https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8082ad1888e27716d785666e0547531b.pdf 83f62cdb3f3fe1a4fefda2b3d45bdbe9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1211 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1117 Title A name given to the resource Zachowania ludyczne w kulturach pasterskich Azji Środkowej (na przykładzie Mongolii) / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.169-178 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I X : 1935, z. I P L I S S N 0071-1861 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ ( I H K M PAN, Warszawa) ZACHOWANIA LUDYCZNE W KULTURACH PASTERSKICH A Z J I ŚRODKOWEJ (NA PRZYKŁADZIE MONGOLII) Podjęcie badań nad zachowaniami ludycznymi w kulturach paster­ skich stało się dla mnie realne przede wszystkim dzięki włączeniu się w prace Ekspedycji Etnologicznej P A N , kierowanej przez prof. dr. W i ­ tolda Dynowskiego, w Mongolii. Wyjazdy badawcze członków Ekspedy­ cji organizowane były corocznie począwszy od 1965 r. Ich rezultaty pozwalają nam dziś spojrzeć całościowo na kulturę mongolską, rozumieć ją i wyjaśniać występujące w niej procesy i zjawiska, swobodnie poru­ szać się w jej przeszłości i teraźniejszości, a także prognozować zmiany. Początkowo badania skoncentrowano na problematyce przeobrażeń spo­ łeczno-kulturowych i gospodarczych występujących w Mongolii po re­ wolucji 1921 r. Następnie podjęto próbę wszechstronnego ujęcia procesu adaptacji młodzieży mongolskiej do środowiska pasterskiego. Procesu silnie związanego ze zmianami dokonującymi się we współczesnej Mon­ golii. W ostatnim okresie badaniami objęto wiele zagadnień z zakresu obrzędowości rodzinnej, symboliki, monograficznego ujęcia kultury mon­ golskich mniejszości narodowych, funkcjonowania gospodarki pasterskiej,, zachowań ludycznych i in. W 1980 r. nastąpił ostatni wyjazd członków Ekspedycji do Mongolii. Mimo zakończenia badań terenowych tematyka mongolistyczna jest kon­ tynuowana. Ośrodkiem badań pozostaje obecnie warszawski Zakład Et­ nografii I H K M PAN, współpracujący z Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Na podstawie zgromadzonych materiałów i literatury powstają nowe prace powiększające dotychczasowy dorobek Ekspedy­ cji \ 1 D o r o b e k ten jest z n a c z n y i z a m y k a s i ę l i c z b ą ok. 80 p o z y c j i . Z w a ż n i e j s z y c h n a l e ż a ł o b y w y m i e n i ć : W . D y n o w s k i , Współczesna Mongolia, Wrocław 1968; tenże, Modernizacja Mongolii w dwóch ustrojach społeczno-politycznych, [w:J Z badań nad społeczeństwem i kulturą Mongolii, W r o c ł a w 1973, s. 11-33; D . M a r ­ k o w s k a , Urbanizacja stepu, [w:] Studia mongolskie, W r o c ł a w 1969, s. 31-52; D . M a r k o w s k a , J . O l ę d z k i , Z . S o k o l e w i c z , Niektóre zmiany w tradycyj- �170 IWONA KABZIÑSKA-STAWAHZ * Moje zetknięcie z Ekspedycją nastąpiło w 1975 r. Początkowo uczest­ niczyłam w badaniach procesu adaptacji młodzieży mongolskiej do śro­ dowiska pasterskiego, podsumowując następnie ten etap prac . W 1978 r. rozpoczęłam zbieranie materiałów dotyczących zachowań ludycznych pas­ terzy mongolskich początków X X w., traktując je jako egzemplifikację znanych m i z literatury tego typu zachowań występujących wśród pas­ terskich ludów Azji Środkowej. Zebrane materiały stały się też punktem wyjścia do dalszych analiz i interpretacji. Stanowią one podstawę przy­ gotowanego przeze mnie opracowania nt. „Zachowania ludyczne paste­ rzy mongolskich". W t y m