https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/738a27684dbe066d548da22a23d9f574.pdf ca9c4599af33607f4455ed6ab113ff74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1205 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1111 Title A name given to the resource Pierwsze kroki uniwersyteckiego środowiska wrocławskiego w badaniach etnobotanicznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.119-124 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paluch, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a Polska", P b I S S N 0071-1861 ADAM t. X X I X : 1985, z. 1 PALUCH (Uniwersytet Wrocławski) PIERWSZE K R O K I UNIWERSYTECKIEGO ŚRODOWISKA WROCŁAWSKIEGO W BADANIACH ETNOBOTANICZNYCH Doniosłe znaczenie roślin w życiu człowieka w różnych kulturach świata nie ulega żadnej wątpliwości; odnosi się to zarówno do kultur tzw. prostych, jak i społeczności elitarnych. Można łatwo przekonać się 0 tym rozglądając się bacznie wokół siebie: żywią, ubierają, ratują zdro­ wie, zdobią etc. Lecz czy zdajemy sobie z tego sprawę? Czy zdajemy sobie sprawę, jak bardzo człowiek był i jest nadal uzależniony od św.ata roślin, jak — w jakim stopniu i zakresie — ten świat ujarzmił, podpo­ rządkował swoim potrzebom, jak go rozumie? I właśnie wtedy, ^dy tak stawiamy pytania i staramy się dać na nie odpowiedź, wkraczamy w sferę zagadnień, którymi zajmuje się etnobotanika. Czym jest etnobotanika, w której poczyniono już duże postępy badawcze w krajach Europy Zachodniej, w Stanach Zjednoczonych Ame­ r y k i , a u nas zaczyna się dopiero czynić pierwsze kroki, a w zasadzie raczkować? Określa się ją jako subdyscyplinę etnologii lub jako samodzielną, autonomiczną dziedzinę nauki ze specyficznym przedmiotem badań *. Jak by ją nie określić, trzeba chyba powiedzieć jedno: przedmiotem badań etnobotaniki jest relacja między człowiekiem a rośliną, i to za­ równo w płaszczyźnie doświadczeń rzeczywistych, faktycznych, jale też 1 w płaszczyźnie idei. Przedmiotem badań jest roślina, którą człowiek wykorzystuje i określa. Roślina dziko rosnąca i uprawiana przez czło­ wieka, konkretna i wyimaginowana. Można jednak powiedzieć, że zagadnienia, które tak dzisiaj frapują 1 P a t r z b l i ż e j n a t e n t e m a t : А . К o w a 1 s к a - L e w i с к a, Etnobotanika, „Et­ n o g r a f i a P o l s k a " , t. V I I I ; 1964, s. 207-214; J . K u c h a r s k a , Etnobotanika w pub­ likacjach Instytutu J. Lipsa na Uniwersytecie K. Marksa w Lipsku, „Etnografia P o l s k a " , t. I X ; 1965, s. 482-486; S. K . J a i u, Preface, [w:] Glimpses of Indian Ethnobotany, S. K . J a i n (od.), N e w D e l h i , B o m b a y , C a l c u t t a 1981, s. V I I - X ; t e n ż e , Ethnobotanical Research Unfolds New Vistas of Traditional Medicine, [w;] Glim­ pses of Indian..., s. 13-36. �120 ADAM PALUCH etnobotanikę na świecie, były i są nadal rozpatrywane przez etnologię Zagadnienia tzw. botaniczne w pracach etnograficznych są jednak roz­ patrywane na marginesie rozważań dotyczących np. obrzędowości do­ rocznej, rodzinnej, hodowli, budownictwa czy poezji ludowej niach etnobotanicznych natomiast na czoło wysuwa się rośl niejako „wyróżnia się" w wielu sferach kultury, która zań wyobraźnię, zmysły, która pobudza do twórczej działalności Człowiek zdolny do świadomego organizowania siebie pc także otoczenie, w tym świat roślin, w celu opanowania go, w с istnienia z nim. Współistnienie człowieka od zarania jego dziej rodą, życie na jej łonie, szczególnie z florą, musiało pozosta ślad w różnych sferach kultury, nie tylko w tzw. działalność nej. Wykorzystywana była przede wszystkim w celach utylit. znalazła także miejsce w mitach, legendach, kultach, sztuce. 