https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/39031384214c276443b5998370ea43b5.pdf 769be5810502b44b096e003ad5c67cd7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1213 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1119 Title A name given to the resource Katedra Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.184-188 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zambrzycka-Kunachowicz, Anna; Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KATEDRA ETNOGRAFII SŁOWIAN UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO Na aktualnych zainteresowaniach badawczych Katedry Etnografii Słowian UJ odcisnęły piętno trzy nurty badawcze o różnych orienta­ cjach metodologicznych: ewolucjonizm krytyczny, socjo-historyzm z me­ todą integralną i funkcjonalizm. Teoretyczne osiągnięcia w ramach tych nurtów zdominowały sposób wyjaśniania i interpretacji kultury ludo­ wej. Ich wpływ pozostał widoczny u wielu etnografów wywodzących się ze środowiska krakowskiego, w tym także wśród pracowników Katedry. Oddziaływanie ich, trudne dzisiaj do jednoznacznego określenia, utrzy­ muje się w atmosferze naukowej Katedry nawet wtedy, gdy zaczęto po­ szukiwać nowych sposobów widzenia etnografii. Dowodem na to może być zainteresowanie ewolucjonizmem krytycznym, a co za tym idzie — przypominanie i interpretacja jego dorobku teoretycznego. W przypadku socjo-historyzmu istotną wykładnią rozumienia procesu zmiany k u l t u ­ rowej pozostała dla etnografów sformułowana w nim kategoria „ k u l t u ­ ry tradycyjnej" i sposób ujmowania rzeczywistości. Poszukiwania skupiające się na przystosowaniu klasycznej teorii funkcjonalizmu dla potrzeb badań nad społeczeństwem polskim uczyni­ ły go użytecznym i stosowanym sposobem wyjaśniania. Zachodzące różnicowanie się postaw badawczych w etnografii, odpo­ wiadające wzrostowi wiedzy o kulturze, wynikało z faktu, że w dyscypli­ nach humanistycznych dzielących z etnografią wspólny przedmiot ba­ dań — kulturę — rozwinęły się analizy typu antropologicznego. To różnicowanie się i poszukiwanie nowych punktów widzenia, wspomaga-ne przez ogólnohumanistyczne dyskusje metodologiczne wywołane tzw. przełomem antypozytywistycznym, zmieniło też optykę zainteresowań części z pracowników Katedry. Zasadniczo nowe inspiracje znajdują oni w propozycjach semiologii, strukturalizmu i fenomenologii, ale także wraca się do wybranych prob­ lemów postawionych po raz pierwszy przez francuską szkołę antropo­ logii, socjologii i folklorystyki. Stąd zainteresowanie się w Katedrze te­ zami Maussa, A. van Gennepa i tymi partiami dorobku J. S. Bystronia, które poświęcone są kwestiom obyczajowości. Wynika z tego także i za­ kres pola badawczego, które stanowi to, co nazywa się zwyczajowo w etnografii kulturą duchową i społeczną czy dziedziną kultury, j a k ą �K A T E D R A E T N O G R A F I I SŁOWIAN U J 185 zajmuje SÍQ W równej mierze folklorystyka i etnografia. Kontynuuje się również linię zainteresowań przeobrażeniami społecznymi, co mieści się w nurcie polskiej myśli socjologicznej i etnograficznej. Tak zakreślone zainteresowania stanowią w Katedrze swoisty kom­ pleks badawczy, który bardziej szczegółowo został przedstawiony w dru­ giej części niniejszej informacji referującej indywidualne zainteresowa­ nia pracowników. Uprzedzając wrażenia czytelnika warto zasygnalizować, że o ile wcześniej można było mówić o dość jednolitym ukierunkowaniu meto­ dologicznym, o tyle obecnie podstawy badawcze pracowników Katedry są raczej ciążeniem w pewnym kierunku epistemologicznym. Wykorzy­ stywanie w analizach różnych punktów widzenia zgodne jest z tendencją powszechnie obecnie panującą w humanistyce. 