miejscu chciałabym przedstawić niektóre jego założenia i koncepcje, a także — przykłady rezultatów przeprowadzo­ nych badań. Źródła pisane dotyczące pasterskich ludów Azji Środkowej, jakimi są zasadniczo relacje europejskich podróżników i badaczy od końca X I X w. do połowy naszego stulecia oraz współcześnie powstające prace pisane przede wszystkim przez radzieckich autorów (a w przypadku Mongolii — także badaczy mongolskich), pozwalają uchwycić występu­ jące na t y m obszarze podobieństwa i różnice form zachowań ludycz­ nych, określić ich charakter oraz — aczkolwiek w ograniczonym przez brak dokładniejszych informacji zakresie — śledzić zmiany, jakim za­ chowania te podlegały w ciągu ostatnich stu lat. Relacje te mają jednak istotne braki, dotyczące np. informacji o kontekście czasowo-sytuacyjnym gier, zabaw, tańców itp., charakterze uczestnictwa czy terminologii. 2 "пут inwentarzu kulturowym 1968, s. L. Mróz, 199-252; pasterzy Rytm t. 21: 1977, z. 1, s. 137-153; L . M r ó z , „Etnografia brane z. Polska", wskaźniki J. O l ę d z k i , przeobrażeń światopoglądowych, wzór cultural expression and the values współczesnym społeczeństwie MRL, S z y n к i e w i с z, Struktura rodzinnych Wrocław jednego 1973, s. somonu, 79-109; konsumpcji Kin Symboliczne mieszkańców nad groups P o l o n a " , v o l . 1: 1975, s. 113-134; t e n ż e , 1981; J . S', W a s i l e w s k i , o szamańskich zgubić — zbłądzić. — śmierć, indi­ culture, tradycyjnej we in Analiza budżetów i kulturą Mongolii, medieval Mongolia, Rodzina pasterska w uniwersum jurty misteriach, Niektóre W a r s z a w a 1979; kategorie języka ruchu „Ethnologia Mongolii, mongolskiej, Wrocław „Etnografia obrotowego tenże, Podarować symbolicznego i rytualnej związane piekieł. — znaleźć z — opozycją „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 24: 1980, z. 1, s. 282-303. P a t r z : I . K a b z i ń s k a - S t a w a r z, Adaptacja dowiska pastoral „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 22: 1978, z. 1, s. 81-108; t e n ż e , P o d r ó ż e do Rzecz 2 stepu. społeczeństwem P o l s k a " , t. 21: 1977, z. 1, s. 98-116; t e n ż e , Symbolika inwersji, mongol­ of „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 24: 1980, z. 1, s. 139-165; [w:] Z badań tenże, pasterzy kultury Wy­ 17: 1973, possibility Mongolian 12: pasterza, bajna, P o l s k a " , t. The Funkcje t. Polska", dobrego Chün kulturowy in traditional „ E t n o l o g i a , Polona", v o l . 3: 1977, s. 47-59; t e j ż e , życie Wizerunek „Etnografia Tradycyjny Polska", „Etnografia „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 20: 1976, z. 2, s. 67-83; t e j ż e , vidual S. „Etnografia koczowania, t. 24: 1980, z. 1, s. 211-281; J . O l ę d z k i , 2, s. 81-143; Z . S o k o l e w i c z , skich, mongolskich, torguckiego pasterskiego", młodzieży mongolskiej „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 23: 1979, z. 2, s. 255-305. do śro­ �171 ZACHOWANIA L U D Y C Z N E W K U L T U R A C H P A S T E R S K I C H Utrudnia to znacznie innym badaczom przeprowadzenie bardziej pogłę­ bionych analiz. Z funkcji pełnionych przez zachowania ludyczne eksponowane są zwłaszcza funkcje wychowawcze, socjalizacyjne, społeczno-towarzyskie itp. Czasem wskazuje się na związki z magią płodności czy magią myś­ liwską, z obrzędami o charakterze religijnym, totemizmem. Geneza tych zachowań nie jest jednak wywodzona z wierzeń i obrzędów, jak czynili to ewolucjoniści. Ich źródeł szuka się m.in. w pracy . Brak