1 niemal kroku działalności człowieka widać mocną więź „istot z kulturą. Człowiek posiadł pewną wiedzę o roślinach i pewn; w obcowaniu z nimi. Jak do tego doszło, jakie działały rr w przyswajaniu tego świata, rozumieniu go, klasyfikowaniu i waniu zjawisk w nim zachodzących, winna dać odpowiedź el jako dyscyplina wielu pogranicznych dziedzin nauki. Jak dotąd nie podejmowano u nas tego rodzaju badań, z zakrojonym programem badawczym. Wprawdzie od czasu do zywały się pewne opracowania, szczególnie w okresie miedz; dotyczące np. sfery medycyny, obrzędowości, wierzeń, jedr przypadki odosobnione . Należy zaznaczyć, że ważność tej problematyki odnotował cu X I X w. S. Eljasz-Radzikowski, omawiając na łamach „Li kuł J. L . Holubego zawarty w pierwszym roczniku (1896 Musealnej Slovenskéj Spoločnosti" dotyczący uprawianych n czajów ludowych związanych z roślinami, roślin używanych ctwie sprzętów domowych, sukien itp. zagadnień. 2 „ O c z y w i ś c i e m o ż n a by b a d a n i a te r o z s z e r z y ć —• pisze E l j a s z - R ć w y z y s k a w s z y np. j e d e n t y l k o w z g l ą d , k t ó r e r o ś l i n y z d a r z a j ą s i ę w l u d o w e j . P r a c a pod t y m w z g l ę d e m p o d j ę t a u naszego l u d u b y ł a b ; w a ż n a . W n i o s k i m o g ł y b y p o s ł u ż y ć do w y j a ś n i e n i a c z a s u i m i e j s c a po 2 N a p r z y k ł a d А . С h ę t n i k, Jałowiec w życiu, obrzędach i wie piów, „ Z i e m i a " , R . X X I I I : 1928, s. 269-274; W . B i a ł e k , Zioła lecznic R . X I : 1930, n r 10, s. 170-171; H . M a c h , Święcenie ziela w Buczków^ R . X I : 1930, n r 10, s. 170; S . U d z i e l a , Rośliny w wierzeniach lud: go, „ L u d " , t. X X X : 1931, s. 36-75; J . S z u l c z e w s k i , Rośliny w n przesądach i lecznictwie ludu wielkopolskiego, „ L u d " , t. Х Х Х - Х Х Х 100; J . O p a c k i , Rośliny na usługach medycyny ludowej na Podoi dola", R . I . C z o r t k ó w 1936, n r 6, s. 93-94; A . F i s c h e r , Rośliny i i obrzędach ludu polskiego, „ L u d " , t. X X X V : 1937, s. 60-76. 8 Т . V : 1899, s. 247. �121 BADANIA ETNOBOTANICZNE nictwa, tor czyli o r n a m e n t y k i l u d o w e j p o l s k i e j . W s p o m i n a n i o t e m — pisze d a l e j a u ­ recenzji — z roślinami nie n a podstawie p r a c y Holuby'ego, bo ornamentyka w z a l e d w i e t a m d o t k n i ę t a , t y l k o n a w i ą z u j ą c do tego w ł a s n e związku 4 myśli" . ś l i te i i m podobne nie padały widocznie w owych czasach na^ ty grunt, pozostały po n i c h tylko ślady w postaci odosobnionych kwestionariuszy . Natomiast już w c z a s a c h współczesnych na uwaiługują odosobnione zainteresowania o charakterze etnobotanicz1. Henslowej, która aktualnie drukuje swoje p r a c e n a ł a m a c h „Sla5 ü titrua" . pewnego czasu problematyką etnobotaniczną zajęła się także część aickiego środowiska wrocławskiego skupiona przy Katedrze EtnoUniwersytetu i Kole Naukowym Etnografów. biście zainteresowany od k i l k u lat t y m obszarem badań — zbiem.in. materiały z zakresu fitoterapii ludowej — postanowiłem esować