https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0eae0fc13e5d409c794ab45f92964eac.pdf 43200f130afc2489bd24cf025fb90cd9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1204 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1110 Title A name given to the resource Myślenie typu ludowego w polskiej kulturze masowej (propozycje badawcze) / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.111-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I X : 1985, z. % P L I S S N 0071-1861 CZESŁAW ROBOTYCKI (Uniwersytet Jagielloński) MYŚLENIE TYPU LUDOWEGO W POLSKIEJ KULTURZE MASOWEJ (PROPOZYCJE BADAWCZE) Niżej przedstawiam w szkicowym zarysie katalog pytań, które inte­ resują mnie w etnologii oraz przykłady sposobu rozwiązywania kwe­ stii, jakie można postawić w obrąbie wytyczonej problematyki. Ogólnie rzecz biorąc, zajmują mnie tkwiące w kulturze masowej elementy k u l t u ­ r y ludowej, a także utrzymujące się wciąż i towarzyszące masowym formom kultury myślenie typu ludowego. Przyjęta przeze mnie postawa badawcza polega na grasowaniu po marginesach różnych dyscyplin wiedzy i dopowiadaniu interpretacji zja­ wisk już analizowanych z innych punktów widzenia. Nie określam t y m samym wagi ani priorytetu sposobów ujawniania problemów w etnogra­ fii. Przy każdej z interpretacji warto przecież wskazać na inne jeszcze możliwości wyjaśnień pozornie odległych od tradycyjnie rozumianej et­ nografii, ale przecież antropologiczne. Etnologia wskazuje na to, co w k u l ­ turze symbolicznej ma charakter trudno zmienny, utrwalony. Odkrywa mechanizmy mitologizacji i petryfikacji zjawisk kulturowych, poszukujematryc strukturyzujących ludzkie myślenie . Etnologia, tak jak ją rozu­ miem, jest nauką eksponującą w analizach współczesnej kultury takie jej elementy, które w oczach uczestników społeczeństw masowych ucho­ dzą za zabobony, przesądy lub odpryski myślenia magicznego. Te, naj­ częściej nieuświadamiane, elementy kultury stanowią resztki dawnych sposobów widzenia świata, pozornie nie znajdujących już dzisiaj miejsca w światopoglądzie, opartym jakoby na racjonalnej argumentacji i em­ pirycznym wyjaśnianiu. Etnolog podkreślać będzie, że istnieją pewne trwale mechanizmy ludowego sposobu reagowania i widzenia świata, które pobudzone sytuacją sterują kulturowymi zachowaniami, odporne na zmienność atrybutów ludzkich dziejów. 1 Przyjmując taki punkt widzenia nie określam się więc jednoznacz1 Z b . В e n e d у к t o w i с z, C z . R o b o t y c k i , R . T o m i c k i , l e w s k i , L . S t o m m a , Antropologia kultury w Polsce. Materiały „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 34: 1980, nr 1, s. 47. J . S. do Wasi­ słownika, �112 CZESŁAW R O B O T Y C K I nie co do metodologii i przedmiotu badań. Korzystam z poetyki, herme­ neutyki, strukturalizmu lub każdej innej metody, o ile analiza spełni je­ den etnologiczny — moim zdaniem podstawowy — warunek: tłumaczy kulturę przez kulturę (znany postulat semiotyków radzieckich) . Możli­ wość taka wynika z tezy, że również jako badacze, w sposób nieuniknio­ ny, jesteśmy uwikłani w k u l t u r ę . Wiadomo skądinąd, że nie istnieje wiedza absolutnie obiektywna, pewna i prawdziwa. Nauk humanistycz­ nych nie uwolnimy też od sądów aksjologicznych. Uznanie tych faktów skłoniło współczesnych badaczy do skonstruowania takich teorii, które tę sytuację uwzględniają. W teoriach tych, powstałych po tzw. przeło­ mie antypozytywistycznym, znajdują się częściej postulaty rozumienia świata niż jego wyjaśniania, więcej w nich pytań niż odpowiedzi . W ta­ kich analizach badaczy interesują sposoby nadawania sensu rzeczom i światu — rozumienie polega na odkrywaniu znaczeń. W t y m sensie etnologia to sztuka interpretacji przejawów ludzkiej świadomości w ka­ tegoriach znaczenia, mitu, kultury. Wśród tych propozycji zwraca uwagę fakt, że będące do tej pory przedmiotem opisu kultura, mit, światopo­ gląd, są stosowane jako metakategorie wyjaśniające na poziomie teore­ tycznym. 