1. M e c h a n i z m y m y ś l e n i a t y p u l u d o w e g o . Rzeczywis­ tość kulturową Polski tworzą trzy dopełniające i przenikające się sfery kultury. Kultura „wysoka", „kultura popularna" oraz elementy kultu­ ry ludowej. Wszystkie te trzy sfery ulegają silnemu naciskowi mecha­ nizmów działania kultury masowej. Znane z modelowych socjologicz­ nych opisów sposoby funkcjonowania kultury masowej nie wyczerpują problemu. Możliwe są etnologiczne interpretacje kulturowej rzeczywistoś­ ci Polski, jeżeli uzna się, że etnologia wskazuje na to, co w kulturze sym­ bolicznej ma charakter utrwalony i trudno zmienny. Odkrywa się w ó w ­ czas mechanizmy folkloryzacji, mitologizacji i petryfikacji zjawisk k u l ­ turowych i poszukuje się matryc strukturalizujących ludzkie myślenie. Przedmiotem analizy są w tym przypadku następujące zjawiska o l u ­ dowym pochodzeniu wyliczone tu przykładowo: formy pobożności ludo­ wej, ludowe apokryfy, zagadnienia tzw. „hagiografii świeckiej" i mito­ logii narodowej, kicz i sztuka, relacje i plotki o zdarzeniach niecodzien­ nych, popularne teksty profetyczne. Ramy metodologiczne interpretacji takich zjawisk wyznaczają w spo­ sób dopełniający osiągnięcia koncepcji semiotyczno-strukturalnych i fe­ nomenologiczne metody badań nad kulturą. Badania nad wymienioną wyżej problematyką prowadzą w Kated­ rze dr Czesław Robotycki i mgr Zbigniew Fijak. W latach 1980-1982 zgromadzono materiał zebrany w czasie badań terenowych oraz przepro­ wadzono kwerendę archiwalną. Materiał ten będzie podstawą pracy doktorskiej mgr Zbigniewa Fijaka i habilitacyjnej dr C z e s ł a w a Robotyckiego, które zostaną ukończone w 1986 r. 2. K u l t u r o w y w y r a z w i ę z i s p o ł e с z n e j."Myślą przewod­ nią w podjętej pracy jest teza, iż środowisko mieszkalne członków zbio­ rowości terytorialnej jest zamieszkiwana przez nich — zorganizowana społecznie i kulturowo — przestrzeń, współmieszkańcy, z którymi łączą każdego z nich różnorodne styczności społeczne, oraz właściwe tej zbio­ rowości symboliczne wyznaczniki jej przestrzennej i społecznej tożsa­ mości. Więź z własną wsią realizuje się na dwóch poziomach. Najbliż- �186 ANNA Z A M B R Z Y C K A - K U N A C H O W I C Z , CZESŁAW R O B O T Y C K I sze otoczenie doświadczane jest w dniu codziennym, w bezpośrednich, osobistych kontaktach twarzą w twarz. Więź z całą zbiorowością opiera się na pewnych wyobrażeniach wspólnoty i przeświadczeniach o przy­ należności do niej razem z innymi współmieszkańcami. Temat realizowany jest przez dr Teresę Dobrowolską od 1976 r. w ra­ mach problemu węzłowego 11.1 „Kultura narodowa, jej rozwój i per­ cepcja". Ukończenie pracy przewidzianej jako rozprawa habilitacyjna zaplanowano na 1984 r. Podstawę źródłową stanowią materiały zebrane w trakcie badań •etnograficznych prowadzonych we wsiach Beskidu Śląskiego: Koniako­ wie, Jaworzynce i Istebnej ze szczególnym uwzględnieniem tej ostat­ niej. 3. S y m b o l i c z n y a s p e k t k u l t u r y ludowej. Kultu­ r o w a f u n k c j a d a r u . Podjętym rozważaniom towarzyszy przeko­ nanie, iż uniwersalnym atrybutem życia ludzkiego jest wręczanie darów. Dar włączony w różne systemy kulturowe trwa w historii i jest obecny hez względu na terytorium i czas. Uniwersalność „darzenia się" wielo­ krotnie stwierdzana przez etnologów skłania do poszukiwania istoty tego zjawiska. Ustalenie owego znaczenia może nastąpić poprzez określenie waloru symbolicznego daru. Spośród wszystkich możliwych sytuacji, w