nim także studentów etnografii. Po zapoznaniu się z niel i pracami z tej dziedziny i odbyciu kilku spotkań w ramach o ł a Naukowego postanowiono, że sprawdzimy się w t e r e n i e . Wy~ d ł na z i e m i e zamieszkane przez Lasowiaków, na pograniczach województw: rzeszowskiego i tarnobrzeskiego. Uzbrojeni w kweiusz dotyczący fitoterapii, a t a k ż e w kilka przewodników do oza roślin, wyjechaliśmy w t e r e n . Był r o k 1979. Od tego czasu, i po dwa tygodnie, przebywaliśmy n a t y m t e r e n i e do 1982 r. te, organizowane przy dużej pomocy Muzeum K u l t u r y Ludowej ' U s z o w e j , lokalizowane b y ł y kolejno w Starym Dzikowcu (1979), vie (1980), Jeżowym-Kameralnym (1981) i w Kolbuszowej (1982). iągu t y c h czterech lat zebrano sporo materiału terenowego z zamkcjonowania rośliny w kulturze ludowej. Notowano w zasadzie o, co dotyczyło rośliny w różnych aspektach kultury, jednak najT i a t e r i a ł u uzyskano z zakresu medycyny, weterynarii i roku obgo, na tych bowiem „obszarach' roślina odcisnęła szczególnie 7 • . 7 cm. choćby lin umieszczony w „Orlim Locie" kwestionariusz A. Fischera w w i e r z e n i a c h i z w y c z a j a c h l u d u polskiego doty- („Orli L o t " , R . X I : 1930, 85--86). Henslowa, XIX: mra Wiedza perforatum 18-250; t e j ż e , — o bożym drzewku, 1972, s. 81-168; t e j ż e , Macierzanka L . — Dziurawiec Z badań nad piaskowa. bylicy Z badań zwyczajny, wiedzą III. nad ludową Ruta i piołunie, „Slávia wiedzą ludową „Slávia A n t i q u a " , t. o roślinach. graveolens o An- ros'inach. XXIII: II. Thymus L — Ruta ser- zwyczajna, l t i q u a " , t. X X I V : 1977, s. 163-212. Iziło tu o niektóre artykuły kim roku zieleni pozycje wydawane obrzędowym w wymienione tym — wigilia pod już w przyp. wspólnym 2, a także tytułem Świat drukowane w „Za i Przeciw" w (nr 16, s. 16-17), Zielone i), Sobótka czasie św. Jana Świątki Chrzciciela 1979 г.: (nr 23, s. 16, 23), Boże (nr 2 6 / s . 19, 23). moje rośSkarby Ciało (nr �122 ADAM P A L U C H mocno swoje piętno. Materiały te mają być wykorzystane w opracowa­ niu monografii dotyczącej miejsca i roli rośliny w kulturze ludowej Lasowiaków. W wydaniu takiej monografii zainteresowana jest dyrek­ cja Muzeum K u l t u r y Ludowej w Kolbubszowej, które w pewnym stop­ niu patronowało naszym badaniom terenowym. Starając się rozpowszechnić tak ukierunkowany „ruch badawczy", zapraszaliśmy do wzięcia udziału w badaniach także studentów z innych ośrodków akademickich. Udział w nich brali studenci z farmacji i bota­ niki ze środowiska wrocławskiego, a także studenci etnografii z Łodzi. Łącznie w badaniach wzięło udział około 50 osób. W działalności naszej szczególną uwagę poświęciliśmy badaniom te­ renowym, „sprawdzaniem się tematu", gromadzeniu materiałów, w nie­ znacznym tylko stopniu zgłębianiu niektórych zagadnień, opracowaniu materiałów, ich publikowaniu. A więc powstają pierwsze opracowania z zakresu etnobotaniki jako prace seminaryjne i magisterskie. Te ostat­ nie, pisane pod moją opieką, dotyczą przede wszystkim znaczenia roślin w medycynie i roku obrzędowym. A oto niektóre z nich: J. Szymczyk, Znaczenie fitoterapii ludowej w chorobach kobiecych wśród Lasowia­ ków (1983), L . Reichelt, Znaczenie sygnatur roślin w lecznictwie ludo­ wym w Polsce, J. Królczyk, Magiczne sposoby posługiwania się rośliną w medycynie ludowej, D. Piwowarczyk, Obrzędowość świąt maryjnych