2 3 4 Wyłożone wyżej tezy określają ogólne stanowisko teoretyczne po­ zwalające na interpretację. Co do przedmiotu analizy przyjmuję zbiór sądów charakteryzujących ją następująco: specyfika kultury masowej wynika z charakteru społeczeństwa masowego (zurbanizowanego) i k u l ­ tury opartej na technicznych środkach przekazu, ale twierdzę też, że kwestie mass-mediów nie wyczerpują opisu kultury typu masowego. Charakterystyka ta winna uwzględniać również treści, strukturę odbior­ ców, powiązania warstwowe, etniczne i religijne oraz inne cechy grup o specjalnych interesach i subkulturach w obrębie całości społeczeń­ stwa . Model takiej kultury teoretycy konstruowali posługując się opo­ zycyjnie zestawianym zbiorem cech kultury ludowej i kultury masowej. W modelowym opisie mówi się, że te dwa typy kultury różnią się takimi oto właściwościami: kultura ludowa kultura masowa regionalna powszechna spontaniczna skomercj alizowana bezpośredni ustny przekaz mechaniczne środki przekazu nastawiona na uczestnictwo zabawowa, bierna wspólnotowa rodząca samotność 5 e J . Ł o t m a n , B . U s p i e n s k i , O semiotycznym Semiotyka kultury, W a r s z a w a 1975, s. 177. Tamże, s. 179-183. mechanizmie kultury, [w.] 8 4 jilozofii, 6 M . J . S i e m e k , Myśl drugiej W a r s z a w a 1978, s. 5-49. A. K ł o s k o w s k ą , Kultura połowy masowa, XX wyd. wieku, [w:] Drogi I I , W a r s z a w a 1980, współczesnej s. 145-149. �113 MYŚLENIE T Y P U L U D O W E G O systemowa, wieloznacząca zhomogenizowana wiejska miejska adresowana do określonego odnastawiona na średniego odbiór biorcy cę, malo zmienna, wolny przepływ szybko zmienna, duża ilość i n informacji formacji Podkreśla się, że kultura masowa powstała jako -wynik industriali­ zacji i urbanizacji oraz demokratyzacji życia. Rozwój tej formy kultury związany jest ze wzrostem poziomu powszechnej oświaty i technicznymi możliwościami zwiększającymi zakres oddziaływania środków przekazu . Dodać do tego należy historyczne, specyficzne warunki polskie, które do czasów dzisiejszych decydują o odchyleniach od modelu. Polegają one na szczególności sytuacji społecznej, wyrażają się w treściach pozosta­ jących w obiegu masowym, określają sposób odbioru. Przykładami mogą tu być odpowiednio: traktowanie kultury symbolicznej jako jednego z narzędzi rewolucji politycznej, żywotność ideologii narodowej, domi­ nujący romantyczny kanon przeżywania i twórczości . Obieg treści ludowych w kulturze był i jest analizowany z różnych punktów widzenia. Znana jest koncepcja zjawiska folkloryzmu rozwija­ na u nas przez Józefa Bursztę, dobrze oddająca istotę funkcjonowania folkloru w kulturze masowej . Tenże autor śledzi udział treści ludo­ wych w nurcie kultury narodowej, podkreślając ich wagę, losy i histo­ ryczne znaczenie . Maria Janion w swych licznych pracach poświęconych romantyzmo­ w i uważa, że folklor był dla romantyków rodzajem kontrkultury. Trwa­ łość postawy romantycznej jako wzoru przeżywania rzeczywistości w na­ rodowym ethosie Polaków skłania Marię Janion do przekonania, że ro­ mantyzm przeniknął do form kultury, które mają ludowy charakter (np. poezja amatorska — tzw. strajkowa) . Ale też sam romantyczny wzór odbierania świata ma ludowy charakter, nastawiony bardziej na przeży­ wanie niż na racjonalny osąd. Roch Sulima wskazuje na ideologiczną figuralność myślenia o k u l ­ turze ludowej. Figury myślenia nazywane przez Sulimę aksjologią źród­ ła i pionu zdominowały także i naukowe analizy kultury ludowej. K u l 6 1 8 9 10 • Tamże, s. 94-105, 119-122, 128-135. A . K ł o s k o w s k a , Kultura masowa w Polsce po odzyskaniu „ K u l t u r a i S p o ł e c z e ń s t w o " , t. 23: 1979, n r 1/2, s. 69-78; t e j ż e , Kultura s. 427-423. 