których następuje darzenie się, wybrano do analizy sytuacje obrzę­ dowe, gdyż szczególnie wtedy czynności ludzkie nabierają wartości symholu. Obrzęd bowiem traktować można jako sposób komunikowania treś­ ci światopoglądowych o szczególnej randze społecznej. Temat realizowany jest przez zespół: doc. dr hab. Annę Zambrzyck:ą-Kunachowicz, dr Małgorzatę Maj i mgr Różę Godulę w ramach prob­ lemu węzłowego 11.1 „Polska kultura narodowa, jej rozwój i percepcja". Prace rozpoczęto w 1982 г., ukończenie przewidziane jest w 1987 r. W' 1982 r. przygotowana została przez dr Małgorzatę Maj rozprawa doktorska poświęcona znaczeniu daru w obrzędzie przejścia, jakim jest wesele. Dar odgrywa w jego strukturze naczelną rolę, gdyż jest podsta­ wowym działaniem porządkującym i scalającym sprzeczności powstałe przy zmianie stanu społecznego. W przygotowaniu pozostaje opracowanie poświęcone znaczeniu „da­ rzenia się" w obrzędach towarzyszących zimowemu przesileniu dnia z no­ cą oraz starego i nowego roku. Autorką pracy, ukończonej w 1984 г., jest mgr Róża Godula. Dr Małgorzata Maj z kolei poddaje analizie zna­ czenie daru w obrzędach cyklu wiosennego. Na rok 1987 przewidziane jest przygotowanie rozprawy poświęconej obrzędowej wymianie darów w polskiej kulturze ludowej. Podstawę źródłową stanowią informacje zawarte w publikacjach etnograficznych oraz materiały uzyskane w trakcie prowadzonych badań terenowych. 4. G o s p o d a r o w a n i e w społecznościach wiejskich. Typy ethosu gospodarczego. Przedmiotem zainteresowania ł typy ethosu gospodarczego na wsi polskiej w X I X i X X w. Autor zaS£ �K A T E D R A E T N O G R A F I I SŁOWIAN U J 187 kładą, iż nie istnieje odrębna klasa faktów ekonomicznych. Proces gospo­ darczy to efekt nie tylko> zbiorowej świadomości, ale i nieświadomości. Nie da się więc wyjaśnić wyłącznie przez zastosowanie kryteriów racjo­ nalności, jakie oferuje ekonomia polityczna. Na gospodarowanie składa­ ją się aspekty różnorakich zachowań kulturowych. Ethos gospodarczy, będący integralną częścią kultury, współokreśla w nader istotnym stop­ niu cały ethos, sposób życia, a więc szeroki zakres zjawisk kulturo­ wych. Temat realizowany jest przez dr Zbigniewa Białego. Ukończenie pracy — 1984 r. Podstawę opracowania stanowią dane zawarte w literaturze etnograJicznej oraz materiały zebrane w czasie badań terenowych prowadzonych przez autora i studentów Katedry Etnografii Słowian UJ. 5. M o d e l ś w i a t a j a k o w i z j a r z e c z y w i s t o ś c i i z b i ó r programów dla k o l e k t y w ó w i j e d n o s t e k . Centralnym zagadnieniem w podjętych rozważaniach są składowe modelu świata i ich funkcjonowanie. Przyjęto rozpatrywanie szeroko pojętego świato­ poglądu, powiązanych z nim systemów wartości oraz zbiór programów zachowań, które wchodzą następnie w fazę realizacji. Dynamika modelu polega na sprzężeniach zwrotnych między wymienionymi blokami. Rea­ lizacji podlegają wybrane programy zachowań. Opracowanie to trakto­ wane jest jako pierwszy krok ku zbudowaniu modelu adekwatnego w stosunku do rzeczywistości kulturowej. Temat realizowany jest przez dr Zbigniewa Białego oraz dwu pra­ cowników Instytutu Filozofii UJ. Ukończenie pracy — 1983 r. Problem kultury l u d y c z n e j na p r z y k ł a d z i e za­ b a w e k l u d o w y c h . Celem rozprawy jest określenie istoty ludyzmu, a poprzez nią odkrycie znaczenia i miejsca zabawki w kulturze. Dla rozwiązania tego zagadnienia uwzględnione zostaną różne punkty w i ­ dzenia, jak np. historyczny czy funkcjonalny, które w dalszych rozwa­ żaniach pozwala na sformułowanie wniosków syntetycznych. Analizą ° b j ę t y zostanie europejski krąg kulturowy ze szczególnym uwzględnie­ niem Polski. Temat powyższy realizuje w ramach przewodu habilitacyjnego dr Jan Bujak. Termin ukończenia pracy — 1984 r. Bazę źródłową stanowią informacje uzyskane z literatury przedmio­ t u (w skali europejskiej), poprzez kwerendę polskich archiwów, zbio­ rów muzealnych oraz badania terenowe. 