https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ccc6cf18cc344e91be2ad935100bded8.pdf 1cd0d8e5675ed93610d1e0a86fba0723 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:746 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:687 Title A name given to the resource Typologia ruchów społecznych wśród ludów pierwotnych / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.115-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nowicka, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1 EWA NOWICKA T Y P O L O G I A RUCHÓW S P O Ł E C Z N Y C H WŠRÓD L U D Ó W PIERWOTNYCH K i l k a dziesięcioleci trwają już badania n a d r u c h a m i społecznymi s t a ­ nowiącymi reakcję p o d b i j a n y c h i p o d b i t y c h ludów p r y m i t y w n y c h n a d o ­ minację polityczną białego człowieka i k u l t u r o w y k o n t a k t . D o tej k a t e ­ gorii włączane są t a k i e r u c h y , j a k Taniec Duchów, p e j o t y z m czy shak e r y z m wśród I n d i a n A m e r y k i Północnej, „kulty cargo" i r u c h Paliau'a czy Masinga w Melanezji oraz w i e l e półpolitycznych i r e l i g i j n y c h ruchów w Czarnej A f r y c e . Znaczną część r e f l e k s j i teoretycznej n a temat tego zespołu zjawisk stanowią rozważania typologiczne. Sądzę, że t y p o l o g i a l u b klasyfikacja jest w w y p a d k u badanych t u ruchów społecznych szcze­ gólnie ważna i n i e s t a n o w i j e d y n i e procedury o charakterze f o r m a l n y m . Pozwala n a t o m i a s t n a w p r o w a d z e n i e porządku do ogromnej masy zróż­ nicowanego materiału faktograficznego, a co za t y m idzie, s t a n o w i za­ bieg konieczny dla z i n t e r p r e t o w a n i a i wyjaśnienia badanych ruchów. Niniejszy artykuł poświęcony jest sprawozdaniu z niektórych n a j ­ ważniejszych prób k l a s y f i k a c j i ruchów społecznych w y m i e n i o n e j k a t e ­ gorii oraz przedstawieniu własnej propozycji a u t o r k i . Ostatnia część artykułu zawiera zespół hipotez ujmujących pewne zasadnicze zależności ogólne. Służą one wyjaśnieniu f a k t u p o j a w i a n i a się w określonych w a ­ r u n k a c h określonych typów ruchów. W l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u s p o t y k a m y prace poświęcone specjalnie t y ­ pologii ruchów oraz u w a g i typologiczne czynione n a marginesie szczegó­ łowych badań n a d w y b r a n y m i r u c h a m i . N a ogół b o w i e m badacze, którzy z a j m o w a l i się k o n k r e t n y m i p r z y p a d k a m i ruchów społecznych, starali się umieścić badany przez siebie r u c h n a szerszym tle, znajdując dla n i e ­ go miejsce w t y p o l o g i i ruchów społecznych w ogóle l u b t y p o l o g i i p e w ­ nej węższej k a t e g o r i i ruchów społecznych. Wszystkie te typologie mają swe w a d y i zalety; przyjmują b o w i e m za k r y t e r i u m zjawiska n i e zawsze równie istotne. �IKi EWA NOWICKA PRZEGLĄD TYPOLOGII Przegląd prób k l a s y f i k o w a n i a ruchów społecznych zaczynam od p r o ­ pozycji operujących najbardziej ogólnymi i n a j m n i e j sprecyzowanymi kryteriami. Typologie m i l l e n a r y z m u Kategoria ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h n i e p o k r y w a się z interesują­ cą m n i e kategorią ruchów stanowiących reakcję na dominację europej­ ską i k o n t a k t k u l t u r o w y , gdyż n i e wszystkie z n i c h mają ideologie m i l ­ lenarystyczne. Typologia ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h odnosi się więc j e d y n i e do części o m a w i a n y c h t u ruchów, t a k i c h j a k „kulty cargo" czy Taniec Duchów. 1 George Shepperson wyróżnia d w a t y p y m i l l e n a r y z m u : p r e m i l l e n a r y z m (premillennialism) i p o s t m i l l e n a r y z m (postmillennialism). P r e m i l l e n a r y z m , j a k pisze Shepperson, t o w i a r a w przyjście zbawcy przed osta­ teczną radykalną przemianą świata. Ideologie te głoszą zasadniczy pesy­ m i z m i b r a k w i a r y w możliwości wpływu człowieka na rzeczywistość oraz wiarę, że przemiana świata może się odbyć jedynie n a drodze k a t a ­ k l i z m u . P o s t m i l l e n a r y z m natomiast głosi, że m i l l e n i u m nadejdzie n a j p i e r w j a k o następstwo istniejących, i m m a n e n t n y c h w świecie i działających już czynników, a przybycie zbawcy nastąpi na końcu tego procesu . 2 Koncepcja Sheppersona, choć budzić może szereg zastrzeżeń, wnosi j e d n a k bardzo istotne zróżnicowanie do k a t e g o r i i ruchów m i l l e n a r y s t y c z ­ n y c h . Jej k r y t e r i u m stanowi sposób organizowania ludzkiego działania w oparciu o zakładany obraz przyszłości. Podobnie k l a s y f i k u j e m i l l e n a r y z m Y o n i n a T a l m o n wyróżniając jego f o r m y : 1) aktywistyczną i agre­ sywną oraz 2) bierną i niegwałtowną. M i l l e n a r y z m a k t y w i s t y c z n y p r o ­ wadzi do bohaterskiego działania — j a k pisze autorka — w przeświad­ czeniu, że działa się „ w imię Boże". D r u g i t y p m i l l e n a r y z m u polega na b i e r n y m czekaniu n a cud i p r z y g o t o w a n i u się do niego . 3 T o samo rozróżnienie w p r o w a d z a Według 1 Normana Cohna Peter Worsley, gdy pisze o m i l l e - „millenaryzm obejmuje wszystkie ruchy społeczne i n s p i r o w a n e p r z e z ideę z b a w i e n i a : a) totalnego, b) zbiorowego, c) ziemskiego, d) b l i ­ skiego, N. e) dokonanego С o h n, Millenarian Study, 2 przy pomocy Millenarism: Movements, [w:] Millenial czynników its uważanych Bearing Dreams on the in Action, za nadprzyrodzone". Comparative Essays in Study of Comparative r e d . S y l v i a L . T h r u p p , the H a g u e , 1962, s. 31-43. G. Millenial 3 Medieval Y. Shepperson, Dreams..., Talmon, The Comparative Study of Millenarian Movements, [w:] s. 44. Millenarian t. 7: 1966, n r 2, s. 166-172. Movements, „Archive Européenne des Sociologie", �TYPOLOGIA RUCHÓW 117 SPOŁECZNYCH narystycznych ruchach a k t y w i s t y c z n y c h (activistic) i pasywistycznych (passivistic). D o pierwszej k a t e g o r i i zalicza on „kulty cargo" i Taniec Duchów, do drugiej zaś takie chrześcijańskie sekty, j a k świadkowie J e ­ h o w y . A k t y w i s t y c z n e r u c h y operują wizją bliskiej i r a d y k a l n e j p r z e m i a ­ n y świata, natomiast r u c h y pasywistyczne umieszczają przemianę świa­ ta w odległej i nieokreślonej przyszłości . E. J . Hobsbawm nawiązuje do t y c h samych rozróżnień poszukując określenia badanej przez niego k a t e g o r i i ruchów „archaicznych" l u b „prymitywnych". Ruchy archaiczne rozkładają się, jego zdaniem, na ska­ l i od m i l l e n a r y s t y c z n y c h i całkowicie b i e r n y c h do a k t y w n y c h i p o l i t y c z ­ n y c h . Wśród ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h są jednak zarówno r u c h y b i e r ­ ne, które Hobsbawm nazywa czysto l u b p r a w d z i w i e m i l l e n a r y s t y c z n y m i , j a k i takie, które posiadają pewne cechy ruchów politycznych. Natomiast r u c h y polityczne różnią się t y m od m i l l e n a r y s t y c z n y c h , że posiadają szczegółową koncepcję dróg przemiany świata . H o b s b a w m zauważa t u podstawową różnicę, którą pominął Shepperson, gdy włączył do jednej k a t e g o r i i ruchów zarówno k o m u n i z m , j a k i średniowieczny europejski chiliazm. Większość ruchów z w a n y c h przez Hobsbawma p r y m i t y w n y m i zajmuje miejsce pośrednie n a skali o d m i l l e n a r y z m u do p o l i t y k i . Jedne z t y c h ruchów są w m n i e j s z y m s t o p n i u polityczne, zawierają więcej m i l ­ l e n a r y z m u , inne więcej elementów politycznych. Ogólna tendencja w y ­ gląda istotnie w t e n sposób, że i m m n i e j w d a n y m r u c h u m i l l e n a r y z m u , t y m więcej elementów p o l i t y c z n y c h i odwrotnie. N i e znaczy t o jednak, że w ruchach, które mają millenarystyczną ideę rozwiniętą w sposób klasyczny, n i e mogą się pojawić elementy działań p o l i t y c z n y c h . Przykła­ dem takiego współwystępowania cech są „kulty cargo", w których, obok klasycznie millenarystycznej ideologii głoszącej natychmiastową i cał­ kowitą przemianę, rozwijały się półpolityczne działania, takie j a k w r o ­ gie wystąpienia przeciwko Białym, niszczenie e t y k i e t na towarach e u r o ­ pejskich, żądania wyższych płac l u b obniżenia cen. Hobsbawm t w i e r d z i , że t y p o w e r u c h y millenarystyczne mają charakter całkowicie b i e r n y . Spotykamy jednak millenarystyczne r u c h y a k t y w n e , t a k i e j a k „kulty cargo" czy Taniec Duchów. Ruchy te oczekują nadejścia ery m i l l e n i u m w bliskiej przyszłości, n i e mieszczą się więc w schemacie Hobsbawma, dla którego klasyczny m i l l e n a r y z m polega na oczekiwaniu r a d y k a l n e j przemiany świata w odległej przyszłości. 4 5 Wszystkie t e typologie pokreślają ważne zróżnicowanie w i z j i prze­ m i a n świata oraz postaw związanych z t y m i w i z j a m i . Należy stwierdzić, 4 nesia, P . W o r s l e y , The Trumpet L o n d o n 1957, s. 12. Shall Sound, a Study of "cargo" E . J . H o b s b a w m , Primitive Rebels, Studies in Archaic Movements in the XIX and XXth Centuries, M a n c h e s t e r 1959. 5 Cult Forms in Mela­ of Social �118 EWA NOWICKA że wszystkie r u c h y millenarystyczne powstałe j a k o reakcja ludów p i e r ­ w o t n y c h n a k o n t a k t z europejskim społeczeństwem — np. „kulty cargo". Taniec Duchów czy wczesny shakeryzm — mają c h a r a k t e r p r e m i l l e n a r y styczny, a k t y w i s t y c z n y . Typologia ruchów stanowiących reakcję na zderzenie k u l t u r V i t t o r i o L a n t e r n a r i proponuje prostą dwudzielną typologię ruchów będących reakcją podbitego społeczeństwa n a zderzenie k u l t u r o w e . W y ­ różnia on d w a t y p y reakcji ludów p i e r w o t n y c h na k o n t a k t z kulturą europejską, biorąc pod uwagę przede w s z y s t k i m cechy ideologii i i c h związek ze społeczną sytuacją oraz f o r m y społecznego działania wypły­ wające z danej ideologii. Te d w a t y p y reakcji na zderzenie k u l t u r w y ­ znaczają d w a t y p y ruchów społecznych. Za materiał do i c h wyróżnienia służą L a n t e r n a r i emu r u c h y społeczne I n d i a n A m e r y k i Północnej. W y ­ odrębnione t y p y ruchów L a n t e r n a r i wiąże z d w i e m a h i s t o r y c z n y m i f a ­ zami k o n t a k t u p o d b i t y c h ludów z kulturą europejską, tworząc t y m sa­ m y m typologię historyczną. Omówię teraz t e d w a t y p y ruchów zbiera­ jąc rozproszone w książce Lanternariego u w a g i na t e n t e m a t i dążąc do stworzenia z n i c h zwartego obrazu poglądów a u t o r a . 