7 8 J. B u r s z t a , Kultura ludowa — kultura narodowa, Warszawa niepodległości, masowa..., 1974, s. 241- 339. • Tamże, s. 155-190, 241-315. M . J a n i o n . , „...i świeci kanonier ostatni", [w:] t e j ż e , Reduta. Roman­ tyczna poezja niepodległościowa, K r a k ó w 1979, s. 7-99; t e j ż e , Nigdy przed mocą nie ugniemy szyi, „ P i s m o " , nr 3: 1981, s. 5-13. 1 0 8 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 �114 CZESŁAW R O B O T Y C K I tura ludowa dostarcza też, zdaniem Sulimy, konkretu antropologicznego w refleksji filozoficzno-antropologicznej i z tej kultury wywodzi się wartości humanistyczne. W takiej sytuacji niezwykle kontrastowo i t r y ­ wialnie rysuje się ekspozycja folkloru w stylu CPIiA, jaką serwują mass-media . Inne aspekty folkloru interesują Dorotę Simonides. Podkreśla ona wagę transmisji tekstu i okoliczności folklorotwórczych, to jest takich sytuacji społecznych, w których powstaje nowy folklor. Te sytuacje to zdarzenia sensacyjne, kontakty w subkulturze młodzieżowej itp. Sam folklor według niej to nowe treści w starych formach, ale też i liczne trawestacje, co jest dowodem żywotności zjawiska . Intrygującym terenem penetracji dla etnografa jest współczesna sztu­ ka zwana ludową. Jej formy szczególnie łatwo poddają się „obróbce' i ekspozycji w kulturze masowej. Aleksander Jackowski w licznych teks­ tach podkreśla zmiany funkcji kulturowej tej sztuki na dekoracyjną. Wyróżnia twórczość ludową, stylizowaną i inspirowaną cechami ludo­ wymi. Bogactwo inspiracji i wzorców związane jest z możliwościami j e j dzisiejszego obiegu w kulturze. Formy i treści są w niej tak różne, jak różne są typy społecznej pamięci. W tekstach Jackowskiego odnajdujemy też protest przeciw degradującemu sztukę ludową sposobowi pokazywa­ nia jej w kulturze masowej. Niepokoi go niebezpieczny kierunek roz­ woju tzw. pamiątkarstwa w stylu ludowym i operetkowa stylizacja t o ­ warzysząca prezentacjom twórców przy okazji różnych „targów sztu­ ki" . n 12 1 13 Ludowość i folklor mogą- być remedium na stresy, jakie przynosi cy­ wilizacja techniczna. Może być bazą refleksji antropologicznej. Wska­ zuje na to twórczość Włodzimierza Pawluczuka sterująca, moim zda­ niem, coraz bardziej w stronę społecznej utopii . Wymienione punkty widzenia mniej więcej wyczerpują możliwości interpretacyjne wskazując równocześnie na sposób istnienia w kulturze społeczeństwa polskiego elementów kultury ludowej. Pozostają najbar­ dziej mnie interesujące marginesy. Poruszając się po obrzeżach zaintere­ sowań Rocha Sulimy, Marii Janion, Doroty Simonides i Aleksandra Jac­ kowskiego próbuję dopowiedzeń czy reinterpretacji. Wykorzystując tezy stawiane przez tych autorów stosuję je do zjawisk z — wydawałoby u ' 1 1 1 2 tury 1 4 Literatura Simonides, a dialog Folklor M. Biernacka po R. bienále 30: 1976, kryzysu cywilizacji, [w:] Warszawa 1982, Etnografia s. 75-116. Polski. Przemiany kul­ [red.], t. 2, W r o c ł a w 1981, s. 327-342. nr kowalstwa, W. P a w l u c z u k , kultur, słowny, Zob. np. A . J a c k o w s k i , Ludowa", uwagi bec D. ludowej, 1 8 ka R. S u l i m a , Współczesna 3/4, s. rzeźba zwana 199-224; t e n ż e , „Polska Sztuka Ludowa", Żywioł i forma, Warszawa „ R e g i o n y " , nr 1: 1980, s. 24-33. łudową, Tradycja R . 