https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/facabf56595bc3b6586e27a167e192ff.pdf af71bb24342e4e95f82b973189a77c33 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1743 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1613 Title A name given to the resource Etnologia polska przed rokiem 1956 i jej reakcje na wprowadzenie wzorów radzieckich / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.5-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Część I ZBIGNIEW JASIEWICZ Instytut E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U A M , P o z n a ń ETNOLOGIA POLSKA PRZED ROKIEM 1956 I JEJ REAKCJA NA WPROWADZANIE WZORÓW RADZIECKICH* W artykule przedstawię kolejno: 1. Sytuacją w kraju i w środowisku etnologicznym; 2. Wzory narzucane lub proponowane przez nauką radziecką etnologii polskiej w ramach socjalistycznego państwa polskiego oraz warunki i mecha­ nizmy ich wprowadzania i adaptacji; 3. Konsekwencje wprowadzania wzorów radzieckich do etnologii polskiej. Zajmę się nie tylko czasem po roku 1944/1945, kiedy armia radziecka zajęła opanowaną przez nazistów Polskę i powstała Polska Rzeczpospolita Ludowa, zależna od Związku Radzieckiego. Interesuje mnie również okres między rokiem 1939 i 1941, w którym armia radziecka opanowała wschodnie ziemie przed­ wojennego państwa polskiego. Wówczas to, na Uniwersytecie we Lwowie, przy­ stąpiono do pozyskiwania dla nauki i państwa radzieckiego wybitnych uczonych polskich, w tym etnologów. Sytuację we Lwowie, choć oczywiście miała swoją wyraźną specyfikę, można uznać za pierwszy etap wprowadzania wzorów ra­ dzieckich do nauki polskiej (Jasiewicz, Rieszetow 2003, s. 37n). Zdaję sobie sprawę z wewnętrznego zróżnicowania okresu między rokiem 1945 a 1956. Autonomię szkolnictwa wyższego formalnie ograniczono w roku 1947 a zniesiono w roku 1951. W pierwszych latach po wojnie, w ramach pomocy, docierały na uniwersytety polskie książki z Zachodu, m.in. prace B. Malinow­ skiego (Kutrzeba-Pojnarowa 1995, s. 407), nie został jeszcze określony przyszły kształt Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, nazywanej wówczas „demokracją ludową", pod koniec 1948 roku zmieniono względnie liberalną dotąd politykę wobec świata kultury i nauki. Nie jest jednak głównym celem tego referatu odtwa­ rzanie chronologii wydarzeń. W rozważaniach nad przekazywaniem i przejmowa­ niem w Polsce wzorów radzieckich przyjmuję wprowadzone przez G.W. Hegla rozróżnienie na państwo i społeczeństwo. Polskie środowisko etnologiczne traktu­ ję jako przedmiot oddziaływania państwa i umieszczam w ramach społeczeństwa, * P o d s t a w ę a r t y k u ł u stanowi referat w y g ł o s z o n y na konferencji „ S o c i a l i s t Era A n t h r o p o l o g y in Eastern and Central Europe", zorganizowanej przez M a x - P l a n c k - I n s t i t u t fiir ethnologische Forschung w H a l l e w dniach 2 8 - 2 9 sierpnia 2003 roku. �6 ZBIGNIEW JASIEWICZ choć jestem świadomy jego zróżnicowania, a także powiązania z państwem, tak cenionym w okresie jego utraty, na skutek przekonań poszczególnych uczonych i ich zaangażowanie w instytucje naukowe. Strona narzucająca zmiany, państwo i nauka radziecka, występują w tej analizie jako pewna całość, bez względu na różnice występujące wśród etnografów radzieckich. Sytuację w polskim środo­ wisku etnologicznym przedstawiam na tle sytuacji w kraju, ukształtowanej nie tylko przez lata powojenne, ale także tragiczne lata wojny i okupacji nazistow­ skiej. Uwzględniam nie tylko działania publiczne, ale próbuję dotrzeć również do sposobów myślenia i poglądów wyrażanych w sposób nieformalny. Interesują mnie nie tylko wzory wprowadzane w państwie uzależnionym od Związku Radzieckiego, ale przede wszystkim mechanizm tego wprowadzania i adaptacje dokonywane przez członków środowiska naukowego, z ich własnymi doświad­ czeniami i cechami osobowościowymi. Podstawą moich rozważań była litera­ tura, zarówno polska jak i radziecka, własna pamięć z okresu studiów na kie­ runku historia kultury materialnej w Krakowie i w Poznaniu oraz materiały z rozmów ze starszymi kolegami, w części opublikowane (Kutrzeba-Pojnarowa 1995; Armon 2001). Pracę na Uniwersytecie we Lwowie, po zajęciu tego miasta w roku 1939 przez Związek Radziecki, kontynuowali: prof. Jan Czekanowski, znany antro­ polog i etnolog, w przeszłości pracownik Muzeum Antropologii i Etnografii w S. Petersburgu w przedrewolucyjnej Rosji i Museum für Vólkerkunde w Berli­ nie oraz uczestnik niemieckiej ekspedycji do Afryki w latach 1907-1909, a także prof Adam Fischer, jeden z najbardziej aktywnych etnologów polskich okresu międzywojennego. A. Fischer koresponduje w tym okresie z prof. Dimitrem Konstantynowiczem Zieleninem z Leningradu i otrzymuje od niego opinię, która