6 Pierwszy t y p to a k t y w n y r u c h separatystyczny i r e w i w a l i s t y c z n y 0 ideologii n a t y w i s t y e z n e j świadomie l u b półświadomie inspirujący o t w a r t y b u n t . Postawy w t y m t y p i e ruchów mają Charakter r e w o l u c y j ­ n y , a n a t y w i z m wyraża kulturową nostalgię ginącego społeczeństwa. T a k i charakter mają, zdaniem Lanternariego, r u c h y społeczne pierwszego okresu kontaktów międzykulturowych. D o tego t y p u autor zalicza Taniec Duchów inspirujący rewoltę Siouxów, Taniec Proroka (Prophet Dance) w r a z z jego linią rozwojową do Tańca S n u (Dream Dance) u I n d i a n K l a ­ m a t h , linię rozwojową o d k u l t u d o m u podziemnego do k u l t u b o l e - m a r u w środkowej K a l i f o r n i i , b u n t k i e r o w a n y przez p r o r o k a Isatai wśród K o manczów, p r o f e t y z m Tenskwatawy oraz działalność Smohalli i niezna­ nego p r o r o k a Delawarów inspirującego o t w a r t e powstanie. Wspólną ce­ chą t y c h w s z y s t k i c h ruchów jest profetyczny p r o g r a m odnowy prze­ szłości po u p r z e d n i m wypędzeniu l u b zniszczeniu Białych. D r u g i t y p ruchów społecznych będących reakcją na zderzenie k u l t u r charakteryzujący d r u g i etap kontaktów międzykulturowych cechuje się p r o g r a m e m pokojowego współżycia ze społeczeństwem Białych, głosząc raczej adaptację p e w n y c h elementów k u l t u r y europejskiej niż konser­ w a t y w n y powrót do przeszłości. Ruchy t e propagują r e f o r m i s t y c z n y 1 adaptacyjny n a t y w i z m , a n a w e t symbiozę ze społeczeństwem Białych. 6 1962. V. L a n t e r n a r i , Les mouvements reügieux des peuples opprimés, Paris �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH 119 Dąży się j e d y n i e w i c h ramach do a u t o n o m i i k u l t u r o w e j i r e l i g i j n e j . D o tej k a t e g o r i i ruchów L a n t e r n a r i włącza shakeryzm, religię irokezką p r o ­ r o k a Handsome Lake, pejotyzm, k u l t p r o r o k a K o l a s k i n a i Taniec S n u I n d i a n Menominee. Wszystkie te r u c h y łączy b r a k silnie emocjonalnego stosunku do przeszłości, t a k charakterystycznego dla poprzedniego h i s t o ­ rycznego t y p u r e a k c j i na zderzenie k u l t u r o w e . Nostalgię zastępuje choć­ b y częściowa akceptacja k u l t u r y Białych. L a n t e r n a r i stwierdza zasadni­ czą zbieżność t e j k a t e g o r i i z t y p e m ruchów r e f o r m i s t y c z n y c h wyróżnio­ n y c h przez Freda Vogeta. Z d a n i e m Lanternariego niektóre z n i c h roz­ wijały się jednocześnie z r u c h a m i t y p o w y m i dla wcześniejszego etapu kontaktu. Zasadniczą zmianę w postawach, która powoduje w d a n y m społeczeń­ s t w i e odejście od pierwszego' t y p u ruchów i zwrócenie się k u r u c h o m t y ­ p u drugiego, L a n t e r n a r i przypisuje wpływowi następujących czynników: a) ciągła i n t e n s y f i k a c j a kontaktów z Białymi wywołała wzrastające p o ­ żądanie dóbr człowieka białego, a co za t y m idzie, a k t y w n e dążenie do ich zdobycia. Przyczyniło się t o do przyspieszenia procesu a k u l t u r a c j i , gdyż elementy k u l t u r y europejskiej zaczęto chętniej przejmować; b) chrześcijaństwo uważane za źródło potęgi Białych zaczęto traktować jako religię godną przyjęcia. Postawa ta znajduje w y r a z w r e l i g i j n y m s y n kretyzmie. Do t y p o l o g i i Lanternariego zgłosić można szereg zastrzeżeń. Miesza on cechy psychologiczne i ideologiczne nie próbując n a w e t sprecyzować kryteriów swego podziału. Chodzi m u zresztą przypuszczalnie o zasygna­ l i z o w a n i e dwóch postaw: postawy p r o t e s t u i postawy adaptacji, wyraża­ jących się w formach r e l i g i j n y c h i organizacyjnych. T a k t r a k t o w a n a t y ­ pologia Lanternariego jest cenna i inspirująca. Zakres zauważonych przez L a n t e r n a r i e g o czynników wpływających na zmianę zasadniczych postaw jest bardzo wąski. Rozważania tego autora mogą być w y k o r z y s t a n e j e d y n i e po i c h spre­ c y z o w a n i u i uzupełnieniu, a także po u j a w n i e n i u u k r y t y c h kryteriów. Z podobnych co L a n t e r n a r i założeń w y c h o d z i M a r i a n W . S m i t h , któ­ ra w ramach ruchów będących reakcją n a dominację społeczną wyróż­ n i a r u c h y w o j o w n i c z e i n i e w o j o w n i c z e . R u c h y te, j e j zdaniem, związa­ ne są z cechami k u l t u r , w których powstają, bardziej niż z w a r u n k a m i samego k o n t a k t u , j a k t o próbował dowieść L a n t e r n a r i . M o i m zdaniem t y p k u l t u r y , j a k i w a r u n k i k o n t a k t u społeczno-kulturowego są dla w y ­ jaśnienia różnic w reakcjach społeczeństwa podbitego na dominację istot­ ne i niezbędne. 7 7 M . W. Smith, Toward n r 1, s. 8-12, oraz n r 2, s. 25-28. a Classification of Cult Movements, " M a n " , t. 59:1959 �EWA NOWICKA Typologia Freda Vogeta Idąc po tej samej l i n i i r o z u m o w a n i a co L a n t e r n a r i i S m i t h , Voget wyróżnia trzy t y p y ruchów n a t y w i s t y c z n y c h (pod m i a n e m ruchów n a t y w i s t y c z n y c h ujmując, j a k się zdaje, wszystkie r u c h y stanowiące reakcję na k o n t a k t k u l t u r i dominację polityczną): a) n a t y w i z m b i e r n y , b) n a t y w i z m dynamiczny i c) n a t y w i z m r e f o r m i s t y c z n y (reformative). N a t y ­ w i z m b i e r n y ma charakter zamknięty, n i e t w o r z y n o w y c h f o r m k u l t u r o ­ w y c h , wyrażając przede w s z y s t k i m apatię. N a t y w i z m dynamiczny jest a k t y w n y i wyraża „kulturowy p u r y z m " , t o znaczy dążenie do u t r w a l e ­ n i a istniejących f o r m t r a d y c y j n e j k u l t u r y . Reformistyczny natywizm wyraża natomiast postawę adaptacji i akomodacji. Voget d e f i n i u j e go następująco: „...reformistyczny n a t y w i z m jest względnie świadomym dą­ żeniem ze s t r o n y podporządkowanej g r u p y do osiągnięcia osobistej i spo­ łecznej reintegracji poprzez selektywne odrzucenie, modyfikację i s y n ­ tezę zarazem t r a d y c y j n y c h i obcych (dominujących) k u l t u r o w y c h k o m ­ ponentów" . N a t y w i z m reformistyczny w odróżnieniu od wymienionego n a t y w i z m u biernego i dynamicznego r o d z i wśród l u d u , który r u c h t a k i t w o r z y , świadomość odrębności i wartości własnej k u l t u r y , budząc zara­ zem refleksję na temat k u l t u r y obcej. Jest on procesem twórczym, gdyż w y m a g a a k t y w n e g o t w o r z e n i a n o w y c h f o r m i k r y t y c z n e j oceny prze­ szłości, koniecznej w sytuacji k o n t a k t u z obcą kulturą i dominującym społeczeństwem. Procesu tego dokonali, j a k pisze Voget, Indianie A m e ­ r y k i Północnej poprzez t a k i e r u c h y społeczne, j a k pejotyzm, shakeryzm i k u l t proroka Handsome Lake. Voget pisze: „Ruchy reformistyczne w y ­ rażają powszechną tendencję do widzenia życia j e d n o s t k i i g r u p y w sta­ nie fizycznego i moralnego k r y z y s u , do i n t e r p r e t o w a n i a i c h bezpośred­ niego d o b r o b y t u i przyszłych potrzeb j a k o zależnych od akceptacji obja­ wionego doświadczenia l u b charyzmatycznego p r o g r a m u przekraczające­ go zwykłe życiowe oczekiwania i regenerującego zdrowie, osobowość i stosunki społeczne w ogóle" . Vogeta interesowały głównie r u c h y r e ­ formistyczne i i m właśnie poświęcił całe swe w n i k l i w e rozważania, m a r ­ ginesowo j e d y n i e wspominając o pozostałych dwóch t y p a c h : dynamicz­ n y m i b i e r n y m . Ogromne znaczenie m a jednak spostrzeżenie przez niego zasadniczych podobieństw między t a k i m i r u c h a m i , j a k pejotyzm, sha­ k e r y z m i r e l i g i a Handsome Lake, oraz włączenie i c h do jednej k a t e g o r i i ruchów reformistycznych. Voget dokonuje t y m samym istotnego u p o ­ rządkowania ruchów społecznych I n d i a n A m e r y k i Północnej, do i n n e j k a t e g o r i i zaliczając Taniec Duchów, a do innej reformistyczny p e j o t y z m . 8 9 F . W. V o g e t , The American Indian in Transition: Reformation modation, " A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i s t " , t. 58:1967 n r 2, s. 250. о V o g e t , op. cit., s. 252. 8 and Acco­ �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH Kontynuując myśl Vogeta, Simone C l e m h o u t dokonuje ważnego po­ działu ruchów r e f o r m i s t y c z n y c h na agresywne i n i e a g r e s y w n e . U w a g i typologiczne Vogeta są ważne n i e t y l k o w odniesieniu do analizy r u ­ chów powstających wśród I n d i a n , lecz mają one wartość uniwersalną. Zostaną one wykorzystane w dalszych częściach tego artykułu. 10 Typologia Simpsona G. E. Simpson uznaje interesujące nas r u c h y za sposoby przystoso­ w a n i a do sytuacji n i s k i e j pozycji społecznej, wynikającej ze społecznego i politycznego podporządkowania. Wyróżnia on t r z y t y p y tego przysto­ sowania, które znajdują odzwierciedlenie w trzech typach ruchów. P r z y ­ stosowanie do sytuacji podporządkowania może odbywać się poprzez: a) akceptację, b) agresję l u b c) u n i k a n i e . Stosując tę typologię do analizy ruchów wśród ludności murzyńskiej n a Jamajce, stanowiących reakcję na dominację, wyróżnił całą skalę typów, w których w y m i e n i o n e t r z y możliwości przystosowania mieszają się, choć zawsze któraś z n i c h w p e w n y m stopniu dominuje nad i n n y m i . n Typologię Simpsona uznać można raczej za w y l i c z e n i e k i l k u czę­ stych postaw i zespołów postaw, j a k i e występują w łonie g r u p podpo­ rządkowanych i wyrażających się w ruchach społecznych. Pod j e d n y m względem typologia Simpsona przedstawia dla n i n i e j ­ szych rozważań niewątpliwą wartość; świadomie m i a n o w i c i e p r z y j m u j e za swe naczelne k r y t e r i u m t y p reakcji psychospołecznych członków d a ­ nego r u c h u . Jest t o jedyna, j a k się zdaje, t y p o l o g i a opierająca się przede w s z y s t k i m na k r y t e r i u m psychologicznym, inne cechy ruchów traktują­ ca j a k o właściwości zależne i podporządkowane c h a r a k t e r o w i zasadni­ czych postaw. P r o b l e m o w i zróżnicowania reakcji l u d z k i c h na s i l n y „stress k u l t u ­ r o w y " poświęca interesujące i w n i k l i w e u w a g i A n t h o n y Wallace. W a l l a ­ ce pisze, że reakcje na i n d y w i d u a l n y stress i kulturową dezorganizację mogą być różne. Niektóre jednostki wolą tolerować s i l n y stress niż p r z y ­ stosowywać swój sposób postępowania i w i d z e n i a rzeczywistości do i s t ­ niejącej sytuacji. Jednostki bardziej elastyczne dążą do ograniczonej z m i a n y swego postępowania i myślenia. I n n e natomiast uciekają się do r e g r e s y w n y c h psychodynamicznie, stworzonych przez jednostkę sposo­ bów postępowania. W y r a z e m t e j ostatniej postawy jest w s k r a j n y c h S. s. 14-15. M Clemhout, Typology of Nativistic Movements, "Man", t. 64:1964, G . E . S i m p s o n , The Ras Tafari Movement in Jamaica: a Study of Race and Class Conflict, [w:] Religion, Society and Individual, red. Yinger Milton J . , N e w Y o r k 1957, s. 513-514. 