natomiast prób odpowiedzi na pytania o przyczyny asocjowania poszczególnych form zachowań ludycznych z określonym kontekstem czasowo-sytuacyjnym i ukazania wielorakich ról, jakie pełniły one w tym kontekście, zwłaszcza charakterystyki ich znaczenia symboliczno-komunikacyjnego . Poznanie tej dziedziny kultury pasterskich ludów Azji Środkowej w y ­ maga jeszcze wielu badań, które pozwoliłyby uzupełnić istniejące braki nie tylko w zakresie materiału faktograficznego (opisu form), lecz tak­ że — a może zwłaszcza — jego naukowej interpretacji. Wydaje m i się, że można tu skorzystać z metod semiotyków radzieckich. Wprawdzie wśród ich prac nie znajdziemy gotowych wzorów postępowania — za­ gadnienia zachowań ludycznych zajmują w nich bowiem niewiele miejs­ ca — jednakże same propozycje badawcze wydają się bardzo intere­ sujące. 3 4 5 • K o n c e p c j e te mają źródło m. in. w n o w a ; G . W . P I e c h a n o w , P i s m o biez stwa, sformułowanych [w:] Estietika przez Plecha- i sociołogija iskus- t. 1, M o s k w a 1978, s. 144-261. 4 Spośród współczesnych badaczy radzieckich i n t e r e s u j ą c y c h chowaniami ludycznymi pasterskich l u d ó w gizów, należałoby wymienić gizskije nacionalynje i antropologii. -s. 44-54; vol. tezach adriesa, 4: 1977, polewnych s. 79-91; 1979; G . N. S i m a k o w a ; patrz пр.: G . N. po matieriałam rabot Kirgizskije sodierżanije Leningrad czenija, Itogi tenże, Kratkoje igry Instituta prazdniki aspiekty za­ „Sowietskaja kirgizskich Kir­ etnografii Etnografija", razwleczenij, cztienij, i kirgizskije izuczenija w w 1973 grodu, M o s k w a 1975, sriednieaziatsko-kazachskich Sowietskije '[w:] Etnograficzeskije Etnografii funkcija Simakow, ¡[w;] Nowoje razwleczenija, Ritualnaja dokładow tenże, Priissykkulija, nacionalnyje tenże, się dogłębnie A z j i Ś r o d k o w e j , przede w s z y s t k i m K i r - [w:] a w g u s t 1979, nacionalnyje sowriemiennosti, razwle­ L e n i n g r a d 1980, s. 109-118. Z i n n y c h p r a c d o t y c z ą c y c h i n t e r e s u j ą c e g o n a s z a g a d n i e n i a m o ż n a w y m i e ­ nić: M. G u n n e r , 1938; D . Sborník Omurzakow, kazachskich Kirgizskije nacionalnych nacionalnyje igr F r u n z e 1958; D . O m u r z a k o w , J u . M u s i n, Kirgizskije ze 1973; J u . Ł u k a s z i n , Kazakh tains, 5 nacionalnyje sistiem, igralnych zagadka: kartach sintiez, Łotman, как Simpozium siemioticzeskaja struktura, po struktur Igra как [w:] Programma dielirujuszczim sistiemam.'Í9-29 semioticzeskaja i tiezisy awgusta dokładow 17-24 awgusta problema dokładow izuczeniju znakowych tamże; Ju. L . L e w i n , [w:] Tiezisy sistiemam. nomu B . A . U s p i e n s k i j , Gadanije sistiema, otgadywanije, modielirujuszczim and M o s k w a 1980, s. 111-118. M o s k w a 1962; M . I . L e k o m c e w a , wtoricznym iskusstwa, igr, [w:] in the USSR, Valleys Frun­ analizu narodnych Sports Uzbek igry, igry, J a k o p r z y k ł a d y m o ż n a p o d a ć n a s t ę p u j ą c e prace; W . W. I w a n o w , К abchazskich po Ałma-Ata i narodnyje Moun­ Folk S&eppes, sporta Tajik [w:] National In the i razwleczenij, widy i jejo iv letniej letniej szkoły 1970 g, T a r t u 1970; J u . otnoszenije szkole 1964 g, T a r t u 1964. IV na Russkaja к po wtoricznym prirodie mo­ �172 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ Materiały, jakie zebrałam podczas swoich pobytów w Mongolii, są niewystarczające do przeprowadzenia pełnej analizy semiotycznej. Przerwanie prac Ekspedycji uniemożliwiło m i