pozwoliła mu przejść weryfikację - tzw. „preatestację" i pracować nadal na uniwersytecie radzieckim. Kontakty D.K. Zielenina, który sam był przedmio­ tem ataków ideologicznych swoich kolegów w latach 30-tych X X wieku, z A. Fischerem, pozostawały z całą pewnością pod kontrolą radzieckich władz politycznych. Postępowanie władz radzieckich wobec A. Fischera i J. Czekanowskiego wskazuje na to, że pragnęły one wciągnąć do współpracy wybitnych uczonych polskich, bez względu na ich dotychczasową działalność. Polska opi­ nia publiczna z kolei w zasadzie akceptowała pracę na uniwersytecie radzieckim jako dającą możliwość przeżycia i ocalenia warsztatów naukowych (Jasiewicz, Rieszetow 2003, s. 35n). Po utworzeniu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej w latach 1944-1945 sytua­ cję w środowisku naukowym określała z jednej strony polityka władz państwa, które były zainteresowane odbudową szkolnictwa wyższego i instytucji nauko­ wych, ale jednocześnie starały się o ich podporządkowanie, a z drugiej strony postawa i stanowisko profesorów. Ci ostatni, doświadczeni przeżyciami z okresu wojny, dążyli przede wszystkim do odbudowy warsztatów naukowych i podjęcia pracy. Mimo strat w zespole profesorów etnologii (śmierć, ciężka choroba lub emigracja niektórych z nich) odtworzono katedry na uniwersytetach w War­ szawie, Krakowie i w Poznaniu oraz utworzono, w latach 1945 i 1946, nowe �ETNOLOGIA POLSKA PRZED R O K I E M 1956 7 na uniwersytetach w Lublinie, Łodzi, Toruniu i Wrocławiu. Część profesorów, która reprezentowała poglądy lewicowe z okresu przedwojennego, ujęta została perspektywą rozwiązania ważnych problemów społecznych, inni, o przekona­ niach narodowych, ujęci zostali włączeniem do Polski ziem zachodnich i północ­ nych, zabranych Niemcom. Wszyscy rozumieli niemożność zmiany sytuacji w wy­ czerpanej wojną Polsce pozostawionej, w wyniku traktatów międzynarodowych, w strefie wpływów Związku Radzieckiego. Aresztowania i usuwanie z uniwer­ sytetów nie objęło profesorów etnologii. Niektórzy z nich podlegali jednak sank­ cjom. Etnolog i socjolog Jan Stanisław Bystroń, atakowany przez prasę i stu­ dentów (Bieńkowski 2002, s. 31), manipulowanych przez władze, i profesorów usiłujących zdobyć lepszą pozycję, broniony jednak przez Józefa Chałasińskiego (Wincławski 1998, s. 75), nie został usunięty z uniwersytetu aż do śmierci. Pod­ dany szykanom administracyjnym i długo ignorowany był Andrzej Waligórski, uczeń Bronisława Malinowskiego, który w roku 1948 powrócił z Anglii do Polski (Dzięgiel 2002a, s. 299; 2002b, s. 70). Kazimiera Zawistowicz-Adamska, oskarżona przez Józefa Chałasińskiego i jednego z dziennikarzy o uleganie wpły­ wom funkcjonalizmu, ukarana została na początku lat 50-ych X X wieku odebra­ niem w prowadzonej przez nią Katedrze na Uniwersytecie w Łodzi praw do kształcenia studentów (Kutrzeba-Pojnarowa 1995, s. 411; Kopczyńska-Jaworska 2002, s. 316). Żaden z profesorów etnografii nie podjął się roli „komisarza poli­ tycznego" w swoim środowisku, choć oczywiście poszczególni z nich zabiegali o wzmocnienie swej pozycji również przy pomocy środków ideologicznych czy politycznych. Funkcję ideologów, nawołujących szczególnie gorliwie do wpro­ wadzenia marksizmu-leninizmu, pozostawiono ludziom z zewnątrz: historykowi starożytności prof. Jerzemu Kulczyckiemu, pochodzącemu ze Lwowa, zasłużone­ mu jako ten, który ochronił i przewiózł do Polski cenną, rodzinną, kolekcję kobier­ ców wschodnich (Rosochacka 1982) i mgr Bolesławowi Kuźmiczowi, pracow­ nikowi administracyjnemu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (G[ajkowa] 1952, s. 625), obydwu o niewielkim zakresie wpływów i kierujących się różnymi motywami. Roli takiej nie przyjął red. Aleksander Jackowski, najbardziej do niej predestynowany, bo wywodzący się z wojska i mający dotarcie do rzeczywi­ ście znaczących ludzi w państwie. Nie pozwoliła mu na to postawa i osobowość, sprzyjające integracji ze środowiskiem naukowym i zachowaniu uznania wobec uczonych, bez jednak utraty krytycznego na nich spojrzenia, jednocześnie po­ wstrzymujące od wejścia na sformalizowaną drogę kariery naukowej. Cechy te spowodowały, że Aleksander Jackowski, jako redaktor „Polskiej Sztuki Ludo­ wej", stał się rzecznikiem korzystnych zmian w etnologii polskiej, sprzyjającym poszerzeniu badań o historyczne i społeczne uwarunkowania sztuki ludowej, a w końcu lat 70-ych X X wieku partnerem i opiekunem grupy młodych wówczas etnografów, próbujących wyjść poza ograniczenia badań etnograficznych tam­ tego czasu (Robotycki 1995, s. 227). Swoich koneksji politycznych nie wyko­ rzystał, dla podporządkowania sobie środowiska naukowego, również dr Jan Manugiewicz, uczeń prof. Stanisława Poniatowskiego, współtworzący Krajową Radę