11 �EWA NOWICKA przypadkach alkoholizm, lenistwo, bierność, gwałtowność zachowania się i nieprzestrzeganie n o r m życia rodzinnego i seksualnego, czemu t o w a ­ rzyszy w i e l e psychosomatycznych i n e u r o t y c z n y c h zakłóceń. Część t y c h regresywnych zachowań może się stać w z o r e m k u l t u r o w y m . Dodajmy już niezależnie od rozważań Wallace'a, że każda z t y c h postaw i n d y w i ­ d u a l n y c h może stać się również osią krystalizacyjną r u c h u społecznego, czyli p o n a d i n d y w i d u a l n e j r e a k c j i n a stress. Drogę, którą poszedł W a l ­ lace w dążeniu do uporządkowania zróżnicowań w ramach k a t e g o r i i r u ­ chów r e w i t a l i z a c j i , uznać należy za słuszną, m i m o że trzeba odrzucić skrajny r e d u k c j o n i z m sprowadzający zjawiska społeczne do- i n d y w i d u a l ­ n y c h faktów psychologicznych. 12 Typologia ruchów n a t y w i s t y c z n y c h Ralfa L i n t o n a Ruch n a t y w i s t y c z n y w r o z u m i e n i u L i n t o n a t o „...każde świadome dą­ żenie ze strony członków społeczeństwa do odnowy (to revive) l u b uwiecznienia (to perpetuate) w y b r a n y c h aspektów i c h k u l t u r y " . K l a ­ syfikując t e r u c h y L i n t o n bierze pod uwagę d w a k r y t e r i a : k r y t e r i u m ideologiczne (celów) oraz k r y t e r i u m środków stosowanych i proponowa­ n y c h do realizacji t y c h celów. Zgodnie z p i e r w s z y m k r y t e r i u m L i n t o n odróżnia natywistyczne r u c h y pragnące odnowy już zapomnianych ele­ mentów k u l t u r y swej g r u p y i takie n a t y w i s t y c z n e ideologie, które mają p r o g r a m zachowania i u t r w a l e n i a istniejącej k u l t u r y tej grupy, w r a ­ mach której r u c h się r o z w i j a . Pierwszy t y p n a t y w i z m u nazywa autor odnawiającym (revivalistic), d r u g i — uwieczniającym (perpetuative). 13 W ramach drugiego w y m i a r u swej t y p o l o g i i — w y m i a r u środków — L i n t o n wyróżnia środki realistyczne i magiczne, co pozwala m u n a w y ­ odrębnienie n a t y w i s t y c z n y c h ruchów racjonalnych i n a t y w i s t y c z n y c h ruchów magicznych. Po skrzyżowaniu o b u kryteriów o t r z y m u j e m y czte­ r y t y p y ruchów n a t y w i s t y c z n y c h : 1) odnawiające magiczne, 2) odnawia­ jące racjonalne, 3) uwieczniające magiczne, 4) uwieczniające r a c j o n a l n e . 14 F o r m y 1, 2 i 4 są — zdaniem L i n t o n a — częste; natomiast f o r m a n a ­ t y w i z m u uwieczniającego magicznego jest rzadka i autor n i e podaje t u żadnego przykładu. L i n t o n zastanawia się dalej, j a k i e w a r u n k i s p r z y j a ­ ją w y t w o r z e n i u się poszczególnych typów ruchów. R u c h y magiczne, jego zdaniem, zarówno uwieczniające, j a k i odnawiające, pojawiają się w s y ­ t u a c j i szczególnie silnej f r u s t r a c j i i raczej u g r u p podporządkowanych A. F . C. W a l l a c e , t. 58: 1956 n r 2, s. 268-269. 12 1 3 R. 1 4 Linton, L i mton, Revitalization Nativistic op. cit. Movements, Movements, „Am. "American Anthr.", Anthropologist", 1. 45:1943, s. 230-240. �TYPOLOGIA RUCHÓW 123 SPOŁECZNYCH l u b u grup, których pozycja ulega gwałtownemu obniżaniu się w sy­ tuacjach, gdy k u l t u r a danej g r u p y okazała się bezradna wobec zaistnia­ łych okoliczności. N a t y w i z m może się także rodzić wśród grup niepodporządkowanych, a n a w e t politycznie dominujących. Z w y k l e j e d n a k w t y c h sytuacjach rodzą się r u c h y racjonalne. Przykładem i ruchów, i dążeń uwieczniająco-racjonalnych mogą być r u c h y grup wyższych w społecznej s t r a t y f i ­ k a c j i , n i e ulegających s i l n y m naciskom, a jedynie „zazdrosnych" o wła­ sną pozycję; idąc za myślą L i n t o n a można przytoczyć przykład arysto­ k r a c j i w okresie r o z w o j u burżuazji w Europie. G r u p y takie wykazują silną niechęć wobec zapożyczania elementów k u l t u r o w y c h o d g r u p y niż­ szej, stosując ostre podziały społeczne. N a ten n a t y w i z m grup wyższych, g r u p y niżej stojące w społecznej s t r u k t u r z e odpowiadają raczej n a t y w i z m e m odnawiająco-racjonalnym niż stosowanym przez grupę wyż­ szą — uwieczniająco-racjonalnym. O d n a w i a się w ten sposób stare ele­ m e n t y k u l t u r y , ponieważ a k t u a l n i e istniejące są już silnie zdewaluowane przez niską i negatywną ocenę w oczach g r u p y wyższej. Rozważania L i n t o n a na temat połączeń różnych typów natywizmów w różnych spo­ łecznych sytuacjach są interesujące i oparte na bogatym materiale h i ­ storycznym. Wiele u w a g i wątpliwości budzi podział środków n a magiczne i r a ­ cjonalne. N a podobnej zresztą zasadzie J . S. S l o t k i n odróżniał środki supernaturalistyczne i realistyczne , a Aberle — środki empiryczne i m a ­ giczne . Powstaje jednak poważny p r o b l e m przy odróżnianiu środków magicznych czy r y t u a l n y c h od środków racjonalnych. Jest to m i a n o w i ­ cie kwestia, czy ludzie wykonujący daną czynność muszą sobie zdawać sprawę, że pragną oddziaływać n a siły nadprzyrodzone, aby daną czyn­ ność uznać za rytualną. A jeśli n i e jest to konieczne, t o czy wystarcza dla zaklasyfikowania jakiejś czynności do g r u p y działań religijno-magiczn y c h f a k t , że badacz czy obserwator zewnętrzny- n i e zauważa pożądane­ go przez l u d z i wpływu danej czynności na rzeczywistość zewnętrzną, choć ludzie wykonujący tę czynność sądzą, że wpływa ona w jakiś spo­ sób n a tę rzeczywistość . Rozważania te t y l k o z pozoru są abstrakcyjne, gdyż i c h rozstrzygnięcie potrzebne jest do zaklasyfikowania czynności t a k i c h , j a k n a przykład w o j s k o w a musztra, w y k o n y w a n i e i m i t a c j i i n 15 16 17 J . S. S l o t k i n , G l e n c o e , I l l i n o i s 1956. 15 1 6 D. F . Aberle, The Peyote Peyote Religion: Religion Among a Study in Indian-White the Navaho, New Relations, Y o r k 1966. G . C . H o m a n s, Anxiety and Ritual: the Theories of Malinowski Radcliffe-Brown, [w:] Reader in Comparative Religion: an Anthropological proach, r e d . L . W i l l i a m s i V o g t E v a n , E v a n s t o n e 1958, s. 121. 1 7 and Ap­ �121 EWA NOWICKA stalacji elektrycznych, b u d o w a nabrzeży i l o t n i s k w „kultach cargo", którym t o czynnościom przypisuje się znaczenie magiczne. W dalszych rozważaniach będzie m o w a o środkach religijno-magiczn y c h działania zawsze, g d y a) sami ludzie czynności te wykonujący są­ dzą, że działanie i c h wpływa na rzeczywistość poprzez siły n a d p r z y r o ­ dzone, które pobudza do aktywności, l u b b) gdy obserwator zewnętrz­ n y stwierdza b r a k zamierzonego wpływu t y c h czynności n a rzeczy­ wistość. N i e z w y k l e cenne było wyróżnienie przez L i n t o n a dwóch t y p 5 w dzia­ łań l u d z k i c h i oparcie o t o rozróżnienie t y p o l o g i i ruchów n a t y w i s t y c z ­ n y c h . Ponieważ r u c h y społeczne są formą z b i o r o w y c h działań, jest rze­ czą słuszną k l a s y f i k o w a n i e i c h przez odwołanie się do t y p o l o g i i a k t y w ­ ności l u d z k i e j . Mniejsze znaczenie dla k l a s y f i k a c j i ruchów społecznych ma n a t c r r i a s t odróżnienie n a t y w i z m u odnawiającego i uwieczniającego, gdyż są to postawy ściśle ze sobą związane w k o n k r e t n y c h d o k t r y n a c h . Typologia L i n t o n a charakteryzuje się j a s n y m sprecyzowaniem kryteriów leżących u j e j podstaw i z tego p u n k t u w i d z e n i a s t a n o w i i s t o t n y wkład do prób uporządkowania zróżnicowań w r a m a c h ruchów społecznych będących odpowiedzią na sytuację k o n t a k t u społeczno-kulturowego. Typologia ruchów społecznych Davida Aberlego Ruchy społeczne stanowiące przedmiot niniejszego artykułu zostają przez Aberlego umieszczone w ogólnej t y p o l o g i i ruchów społecznych. Aberle korzystał z doświadczeń całego pokolenia badaczy. Wyróżnia on d w a następujące w y m i a r y jako podstawę swojej t y p o l o g i i . Są t o : 1) przedmiot, do którego odnosi się zamyślana zmiana (locus of t h e chan­ ge thought), 2) stopień owej zamyślanej zmiany (amount of change thought). A d 1 — r u c h społeczny może dążyć do z m i a n y l u d z k i e j j e d ­ nostki l u b jakiegoś systemu ponadindywidualnego, j a k n p . porządek eko­ nomiczny, technologiczny, p o l i t y c z n y , całe społeczeństwo l u b k u l t u r a , świat l u b kosmos. A d 2 — r u c h może pragnąć zmiany całkowitej l u b częściowej danej rzeczywistości. Skrzyżowanie t y c h wymiarów daje cztery kategorie ruchów: a) zbaw­ cze (redemptive) — totalne i i n d y w i d u a l n e — zmiana m a być całkowita i odnosić się do j e d n o s t k i l u d z k i e j ; b) transformacyjne ( t r a n s f o r m a t i ­ ve) — totalne i p o n a d i n d y w i d u a l n e — zmiana m a być całkowita i do­ tyczyć systemu ponad jednostkowego; c) reformistyczne (reformative) — częściowe p o n a d i n d y w i d u a l n e — zmiana m a być częściowa i odnosić się do systemu ponadjednostkowego; d) alteracyjne (alterative) — częściowe i i n d y w i d u a l n e — zmiana m a być częściowa i dotyczyć j e d n o s t k i l u d z k i e j . Najwięcej u w a g i Aberle poświęca r u c h o m t r a n s f o r m a c y j n y m , p r z y - �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH kładem których jest pośród ruchów stanowiących przedmiot tego s t u ­ d i u m , Taniec Duchów oraz „kulty cargo" i millenarystyczne powstania zbrojne. Jak głoszą t a k i e r u c h y , zmiana odbędzie się szybko. Odbędzie się w najbliższej przyszłości i będzie miała charakter k a t a k l i z m u . Są to więc r u c h y — uzupełniając rozważania Aberlego — o ideologii m i l l e n a ­ rystycznej. Nadzieja n a radykalną przemianę pozwala odciągnąć uwagę i energię ludzką o d codziennych zajęć i zaprzęgać ją w służbę celów „ostatecznych". Z a w a r t a w ideologiach t y c h ruchów historiozofia polega na u j m o w a n i u oczekiwanych przemian jako części planów boskich l u b działania t a k i c h sił, j a k społeczna ewolucja czy dialektyczne procesy. Zawsze w tego t y p u ruchach występuje przywódca charyzmatyczny u w a ­ żany za człowieka posiadającego największą wiedzę o zjawiskach n a d ­ p r z y r o d z o n y c h l u b pozostającego z siłami n a d p r z y r o d z o n y m i w b l i s k i m kontakcie. To on w s y t u a c j i niepewności i n t e r p r e t u j e istniejące okolicz­ ności w t a k i sposób, że i n t e r p r e t a c j a zostaje przełożona n a przepisy do­ tyczące k o n k r e t n e g o działania. R u c h y mesjanistyczne są podkategorią ruchów t r a n s f o r m a c y j n y c h . Dążą one do społecznej i przestrzennej izo­ l a c j i swych uczestników o d reszty społeczeństwa. Czasem szuka się miejsca odosobnionego dla przeprowadzenia rytuału i przygotowania