ze szczególnym uwzględnieniem funkcji akcesoriów roślinnych. Studium, porównawcze: Podlasianie — Lasowiacy (1983), A. Kobyłecka, Znaczenie świata roślin w ludowych obrzędach dorocznych obchodzonych na tere­ nie Gór Świętokrzyskich. Należy także wspomnieć o przygotowywanej pracy doktorskiej przez J. Pieczonkę z zakresu ludowych sposobów leczenia rośliną zwierząt ho­ dowanych przez Lasowiaków. Z kolei w Wydawnictwach Uniwersytetu Wrocławskiego drukowana jest moja praca zatytułowana Świat roślin w ludowych praktykach leczniczych wsi polskiej, w której staram się przedstawić pewną syntezę działań człowieka odnośnie do podporządko­ wania sobie świata roślin w celu niesienia pomocy potrzebującemu czło­ wiekowi. Praca ta próbuje także odpowiedzieć na pytanie, czy w stoso­ waniu poszczególnych gatunków roślin jako surowców przy leczeniu lu­ dzi w konkretnych chorobach w skali ogólnokrajowej istnieją pewne prawidłowości, a także porównać zalecenia tzw. fitoterapii ludowej z ofi­ cjalną. Rośliny stosowane w lecznictwie ludowym są w niej ukazane na szerszym tle kulturowym. To znaczy, że prócz ich funkcji leczniczych przedstawiono także ich inne „obciążenia kulturowe". Takie komplekso­ we ujęcie pozwoli być może spojrzeć pełniej na ludową wiedzę leczni­ czą związaną ze światem roślin. 8 8 na Na na I przykład I. Czerniawskiej o ogródkach Ogólnopolskim' Seminarium Adonisa, która Etnobotanicznym w została Kolbuszowej wygłoszo­ w 1980 r. �123 BADANIA ETNOBOTANICZNE W działaniach terapeutycznych, a także w zaleceniach związanych ze zbiorem surowca roślinnego i przygotowaniu z niego leku, zauważono wiele interesujących prawidłowości. Wydają się one być wypracowane na kanwie specyficznej myśli ludowej, która mocno związała i zdeter­ minowała wiele sfer życia ludzkiego. Światopogląd ludowy oparty na dychotomicznej wizji świata w dużej mierze wyznaczał szereg ludzkich działań, postaw i gestów, często w pełni nie uświadomionych. Duze zna­ czenie w wypracowaniu sposobów działania odegrać musiała bezpośred­ nia obserwacja i kojarzenie świata roślin z wyobrażeniami o chorobie, z wyglądem narządów przez nią dotkniętych, a także próba praktyk po­ karmowych, które niekoniecznie musiały być zamierzone. Powyżej przedstawiona praca daje w odsetkach „leczniczy obraz" 179 gatunków roślin z ok. 4 0 0 odnotowanych z publikacji, wywiadów tere­ nowych i ankiet. Nie posiada ona oczywiście ambicji farmakomedycznych i jest tylko jedną z prób przedstawienia tego zjawiska od strony kulturowej. Niemal wszystkie wymienione tutaj prace, a także dwie już opubliko­ wane , oparte są w jakimś stopniu również na materiałach zebranych przez okres czterech lat w widłach Wisły i Sanu. Próbowaliśmy organizować także seminaria przy pomocy Muzeum K u l t u r y Ludowej w Kolbuszowej i Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ c z e g o . Pierwsze Ogólnopolskie Seminarium Etnobotaniczne zorganizowa­ ne zostało w Kolbuszowej podczas trwania drugiego obozu w 1980 r. Wygłoszono na nim 9 referatów z 10 zgłoszonych. A oto tytuły wystą­ pień i referenci: Z. Zegarski (Wrocław), „Źródła i kształt terapii roślin­ nej"; A. Kowalska-Lewicka (Kraków), „Ziemniak w kulturze ludowej Podhala"; M . Henslowa (Warszawa), „Realne podstawy ludowej wiedzy 0 roślinach"; I . Czerniawska (Wrocław), „Ogródki Adonisa"; U. Lehr-Lenda (Kraków), „Rośliny jako magiczne środki