Narodową i otwierający pierwsze jej posiedzenie w roku 1943, na którym �8 Z B I G N I E W JASIEWICZ wybrano Bolesława Bieruta jako przewodniczącego (Kutrzeba-Pojnarowa 1995, s. 412). Brak „swojego" wobec rządzących człowieka mógł być, o czym napisał Leszek Dzięgiel, niekorzystny dla dyscypliny i grozić jej uwiądem w ówczes­ nych warunkach (2002b, s. 66). Reakcją środowiska etnologicznego na sytuację powstałą po wojnie była raczej jego konsolidacja, bez względu na przedwojenne animozje i powojenne różnice w poglądach. Nie oznacza to jednak, jak chce tego L. Dzięgiel, że etnografia pozostała dyscypliną wyjątkową, której „nie udawało się w Polsce podprząc do rydwanu propagandy, podobnie zresztą jak w pozosta­ łych krajach socjalistycznych" (2002b, s. 66). Nie pozwalały na to potrzeby śro­ dowiska naukowego, starającego się o utrzymanie dyscypliny i stworzenie dla niej warunków egzystencji i rozwoju, oraz złudzenia dotyczące ustroju i miejsca nauki w jego ramach. Nie można nie docenić „siły perswazji" jaką, obok prze­ mocy, posługiwał się komunizm, system totalitarny usiłujący podporządkować sobie wszystkie dziedziny życia społecznego i prywatnego. W środowisku etno­ grafów wyłoniono ze swojego grona liderów (początkowo był nim Józef Gajek, wspierany przez Jana Czekanowskiego, a później Witold Dynowski) oraz umac­ niano tradycyjny autorytet Kazimierza Moszyńskiego, znanego w radzieckich i europejskich kręgach etnologów i slawistów. To z inicjatywy i przy udziale profesorów etnografii przygotowano w roku 1951, dla I Kongresu Nauki Pol­ skiej i z myślą o mającej powstać Polskiej Akademii Nauk, specjalny memoriał Ocena dorobku polskiej etnografii i etnologii z punktu widzenia postępowej myśli społecznej (Ocena... 1952). Znalazły się w nim także pewne elementy tak wówczas wymaganej samokrytyki. Próby nadmiernego epatowania ideologią marksizmu poddawane były jednak nieformalnej krytyce, często w postaci kpi­ ny. „To stary pierożek świeżo naszpikowany diamatem [materializmem dialek­ tycznym - Z.J.] - powiedział Eugeniusz Frankowski do Jana Czekanowskiego o Kazimierzu Dobrowolskim po jego referacie wygłoszonym na konferencji Pol­ skiego Towarzystwa Etnologicznego w Torunia w roku 1949 (Armon 2001, s. 326). Powiedział w niewielkim gronie, dając wyraz tak charakterystycznej dla socjalizmu i innych ustrojów totalitarnych rozdzielności, czy jak to określił Jan Lutyński, „niespójności" myślenia i działania prywatnego i publicznego (1990, s. 210), znanej także poza nimi jako skłonność do mówienia poza oczami. Nie zajmuję się formami oddziaływania władz Związku Radzieckiego w spra­ wach nauki na poziomie kontaktów między partiami i rządami. Zapewne do Pol­ ski przybyli odpowiedni rezydenci - doradcy radzieccy. Pisząc o izolacji nauki polskiej w okresie okupacji i powojennym, Kazimierz Moszyński wzmiankuje o stosunkach naukowych z ZSRR, wszczętych już w roku 1945, w innych miejs­ cach wymieniając i wysoko oceniając S.M. Szirokogorowa, etnologa rosyjskiego pracującego na emigracji i wyklętego w tym czasie w Związku Radzieckim (1958, s. 185, 193, 198). Nie mam informacji o wizytach w Polsce przed rokiem 1956 etnografów radzieckich. Do Związku Radzieckiego w tym okresie nie wy­ jeżdżali także etnografowie polscy. Kazimierz Moszyński, a obok niego Witold Dynowski, przygotowali jedynie referaty do odczytania na Kongresie Slawistów w Moskwie w roku 1948 (Moszyński 1948, s. 210; Dynowskij 1948, s. 168). �ETNOLOGIA POLSKA PRZED R O K I E M 1956 9 Z całą pewnością jednak niektórzy profesorowi polscy korespondowali z etno­ grafami radzieckimi. W notatniku z adresami Kazimierza Moszyńskiego z lat 50-ych X X wieku znalazłem adresy m.in. P.G. Bogatyriewa, P.S. Kuzniecowa, S.A. Tokariewa i S.P. Tołstowa (Rieszetow, Jasiewicz, 2001, 281). O etnografii w Polsce środowisko naukowe w Związku Radzieckim informowała I.A. Kałojewa w czasopiśmie „Sowietskaja etnografija", specjalizująca się w informacyj­ nych artykułach o działalności etnograficznej w krajach słowiańskich (Kaloeva 1951; 1953). Ostatni z nich przetłumaczony został na język polski i wydany jako dodatek specjalny do „Archiwum Etnograficznego PTL" (Kaloeva 1954). Arty­ kuły te zawierały oczywiście apele o rozliczenie się uczonych z burżuazyjną przeszłością i włączenie się do budownictwa socjalistycznego, nie były jednak agresywne. Żaden z etnografów polskich nie został poddany w nich imiennej krytyce. Krytyka ta została skierowana ku socjologom, wówczas włączanym do etnografii, Florianowi Znanieckiemu, przebywającemu w Stanach Zjednoczonych, oraz innym, pracującym w kraju, m.in. Józefowi Chałasińskiemu, Tadeuszowi Szczurkiewiczowi i Janowi Szczepańskiemu (Kaloeva 1954, s. 14). Eugeniusz Frankowski przekazał wiadomość o przygotowywanej przez D.K. Zielenina pracy „Naród polski" [zapewne „Lud polski" - Z.J.]