transformacji, czasem dba się o uchronienie uczestników r u c h u przed skalaniem przez bezbożnych, czasem natomiast szuka się położonego w y ­ soko miejsca dla uniknięcia potopu. Zawsze chodzi o oderwanie g r u p y o d r u t y n y codziennego działania, aby móc zmobilizować siły do działa­ n i a na rzecz t r a n s f o r m a c j i . Były to stałe cechy ruchów t r a n s f o r m a c y j n y c h . D o cech z m i e n n y c h t y c h ruchów A b e r l e zalicza środki działania zaakceptowane przez ideo­ logię. Z tego p u n k t u w i d z e n i a na j e d n y m krańcu znajdą się r u c h y t r a n s ­ f o r m a c y j n e rewolucyjne, które wierzą w skuteczność działań l u d z k i c h , a na d r u g i m krańcu — r u c h y opierające swą działalność wyłącznie na m o d l i t w a c h i r y t u a l e . Środki wahają się od e m p i r y c z n y c h do magicz­ n y c h . Następną cechą zmienną ruchów t r a n s f o r m a c y j n y c h jest charak­ ter oczekiwanego porządku. A b e r l e wyróżnia t r z y t y p y tego porządku. W p i e r w s z y m w y p a d k u oczekiwany porządek m a być restauracją d a w ­ nego (minionego) stanu rzeczy; w d r u g i m p r z y p a d k u chodzi o uzyska­ n i e stanu rzeczy zgodnego ze w z o r e m obcej k u l t u r y ; w t r z e c i m oczekuje się nadejścia zupełnie nowego porządku rzeczy. Pierwszy t y p ruchów t r a n s f o r m a c y j n y c h A b e r l e nazywa r e s t a u r a c y j n y m , d r u g i — i m i t a c y j n y m , trzeci — i n n o w a c y j n y m . Przykładem pierwszego t y p u jest Taniec Duchów, drugiego — „kulty cargo", trzeciego zaś — j a k możemy do­ dać — pewne millenarystyczne r u c h y średniowieczne. Ruchy t r a n s f o r m a c y j n e różnią się między sobą także zasięgiem spo­ łecznym i mogą włączać małe g r u p y , j a k i większe zbiorowości. Zasięg �EWA NOWICKA dobrodziejstw, które mają nadejść, też b y w a różny. Czasem d o b r o ­ dziejstwa nowej ery, której się oczekuje, spotkają określoną grupę (np. Indian), a czasem całą ludzkość l u b t y l k o „ludzi d o b r y c h " . Dostępu do przyszłego szczęścia o d m a w i a się n i e w i e r n y m , oponentom i sceptykom. Z m i e n n y jest także w t y c h ruchach stosunek do istniejących systemów i g r u p społecznych. Czasem nadejście pożądanej ery w y m a g a i c h z n i ­ szczenia, czasem t y l k o izolowania się o d n i c h , czasem natomiast i d e n t y ­ f i k a c j i z wybraną grupą społeczną. W t y c h kategoriach A b e r l e charakteryzuje t r z y przykładowe r u c h y transformacyjne. „Kulty cargo" są — zgodnie z p o d a n y m i rozróżnienia­ m i — transformacyjne, magiczne, i m i t a c y j n e , p a r t y k u l a r y s t y c z n e i prze­ widujące współzawodnictwo z istniejącym systemem społecznym. Taniec Duchów jest t r a n s f o r m a c y j n y , magiczny, restauracyjny, p a r t y k u l a r y styczny, n i e przewidujący współzawodnictwa z istniejącym systemem. Następną kategorią są r u c h y zbawcze, które nawołują do całkowitej z m i a n y j e d n o s t k i l u d z k i e j . A b e r l e podaje zestaw i c h stałych cech. Przede w s z y s t k i m celem i c h jest zawsze osiągnięcie stanu „łaski w l u d z k i e j d u ­ szy". A u t o r zaznacza, że n i e w s z y s t k i e r u c h y r e l i g i j n e obiecujące życie pozagrobowe można zaliczyć do k a t e g o r i i zbawczych. N i e są t a k i m i r e ­ ligie zalecające przestrzeganie określonych rytuałów w celu uzyskania pośmiertnej łaski. S p o t y k a m y n a t o m i a s t zupełnie świeckie r u c h y zbaw­ cze, j a k n p . psychoanaliza (szczególnie w w y d a n i u Freuda, F r o m m a i Horney). D o cech z m i e n n y c h t y c h ruchów należy zakres zbawienia, które może obejmować j e d n o s t k i w y b r a n e l u b w s z y s t k i c h l u d z i . P r z y ­ wódca może, lecz n i e m u s i , akceptować „dojścia do stanu łaski" człon­ ków r u c h u . Może wystąpić w t y c h r u c h a c h nacisk na ucieczkę i w y c o ­ fanie się z życia l u b też n a działanie w ramach świata. Z m i e n n y jest też kodeks przepisów m o r a l n y c h k i e r o w a n y c h w stosunku do j e d n o s t k i . R u ­ chy te są bardziej zainteresowane codziennym życiem l u d z i niż r u c h y transformacyjne, które interesuje j e d y n i e przyszłość. Następna kategoria, z wyróżnionych przez Aberlego, t o r u c h y r e f o r mistyczne mające na celu zmianę częściową w systemie ponadjednostkow y m . Przykładami są r u c h y sufrażystek, r u c h mający n a celu w p r o w a ­ dzenie p r z y m u s o w y c h szczepień, r u c h zawodowy oraz w o j n y domowe (rebels). R u c h y alteracyjne mają natomiast na celu częściową zmianę w l u d z k i c h jednostkach. Przykładem jest t u r u c h zmierzający do nakło­ nienia l u d z i do k o n t r o l i u r o d z i n , jeśli t y l k o nie dąży do z m ia ny l i t e r y prawa, gdyż w t e d y stałby się r u c h e m r e f o r m i s t y c z n y m . Chodzi b o w i e m o zmianę l u d z k i c h postaw i postępowania, a n i e i n s t y t u c j i społecznych . 18 Ruchy transformacyjne i zbawcze Aberle, op. cit., s. 316 n. są najliczniej reprezentowane �TYPOLOGIA RUCHÓW 127 SPOŁECZNYCH wśród ruchów powstających u p o d b i t y c h społeczności p i e r w o t n y c h . T y ­ pologia t a powstała n a marginesie teoretycznych rozważań Aberlego n a d pejotyzmem, który pragnął on umieścić w k l a s y f i k a c j i ruchów społecz­ n y c h i zalicza go do t y p o w y c h ruchów zbawczych. Klasyfikacja Stopień zmiany ruchów społecznych Przedmiot ponad- zmiany jednostkowy jednostkowy Totalny Częściowy transformacyjny i zbawczy reformacyjny j alteracyjny R u c h y transformacyjne wykazują podobieństwo do omawianej p o ­ przednio k a t e g o r i i ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h . Pojęcie t r a n s f o r m a c j i w y d a j e się jednak szersze od m i l l e n a r y z m u , gdyż n i e zawiera i d e i i n ­ t e r w e n c j i sił nadprzyrodzonych podstawowej dla m i l l e n a r y z m u . M i l l e n a r y z m jest więc pewną odmianą ideologii t r a n s f o r m a c y j n e j . C h a r a k t e ­ r y s t y k a ruchów t r a n s f o r m a c y j n y c h w pracy Aberlego jest szczególnie bogata i systematyczna; odnajdujemy w niej także rozróżnienia p r e i p o s t m i l l e n a r y z m u . Dzięki swej systematyczności i ze względu na szcze­ gółowość dokonanych rozróżnień teoria Aberlego zasługuje na specjalną uwagę. Szczególnie cenne jest zwrócenie u w a g i n a w y m i a r „stopnia p r o ­ pagowanej przez r u c h z m i a n y " , który wyraźnie różnicuje r u c h y społecz­ ne. W y m i a r t e n zastosuję w niżej przedstawionej propozycji własnej t y ­ pologii. A b e r l e ogranicza się w swej k l a s y f i k a c j i do analizy cech ideologicz­ n y c h pomijając zróżnicowania ruchów w zakresie postaw p r z y j m o w a ­ n y c h przez uczestników r u c h u oraz środków stosowanych przez n i c h do osiągnięcia celów. D o stworzenia pełnej i adekwatnej k l a s y f i k a c j i r u ­ chów społecznych należy jednak wziąć p o d uwagę zarówno k r y t e r i a ideologiczne, j a k i psychologiczne. P R O P O Z Y C J A T Y P O L O G I I RUCHÓW SPOŁECZNYCH STANOWIĄCYCH REAKCJĘ N A P O L I T Y C Z N Ą DOMINACJĘ I K O N T A K T KULTUROWY Sformułowana t u propozycja opiera się n a doświadczeniach omówio­ n y c h autorów; oryginalność j e j polega n a powiązaniu kryteriów ideolo­ gicznych i psychologicznych. Przy k o n s t r u o w a n i u proponowanej t y p o l o g i i zastosowałam d w a w y ­ m i a r y : psychologiczny i ideologiczny. Po l i n i i t y c h dwóch wymiarów idą zasadnicze podziały badanych t u ruchów. �128 EWA NOWICKA Wymiar psychologiczny. Określa t y p postawy jednostek i g r u p w s y t u a c j i d e p r y w a c j i . Wyróżniam zasadnicze t r z y t a k ie posta­ w y : a) b u n t , b) ucieczkę i c) rezygnację. Deprywującą sytuację można próbować zlikwidować dostępnymi środ­ k a m i oddziałując bezpośrednio n a rzeczywistość. Postawę b u n t u charak­ teryzuje właśnie to bezpośrednie oddziaływanie na świat zewnętrzny — agresywne i o t w a r t e zwalczanie domniemanych wrogów i sprawców de­ p r y w a c j i . Można też w sytuacji d e p r y w a c j i odwracać się od działania w ramach istniejącej rzeczywistości i poszukiwać wsparcia w siłach i istotach nadprzyrodzonych, stosując do osiągnięcia pożądanych celów środki r y t u a l n e . F i z e j a u e m pcstawy eskapistycznej jest działalność r y ­ t u a l n a czy magiczna. Czynności r y t u a l n e w świadomości wykonujących je l u d z i mają istotne znaczenie — są znakami k o n t a k t u człowieka z n a d ­ p r z y r o d z o n y m i m o c a m i oraz środkami do z m i a n y rzeczywistości. W r u ­ chach społecznych, którymi się zajmuję, są t o czynności r y t u a l n e oraz gwałtowne zachowania motoryczne z rytuałami t y m i związane. Postawa rezygnacji nie jest ważna z p u n k t u w i d z e n i a t y p o l o g i i r u ­ chów społecznych, ponieważ polega ona na n i e p o d e j m o w a n i u j a k i e g o ­ k o l w i e k działania; r u c h społeczny natomiast jest zawsze pewną formą działania. W dalszych rozważaniach typologicznych postawa ta zostanie zatem pominięta. Ucieczka i b u n t •— t e zasadnicze postawy — mogą przybierać różne f o r m y w zależności od w i z j i świata, którą różnicuje d r u g i w y m i a r . Wymiar i d e o l o g i c z n y . W ramach tego w y m i a r u wyróżnia­ m y t r z y t y p y w i z j i świata oraz miejsca i r o l i w n i m własnej g r u p y : a) negacja całkowita istniejącej rzeczywistości, b) negacja częściowa i s t ­ niejącej rzeczywistości i c) całkowita akceptacja istniejącej r z e c z y w i ­ stości. Ruchy społeczne mogą całkowicie odrzucać istniejący świat oraz miejsce w n i m własnej grupy, n i e znajdując w świecie t y m niczego w a r ­ tościowego. Ruchy t a k i e pragną całkowitej zmiany istniejącej rzeczywi­ stości, dążąc różnymi środkami do t y c h g r u n t o w n y c h przeobrażeń. N a ­ z y w a m y to wizją społecznej t r a n s f o r m a c j i . R u c h y społeczne mogą wyrażać również częściową negację i potę­ p i e n i e istniejącego świata, stosując s e l e k t y w n y wobec niego k r y t y c y z m . Nie oczekuje się już całkowitej p r z e m i a n y świata, lecz zmierza się do określonych r e f o r m istniejącej sytuacji. N a z y w a m y t o wizją społecznej r e k o n s t r u k c j i . Oczywiście r u c h y mogą się różnić w t y m , co pragną w istniejącym świecie zmienić, lecz to dla prezentowanej t y p o l o g i i nie jest istotne. Trzecia z wyróżnionych wartości w y m i a r u ideologicznego — całko­ w i t a akceptacja świata — n i e jest ważna dla skonstruowania t y p o l o g i i �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH 129 ruchów społecznych, ponieważ n a j e j gruncie n i e powstaje n i g d y r u c h społeczny. Przedstawiony t u w y m i