kontynuowanie zbierania materiałów i weryfikację niektórych hipotez. Część z nich musiała po­ zostać w sferze domniemań. Materiał, jakim dysponuję (myślę tu za­ równo o wywiadach pochodzących z badań terenowych, jak i literatu­ rze), posłużył m i natomiast do próby częściowego choćby określenia pozaludycznego znaczenia gier, zabaw, tańców, muzyki, baśni, zagadek i i n . form zachowań ludycznych pasterzy mongolskich pocz. X X w. (przede wszystkim symboliczno-komunikacyjnego i magicznego) oraz wyjaśnie­ nia powodów asocjowania tych zachowań z określonym kontekstem. Próby tego rodzaju nie były dotychczas podejmowane przez badaczy kultury mongolskiej ( i szerzej: kultur ludów pasterskich Azji Środko­ wej) . Podstawowym założeniem, z którego wyszłam próbując określić isto­ tę związków między charakterem zachowań ludycznych a ich konteks­ tem, było stwierdzenie, że „wszelki obrzęd jako kulturowa reakcja na stan naturalny polega na tym, że na różne sposoby, w kilku kodach w y ­ raża się i podkreśla znakami języka symbolicznego zaistnienie owego stanu naturalnego" . Zachowania ludyczne występujące w określonym kontekście sytuacyjnym (zwłaszcza gry) są również, jak sądzę, jednym ze sposobów przekazywania informacji o wydarzeniach zachodzących w naturze, społeczności, życiu jednostki itp. W Mongolii np. jeszcze w pocz. X X w. większość form tych zachowań związana była z tak istot­ nymi dla jednostki i pasterskiej społeczności wydarzeniami, jak święta doroczne i rodzinne oraz półświęta , do których zaliczam przekoczowa6 7 8 ' S p o ś r ó d badaczy z a c h o w a ń ludycznych M o n g o ł ó w n a j w i ę k s z e zasługi m a , j a k s ą d z ę , N . N a m d ż i l d o r d ż . J e s t on a u t o r e m p r a c y p o ś w i ę c o n e j g r o m p l a n ­ s z o w y m , Mongolyn chológt togloom, U ł a n B a t o r 1963, o r a z k s i ą ż k i d o t y c z ą c e j z a ­ gadek, ł a m i g ł ó w e k , u k ł a d a n e k i i n . ; N . N a m d ż i l d o r d ż , Dzugaataj bodłoguud, U l a n B a t o r 1964, N a l e ż y t e ż w y m i e n i ć C h . D a r a m b a d z a r a , Mongol ündesnij togloomyn sistemijn chogdżblós, „ T u u c h i j n S u d l a l " , v o l . 14: 1979, z. 7, s. 75-88, oraz. C h . D a r a m b a d z a r a i D . T a n g a d a , Cagaan sard naaddag mongol ardyn dzarim togloom, „ S z i n d ż l e c h U c h a a n A m r d a l " , v o l . 1: 1-980. N a u w a g ę z a s ł u g u j ą ponadto p r a c e A . P o p o v e j i N . B a s s a n o f b ę d ą c e p r ó b ą s y n t e t y c z n e g o s p o j r z e n i a n a m o n g o l s k i e g r y p l a n s z o w e ; N . B a s s a n o f , Les jeux calculs mongols, Etudes Mongoles, c a h i e r 5, L a b e t h n o 1974, s. 61-66; A . P o p o v a , Analyse formelle et classification des jeux de calculs mongols, t a m ż e , s. 7-60. N a w y c h o w a w c z e f u n k c j e z a c h o w a ń l u d y c z n y c h i i c h udział w procesie socjalizacji m ł o d e g o pokolenia z w r a ­ c a u w a g ę np. L . L . W i к t o r o w a, Sistiema socializacii dietiej i podrostków u mongolow, puti i pricziny transformacij jeje elemientow, [w:] Etnografija dietstwa. Tradicionnyje formy wospitanija dietiej i podrostków u narodów Wostoczno i JugoW o s t o c z n o j Azii, M o s k w a 1983, s. 64-65, 69. 