. Praca ta, której ukończenie za­ powiedziano na rok 1947, miała obejmować „opis kultury narodowej, etnogra­ fię, folklor, literaturę, historię narodu polskiego, ekonomikę i geografię Polski" (Frankowski 1952, s.7-8). Opracowanie nie pojawiło się a wiadomości o jego przygotowaniu przez D.K. Zielenina nie udało się potwierdzić. O etnografii pol­ skiej informował również, ze strony polskiej, W. Dynowski. Artykuł jego o pra­ cach etnograficznych i folklorystycznych w Polsce opublikowała „Sowietskaja etnografija" w roku 1948. Był to zresztą referat przejęty przez redakcję pisma od Komitetu Słowiańskiego ZSRR (Dynovskij 1948, s. 168). W czasopismach pol­ skich z kolei ukazało się kilka artykułów o etnografii radzieckiej, w tym artykuły Jana Lutyńskiego, o dużej wartości informacyjnej i bez akcentów apologetycznych, traktujące etnografię w Związku Radzieckim jako jedną ze szkół etnologii/ antropologii światowej (1950; 1951), przekształcone w opublikowaną w roku 1956, cenną do dzisiaj, książkę Ewolucjonizm w etnologii anglosaskiej a etnografia radziecka. Opublikowano także przekłady kilku artykułów etnografów radzieckich, m.in. w zbiorze Nowe drogi etnografii radzieckiej (1953) i kilku książek radziec­ kich, głównie religioznawczych i folklorystycznych. Wyraźnie propagandowy charakter miało przetłumaczenie i wydanie, przeznaczonych dla szerszych kręgów czytelniczych, broszury LI. Potiechina Funkcjonalna szkoła w etnografii w służ­ bie brytyjskiego funkcjonalizmu (1949) i książki zbiorowej Anglo amerykańska etnografia w służbie imperializmu (1952). Ta ostatnia książka, choć zalecana przez polskich jej recenzentów dla studentów etnografii (Kulczycki 1952, s. 133; Stęślicka 1954, s. 686), nie weszła jednak do lektur obowiązujących na studium historii kultury materialnej. Nie było wspólnych radzieckich i polskich etno­ graficznych programów badawczych, nie było nawet zachęcania do takich pro­ gramów. Jedynie w artykule K. Moszyńskiego pojawia się ogólnikowy apel o nawiązanie kontaktów z „kolegami - etnografami słowiańskimi" (1948, s. 228). �10 Z B I G N I E W JASIEWICZ Wzory radzieckie, wprowadzane w Polsce i związane z etnografią, dotyczyły: 1. Struktury organizacyjnej nauki i szkolnictwa wyższego; 2. Nazwy, przedmio­ tu i metod badań; 3. Stosunku do antropologii/etnologii w krajach zachodnich; 4. Funkcji etnografii. W zakresie struktury organizacyjnej nauki najpoważniejsza zmiana dotyczyła powołania Polskiej Akademii Nauk. Polskie środowisko naukowe, w tym etnogra­ fowie, do koncepcji tej odnieśli się pozytywnie. Widzieli w niej możliwość inten­ syfikacji badań naukowych i zwiększenia finansowania nauki ze strony państwa. Konferencja etnografów w Krakowie w lutym 1951 roku zaproponowała powoła­ nie, wzorem radzieckim, Instytutu Etnografii Polskiej Akademii Nauk (G[ajkowa] 1952, s. 625). Postulat ten nie został jednak spełniony. W roku 1953 powstał Insty­ tut Historii Kultury Materialnej, wzorowany, co prawda, na istniejącym jeszcze w ZSRR Instytucie Historii Materialnej Kultury, wkrótce jednak, bo w roku 1958, przemianowanym tam na Instytut Archeologii. Wcześniej, bo w roku akademic­ kim 1950/1951, zlikwidowano w Polsce studia etnologiczne, nadające tytuł magi­ stra filozofii z zakresu antropologii, etnologii z etnografią i prehistorii, tworząc studium historii kultury materialnej, obejmujące etnografię z archeologią Polski i archeologią klasyczną (Frankowska 1973, s. 198; Burszta, Kopczyńska-Jaworska 1982, s. 52; Jasiewicz, Slattery 1995, s. 193). Warto tu nadmienić, że zdziwienie wobec braku na uniwersytetach w Związku Radzieckim oddzielnych studiów etno­ grafii i folkloru wyrażał już Adam Fischer, po zlikwidowaniu studium etnografii na Uniwersytecie we Lwowie, w liście do D. K. Zelenina z 1940 roku (Jasiewicz, Rieszetow 2003, s. 40). Powstanie instytutu i studium uniwersyteckiego historii kultury materialnej, zdaniem jego twórcy, najbardziej wpływowego wówczas po­ litycznie archeologa Kazimierza Majewskiego, nie miało na celu zlikwidowania tradycyjnych dyscyplin, archeologii i etnografii, i zastąpienia ich nową. Miało natomiast cel ideologiczny. Na skutek wprowadzenia historii kultury materialnej, jak napisał K. Majewski, „chodzące luzem i ideologicznie zacofane dyscypliny archeologii Polski, archeologii śródziemnomorskiej i etnografii można będzie unaukowić z pozycji materializmu historycznego" (Majewski 1953, s. 24). Tak w programach badawczych, jak i w nauczaniu etnografowie polscy nigdy nie ograniczyli się do zagadnień kultury materialnej. Charakter Instytutu Pol­ skiej Akademii Nauk spowodował jednak, że takie działy etnografii jak literatura i muzyka ludowa oraz ludowa twórczość plastyczna