a r ideologiczny nawiązuje do w y m i a r u „ilo­ ści zamyślanej z m i a n y " w t y p o l o g i i Aberlego, choć różni się o d niego naciskiem położonym na stopień negatywnego stosunku do świata. N a ­ tomiast w y m i a r psychologiczny nawiązuje do rozróżnień Simpsona, W a l lace'a i L i n t o n a , choć t a m t e propozycje upraszcza i precyzuje. Wiąże p r z y t y m poszczególne t y p y psychologicznej r e a k c j i n a frustrację z w y ­ różnionymi już przez w i e l u autorów d w o m a zasadniczymi sposobami działania: r e a l i s t y c z n y m i m a g i c z n y m . T y p postawy i t y p środków w powiązaniu tworzą społeczną reakcję na deprywację, której w y r a z e m są badane t u r u c h y . T y p środków działania wiążę z ogólniejszą sprawą c h a r a k t e r u r e a k c j i n a deprywację, gdyż sądzę, że jest o n w y r a z e m wła­ śnie t e j zasadniczej postawy. Zgodnie z k r y t e r i u m t y p u postawy wyróż­ n i a m y kategorię ruchów b u n t u i ruchów ucieczki. Zgodnie z k r y t e r i u m ideologicznym wyróżniamy r u c h y t r a n s f o r m a c j i i r u c h y społecznej r e ­ k o n s t r u k c j i . Po skrzyżowaniu o b u kryteriów o t r z y m u j e m y następujące cztery kategorie ruchów stanowiących reakcję n a obcą polityczną do­ minację i k o n t a k t k u l t u r o w y : 1) r u c h y b u n t o w n i c z e j t r a n s f o r m a c j i , 2) r u ­ chy eskapistycznej t r a n s f o r m a c j i , 3) r u c h y b u n t o w n i c z e j r e k o n s t r u k c j i społecznej, 4) r u c h y eskapistycznej r e k o n s t r u k c j i społecznej. W ramach w y m i a r u zasięgu negacji świata w ideologii ruchów w y ­ różniam t y l k o d w i e jego wartości: negację całkowitą i częściową. Te d w i e wartości omawianej zmiennej mają szczególne znaczenie d l a zasad­ niczego zróżnicowania ruchów p o d i n n y m i względami. Należy pamiętać, że postawa negacji może przybierać różne wartości: o d całkowitego p o ­ tępienia świata do całkowitego jego zaakceptowania, najistotniejszy j e d ­ n a k jest podany podział podstawowy. N i e m a również ostrej granicy w p r z y p a d k u p o s t a w y b u n t u i ucieczki, gdyż w j e d n y c h sprawach t a sama jednostka czy g r u p a może reagować b u n t e m , w i n n y c h ucieczką, n a w e t w r a m a c h jednego społecznego r u c h u . Te zasadnicze elementarne postawy n i e wykluczają się w z a j e m n i e dzięki plastyczności i w i e l o w y ­ miarowości l u d z k i e j osobowości oraz b o g a c t w u dostępnych r e a k c j i i p s y ­ chicznych mechanizmów właściwych człowiekowi. W y m i e n i o n e k o m p l i ­ kacje sprawiają, że mogą wystąpić często trudności w zaliczeniu poszcze­ gólnych ruchów do wyróżnionych k a t e g o r i i . N a obecnym etapie badań t r u d n o jest o rzeczywistą precyzję t y p o l o g i i ruchów badanej k a t e g o r i i . Jednak, m i m o że k l a s y f i k a c j a zawsze zuboża obraz historycznie bogaty i zróżnicowany, jest ona niezbędnym k r o k i e m p r z y i n t e r p r e t a c j i zjawisk. Następujący schemat graficzny ukazuje proponowaną typologię. 9 — Etnografia Polska, XVI/1 �130 EWA NOWICKA Typologia ruchów społecznych wśród ludów pierwotnych Typ reakcji psychicznej n a poli­ tyczną dominację i stress kulturowy Bunt Stosunek do istniejącej rzeczywistości transformacja — całkowita społeczna rekonstrukcja negacja częściowa negacja powstania millenarnie i n ­ ruchy polityczne i gospo­ spirowane: Isatai, Hau-hau darcze: Paliau, Masinga Ucieczka ruchy ekstatycznego rytu­ ału: „kulty cargo", Taniec Duchów sekty i kościoły separatys­ tyczne: pejotyzm, shake­ ryzm, gaiviio Jak pokazuje powyższa tabela, do k a t e g o r i i b u n t o w n i c z y c h ruchów t r a n s f o r m a c j i zaliczamy p o w s t a n i a i rebelie i n s p i r o w a n e m i l l e n a r y s t y c z ­ n y m p r o r o c t w e m całkowitej p r z e m i a n y całkowicie zanegowanego świa­ ta. Wśród t y c h ruchów najważniejsze są następujące: powstanie P o n tiaca w 1762 r o k u , r u c h wodza Tecumseh'a w 1805 r o k u , powstanie K o manczów prowadzone przez p r o r o k a Isatai w 1873 r o k u , powstanie K i kuyuów zwane M a u - m a u w K e n i i w 1952 r o k u , p o w s t a n i e H a u - h a u wśród Maorysów n a N o w e j Z e l a n d i i w l a t a c h 1864-1870, a także w p e w ­ n y m s t o p n i u niektóre z „kultów cargo" głoszące konieczność zniszczenia Białych, aby mogła przyjść nadprzyrodzona przemiana świata. Do k a t e g o r i i eskapistycznych ruchów t r a n s f o r m a c j i zaliczam t a k i e rytualistyczno-ekstatyczne r u c h y , j a k Taniec Duchów wśród I n d i a n A m e r y k i Północnej z 1870 i 1890 r o k u i większość „kultów c a r g o " w Melanezji, a także m i l l e n a r y s t y c z n e r u c h y I n d i a n T u p i - G u a r a n i . Do ruchów b u n t o w n i c z e j r e k o n s t r u k c j i społecznej zaliczam r u c h y o charakterze p o l i t y c z n y m l u b polityczno-gospodarczym. Przykładem są rozmaite polityczne i półpolityczne r u c h y w e współczesnej Czarnej A f r y ­ ce, a także r u c h P a l i a u ' a n a Wyspach A d m i r a l i c j i w Melanezji, r u c h M a r c h i n g R u l i r u c h przywódcy Y a l i w M e l a n e z j i ostatnich dziesięcio­ leci. R u c h y eskapistycznej r e k o n s t r u k c j i społecznej t o głównie sekty se­ paratystyczne i niezależne kościoły, j a k p e j o t y z m , shakeryzm czy r e l i g i a Handsome Lake'a wśród I n d i a n A m e r y k i Północnej, a także afrykańskie r u c h y etiopistyczne i syjonistyczne. Obecnie szczegółowo omówię wyróżnione kategorie ruchów. R u c h y całkowitej negacji, czyli transformacji, bez względu n a i c h wewnętrzne zróżnicowanie, mają cechę zasadniczo wspólną — dążą do nadejścia r a ­ dykalnej p r z e m i a n y świata i wyrażają głęboką wiarę w nadejście t e j p r z e m i a n y w najbliższej przyszłości. Ideologie t r a n s f o r m a c y j n e mogą za­ wierać koncepcję i n t e r w e n c j i sił n a d p r z y r o d z o n y c h i mieć c h a r a k t e r r e ­ l i g i j n y . Takie r u c h y t r a n s f o r m a c y j n e n a z y w a m y m i l l e n a r y s t y c z n y m i . R u - �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH 131 chy transformacyjne mogą mieć jednak charakter całkowicie świecki;, w ruchach t a k i c h — których przykładem mogą być r u c h y skrajnie r e ­ w o l u c y j n e — całkowita negacja świata i oczekiwanie całkowitej jegop r z e m i a n y n i e osiąga t e j postaci s k r a j n e j , którą charakteryzują się ideolo­ gie m i l l e n a r y s t y c z n e . Wszystkie transformacyjne r u c h y powstałe wśród ludności tubylczej Melanezji i A m e r y k i Północnej mają charakter m i l ­ lenarystyczny zawierając w swych d o k t r y n a c h ideę i n t e r w e n c j i sił n a d ­ przyrodzonych. Być może p r z y c z y n y tego f a k t u szukać można w ogól­ n y m charakterze społeczeństwa, w którym pojawiają się badane r u c h y . Zauważaną przez Worsleya i Hobsbawma ewolucję ruchów o ideologiach m i l l e n a r y s t y c z n y c h w świeckie r u c h y r e w o l u c y j n e można wyjaśnić j e ­ d y n i e w kontekście głębszych przemian świadomości zachodzących w związku z poważnymi p r z e m i a n a m i społeczno-gospodarczymi. Podział na r u c h y buntowniczej i eskapistycznej t r a n s f o r m a c j i krzyżuje się z t y ­ pologią m i l l e n a r y z m u Sheppersona. Zarówno w b u n t o w n i c z y c h , j a k i eskapistycznych ruchach t r a n s f o r m a c j i , m i m o całej różnicy w posta­ wach, m i l l e n i u m m a nadejść w b l i s k i e j przyszłości. Ruchy b u n t o w n i c z e zakładają, że dla nadejścia natychmiastowego m i l l e n i u m konieczne jest a k t y w n e , a nawet agresywne działanie l u d z i , natomiast eskapistyczne r u c h y t r a n s f o r m a c j i głoszą, że j e d y n y m działaniem, j a k i e człowiek może podjąć, aby umożliwić i przyspieszyć nadejście „wielkiej przemiany",, jest w y k o n a n i e czynności r y t u a l n y c h uważanych za niezbędne d l a zajścia t e j p r z e m i a n y . Związek a k t y w i z m u z koncepcją natychmiastowego p r z e ­ obrażenia świata występuje n i e w całej k a t e g o r i i ruchów m i l l e n a r y s t y c z ­ n y c h , lecz t y l k o w t y c h , które n a z y w a m y r u c h a m i t r a n s f o r m a c j i b u n ­ towniczej. B u n t o w n i c z e r u c h y t r a n s f o r m a c j i , c z y l i całkowitej negacji, głoszą całkowite potępienie świata, b l i s k i e nadejście jego przemiany za spra­ wą sił nadprzyrodzonych, a zarazem konieczność aktywnego, r z e c z y w i ­ stego agresywnego działania wobec t y c h , którzy są sprawcami istnieją­ cej zanegowanej sytuacji. W k o n k r e t n y c h przypadkach wrogość zorga­ nizowana w postaci w y p r a w y w o j e n n e j , spisku czy powstania k i e r u j e się p r z e c i w k o Białym pozostającym w b l i s k i c h z k r a j o w c a m i stosunkach, a więc urzędnikom władz k o l o n i a l n y c h , misjonarzom, k u p c o m i osadni­ kom. Ruchy eskapistycznej t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji źródło zła widzą n i e bezpośrednio w obcych przybyszach, lecz w jakimś „wielkim planie b o s k i m " . B o s k i m zamiarem było — j a k głosił Taniec Duchów — u k a r a n i e I n d i a n za popełnione grzechy poprzez przysłanie do n i c h B i a ­ łych. Obecnie (koniec X I X w.) winę swą o d p o k u t o w a l i i dlatego następną częścią „planu boskiego" jest całkowita przemiana świata i u w o l n i e n i e I n d i a n od dominacji Białych. Należy t y l k o uwierzyć w t e n p l a n i w y - �132 EWA NOWICKA konywać rytuał, który i s t o t y nadprzyrodzone przekazały w o b j a w i e n i u p r o r o k o w i . Reszta należy do sił nadprzyrodzonych. B u n t o w n i c z e r u c h y t r a n s f o r m a c j i głoszą, że w s p o m a g a n i przez nadprzyrodzone siły człon­ k o w i e g r u p y podporządkowanej zdobędą taką cudowną moc, która p o ­ z w o l i i m n a osiągnięcie zwycięstwa w walce. Zgodnie z t y m w i e r z y się w c u d o w n e uodpornienie n a k u l e Europejczyków, które osiągną c i , co uwierzą słowom p r o r o k a . Wierzenie t a k i e s p o t y k a m y w Tańcu Duchów wśród Siouxów, w p o w s t a n i u p r o r o k a Isatai wśród Komanczów i w p o ­ w s t a n i u M a u - m a u w K e n i i . D o k a t e g o r i i ruchów b u n t o w n i c z e j t r a n s f o r ­ m a c j i nie wchodzą b u n t y czy w a l k i , które t a k i e j m i l l e n a r y s t y c z n e j i n s p i ­ r a c j i n i e posiadają i stawiają sobie bardzo ograniczone ziemskie cele. R u c h y częściowej negacji, c z y l i społecznej r e k o n s t r u k c j i , łączy akcep­ tacja p e w n y c h zasadniczych cech istniejącego świata. Szukają one dróg wyjścia z aktualnej, silnie deprywującej sytuacji, w o p a r c i u właśnie o tę akceptację