apotropeiczne w pol­ skiej demonologii i magii ludowej"; A. Paluch (Wrocław), „Miejsce roś­ lin w praktykach i zwyczajach związanych ze śmiercią człowieka na wsi polskiej"; D. Penkala (Poznań), „Rośliny lecznicze w tradycyjnej me­ dycynie Afganistanu"; T. Marszewski (Kraków), „Zarys historii o upra­ wach tzw. prymitywnych form kukurydzy w podzwrotnikowej strefie Azji"; J. Pieczonka (Wrocław), „Sprawozdanie z badań etnobotanicznych Dzikowiec 79" . Widząc duże zainteresowanie i zapotrzebowanie wśród specjalistów 1 badaczy różnych dziedzin nauki na organizowanie tego rodzaju spotkań, 9 10 9 A. P a l u c h , Folk Phytotherapeutic Methods used in Poland for the Relief of Headaches, „ C u r a r e " , vol. 3: 1980, n r 4, s. 203-204; t e n ż e , The Place of Plants Blessed in Phytotherapeutic Practice in Polish Countryside, „ C u r a r e " , vol. 4: 1981, n r 2, s. 73-76. 1 0 M a t e r i a ł y z tego S e m i n a r i u m Kultury Ludowej w Kolbuszowej. są obecnie w druku. Wydawcą jest Muzeum �124 ADAM P A L U C H jak kolbuszowskie, postanowiliśmy zorganizować drugie seminarium^, tym razem poświęcone fitoterapii ludowej. Zaplanowano je na rok 1981 w gościnnej Kolbuszowej. Niestety, z przyczyn od nas niezależnych, spotkanie to nie doszło do skutku. A szkoda, bo jeżeli w pierwszym seminarium wygłaszający swoje referaty b y l i na ogół etnografami, tak­ że studentami etnografii, to do drugiego zaproszono także specjalistów z innych dyscyplin nauki: archeologii, historii, botaniki, farmakognozji, mając na uwadze, że zagadnienia etnobotaniczne winny być rozpatry­ wane, wyjaśniane przez różne dziedziny nauki. Oczywiście ta wielodyscyplinarność spojrzenia winna odzwierciedlać się przede wszystkim w rozpatrywaniu jednego problemu, zagadnienia, a próbą właśnie takiej współpracy miał być wygłoszony na tym seminarium referat dotyczący surowców kumarynowych w ujęciu farmakognosty i etnografa. A oto kto i z jakimi tematami miał wystąpić. B. Burchard (Kraków), ,,Możliwości archeologii w zakresie badań nad ziołolecznictwem w pra­ dziejach"; J. Dąbrowska (Wrocław), „Ziołolecznictwo w świetle Flora Silesiaca H . G. Mattuschki — pierwszej botaniki śląskiej"; H. Sachs (Wrocław), „Ziołolecznictwo śląskie w świetle Stirpium et Fossilium Silesiae (1600 r.) K. Schurenchfelda"; W. Cisowski, A. Paluch (Wrocław), „Surowce kumarynowe stosowane w ziołolecznictwie ludowym na tere­ nie Polski"; T. Marszewski (Kraków), „Problem identyfikacji i pocho­ dzenie malabathrum"; A. Kowalska-Lewicka (Kraków), „Znajomość ziół leczniczych i ich użytkowanie wśród ludności wielkiego miasta w 1981 r. na przykładzie Krakowa"; B. Szychowska-Boebel (TorUń), „Elementy magiczne fitoterapii ludowej na przykładzie Kujaw i południowych Ka­ szub"; W. Terlecka (Lublin), „Wykorzystanie ziół w medycynie ludowej w Lubelskiem". Należy zaznaczyć, że tego rodzaju spotkania oprócz walorów nauko­ wych, badawczych mają także znaczenie dydaktyczne, w dużym bowiem stopniu uczestnikami ich są studenci etnografii. Tak ukierunkowany i w pewnym stopniu zorganizowany „ruch ba­ dawczy" trudno utożsamiać na tym etapie z etnobotaniką jako autono­ miczną dyscypliną nauki; brak mu bowiem sprecyzowanych założeń teo­ retycznych i metodologicznych. Natomiast można powiedzieć, że jest to działalność dotycząca wyraźnie określonego zjawiska, które leży na po­ granicznych obszarach wielu dyscyplin nauki. �