znalazły się w ramach in­ nych instytutów, związanych z literaturoznawstwem i sztuką (Frankowska 1973, s. 199). Studia historii kultury materialnej na uniwersytetach utrzymały się do końca lat 50-ych XX wieku, natomiast nazwa Instytutu przetrwała do 1992 roku. Dział Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN odegrał ważną rolę w pracach etnografii polskiej, stwarzając m.in. lepsze warunki realizacji progra­ mów badawczych, zainicjowanych przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Cechą nauki w Polsce, odróżniającą ją od nauki w Związku Radzieckim, po­ została jednak poważna rola uniwersytetów w badaniach naukowych. Inną poważną zmianą organizacyjną, ważną dla etnografii, była likwidacja w roku 1951 studiów i katedr socjologii na uniwersytetach (Szacki 1995, s. 112). �ETNOLOGIA POLSKA PRZED R O K I E M 1956 11 Z nazw instytucji zniknął termin „etnologia", uważany w etnografii radziec­ kiej tego czasu za związany z nauką „burżuazyjną", zachowany jedynie w na­ zwie serii wydawniczej PTL - „Prace Etnologiczne". Tym bardziej nie było miej­ sca dla nazwy „antropologia społeczna" lub „kulturowa". Akceptowano, wzorem etnografii radzieckiej, nadanie etnografii charakteru nauki historycznej, a nawet dyscypliny pomocniczej historii. Znamienne, że to etnografowie zażądali wyłą­ czenia etnografii z Podsekcji Filozofii i Nauk Społecznych, przygotowującej po­ wołanie Polskiej Akademii Nauk i włączenia jej do Podsekcji Historii (G[ajkowa] 1952, s. 624). Przyczyną była zapewne obawa przed naciskami ideologicznymi i wewnętrznymi sporami, szczególnie silnymi w naukach społecznych, a także zainteresowanie historyzmem poszczególnych uczonych. Kazimierz Moszyński np. łączył nadzieje z rozwijającym się w ZSRR, jak napisał, „historyzmem mono­ graficznym" (1958, s. 200). Zalecanym przedmiotem badań była historia kultury, od czasów najdawniejszych do najnowszych, badana przy pomocy metody tzw. konkretno-historycznej oraz kultura „mas ludowych", badana z punktu widzenia potrzeb budownictwa socjalistycznego. W praktyce realizowano prace o charak­ terze historycznym, z zakresu kultury materialnej, m.in. budownictwa wiejskie­ go oraz stosunków społecznych na wsi, prowadzone przez historyków bliskich etnografii (J. Burszta, B. Baranowski), a także nad kulturą ludową, przedstawia­ ną zarówno jako wynik procesu historycznego i źródło historyczne, jak i wartość kultury współczesnej, ważna dla społeczeństwa socjalistycznego. W tej ostatniej dziedzinie szczególnie rozwinęły się badania nad ludową twórczością artystycz­ ną, przede wszystkim plastyką ludową, prowadzone razem z historykami sztuki. Zintensyfikowane one zostały na skutek utworzenia w roku 1946 oddzielnego Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej i jego czasopisma „Polska Sztuka Ludowa". Jednocześnie żądano spreparowania sztuki ludowej i wie­ dzy o niej dla potrzeb propagandy. Józefowi Grabskiemu odebrano kierowanie Instytutem i redagowanie „Polskiej Sztuki Ludowej" oraz wyrzucono z pracy za wydanie potrójnego zeszytu nr 6-8 z 1948 roku pisma poświęconego lu­ dowej rzeźbie, malarstwu i drzeworytowi, a więc sztuce religijnej (Jackowski, Jot-Drużycki, Benedyktowicz 2000, s. 166; Jackowski 1995, s. 349). Podjęto także badania nad stosunkiem do pracy i kooperacją na wsi, kierowane przez K. Zawistowicz-Adamską (Zawistowicz-Adamska 1950/1951), przedstawione w wymienionym już memoriale etnografów z konferencji w Krakowie w roku 1951 jako wiążące się ściśle z organizowaniem „spółdzielni produkcyjnych na wsi" (Ocena... 1952, s. 628). Duży wysiłek skierowano na przygotowanie Polskiego Atlasu Etnograficz­ nego, który był głównym projektem badawczym tego okresu (Kłodnicki 2001, s. 237). Nie rozwinięto jeszcze wówczas szerzej postulowanych badań nad kul­ turą robotniczą. Utrzymano w obrębie etnografii zainteresowania społeczeństwami pozaeuropejskimi, określanymi mianem „społeczeństw pierwotnych" (Burszta, Kopczyńska-Jaworska 1982, s. 52). Badania terenowe nad tymi społeczeństwami, poza zupełnymi wyjątkami, były jednak niemożliwe. Potrzeba przyswojenia zasad materializmu dialektycznego i historycznego była oczywiście często wymieniana, �12 Z B I G N I E W JASIEWICZ tak w pouczeniach radzieckich, jak i deklaracjach naukowców polskich, oraz realizowana przez władze. Do programu studiów, w tym historii kultury materialnej, wprowadzono zaję­ cia z marksizmu-leninizmu, obsługiwane przez katedry podstaw marksizmu -leninizmu, powołane na uniwersytetach w roku akademickim 1950/51 na pod­ stawie wzorów radzieckich, dogmatycznie narzucanych (por. Dzięgiel 1998, s. 128-129). W badaniach i realizowanych programach studiów sprowadziła się ona jednakże do preferencji dla niektórych tematów badawczych (kultura ma­ terialna, stosunki klasowe, twórczość „ludu") i rytualnego w zasadzie cytowania prac klasyków marksizmu-leninizmu oraz etnografów radzieckich. Nie oznacza to, że nie było wówczas etnografów polskich przekonanych do wartości metody marksistowskiej. Od stosowania jej założeń odstręczał jednak brak wartościo­ wych wzorów jej wykorzystania w etnografii, prezentowanie jako dogmatu a także administracyjne jej narzucanie. Obawy budziła również odpowiedzial­ ność polityczna związana ze stosowaniem metod nauki radzieckiej czy choćby ich interpretowaniem. Przekonał się o tym Eugeniusz Frankowski, który w roku 1950, po ukazaniu się pracy Józefa Stalina W sprawie marksizmu w językoznaw­ stwie w ostatniej chwili z czasopisma „Slávia Antiqua" wycofał swój odbity już artykuł pt. „Mikołaj Marr i jego teorie naukowe" (Armon 2001, s. 327). Stosunek etnografów polskich do marksizmu-leninizmu dobrze charakteryzo­ wało stwierdzenie K. Moszyńskiego: „Wiele obiecują sobie [etnografowie polscy - Z.J.] po zapowiedzianym dziewięciotomowym zbiorowym wydawnic­ twie rosyjskim «Narody swiata», które, jak tuszę, wykaże w całej pełni jakie konkretne wyniki daje czysto materialistyczny kierunek etnograficznych badań" (Moszyński 1948, s. 228). Ważnym elementem wprowadzanego wzoru radzieckiego był krytyczny sto­ sunek do nauki zachodniej. W celu jego upowszechnienia publikowano tłuma­ czenia odpowiednich prac radzieckich, takich jak wspomniane już broszura LI. Potiechina i książka zbiorowa Anglo amerykańska etnografia w służbie impe­ rializmu. Szczególnym przedmiotem ataków był funkcjonalizm Bronisława Malinowskiego, jak pisano „kosmopolity, z pochodzenia Polaka" (Stęślicka 1954, s. 687). Do literatury tej, choć wspierana była pozytywnymi recenzjami naukow­ ców polskich, zresztą nie etnografów, zniechęcała przede wszystkim jednostron­ ność i język pełen inwektyw, przejęty z propagandy politycznej. Spośród pol­ skich omówień antropologii zachodniej godny uwagi jest artykuł Antoniny Kłoskowskiej „Psychologiczna orientacja współczesnej etnosocjologii amerykań­ skiej" (1951). I . Kałojewa, radziecki recenzent etnografii polskiej tego czasu, pozytywnie oceniała ukazanie się pracy A. Kłoskowskiej. Zarzucała jej jednak brak dostrzeżenia powiązania poglądów uczonych amerykańskich z ich klaso­ wym światopoglądem i rolą sług imperializmu (1954, s. 9). Ukryła jednocześnie, w sposób korzystny wówczas dla Antoniny Kłoskowskiej, jej w zasadzie pozy­ tywną ocenę poglądów B. Malinowskiego. Etnografowie polscy nie przyłączyli się do krytyki najnowszych kierunków antropologii zachodniej, po części z bra­ ku przekonania do takiej krytyki, a po części z braku o nich wiedzy. �13 ETNOLOGIA POLSKA PRZED R O K I E M 1956 Ze zrozumieniem w zasadzie przyjmowano zalecenie nauki radzieckiej uczest­ niczenia w rozwiązywaniu praktycznych problemów życia społecznego. Było ono bowiem bliskie przekonaniom utrwalonym w nauce polskiej. Natomiast gło­ szona zasada partyjności nauki, rozumiana nie tylko jako podporządkowanie się partii, ale również gwarancja uzyskania lepszych wyników badań naukowych, była już zaskoczeniem. O partyjności nauki pisano w omówieniach etnografii radzieckiej. Nie znam jednak jakiejkolwiek wypowiedzi etnografa polskiego, która by zachęcała do wprowadzenia zasady partyjności do etnografii. Czas Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej określany bywa przez niektórych ba­ daczy przemian ideowych i stosunków społecznych jako „zamrażarka historii". Bardziej odpowiada mi stanowisko dynamiczne. W latach 1945-1956 miała miejs­ ce najdalej idąca w dotychczasowej historii nauki polskiej próba uzależnienia jej od polityki, izolacja od nauki światowej i pauperyzacja środowiska uczonych. Rozbudowano jednak instytucje naukowe, zapoczątkowano niektóre ważne prace badawcze i wykształcono większą niż dotąd liczbę etnografów. Konsekwencją prób narzucenia marksizmu-leninizmu była ucieczka od rozważań teoretycznych i badań nad kulturą jako całością oraz schronienie się we w miarę bezpiecznej niszy studiów nad kulturą ludową, uprawianych historycznie lub morfologicznie. Przerwane zostały, prowadzone przed wojną, próby uprawiania etnologii opar­ tej na szkole kulturowo-historycznej (Stanisław Poniatowski), fenomenologii (Cezaria Baudoin de Courtenay Ehrenkreutz Jędrzejewiczowa), funkcjonalizmie (Józef Obrębski) i marksizmie (Ludwik Krzywicki). Pewne pożytki ze zwrotu ku historyzmowi pojawiły się dopiero po roku 1956, kiedy opracowywano regional­ ne monografie etnograficzno-historyczne i całościowe ujęcie etnografii Polski. Etnografia w Polsce nie została zamrożona a skierowana na tor boczny, z którego trudno było (i nadal jest) powrócić w główny nurt rozwoju etnologii i antropologii. LITERATURA Anglo amerykańska... 