7. I d e n t y f i k a c j a k u l t u r o w a g r u p e t n i c z n y c h . G r u ­ p a C y g a n ó w p o l s k i c h . Założeniem podjętej pracy jest sformuło­ wanie zespołu twierdzeń i ich weryfikacji dotyczących relacji zachodzą­ cych między kulturą mniejszości etnicznych a kulturą społeczeństwa, którego stanowią one część. Sformułowane sądy zostaną zweryfikowane na drodze analizy faktów dotyczących wybranej grupy etnicznej, jaką stanowią Cyganie. �188 ANNA Z A M B H Z Y C K A - K U N A C H O W I C Z , CZESŁAW R O B O T Y C K I Szczególnym przedmiotem zainteresowania będą formy przejawiania się dystansów etnicznych w postaci stereotypizacji własnej i obcej k u l ­ tury, stopnia asymilacji Cyganów ze społeczeństwem polskim. Temat podjęty został w 1982 r. przez mgr Andrzeja Mirgę pozosta­ jącego w kontaktach z dr. Lechem Mrozem z Uniwersytetu Warszaw­ skiego, a ukończony zostanie w 1990 r. Przedmiotem zainteresowania autora są Cyganie mieszkający w K r a ­ kowie i wsiach karpackich. W tym środowisku prowadzone są badania. Ponadto wykorzystane zostaną materiały archiwalne. 8. A t l a s K u l t u r y L u d o w e j K a r p a t . W przygotowywa­ nym atlasie przyjęto często formułowaną tezę, że teren Karpat ze wzglę­ du na swoją odrębność geograficzną, przeszłość osadniczą, kontakty kulturowe, sposób gospodarowania stanowi region wyróżniający się swoi­ stym zespołem elementów kulturowych. W kartogramach ujęte zostaną wybrane elementy kultury społecznej i duchowej, które pozwolą na ukazanie, jakie spośród nich spotykane są na terenie całej Polski, k t ó r e są specyficzne dla Karpat, oraz tých, które wskazują na istnienie podregionów. W opracowaniu, którego część stanowić będą kartogramy, przedsta­ wiona zostanie analiza zawierająca ocenę czynników sprawiających, iż Karpaty można określić jako region wyróżniający się swoistymi cecha-* mi kultury ludowej. Prace nad przygotowaniem atlasu, którymi kieruje prof, dr Jadwiga Klimaszewska, prowadzone były w latach 1961-1965, 1977-1979 oraz w 1983 r. Zostaną one ukończone w 1986 r. 8. P r o c e s z m i a n k u l t u r o w y c h w s p o ł e c z e ń s t w a c h m u z u ł m a ń s k i c h . Celem realizowanych prac jest określenie zmian następujących w świecie muzułmańskim pod wpływem kontaktów k u l ­ turowych następujących zarówno w okresie polityki kolonialnej, jak i współczesnych. Odchodzenie od tradycyjnych wzorów kulturowych, kierunki tego typu przemian analizowane będą na przykładzie sposo­ bów gospodarowania i życia codziennego wsi i miast muzułmańskich. Problematykę tę realizuje doc. dr hab. Leszek Dzięgiel, który w roku 1981 opublikował pracę habilitacyjną poświęconą tematowi: Wieś współ­ czesnego Kurdystanu irackiego u progu modernizacji. Mgr Andrzej Romanowski w 1982 r. podjął rozważania nad sposo­ bami wartościowania i organizacji przestrzeni mieszkalnej w środowisku miejskim Iraku. Praca doktorska na ten temat zostanie ukończona w 1986 r. Bazę źródłową stanowią informacje zaczerpnięte z publikowanych prac oraz materiały zebrane w trakcie badań prowadzonych w Iraku przez zespół ,,Miastoprojektu" z Krakowa. Opracowali: Anna Zambrzycka-Kunachowicz i Czesław Robotycki �