zasadniczych elementów świata i realne możliwości jego z m i a ­ n y . R u c h y ite uznają istniejący układ sił, lecz pragną znaleźć w t y m ukła­ dzie względnie dogodne miejsce d l a l u d u zdominowanego. Przyjmują, że n i e nastąpi a n i powrót do stanoi rzeczy z o k r e s u poprzedzającego k o n ­ t a k t g r u p y podbitej z Białymi, a n i żadne r a d y k a l n e przeobrażenie i s t n i e ­ jącego stanu rzeczy. Można j e d n a k w r a m a c h tej s y t u a c j i dążyć do p o ­ p r a w y warunków g r u p y podporządkowanej. W obliczu bogatych doświad­ czeń okresu k o n t a k t u z Białymi r u c h y t a k i e dążą do r e f o r m y k u l t u r y społeczeństwa podporządkowanego, co w y d a j e się niezbędne dla p o p r a w y jego sytuacji. Dąży się więc do r e k o n s t r u k c j i n a n o w y c h zasadach więzi społecznej zniszczonej przez dezorganizację wynikającą z obcej d o m i n a ­ cji i k o n t a k t u k u l t u r o w e g o . P r o g r a m przebudowy k u l t u r y zawiera dąże­ n i a zarówno d o o d n o w y p e w n y c h zarzuconych już elementów k u l t u r y t r a d y c y j n e j l u d u pierwotnego, j a k i do przyjęcia niektórych elementów k u l t u r y społeczeństwa dominującego. P r o g r a m t e n jest zawsze realistycz­ ny, choć może być z a b a r w i o n y elementami r e l i g i j n y m i . B r a k jest w t y c h ideologiach m i l l e n a r y z m u . W r u c h a c h społecznej r e k o n s t r u k c j i zakres elementów akceptowanych jest dość j e d n o l i t y i obejmuje zawsze p e w i e n stały zespół fragmentów istniejącej s y t u a c j i . Zasadniczej akceptacji ulegają pewne wartościowa­ nia charakterystyczne d l a c y w i l i z a c j i europejskiej oraz sposoby i c h r e a l i ­ zowania, w t y m głównie cele i m e t o d y działań gospodarczych i p o l i t y c z ­ n y c h . R u c h y t e j k a t e g o r i i dążą do osiągnięcia takiego stanu rzeczy, aby nie była już możliwa n i s k a ocena g r u p y podporządkowanej w oczach dominującego społeczeństwa. W t y m przejawia się akceptacja zasadni­ czych cech a k t u a l n e j sytuacji. B u n t o w n i c z e r u c h y społecznej r e k o n s t r u k c j i charakteryzują się agre­ s y w n y m stosunkiem do Białych, choć n i e przewidują a n i n i e oczekują �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH 133" ich zniknięcia. Rywalizować z Białymi pragną już n i e poprzez otwartą walkę, lecz przez określoną działalność polityczną i gospodarczą. Eskapistyczne r u c h y społecznej r e k o n s t r u k c j i są wycofane z życia p o l i t y c z ­ nego i ograniczają się do głoszenia r e f o r m y obyczajów społeczeństwa zdominowanego oraz do odzyskania u jego członków poczucia bezpieczeń­ stwa, własnej wartości i solidarności z własną grupą. Białych n i e zamie­ rzają a n i zwalczać, a n i z n i m i rywalizować, dążąc j e d y n i e do zmniejsze­ n i a podporządkowania k u l t u r o w e g o . Wspólnie w y k o n y w a n e rytuały dają poczucie więzi uczestnikom r u c h u , a także tworzą podstawę do zacho­ w a n i a godności osobistej i d u m y p l e m i e n n e j . Kategorię ruchów społecznej r e k o n s t r u k c j i miał n a myśli F r e d Voget, gdy pisał o t y p i e ruchów r e f o r m i s t y c z n y c h . Wyróżnienia t e j g r u p y r u ­ chów d o k o n u j e j e d n a k wyłącznie n a przykładzie ruchów wśród I n d i a n A m e r y k i Północnej, co sprawia, że zostaje bardzo ograniczona i c h w e ­ wnętrzna zmienność. W rezultacie r u c h y reformistyczne t o eskapistyczne r u c h y społecznej r e k o n s t r u k c j i , gdyż wszystkie indiańskie r u c h y r e ­ k o n s t r u k c y j n e mają c h a r a k t e r eskapistyczny, co należy przypisać spo­ łecznej sytuacji I n d i a n . 19 W y m i a r psychologiczny odnosi się n i e t y l k o do r e a k c j i i czynności i n d y w i d u a l n y c h jednostek, lecz przede w s z y s t k i m próbuje ująć reakcje i zachowania zbiorowe całych g r u p . R u c h społeczny b o w i e m n i e jest s u ­ mą aktywności i myślenia poszczególnych jednostek, lecz społeczną reak­ cją na k r y z y s społeczno-kulturowy. W s y t u a c j i d e p r y w a c j i zostaje p o ­ stawiona społeczność j a k o całość powiązana r o z l i c z n y m i więziami oraz wspólnotą kulturową. K r y t e r i u m psychologiczne związać można z ele­ m e n t a m i organizacji społecznej i k u l t u r y społeczeństwa, w którym dany r u c h się r o z w i j a . Reakcje psychiczne n a daną sytuację poszczególnych jednostek należących do zbiorowości powiązanej szeregiem więzi i w z o ­ rów k u l t u r o w y c h przybierają postać r u c h u , stając się organizacją w y p o ­ sażoną w ideologię. Następuje werbalizacja postaw; wyciągnięte są k o n ­ sekwencje z w y z n a w a n y c h poglądów; wysiłek j e d n o s t k i l u d z k i e j zostaje włączony w r a m y organizacji społecznej. Między wyróżnionymi t y p a m i ruchów zachodzą różne związki gene­ tyczne; r u c h y jednego t y p u mogą się przekształcać w r u c h y t y p u innego. Najczęstsze w y d a j e się przejście następujące: r u c h eskapistycznej t r a n s ­ f o r m a c j i i n s p i r u j e m n i e j l u b bardziej świadomie r u c h b u n t o w n i c z e j t r a n s ­ f o r m a c j i . T a k było w p r z y p a d k u Tańca Duchów i nieświadomie przezeń i n s p i r o w a n y c h w a l k Siouxów. Taniec Duchów był całkowicie pacyfis­ t y c z n y i n i g d y n i e zachęcał do gwałtu wobec Białych. Umysły l u d z i n i e potrafiły j e d n a k często odróżnić wrogości ideologicznej i werbalnej od wrogości r e w o l u c y j n e j . M i m o b r a k u nakazu ze strony proroka działali i» V o g e t , op. cit. �134 EWA NOWICKA Porównanie reakcji psychologicznej i społecznej w wyróżnionych typach ruchów Typ ruchu buntownicza transformacja Psychologiczna reakcja indywidualna agresja, skrajne podniecenie Reakcja społeczna wojna, rebelia, spisek eskapistyczna transfor­ wycofanie, nieagresywne podnie- macja rytuał cenie eskapistyczna rekon­ spokojne wycofanie izolacja społeczno-religijna strukcja społeczna buntownicza agresja selektywna rekonstrukcja werbalna opozycja zgodnie z odczuwaną nienawiścią, podejmując z b r o j n y atak n a Białych. Oczekiwanie mającego nadejść w b l i s k i e j przyszłości „złotego w i e k u " rozpala wyobraźnię zbiorowości i skłania do zachowania się a k t y w n i e buntowniczego. T a k i związek eskapistycznej i r y t u a l n e j t r a n s f o r m a c j i z transformacją buntowniczą obserwujemy w millenarystycznie i n s p i r o ­ w a n y c h atakach n a Białych w ramach „kultów cargo". Historycznie sprawę rozpatrując, mało prawdopodobne jest przejście o d r u c h u społecznej r e k o n s t r u k c j i w r u c h t r a n s f o r m a c j i . Natomiast n a j ­ częstsze jest przekształcanie się ruchów całkowitej negacji w r u c h y czę­ ściowej negacji. Wczesny s h a k e r y z m miał w i e l e cech t r a n s f o r m a c y j n y c h ; utraciwszy następnie swój m i l l e n a r y z m stał się już w k i l k a l a t po swych n a r o d z i n a c h r u c h e m społecznej eskapistycznej rekonstrukcji i . Przeobrażenie się jednego t y p u r u c h u w i n n y wiąże się z w i e l o m a zja­ w i s k a m i historycznie w i e l k i e j w a g i . HIPOTEZY BADAWCZE: A CZYNNIKAMI ZWIĄZKI MIĘDZY T Y P E M R U C H U SPOŁECZNO-KULTUROWYMI Można sformułować w i e l e zależności ogólnego c h a r a k t e r u wiążących poszczególne t y p y ruchów z elementami sytuacji, w której r u c h powstaje. Zależności t e mają charakter częściowo t y l k o sprawdzonych hipotez, które mogą służyć za bazę do dalszych badań. Hipoteza zgodności t y p u r u c h u z charakterem k u l t u r y Hipoteza t a głosi, że istnieje związek między r u c h a m i b u n t u i uciecz­ k i a charakterem k u l t u r y danego społeczeństwa. T a k więc w j e d n y c h k u l t u r a c h częściej pojawiają się r u c h y b u n t u , w i n n y c h — r u c h y uciecz- �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH 135 k i . Należy się zastanowić, j a k i e cechy k u l t u r y społeczeństwa trzeba brać pod uwagę, jeśli się bada związek między kulturą i t y p e m r u c h u . A. Można brać pod uwagę ogólny charakter wartości p o d s t a w o w y c h cechujących daną kulturę. Wówczas możemy mówić o zgodności powsta­ jącego r u c h u z c h a r a k t e r e m p o d s t a w o w y c h wartości w danej k u l t u r z e . Zgodnie z t y m l u d y o t y p i e k u l t u r y wynoszącej na naczelne miejsce w a r ­ tości związane z w o j o w a n i e m wytworzą raczej r u c h y o charakterze b u n ­ t o w n i c z y m , natomiast k u l t u r y kładące nacisk n a wartości mistyczne za­ reagują na deprywację wynikającą z politycznej d o m i n a c j i r u c h e m r a ­ czej o charakterze eskapistycznym. O t e j zależności pisał James Mooney, gdy porównywał zainteresowanie Tańcem Duchów wśród Arapahów i wśród S i o u x ó w . M i s t y c z n y charakter k u l t u r y Arapahów, wśród któ­ r y c h k o n t a k t j e d n o s t k i z siłami n a d p r z y r o d z o n y m i był szczególnie w y ­ soko ceniony, zadecydował o powszechnym w t y m p l e m i e n i u przyjęciu d o k t r y n y i obrzędów Tańca Duchów. Natomiast w o j o w n i c z y c h Siouxów eskapistyczny Taniec Duchów znacznie m n i e j pociągał. C i spośród Siouxów, którzy r u c h t e n zaakceptowali, włączyli do niego elementy, któ­ r y c h u Arapahów n i e posiadał, a m i a n o w i c i e silną wrogość wobec B i a ­ łych, j a k a następnie wybuchła w postaci o t w a r t e j w a l k i . Te same sprawy miała n a myśli również R u t h Benedict, gdy pisała o t y m , że I n d i a n i e Pueblo n i e z a i n t e r e s o wa l i się k u l t e m p e j o t l u , gdyż i c h k u l t u r z e obce były treści i wartości podstawowe d l a p e j o t y z m u . K u l t u r y I n d i a n Pueblo kładły nacisk na cnotę u m i a r k o w a n i a w e w s z y s t k i c h życiowych sytuacjach. Po­ tępia się w n i c h agresję, wywyższanie się oraz gwałtowne wyrażanie za­ równo radości, j a k i żalu. N i e zezwala się n a używanie narkotyków oraz w s z y s t k i c h środków dających 'człowiekowi niezwykłe doznania. Doznania t a k i e daje również p e j o t l , którego używanie Pueblo o d r z u c i l i , podobnie j a k wszystkie t r a d y c y j n e indiańskie używki t a k powszechnie stosowane w k u l t u r z e p l e m i o n Równin. N i c więc dziwnego — sugeruje Benedict — że p e j o t y z m spotkał się z żywą akceptacją u I n d i a n Równin, natomiast odrzucony został przez I n d i a n Pueblo . Podobną myśl wyraził również H o b s b a w m (a za n i m rozwinęła ją Y o n i n a Talmon), gdy pisał o t y m , że r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e nie mogą się pojawić l u b są p r z y j m o w a n e z oporami przez l u d y , których r e l i g i e operują koncepcją s e r i i z m i a n c y k l i c z n y c h l