7 e Z a : W a s i l e w s k i , Podarować..., s. 285. Terminem tym posługuje się Zadrożyńska, określając nim święta z a k ł a d o w e l u b z a w o d o w e o d n o s z ą c e s i ę do l u d z i p r a c u j ą c y c h w z a k ł a d z i e ; A . Z a d r o ż y ń s k a , �ZACHOWANIA LÜDYCZNE W K U L T U R A C H P A S T E R S K I C H 173 nia, wspólne prace, polowania i in. Wykorzystywano je też w charakte­ rze magicznego środka w przypadku choroby ludzi i zwierząt. Założenie, że treści przekazywane przez poszczególne formy zacho­ w a ń ludycznych oddają idee kontekstu czasowo-sytuacyjnego, któremu towarzyszą, wymaga — po pierwsze, odczytania owych treści, po drugie, znajomości ogólnego charakteru wierzeń o t y m kontekście. Na podsta­ wie dostępnych źródeł dotyczących kultury mongolskiej X I X / X X w. trudno dziś odtworzyć zasadnicze rysy koncepcji takich przełomowych momentów, jak początek lata czy jesieni. Zaniknął już bowiem wówczas dawny zwyczaj świętowania początków wszystkich czterech pór roku, o którym donoszą średniowieczne kroniki mongolskie . Najważniejszym świętem dorocznym był w t y m czasie nowy rok, rozpoczynający jedno­ cześnie okres wiosenny. O jego istocie możemy też powiedzieć znacznie więcej. Drugim ważnym świętem sezonowym (jesiennym) pasterzy mon­ golskich pocz. X X w. było owoo tachich (składanie ofiar na owoo). Ł ą ­ czyło się ono z takimi formami zachowań ludycznych, jak zapasy, wyś­ cigi koni, a gdzieniegdzie także zawody łucznicze. Te formy zachowań określane jako erijn gurwaan naadam (trzy gry mężnych) stanowią za­ gadnienie, któremu pragnę poświęcić w przyszłości oddzielne opracowa­ nie. Owoo tachich nie towarzyszyły natomiast inne gry czy zabawy określane przez pasterzy jako charakterystyczne dla okresu letnio-je­ siennego. Istotnym ograniczeniem w określaniu charakteru związków łączących poszczególne formy zachowań ludycznych z kontekstem czasowo-sytuacyjnym jest brak pewności, czy sytuacja występująca w początkach X X w. jest sytuacją pierwotną, czy wtórną, czy nastąpiły t u istotne zmiany w stosunku do przeszłości. O dokonujących się zmianach możemy wnioskować z wypowiedzi współczesnych nam pasterzy, które są czasem na tyle rozbieżne, że nie pozwalają łączyć poszczególnych form z kon­ tekstem ze stuprocentową pewnością. Charakter zachowań uczestników gier, zabaw, tańców i in., rodzaj występujących w nich rekwizytów, po­ staci itp. nie zawsze zaś pozwala jednoznacznie wnioskować o interesu­ jącej nas asocjacji forma — kontekst. Trudności, jakie napotykamy pró­ bując określić symboliczno-komunikacyjne znaczenie zachowań ludycz­ nych, wynikają też z wielowarstwowości wierzeń mongolskich (z wyraź­ nym piętnem lamaizmu) oraz z obcego na ogół rodowodu większości gier, tańców czy bajek, które w kulturze mongolskiej mogły nabrać nowego znaczenia. 9 Homo faber, homo ludens, W a r s z a w a 1983, s. 325, 333. W s w o j e j p r a c y u ż y w a m tego terminu dla o k r e ś l e n i a w y d a r z e ń n o s z ą c y c h cechy ś w i ę t a z w i ą z a n y c h z istotnymi m o m e n t a m i p a s t e r s k i e g o c y k l u gospodarczego. 9 O ś w i ę t a c h t y c h d o k ł a d n i e j p i s z e H . S e r r u у s, K u m i s s Ceremonies Horse Races, W i e s b a d e n 1974, A s i a t i s c h e F o r s c h u n g e n , B d 37, c y t u j ą c obficie niowieczne kroniki mongolskie i relacje p o d r ó ż n i k ó w europejskich. and śred­ �174 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Dążąc do określenia znaczenia zachowań ludycznych wyszłam od opisu reguł gier, form zabaw, tańców i in., próbując następnie określićich symbolikę istotną dla procesu komunikacji- oraz związki z magią. Symbolikę tych zachowań starałam się odtworzyć szukając analogii