1952, Anglo amerykańska etnografia w służbie imperializmu, L I . Potiechin (red.), P a ń s t w o w e W y d a w n i c t w o N a u k o w e , Warszawa. A r m o n W. 2 0 0 1 , „ C z y t a ć samodzielnie i krytycznie dawne teksty". O d p o w i e d z i na pytania Z b i g n i e w a Jasiewicza, Lud, t. 85, s. 3 2 3 - 3 3 4 . Bieńkowski W. 2002, Jan S t a n i s ł a w B y s t r o ń ( 1 8 9 2 - 1 9 6 4 ) , [ w : ] E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , A . K o w a l s k a - L e w i c k a , A . Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy, t. 1, W y d a w n i c ­ two N a u k o w e D W N , K r a k ó w , s. 2 9 - 3 5 . B u r s z t a J., B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a 1982, Polish Ethnography after W o r l d War I I , Ethnos, t. 47, nr 1-2, s. 50-63. D a m r o s z J. 1996, Myśl teoretyczna w polskiej etnografii i etnologii w okresie {1945-1989), Warszawa. Dynovskij V. 1948, N a u č n y e raboty po etnografii i f o L k l o r u v P o l š e , Sovetskaja powojennym etnografija, n r 3 , s. 168-173. D z i ę g i e l L . 1998, Paradise in a Concrete Cage. Daily Life in Communist Poland. An Ethno­ logist 's View, Arcana, K r a k ó w . - 2002a, A n d r z e j W a l i g ó r s k i ( 1 9 0 8 - 1 9 7 4 ) , [ w : ] E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , A . K o w a l s k a -Lewicka, A . Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy, t. 1, W y d a w n i c t w o N a u k o ­ we D W N , K r a k ó w , s. 2 9 8 - 3 0 2 . �14 Z B I G N I E W JASIEWICZ - 2002b, Z perspektywy ucznia, [ w : ] B . G o ł ę b i o w s k i (red.), Autorytety polskie, Oficyna W y d a w n i c z a „ S t o p k a " , Ł o m ż a , s. 6 5 - 7 5 . G fajkowa] O. 1952, Konferencja e t n o g r a f ó w w K r a k o w i e , 1 7 - 1 9 . 0 2 . 1 9 5 1 , Lud, t. 39, s. 6 2 4 - 6 2 5 . Frankowska Historia M . 1973, Etnografia polska po I I w o j n i e ś w i a t o w e j , [ w : ] M . Terlecka (red.), etnografii Frankowski polskiej, Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h , W r o c ł a w , s. 193-270. E. 1952, Etnografia radziecka, Lud, t. 39, s. 1-42. Jackowski A . 1995, Na skróty, Jackowski A . , J. J o t - D r u ż y c k i , W y d a w n i c t w o „ P o j e z i e r z e " , Sejny. Z. B e n e d y k t o w i c z Sztuka L u d o w a , [ w : ] L . S o k ó ł (red.), Instytut Sztuki Polskiej 2000, Konteksty. Akademii Polska Nauk, W y d a w n i c ­ t w o Polskiego Instytutu Sztuki P A N , Warszawa, s. 1 6 5 - 1 7 1 . Jasiewicz Z., M. Rieszetow 2003, Korespondencja między Adamem Fischerem a D y m i t r e m K o n s t a n t y n o w i c z e m Zieleninem. Z m a t e r i a ł ó w A r c h i w u m N a u k o w e g o P o l ­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego Petersburgu, Etnografia Jasiewicz Polska, Z., D . S l a t t e r y i A r c h i w u m Rosyjskiej A k a d e m i i N a u k w Sankt t. 47, nr 1-2, s. 3 1 - 4 7 . (1995), Etnography and anthropology. The case o f Polish ethnology, [ w : ] H.F. Vermeulen, A . A . Roldan (red.), Fieldwork the History Kaloeva of European and Footnotes. Studies in Routledge, L o n d o n and N e w York, s. 1 8 4 - 2 0 1 . I . A . (1951), E t n o g r a f i č e s k a j a rabota v n a r o d n o - d e m o k r a t i č e s k o j P o l š e v 1945-1950 godach, Sovetskaja - Anthropology, étnografija, nr 3, s. 1 8 5 - 1 9 1 . 1953, Pervyj kongress pol'skoj nauki i pol'skaja é t n o g r a f i j a , Sovetskaja étnografija, n r 4 , s. 137-145. - 1954, Pierwszy Kongres N a u k i Polskiej i polska etnografia. Archiwum Etnograficznego Specjalny dodatek do nr 6, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, P o z n a ń . К ł o d n i с к i Z . 2 0 0 1 , Polski Atlas Etnograficzny - historia, stan obecny i perspektywy, Lud, t. 85, s. 2 3 7 - 2 7 5 . Kłoskowska A . 1951, Psychologiczna orientacja w s p ó ł c z e s n e j etnosocjologii a m e r y k a ń ­ skiej, Przegląd Nauk Historycznych К op сzу ń sк a-J aw orsк a i Społecznych, t. 1, s. 2 6 3 - 2 9 8 . B . 2002, K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z ( 1 8 9 7 - 1 9 8 4 ) , [ w : ] E. F r y ś - -Pietraszkowa, A . K o w a l s k a - L e w i c k a , A . Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy, t. 1, W y d a w n i c t w o N a u k o w e D W N , K r a k ó w , s. 314-319. Kulczycki J. 1951, Pozycja e w o l u c j o n i z m u w g ł ó w n y c h kierunkach etnologii i archeologii, Myśl - Współczesna, metodologicznych nr 2, s. 2 0 1 - 2 2 9 . 1952, Recenzja z k s i ą ż k i „ A n g l o - a m e r y k a ń s k a etnografia w s ł u ż b i e i m p e r i a l i z m u " , Życie Nauki, t. 7, nr 5, s. 133-153. Kutrzeba-Pojnarowa A . 1995, „ E t n o l o g i a jest zawsze j a k b y i n statu nascendi...". Odpo­ w i e d z i na pytania Z b i g n i e w a Jasiewicza, Lud, t. 78, s. 3 9 6 - 4 2 7 . L u t у ń s к i J. 1950, O radzieckiej etnografii, Wiedza i Życie, - łecznych, - nr 1, s. 8 0 - 8 7 . 