34: 1978; „Polska i 1980, tenże, Sztu­ współczesność,, n r 1, s. 39-46. Ludowość wo­ �115 MYŚLENIE T Y P U L U D O W E G O się — peryferii obyczajów, które jednak proponował badać już Jan Sta­ nisław Bystroń . Wymieniam je w skrócie: — tzw. łańcuchy szczęścia, przepowiednie i teksty profetyczne; — kicz i sztuka jarmarczna; — sfolkloryzowane formy wiedzy empirycznej (np. zdobyte od ^sąsiada informacje co leczyć sulfamidami czy porady o zdrowotnych skut­ kach picia nafty); — popularna sztuka ępistolarna (np. list „Marionetki" do „Małego Księ­ cia"); — relacje o zdarzeniach niecodziennych i cudownych (np. plotki o sprze­ dawaniu ludzkiego mięsa, cudownie płacząca głowa Chrystusa); — karnawałowy wymiar protestu społecznego (np. poezja strajkowa); — mitologia narodowa i jej romantyczne korzenie. Wyliczone „osobliwości obyczajowe" nie są tylko ciekawostkami, to> elementy ethosu różnych grup Polaków. Ethos rozumiem jako syndrom zjawisk z różnych poziomów społecznego sposobu wyrażania wyobrażeń 0 świecie i otaczającym nas środowisku ludzkim. Jest to układ norm, postaw, rytuałów i zachowań codziennych. Określają go jednoznacznie światopogląd i mechanizmy psycho-społeczne wpływające na interpreta­ cję rzeczywistości (chodzi tu o tytułowe myślenie typu ludowego). Eksplozja powszechnie dominującej kultury masowej w obrazie k u l ­ turowym Polski od końca lat^ 60-tych nie ulega dla nikogo wątpliwości.. Proponowany rozrywkowy model kultury bazujący na konsumpcyjno-rodzinnym ideale społecznym, zinstytucjonalizowany sposób uczestnict­ wa w kulturze, fasadowość, skonwencjonalizowana komunikacja języko­ wa to podstawowe rysy tej kultury . Kultura ta istniała w specyficznej próżni socjologicznej polegającej na tym, że społeczeństwo polskie nie identyfikowało się z instytucjonalnymi formami uczestnictwa w państwie 1 narodzie, ceniąc sobie przede wszystkim udział w nieformalnych gru­ pach przyjacielskich i w rodzinie oraz utożsamiając się z Polską jako wspólnotą narodową, negując przy t y m „oficjalną rzeczywistość" . Opisana t u „grubą kreską" sytuacja społeczna i kulturowa wytworzy­ ła specyficzną kontrkulturę, w której dla mnie interesujące są wyraźne. 15 16 17 1S 3 5 l s J . S. B y s t r o ń , Łańcuch szczęścia i inne ciekawostki, W a r s z a w a 1938. I n s p i r a c j ą do takiego r o z u m i e n i a e t h o s u b y ł y d l a m n i e p r a c e M a r i i O s s o w ­ s k i e j , n a k t ó r e p o w o ł u j ą s i ę l i c z n i badacze p r o b l e m a t y k i o b y c z a j o w e j , s t y l u ż y c i a itp. Zob. M . O s s o w s k a , Moralność mieszczańska, Ł ó d ź 1956; t e j ż e , E t h o s ry­ cerski i jego odmiany, W a r s z a w a 1973; t e j ż e , Socjologia moralności, Warszawa 1969. Zob. n a ten t e m a t np. f r a g m e n t p r a c y J . K m i t y , O kulturze symbolicz­ nej, W a r s z a w a 1982, s. 149-162. S o c j o l o g i c z n i e opisuje tą s y t u a c j ę s p o ł e c z n ą S . N o w a k , Przekonania i od­ czucia współczesnych, [w:] Polaków portret własny, M . R o s t w o r o w s k i [red.], K r a ­ k ó w 1979, s. 122-145. 