wy­ stępujących tu sytuacji, przedmiotów, terminów i in. w symbolice po­ twierdzonej dla innych sfer życia pasterzy. Sięgnęłam też do zapisów mitów, legend, bajek i eposów szukając w nich sankcji tradycji i w y ­ jaśnienia niektórych aspektów opisywanych zachowań. Odwoływałam się ponadto do ogólnych, cech mongolskiego widzenia świata i myślenia symboliczno-magicznego dokumentowanych również w literaturze. W niewielkim stopniu pomocne mi były wypowiedzi samych pasterzy,, albowiem nie potrafią oni na ogół odczytać symbolicznego znaczenia za­ chowań ludycznych, widząc w nich jedynie sposób na osiągnięcie okreś­ lonej przyjemności, indywidualnej i grupowej radości, dostrzegając też czasem ich funkcje wychowawcze i socjalizacyjne. - Moje postępowanie wynikało z założenia, że zachowania ludyczne są związane z kulturą w dwojaki sposób: 1 — funkcjonalnie (pełnią w niej określone funkcje) i 2 — są soczewką skupiającą cechy kultury przeja­ wiające się w wierzeniach, mitach, sposobie widzenia świata itp. Przy­ jęłam ponadto, że kultura jest spójnym systemem i że charakter zacho­ wań ludycznych nie może kolidować z charakterem innych zachowań obowiązujących w danej kulturze, z jej ogólnymi cechami . Przyjęłam też, że język znaczeń i symboli obowiązujących w kulturze mongol­ skiej jest również, m.in. z powyższych względów, wspólny dla wszyst­ kich występujących w niej zachowań . Próba wyjaśnienia symbolicz10 11 10 Na tę spójność zwrócił uwagę np. R. C a i l l o i s , Żywioł i ład, Warszawa 1973, s. 375-376. Jego wskazówki metodologiczne są oczywiście różne od koncepcji kompleksowego badania kultury proponowanych np. przez semiotyków radzieckich. Patrz пр.: Semiotyka kultury, wybór i opracowanie E. Janus i M. R. Mayenowa, Warszawa 1975, zwłaszcza przedmowa S. Żółkiewskiego; А. К. В a j b u r i n, Niekotoryje woprosy izuczenija obiektiwirowannych form kultury (k problemie etnograficzeskogo fakta), Sborník Muzieja Antropologii i Etnografii, vol. 38, Leningrad 1982, s. 5-15. Zachowania ludyczne (zwłaszcza gry) zaliczane są przez niektórych semio­ tyków do zachowań pośrednich między zachowaniami znaczącymi a praktycznymi (np. Ł o t m a n, Igra..., s. 32). O znakowości gier piszą natomiast: U. E c o , Pejzaż semiotyczny, Warszawa 1972, s. 378 i W. I w a n o w , Rola semiotyki w cybernetycz­ nym badaniu człowieka i społeczności, [w:] Semiotyka kultury, Warszawa 1975, s. 97. Wasilewski określa je jako allorytuały — działania zachowujące strukturę form wyjściowych, zwłaszcza mitów, których mają być historyczną transformacją (w myśl założeń semiotyków, np. Iwanowa i Toporowa); J . S. W a s i l e w s k i , Semiotyczne badanie symboliki w etnologii, [w:] Metody etnologii, cz. I, Warszawa 1981, s. 142. Jeśli odmawiamy grom statusu elementu semiotycznego, to możemy, jak sądzę, przyjąć, że jest ona elementem quasisemiotycznym. Określenia tego uży­ wa Bajburin, stosując je do przedmiotów znajdujących się między faktami a zna­ kami, które w połączeniu z niektórymi systemami semiotycznymi (np. rytuałami) stają się znakami, gdy znajdują się poza nimi — rzeczami; A. K. B a j b u r i n , Siemioticzeskij status wieszczej i mifołogija, Sbornik Muzieja Antropologii i Etno­ grafii, vol. 37, Leningrad 1981, s. 216. 