1951, Problemy i metody etnografii radzieckiej, Przegląd Nauk Historycznych i Spo­ t. 1, s. 2 9 8 - 3 2 7 . 1956, Ewolucjonizm w etnologii anglosaskiej a etnografia radziecka, Z a k ł a d i m . Osso­ l i ń s k i c h we W r o c ł a w i u , Ł ó d ź . - 1990, Nauka i polskie problemy Komentarz socjologa, P a ń s t w o w y Instytut W y d a w n i c z y , Warszawa. Maj ewski K . 1953, Historia k u l t u r y materialnej, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, t. l , n r 1-2, s. 3-24. Moszyński - 1958, K . 1948, Stan i zadania etnografii polskiej, Lud, t. 38, s. 2 1 0 - 2 2 8 . Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław. Nowe d r o g i . . . 1953, N o w e drogi etnografii radzieckiej, Archiwum Ocena... Etnograficzne, t. 6. 1952, Ocena dorobku polskiej etnografii i etnologii z p u n k t u w i d z e n i a p o s t ę p o w e j m y ś l i s p o ł e c z n e j , Lud, t. 39, s. 626-629. �15 ETNOLOGIA POLSKA PRZED R O K I E M 1956 Potiechin L I . 1949, Funkcjonalna s z k o ł a etnografii w s ł u ż b i e brytyjskiego i m p e r i a l i z m u , Biblioteczka Rieszetow Naukowa Po Prostu, A . M . , Z. J a s i e w i c z nr 14. 2 0 0 1 , Korespondencja K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o z D y ­ m i t r e m K o n s t a n t y n o w i c z e m Z i e l e n i n e m . Z m a t e r i a ł ó w A r c h i w u m Rosyjskiej A k a d e m i i N a u k w Sankt Petersburgu, Lud, t. 85, s. 277-288. Robotycki Cz. 1995, A n t r o p o l o g i a k u l t u r y w Polsce - projekt urzeczywistniony, Lud, t. 78, s. 2 2 7 - 2 4 3 . Rosochacka E. 1982, Kolekcja skiego jako źródło do badań Włodzimierza Kulczyckiego nad kobiernictwem w zbiorach orientalnym, Muzeum Tatrzań­ maszynopis pracy magister­ skiej w Instytucie E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U A M . Stęślicka W. 1954, Recenzja z k s i ą ż k i „ A n g l o - a m e r y k a ń s k a etnografia w s ł u ż b i e i m p e r i a l i z ­ m u " , Przegląd Szacki Antropologiczny, t. 20, s. 686-689. J. 1995, W s t ą p : K r ó t k a historia socjologii polskiej, [ w : ] J. Szacki (red.) Sto lat logii polskiej, Wincławski socjo­ W y d a w n i c t w o N a u k o w e P W N , Warszawa, s. 11-119. W. 1998, C h a ł a s i ń s k i Józef, [ w : ] Encyklopedia socjologii, t. 1, O f i c y n a N a u k o ­ w a , Warszawa, s. 7 3 - 7 6 . Zawistowicz-Adamska l u d o w y c h , Prace K . 1950/1951, Pomoc wzajemna i w s p ó ł d z i a ł a n i e w kulturach i Materiały Etnograficzne, t. 8/9, s. 1-151. ZBIGNIEW JASIEWICZ P O L I S H E T H N O L O G Y I N 1945-1956 A N D ITS RESPONSE TO I N T R O D U C I N G S O V I E T PATTERNS TO P O L I S H SCIENCE Summary The Polish state w h i c h emerged after the I I W W became dependent on the Soviet U n i o n . One o f the effects o f that new political order was that Soviet patterns and models were introduced to Polish academic research, i n c l u d i n g ethnology. I n the article the author is presenting: 1. The general situation i n the country, i n academic life, especially i n ethnology. 2. M o d e l s imposed upon Polish ethnology by the Soviet academic institutions. Mechanisms o f their i n t r o d u c i n g and adaptation. 3. The consequence o f the introduction o f the Soviet patterns. The study is based on different source material: scientific publications, both Polish and Rus­ sian, conversations w i t h Polish ethnologists, but also the author's o w n memories from his univer­ sity years. The Soviet models and patterns introduced into Polish ethnology concerned: 1. The name o f the discipline, its main subject, assumptions and research methods. 2. The structure o f academic life and higher education system. 3. The attitude to and relationships w i t h the western ethnology and anthropology. 4. The function o f ethnology. The author stated that i n the history o f Polish ethnology the attempt at subordinating it to p o l i ­ tics and isolating from the w o r l d social sciences had never gone as far as i n the years 1945-1956 Nevertheless Polish scientific institutions were developing and some important research projects were initiated then. The number o f ethnographers educated w i t h i n that period was greater than it had been before. I n academic w o r k , imposing the M a r x i s t - L e n i n i s t approach resulted in the escape from theoretical deliberation and studies on culture as a whole. Polish ethnographers found a safe niche i n studies o f f o l k culture and folklore instead. Such were the circumstances w h i c h had long-lasting effect on the development o f Polish ethnology i n the subsequent years. Translated by Anna Kuczyńska �