y m i t y to extreme exhibitionism and from refusal o f c o m m u n i c a t i o n to i m p o s i n g oneself. These forms o f communication include talk-shows and interactive T V programs, together w i t h T V shows o f the " B i g Brother" and reality show type. Problems o f new forms o f reality belong to the third group. Here I mean Virtual Reality and h o w that construct has affected the customs and manners on the "real" side o f the computer screen. Translated by Anna Kuczyńska �