1 7 1 8 �116 CZESŁAW R O B O T Y C K I znamiona ludowego sposobu myślenia ujawniające narodowy, katolicki i ludowy charakter kultury. Sytuacja ta wskazywała na cechy ethosu Polaków, który -można obserwować także na przykładzie tych marginal­ nych ciekawostek wymienionych przeze mnie jako moje zainteresowa­ nia. Możliwość taka istnieje, ponieważ okoliczności folklorotwórcze nie zniknęły. Mass-media nie zlikwidowały folklorystycznego obiegu treści. W wielu wypadkach nadmiar informacji działa tak samo, jak dawny jej brak. Z modelowego przeciwstawienia cech kultury ludowej i masowej wynikać powinna zasadnicza odmienność mechanizmów przekazu. Nie widzę jednak kategorycznego przeciwstawienia. Opisany w analizach k u l ­ tury ludowej typ myślenia korespondował z typem światopoglądu, posia­ dał wymiar zbiorowy i funkcjonował w warunkach swoistej izolacji świa­ domościowej . Wśród nadmiaru informacji i zabiegów perswazyjnych myślenie typu ludowego jest nadal filtrem dla treści pozostających w obiegu masowym i jest stymulatorem wielu zachowań. Charaktery­ styczne dla niego mityzowanie rzeczywistości, folkloryzacja treści krą­ żących w kulturze, życzeniowy charakter sądów o rzeczywistości, myśle­ nie kategoryczne i stereotypowe odnajduję w formie istnienia i funkcjo­ nowania kultury masowej. Kategorie wypracowane dla opisu kultury ludowej pozwalają więc na antropologiczne interpretacje zjawisk z za­ kresu kultury masowej i wskazują, że cechy myślenia typu ludowego to kulturowo ukształtowane struktury długiego trwania. Społeczne oko­ liczności wywołują je wciąż na nowo, i to w sferach życia od nauki po plotkę. 19 Przykładami analiz prowadzonych w myśl zreferowanych założeń mogą być moje następujące teksty: 1) O łańcuchu szczęścia , w którym popularne zjawisko przepisywania listów z modlitewkami interpretuje się poszukując folklorystycznych przekształceń, wskazuje się na analo­ gie do średniowiecznych mirraculów i podkreśla się, że mogą one być substytutem podstawowego efektu komunikacji naturalnej, t j . współ­ uczestnictwa. 2) O sztuce a vista , to jest o rodzaju anonimowej twór­ czości wywołanej stanem społecznego wrzenia. Bazując na tezach Micha­ ła Bachtina, Karela Čapka i Marii Janion wskazuję, że sytuacja straj­ ków okupacyjnych w Gdańsku miała swoją karnawałową stronę pole­ gającą na odwróconej rzeczywistości społecznej, specyficznym wartościo­ waniu przestrzeni •— zaznaczonej oryginalną plastyką i dekoracją. Poe­ zja tego odwróconego czasu spełniała cechy poetyki znanej jako mani20 21 1 8 L. Zjawiska Stomma, te dla polskiej Determinanty kultury polskiej ludowej kultury XIX ludowej wieku XIX najpełniej wieku, opisał „Polska Sztu­ „Polska Sztu­ k a L u d o w a " , R . 33: 1979, n r 3, s. 131-142. 2 0 С z. R o b o t у с к i, Łańcuch k a L u d o w a " , R . 35: 1981, n r 1, s. 2 1 Cz. R o b o t y c k i , Ludowej". Sztuka szczęścia w pół wieku później, 3-10. a vista, tekst z ł o ż o n y w redakcji „Polskiej Sztuki �MYŚLENIE T Y P U 117 LUDOWEGO peja oraz zgodnie z romantycznym kanonem przeżywania w ethcsie Po­ laków, były to teksty o praźródle romantycznym. 3) O mityzacji kultury ludowej w nauce . W tekście tym wykorzystując tezy Rocha Sulimy o figuralnym myśleniu o ludowości podkreśla się, że figury takie funk­ cjonują także w etnografii — na przykład: racjonalne jądro kultury l u ­ dowej i model kultury tradycyjnej. Wynikają one z pozytywistycznego sposobu podejścia do zagadnień. Stwierdza 4się też, że nieunikniona obec­ ność mitu w naukach humanistycznych nakazuje przyjąć wobec tego faktu postawy raczej rozumiejące niż wyjaśniające (w sensie pozyty­ wistycznym). Są to postulaty, które proponowałem także na wstępie ni­ niejszego tekstu. 22 2 2 kultury С z. Robotycki, ludowej w nauce, S. Węglarz, Chłop potęgą jest „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , n r 1: i 1983. basta. O mityzacji �