u b ciągłego przepływu cza­ su, j a k też czasu statycznego. Z tego p o w o d u m i l l e n a r y z m n i e rozwinął się wśród ludów wyznających h i n d u i z m i b u d d y z m . R u c h y m i l l e n a r y ­ styczne łatwo powstają natomiast n a gruncie r e l i g i i takich, j a k j u d a i z m 20 21 2 0 XlVth 2 1 J. Mooney, The Ghost Dance Religion and the Sioux Outbreak of 1890, Annual Report of the Bureau of Ethnology, 1892-1893, cz. 2: 1896 s. 653-1102. R . B e n e d i c t , Wzory kultury, W a r s z a w a 1966. �136 EWA NOWICKA czy chrześcijaństwo — zakładających istnienie wszechobecnej i kierują­ cej b i e g i e m h i s t o r i i w o l i boskiej, która może zadecydować w d o w o l n y sposób o z a t r z y m a n i u się l u b zmianie k i e r u n k u h i s t o r i i . B. Mówiąc o wpływie k u l t u r y na t y p r u c h u , który w j e j łonie powsta­ je, można mieć także n a myśli gotowe w z o r y k u l t u r o w o ustalone, o k r e ­ ślające rodzaj r e a k c j i na silną deprywację wynikającą z obcej p o l i t y c z ­ nej dominacji. T a k i gotowy wzór, który zostaje j e d y n i e zaktualizowany i rozwinięty, przedstawia Justus v a n der Kroef, g d y pisze o i n d o n e z y j ­ skich r u c h a c h r e a k c j i n a dominację i k o n t a k t k u l t u r o w y . Podobnie analizują sposoby reakcji n a europejski podbój wśród różnych p l e m i o n I n d i a n A m e r y k i Północnej znawcy tego p r o b l e m u , n p . B a r n o u w . Te plemiona, które miały silną plemienną organizację i mocno w t r a d y c j i ustalony wzór w o j o w a n i a , reagowały również wojną na nacisk społe­ czeństwa europejskiego. Te plemiona rzadziej — i najczęściej t y l k o w p r z y p a d k u poniesionej całkowitej i nieodwołalnej klęski — wyrażają zainteresowanie dla ruchów eskapistycznych. G o t o w y wzór m i l l e n a r y ­ stycznego r u c h u m i e l i w swej k u l t u r o w e j t r a d y c j i I n d i a n i e T u p i - G u a r a n i z A m e r y k i Południowej, toteż n i e może dziwić, że n a dominację europej­ ską i k o n t a k t z kulturą l u d z i białych zareagowali właśnie eskapistycznym ruchem transformacyjnym. 2 2 2 3 2 4 C. W b a d a n i u związków między t y p e m r u c h u a charakterem k u l t u ­ r y można się interesować również w y t w o r z o n y m przez określony t y p socjalizacji modelem osobowości j e d n o s t k i . N a m o d e l t e n składają się sposoby reagowania n a różne sytuacje, w t y m także wzór reagowania na silną frustrację. T a k i zespół elementów prześledził c y t o w a n y już v a n der K r o e f dla indonezyjskich społeczeństw p i e r w o t n y c h . M o d e l osobo­ wości w y t w o r z o n y przez przyjęte w danej k u l t u r z e m e t o d y socjalizacji miał, j a k dowodzi Kroef, decydujący w p ł y w n a sposób reakcji badanego przez niego społeczeństwa n a dominację Białych . B a r n o u w porównał pod t y m względem t y p a k u l t u r a c j i wśród p l e m i o n leśnych A m e r y k i Pół­ nocnej z akulturacją I n d i a n Równin, którzy zainteresowali się zarówno Tańcem Duchów, j a k i następnie p e j o t y z m e m . 2S 2б W k o n k r e t n y c h przykładach ruchów nie zawsze można wyróżnić w y ­ mienione t r z y g r u p y spraw dotyczących c h a r a k t e r u k u l t u r y . N a ogół jest 2 2 Hobsbawm, 2 3 J . v a n der Borneo, 2 4 pewa, op. cit, s. 57-58. Kroef, [w:] Millenial Messianic Dreams..., V . В a m o u w, Acculturation [w:] Memoirs Movements and Personality of the American do „Aan. A n t h r . " , t. 52:1950, n r 4, cz. 2. 2 5 2 6 V a n der K r o e f , В a r n o u w, op. cit. op. cit. on the Celebes, among the Sumatra and s. 80-121. Anthropological Association, Wisconsin Chip­ n r 72, d o d a t e k �TYPOLOGIA RUCHÓW 137 SPOŁECZNYCH dostępny j e d y n i e materiał n a t e m a t ogólnego t y p u wartości w danej k u l ­ turze tubylczej. Analizę typologiczną można sprowadzić n a niższy poziom ogólności; wówczas badać się będzie związek k o n k r e t n y c h , n i e mieszczących się w ramach zaproponowanej t y p o l o g i i cech ruchów z charakterem k u l t u r y . Do tej c h w i l i mówiłam o możliwościach wiązania j e d y n i e cech b u n t o w niczości i eskapizmu r u c h u z charakterem k u l t u r y . Można się też zasta­ nowić, j a k i e t o inne cechy poszczególnych ruchów związane są z podsta­ w o w y m i wartościami, w z o r a m i r e a k c j i n a frustrację oraz modelem oso­ bowości w d a n y m społeczeństwie. Taką zależność miał na myśli Geor­ ge Devereux, który n a marginesie s w y c h psycho-socjologicznych badań nad indiańskim p l e m i e n i e m Mohave zauważył, że w k u l t u r z e t a k i e j , j a k k u l t u r a Mohavów, n i e mógł się narodzić a n i zostać zaakceptowany r u c h podobny do „kultów cargo". „Kulty cargo", jego zdaniem, mogły zrodzić się t y l k o n a gruncie takiej k u l t u r y , j a k melanezyjska . Devereux myślał z pewnością o charakterze podstawowych wartości cechujących kulturę ludów Melanezji, kładących nacisk na osiągnięcia materialne, dobrobyt i praktyozność działania. Cechy te rzeczywiście bardzo odróżniają spo­ łeczeństwo Melanezji od społeczeństw I n d i a n A m e r y k i Północnej. Podobną zależność miał n a myśli W. W. H i l l , który rzucił hipotezę, że N a v a h o w i e dlatego — w przeciwieństwie do w i e l u i n n y c h p l e m i o n — nie przyjęli Tańca Duchów, gdyż i c h k u l t u r a niezgodna była z doktryną tego r u c h u . <Navaho, mianowicie, m i e l i żywić k u l t u r o w o ustalony lęk przed duchami zmarłych. D o k t r y n a Tańca Duchów głosiła o b l i s k i m p r z y ­ b y c i u zmarłych n a ziemię. Taniec Duchów n i e mógł zatem interesować i przyciągnąć N a v a h ó w . Można j e d n a k podać przykład, który hipotezę H i l l a podważa. Otóż I n d i a n i e Ute, m i m o żywionego przez n i c h silnego lęku przed zmarłymi, żywo zaakceptowali Taniec Duchów . 21 28 29 Związki między charakterem k o n t a k t u społeczeństwa dominującego i zdominowanego a t y p e m r u c h u Podział, zgodnie z k r y t e r i u m ideologicznym dzielący r u c h y n a t r a n s ­ formacyjne i r e k o n s t r u k c y j n e , można związać z szeregiem cech k o n t a k ­ t u społeczno-kulturowego łączącego społeczeństwo p i e r w o t n e ze społe2 7 G. Knowledge Bureau 2 8 Devereux, Mohave and Psychic Disturbances of American W. W. Ethnology, H i 11, The Ethnopsychiatry of an Indian and Tribe, Suicide: Smithsonian the Psychiatrie Institution — B u l l e t i n , n r 175, W a s h i n g t o n 1961. Navaho Indians and the Ghost U t e of Colorado, [w:] Dance of 1890, „Am. A n t h r . " , t. 46:1944, s. 523 n. 2 9 M . К. American О p 1 e r, Indian Tribes, The Southern red. R. L i n t o n , New Y o r k — L o n d o n Acculturation in 1940, s. 188-189. Seven �138 EWA NOWICKA czeństwem europejskim. R u c h y t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji rodzą się w i n n y m nieco kontekście społecznym niż r u c h y społecznej r e k o n ­ s t r u k c j i i częściowej negacji. Charakter k o n t a k t u rozkładam n a szereg j e g o cech, aby k o l e j n o j e związać z t y p e m r u c h u . Najistotniejsze są na­ stępujące cechy k o n t a k t u społeczno-kulturowego: długotrwałość, bliskość i regularność kontaktów społecznych między członkami stykających się grup, stopień różnic w r o z w o j u społeczno-gospodarczym między s t y k a ­ jącymi się społeczeństwami, stopień a k u l t u r a c j i wśród g r u p y z d o m i n o ­ wanej oraz poziom w i e d z y o mechanizmach gospodarczych, s t r u k t u r z e społecznej i charakterze k u l t u r y społeczeństwa dominującego wśród g r u ­ p y zdominowanej. Omówię obecnie związek poszczególnych czynników z typem ruchu: transformacyjnym i rekonstrukcyjnym. A. T y p r u c h u a siła k o n t a k t u między d w o m a społeczeństwami. W t y m w y p a d k u hipoteza będzie brzmiała następująco: i m k o n t a k t między d w o ­ m a stykającymi się społeczeństwami (z których jedno jest dominujące, a d r u g i e p o l i t y c z n i e zdominowane) jest dłuższy, częstszy i bardziej r e g u ­ l a r n y , t y m większe prawdopodobieństwo, że r u c h , który w ramach spo­ łeczeństwa zdominowanego p o j a w i się j a k o reakcja na podbój, będzie miał charakter r u c h u społecznej r e k o n s t r u k c j i i częściowej negacji. I o d ­ w r o t n i e : i m k o n t a k t między t a k i m i społeczeństwami krótszy i m n i e j r e ­ g u l a r n y , t y m większe prawdopodobieństwo, że r u c h będzie miał charak­ t e r t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji. B. T y p r u c h u a stopień różnic w r o z w o j u społecznym i gospodarczym między stykającymi się społeczeństwami. K o l e j n a hipoteza b r z m i : i m większy stopień różnic w r o z w o j u społecznostrukturalnym i gospodar­ czym między d w o m a stykającymi się społeczeństwami, t y m większe prawdopodobieństwo, że r u c h , który powstanie wśród społeczeństwa zdo­ minowanego, będzie r u c h e m t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji. I o d w r o t ­ n i e : i m stopień różnic gospodarczych i społecznych między d w o m a społe­ czeństwami jest mniejszy, t y m większe prawdopodobieństwo', że r u c h spo­ łeczny wśród g r u p y zdominowanej będzie miał charakter społecznej r e ­ k o n s t r u k c j i i częściowej negacji. C. T y p r u c h u a poziom a k u l t u r a c j i wśród społeczeństwa podporząd­ kowanego. Hipoteza t a b r z m i następująco: i m wyższy poziom a k u l t u r a c j i wśród członków społeczeństwa podporządkowanego, t y m większe p r a w ­ dopodobieństwo, że r u c h będący reakcją n a obcą dominację będzie miał c h a r a k t e r społecznej r e k o n s t r u k c j i i częściowej negacji. I o d w r o t n i e : i m poziom a k u l t u r a c j i niższy, t y m większe prawdopodobieństwo, że r u c h będzie miał charakter t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji. D. T y p r u c h u a stopień w i e d z y o mechanizmach społeczeństwa d o m i ­ nującego wśród społeczeństwa zdominowanego. T u hipoteza b r z m i : i m �TYPOLOGIA RUCHÓW 130 SPOŁECZNYCH wyższy stopień w i e d z y o gospodarczych i społecznych mechanizmach rządzących społeczeństwem p o l i t y c z n i e dominującym wśród członków społeczeństwa podporządkowanego, t y m większe prawdopodobieństwo, że r u c h stanowiący reakcję n a dominację wśród g r u p y podbitej będzie miał charakter społecznej r e k o n s t r u k c j i i częściowej negacji. I o d w r o t n i e : i m poziom t e j wiedzy wśród g r u p y zdominowanej niższy, t y m większe p r a ­ wdopodobieństwo, że r u c h społeczny przybierze postać r u c h u t r a n s f o r ­ m a c j i i całkowitej negacji. Hipotezy te prowadzą do następującego ogólnego sformułowania: I m bliższy k o n t a k t między społeczeństwami, i m mniejsze różnice w roz­ w o j u między n i m i , i