11 �ZACHOWANIA L U D Y C Z N E W K U L T U R A C H PASTERSKICH 175* nego znaczenia zachowań ludycznych nie byłaby pełna, gdyby pominąć pytania dotyczące genezy tej symboliki i mechanizmu jej powstawania, W świadomości współczesnych nam pasterzy mongolskich dość w y ­ raźnie jawi się wiedza o znaczeniu magicznym, jakie przypisywano za­ chowaniom ludycznym w przeszłości. W małym stopniu wypływa ona jednak ze znajomości ich symboliki i rozumienia treści. Decyduje o nich niemal wyłącznie dość powierz­ chowna — rzec by można — znajomość tradycji, powtarzanie informa­ cji o obserwowalnych zachowaniach przodków bez rozumienia ich głęb­ szego (ukrytego) sensu magicznego. Mongołowie wierzyli, że zachowania ludyczne wspomagają dobro w walce ze złem, (życie w walce ze śmier­ cią), jaka toczy się w naturze w okresie noworocznym, że ułatwiają re-kreację, są bodźcem dla rozwijającej się wiosną przyrody. Rozwese­ lając człowieka wpływały one jednocześnie na usposobienie bóstw i du­ chów opiekuńczych, od których zależna była — jak wierzono — ludzka egzystencja, dając obietnicę przeżycia, osiągnięcia upragnionych ko­ rzyści. Z magicznego znaczenia zachowań ludycznych (przede wszystkim: gier) wynikały ponadto ich związki z wróżbiarstwem. Na podstawie w y ­ ników gier określano bowiem najbliższą przyszłość. Istotne było przy tym nie tylko zajęte miejsce. Zwycięstwo mogło być bowiem mierzonew innych kategoriach. Weźmy za przykład gry w astragale (mong. sza9 i)- Ujmując rzecz generalnie, w Mongolii pocz. X X w. tej kości (po­ chodzącej z części goleniowych tylnych nóg owcy) przypisywano doś6 rozległą symbolikę. Część pasterzy widziała w niej symbol trwałości ży­ cia, płodności i mnogości, część — symbol pasterskiej gospodarki, inni porównywali ją do konia. Tak więc symbolizowała ona to wszystko, со» było istotne dla życia. Jak powiedział trafnie jeden z moich informato­ rów: „sam szagaj przedstawiał szczęście" . Zgodnie z symboliką przypisywaną astragalom, zwycięstwo — mie­ rzone liczbą zdobytych kości w grze — zapowiadało graczowi wszelką pomyślność, oczekiwany przez każdego pasterza liczebny wzrost stad i biologiczny rozwój rodziny. I m więcej zdobytych astragali, tym wyraź­ niejsza zapowiedź szczęśliwej przyszłości. Różne były przy t y m sposoby symboliczno-magicznego podziału szczęścia między grających. , Zależały one od rodzaju gry, ten zaś określany był przez jej r e g u ł y . O przypisywaniu niektórym formom zachowań ludycznych funkcji magicznych w przeszłości możemy też wnioskować — podobnie jak w przypadku symboliki — hipotetycznie, biorąc pod uwagę magiczneznaczenie przypisywane przez Mongołów występującym t u przedmiotom, zachowaniom i terminom, potwierdzone ogólnie dla kultury mongolskiej. a 12 13 1 8 M Informację tę zanotowałam O mongolskich golskie. Ich symbolika z. 1, s. 253-295. grach w г związki w a j m a k u wschodniogobijskim, 1980. k o ś c i p i s z ę w a r t y k u l e pt. Noworoczne gry monz magią, część I, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 27: 1983 b �176 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ Wiele pytań, jakie zadawałam podczas swoich badań, odnosiło się do sfery pragmatyki i dotyczyło postaw pasterzy wobec gier, zabaw, bajek, zagadek, tańca i in. oraz związanych z nimi wierzeń. Opis starałam się poszerzyć o informacje historyczne i materiał po­ równawczy, uwzględniając też różnice między Chałchasami i Ojratami (zachodnimi Mongołami). Najwięcej miejsca w swej pracy poświęciłam grom. Wynikało to przede wszystkim z ilości posiadanych materiałów, pochodzących z włas­ nych badań i literatury. Ilość informacji oddaje jednocześnie stopień po­ pularności gier. Gry mongolskie można podzielić na kilka grup w zależności od ro­ dzaju niesionych przez nie informacji i sposobu ich przekazywania oraz kontekstu czasowo-sytuacyjnego, z którym były związane. Wyraźnie odróżniają się przy tym, jak wspomniałam, gry wiosenne, w które za­ czynano grać w okresie noworocznym i gry letnio-jesienne, które inicjo­ wano w początku lata. Bogaty zestaw gier noworocznych tworzą przede wszystkim gry w kości, gry, w których używano specjalnych płytek (domino, chorlo, oldzij), oraz różnorodne gry planszowe (szachy, war­ caby, Ъида, badżij, dżirch i i n . ) . Do gier letnio-jesiennych należą nato­ miast różnego rodzaju gry ruchowe (cagaan mod , cagaan temeecech, czono tarwagacach i in.). Informacje przekazywane przez gry dotyczyły różnych sytuacji. „Mówiły" one o re-kreacji świata i podstaw życia, o toczącej się w na­ turze walce między życiem i śmiercią, o sytuacji przejścia, zmiany. Po­ dobne treści mogły być przekazywane w różny sposób. Np. walka między życiem a śmiercią mogła być treścią różnych gier planszowych, które z kolei operowały takimi działaniami, jak np. zbijanie pionów, blokowa­ nie, pogoń, zajmowanie jak największej przestrzeni na planszy i in. Informowały o niej także gry ruchowe. Do koncepcji stworzenia świata w symboliczny sposób nawiązywały niektóre gry w kości oraz takie gry, jak domino i chorlo. Symboliką zmiany operowały np. gry przed­ stawiające wyścigi, przy czym mogły to być zarówno gry planszowe, jak i ruchowe. Na podstawie dostępnych źródeł trudno dziś odtworzyć symboliczno-komunikacyjne znaczenie takich form, jak taniec (przy czym wy­ stępował on tylko u Ojratów, u Chałchasów natomiast zaniknął przed paroma wiekami), instrumenty muzyczne i muzyka w ogóle, różne for-, my ustnej twórczości, zabawy i in., jeśli przyjmiemy, że Mongołowie 14 15 1 1 bolika 1 5 O g r a c h p l a n s z o w y c h pisze w a r t y k u l e Noworoczne gry mongolskie. i związki z magią, część II, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 28: 1984, z. 2. Ich sym­ O m a g i c z n y c h f u n k c j a c h cagaan mod p i s z ę w a r t y k u l e Mongolskie widzenie świata i jego odbicie w grze cagaan mod, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 24: 1980, z. 1, s. 121-137. O j e j z n a c z e n i u s y m b o l i c z n o - k o m u n i k a c y j n y m — w a r t y k u l e z ł o ż o n y m do d r u k u w R e d a k c j i „ E t h n o l o g i i Polony". �ZACHOWANIA L U D Y C Z N E W K U L T U R A C H P A S T E R S K I C H 177 przypisywali je t y m formom. Pewne ślady wskazują natomiast wyraź­ nie na istnienie powiązań tego rodzaju zachowań z magią. Wynikały one przede wszystkim z przydawania magicznego znaczenia niektórym rodzajom ruchu, gestów, dźwięków i przedmiotów. Mam nadzieję, że przyjęty przeze mnie sposób interpretacji zacho­ wań ludycznych rzuci nowe światło na tę stosunkowo słabo zbadaną dziedzinę życia pasterzy mongolskich, pozwoli lepiej zrozumieć rolę, j a k ą odgrywały one w kulturze, wyjaśnić ich związki z kontekstem czasowo-sytuacyjnym, przede wszystkim zaś spojrzeć na nie jak na działalność nieprzypadkową, logicznie wkomponowaną w obrzęd lub inne wydarzenie, wspomagającą działania człowieka i pozwalającą mu wie­ rzyć, że może wpływać na ważne dla niego zdarzenia dziejące się nie­ jako poza nim, w szeroko pojmowanej naturze, że przekazując określone informacje za pośrednictwem zachowań ludycznych przyczynia się do trwania świata, wiecznego powtarzania się swej mityczno-legendarnej przeszłości. 12 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 e �