m wyższy stopień a k u l t u r a c j i wśród społeczeństwa zdominowanego i i m większa wiedza społeczeństwa podbitego o społe­ czeństwie dominującym, t y m większe prawdopodobieństwo powstania r u c h u społecznej r e k o n s t r u c j i i częściowej negacji. N a t o m i a s t : i m k o n ­ t a k t y słabsze, i m różnice większe, stopień a k u l t u r a c j i i poziom w i e d z y niższy, t y m większe prawdopodobieństwo p o w s t a n i a r u c h u t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji. W y m i e n i o n e elementy k o n t a k t u pozostają ze sobą w ścisłym związku. I m odleglejsze k o n t a k t y między d w o m a społeczeństwami, t y m niższy p o ­ z i o m a k u l t u r a c j i oraz stopień w i e d z y o społeczeństwie dominującym wśród g r u p y podporządkowanej. W b l i s k i m ze sobą związku pozostaje również poziom a k u l t u r a c j i i stopień w i e d z y j a k o c z y n n i k i wzajemnie na siebie wpływające. N a poziom a k u l t u r a c j i i stopień w i e d z y m a rów­ nież w p ł y w stopień różnic dzielących stykające się społeczeństwa. I m większe te różnice, t y m mniejsze możliwości poznania społeczeństwa dominującego przez przedstawicieli g r u p y podbitej, a co za t y m idzie — t y m mniejszy stopień i szansa szybkiej a k u l t u r a c j i . Stopień w i e d z y o e u r o ­ pejskiej c y w i l i z a c j i jest zatem funkcją zarówno bliskości kontaktów mię­ dzy stykającymi się społeczeństwami, j a k i wyjściowych różnic w r o z w o ­ j u gospodarczym i strukturalnospołecznym między t y m i społeczeństwa­ m i . Zależności między wyróżnionymi c z y n n i k a m i sytuacji k o n t a k t u przed­ s t a w i a m graficznie. Cechy kontaktu społeczno-kulturowego i ich wzajemne Siła k o n t a k t u związki Stopień różnic między jącymi poziom a k u l t u r a c j i 'i t się styka­ społeczeństwami j __l stopień w i e d z y o społeczeństwie e u r o p e j s k i m wśród g r u p y podporządkowanej �140 EWA NOWICKA W y m i e n i o n e cechy k o n t a k t u można wiązać zarówno z uwzględnio­ n y m i w zaproponowanej t y p o l o g i i cechami ruchów, j a k i z i c h cechami specyficznymi. Poszczególne cechy k o n t a k t u w k o n k r e t n y c h przypadkach modelują d a n y r u c h społeczny. Patrząc n a sformułowane hipotezy z p u n k t u w i d z e n i a historycznego r o z w o j u sytuacji k o n t a k t u między społeczeństwami p i e r w o t n y m i a spo­ łeczeństwem europejskim, można przypuszczać występowanie następują­ cej zależności. W p i e r w s z y m etapie k o n t a k t u p i e r w o t n e g o społeczeństwa z cywilizacją europejską występuje tendencja t w o r z e n i a się ruchów cał­ k o w i t e j negacji ii t r a n s f o r m a c j i , natomiast n a dalszych etapach tego k o n ­ t a k t u r y s u j e się tendencja powstawania ruchów częściowej negacji i spo­ łecznej r e k o n s t r u k c j i . Hipotezę tę można sformułować w nieco słabszej formie, która lepiej nadaje się do sprawdzenia empirycznego. R u c h y transformacji i całkowitej negacji n i g d y n i e pojawiają się n a etapie b l i s k i c h i długotrwałych kontaktów, a r u c h y społecznej r e k o n s t r u k c j i i częściowej negacji n i g d y n i e rodzą się w p i e r w s z y m okresie kontaktów. W miarę w z r o s t u ilości, częstotliwości i trwałości kontaktów o b u społe­ czeństw między sobą wzrastała wśród społeczeństwa pierwotnego ilość jednostek, które przyjmowały w z o r y k u l t u r y europejskiej. Jednostki te miały większy od i n n y c h stopień wiedzy o mechanizmach gospodarczospołecznych społeczeństwa europejskiego, n a b y t e j w t o k u swych k o n t a k ­ tów. Wzrost liczby kontaktów przyczyniał się również bezpośrednio do w z r o s t u znajomości europejskiej c y w i l i z a c j i n a w e t u jednostek n i e p r z y j ­ mujących wzorów k u l t u r y europejskiej. Jeśli różnice w r o z w o j u gospo­ darczym i pod względem złożoności s t r u k t u r y społecznej są duże, przed­ stawiciele podbitej społeczności p i e r w o t n e j n i e mogą łatwo zrozumieć, na czym opiera się gospodarka społeczeństwa europejskiego, zwłaszcza jeśli k o n t a k t y n i e są z b y t silne. Z taką sytuacją m a m y do czynienia do dziś n a w i e l u obszarach Melanezji. W sytuacji, g d y t e różnice są duże, t r u d n i e j zachodzi a k u l t u r a c j a jednostek spośród p i e r w o t n e j g r u p y zdo­ m i n o w a n e j . W sytuacji zatem, gdy wiedza o społeczeństwie europejskim u l u d u pierwotnego jest n i e w i e l k a , l u d t e n interpretować będzie własną sytuację oraz źródła europejskiej c y w i l i z a c j i w t e r m i n a c h m a g i c z n o - r e l i g i j n y c h , co z k o l e i wpływa n a charakter r u c h u , który, jeśli się p o j a w i , będzie raczej t r a n s f o r m a c y j n y niż r e k o n s t r u k c y j n y . Rodzi się przekona­ nie, że t y l k o całkowita przemiana świata może doprowadzić do zmiany sytuacji g r u p y podporządkowanej. W miarę narastania kontaktów spo­ łecznych, zwiększania się liczby jednostek silnie zeuropeizowanych oraz w miarę w z r o s t u wiedzy o mechanizmach społecznych i podstawach go­ spodarczych społeczeństwa europejskiego u l u d u pierwotnego, zaczyna on rozumieć własną sytuację w t e r m i n a c h r e f o r m y społecznej, często posiadającej charakter zupełnie świecki. Rozwiązanie własnej sytuacji �TYPOLOGIA RUCHÓW 141 SPOŁECZNYCH silnie deprywującej również zaczyna się jawić w t e r m i n a c h r e k o n s t r u k ­ cji społecznej. R u c h społeczny na gruncie tego sposobu w i d z e n i a własnej sytuacji i j e j rozwiązania m u s i mieć charakter częściowej t y l k o negacji i społecznej r e k o n s t r u k c j i . C z y n n i k i siły k o n t a k t u i stopnia różnic między społeczeństwami dzia­ łają w p r z e c i w n y c h k i e r u n k a c h , a czasem działanie jednego z n i c h może przeważyć działanie drugiego. W k o n k r e t n y c h sytuacjach poszczególnych ruchów* zaobserwować można, j a k współdziałanie to się o d b y w a . W każdym p r z y p a d k u działają zarówno c z y n n i k i związane z charakte­ r e m k u l t u r y j a k i c z y n n i k i wynikające z c h a r a k t e r u k o n t a k t u między stykającymi się społeczeństwami. To współdziałanie sprawia, że dla po­ szczególnych typów ruchów możemy wyznaczyć w a r u n k i , które decydują o ich powstaniu. Ewa A Nowicka TYPOLOGY OF SOCIAL MOVEMENTS A The problems social movements of typology AMONG THE PRIMITIVE PEOPLES S u m m a r y or c l a s s i f i c a t i o n a r e i m p o r t a n t w h i c h a r e r e a c t i o n s of t h e c o n q u e r e d for the study p r i m i t i v e peoples of to t h e p o l i t i c a l d o m i n a t i o n of t h e w h i t e m a n a n d to t h e contact w i t h h i s c u l t u r e . I n l i t e ­ rature there are m a n y a t t e m p t s at c l a s s i f i c a t i o n ; t h e m o s t v a l u a b l e among them a r e : t h e t y p o l o g y of n a t i v i s t i c m o v e m e n t s b y R . L i n t o n ; t h e c l a s s i f i c a t i o n of a c t i v i s t and p a s s i v i s t m o v e m e n t s b y P. W o r s l e y ; t h e c l a s s i f i c a t i o n of n a t i v i s m b y F . V o g e t : t y p o l o g i c a l i n q u i r i e s b y G . E . S i m p s o n , A . W a l l a c e , L a n t e r n a r i a n d D. A b e r l e . I n the w o r k s b y W a l l a c e a n d S i m p s o n t h e m o s t i m p o r t a n t point is t h e b r i n g i n g out of t h e p s y c h o l o g i c a l attitudes d i f f e r e n t i a t i n g remarkably pointed to t h e i d e o l o g i c a l of t h e s o c i a l m o v e m e n t s the social movements, while variable. To build Aberle up a f u l l c l a s s i f i c a t i o n of t h e d i s c u s s e d category, t h e p s y c h o l o g i c a l a n d ideolo­ g i c a l d i m e n s i o n s m u s t be c o n s i d e r e d i n t h e f i r s t p l a c e . I n the p s y c h o l o g i c a l d i m e n ­ sion, I d i s t i n g u i s h t h r e e w a y s of r e a c t i n g to t h e s i t u a t i o n of d e p r i v a t i o n b y m e m ­ bers of a m o v e m e n t : a) r e v o l t , b) escape, c) r e s i g n a t i o n . S i n c e r e s i g n a t i o n is a n attitude e x c l u d i n g a n y a c t i v i t y , it c a n n o t a p p e a r in a social movement and thus it c a n be left out f r o m f u r t h e r c o n s i d e r a t i o n s . I n t h e i d e o l o g i c a l d i m e n s i o n , t h r e e types of w o r l d p e r s p e c t i v e s s h o u l d be d i s t i n g u i s h e d : a) a p e r s p e c t i v e of t r a n s f o r m a ­ tion a n d of t o t a l n e g a t i o n of t h e w o r l d , b) a p e r s p e c t i v e of s o c i a l r e c o n s t r u c t i o n a n d of p a r t i a l n e g a t i o n of t h e w o r l d , c) t o t a l a c c e p t a n c e of t h e w o r l d . Since the t o t a l a c c e p t a n c e c a n n e v e r constitute a b a s i s for a s o c i a l m o v e m e n t , w e c a n l e a v e it out of f u r t h e r d i s c u s s i o n , too. T h e t w o d i m e n s i o n s t h u s y i e l d a f o u r f o l d c l a s s i f i ­ c a t i o n of s o c i a l m o v e m e n t s : 1. R e b e l l i o u s movements of t o t a l n e g a t i o n and transformation of t h e world (e.g., m i l l e n a r i s t i c r e b e l l i o n s , l i k e t h e r e b e l l i o n of P o n t i a c , t h a t of t h e p r o p h e t I s a tai among in N e w the North Zealand); American Indians, Mau-Mau in Kenia, Hau-Hau movement �142 EWA 2. E s c a p i s t m o v e m e n t s NOWICKA of t o t a l n e g a t i o n of t h e w o r l d "cargo c u l t s " in Melanesia, millenaristic pilgrimages 3. R e b e l l i o u s gious-political movements movements of in p a r t i a l negation Africa and (e.g., t h e G h o s t Dance of t h e T u p i Guaraní I n d i a n s ) ; and social reconstruction Melanesian movements of (reli­ Paliau or Massinga); 4. E s c a p i s t m o v e m e n t s of p a r t i a l n e g a t i o n a n d s o c i a l r e c o n s t r u c t i o n (e.g., p e y o tism, shakerism, the religion of the p r o p h e t Handsome Lake among the North American Indians). The appearance of various types of movements c a n be explained by f a c t o r s ; t h e m o s t i m p o r t a n t a m o n g t h e m a r e : a) t h e t y p e of c u l t u r e (value w i t h i n w h i c h the movement emerges; the contact b e t w e e n the c o n q u e r e d significant elements here a r e : the degree of differences between b) social and many system) c u l t u r a l conditions i n w h i c h and the dominating society occurs. T h e strength and i n t e n s i t y of most s o c i a l c o n t a c t s ; the the societies i n v o l v e d ; t h e degree of k n o w l e d g e of the c o n q u e r e d p o p u l a t i o n about t h e d o m i n a t i n g s o c i e t y a n d its degree of a c c u l t u r a ­ tion. �