https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3224d46fb68d3d6742b68c5425bd410c.pdf 74dbda1a42b5576c4eef91b93b5eb6e6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:744 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:685 Title A name given to the resource Społeczno-gospodarcze aspekty mechanizacji rolnictwa / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.57-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piskorz, Jerzy Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1 JERZY ADAM PISKORZ SPOŁECZNO-GOSPODARCZE A S P E K T Y M E C H A N I Z A C J I ROLNICTWA i (Na przykładzie wsi 'okolic Ciechanowca) W S I E D R O B N O S Z L A C H E C K I E I W S I E CHŁOPSKIE Okolice Ciechanowca są d l a etnografa terenem interesującym. Falo­ w e osadnictwo pozostawiło t u trwałe ślady w postaci z w a r t y c h zasięgów osadnictwa chłopskiego i drobnoszlacheckiego. I t a k w s i e dawniej chłop­ skie zajmują obszar k l i n a , którego podstawą jest l i n i a Bugu, a szczyt stanowi wieś K l u k o w o n a północ o d Ciechanowca. Tereny wokół tego k l i n a są zamieszkane przez ludność pochodzenia drobnoszlacheckiego. Ponadto okolice Ciechanowca, j a k całe pogranicze mazowieeko^podlaskie, stanowiły obszar określany j a k o rubież w stosunku do jednolitego etnicz­ nie t e r e n u osadnictwa polskiego. Tędy też często przebiegały h i s t o r y c z ­ ne granice a d m i n i s t r a c y j n e i polityczne. F a k t y t e miały daleko idące n a ­ stępstwa dla procesów kształtowania się k u l t u r y l u d o w e j . Napór osad­ niczy — z jednej s t r o n y polski, z drugiej r u s k i -— niosąc ze sobą o d m i e n ­ ne elementy k u l t u r o w e , wyznaczył w i e l e granicznych l i n i i zasięgów w y ­ tworów m a t e r i a l n y c h , zwyczajów, wierzeń, n a z e w n i c t w a . Wsie, w których przeprowadzałem badania terenowe — D r e w n o w o , Usza Duża, T w o r k o w i c e , Malec — są rozmieszczone wokół Ciechanow­ ca; d w i e pierwsze z w y m i e n i o n y c h to w s i e d a w n i e j szlacheckie, d w i e n a ­ stępne — chłopskie. Przeciwstawienie sobie w s i chłopskich i d r o b n o 2 3 1 Artykuł t e n j e s t skrótem p r a c y p i s a n e j pod k i e r u n k i e m prof, d r A n n y K u - trzeba-Pojnarowej. Materiały terenowe Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego zbierałem w r a m a c h współpracy Katedry z Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Cie­ chanowcu. 2 Por.: P o l s k i Atlas s k i , Kultura K. społeczna Moszyński, Etnograficzny; mapy ludu Niektóre zamieszczone w wiejskiego na Mazowszu przyczyny zróżnicowania S. nad Narwią, kultury D w o r a k o w ­ Białystok 1964; ludowej w Polsce, „Lud Słowiański", t. 4 : 1938 z. 1, s e r i a B, s. 65-117. 3 Badane ostrowskiego, wsie położone są n a pograniczu wysokomazowieckiego. t r z e c h powiatów, siemiatyckiego, �JERZY ADAM PISKORZ szlacheckich było p o d y k t o w a n e m o i m i przypuszczeniami o p a r t y m i na l i t e r a t u r z e , iż oba t y p y w s i charakteryzują się odmienną, specyficzną h i ­ storią r o z w o j u gospodarczego, co m u s i znaleźć odbicie w procesie m e ­ chanizacji. Sądziłem równocześnie, że t a k dobrane wsie swą strukturą gospo­ darczą odzwierciedlają stosunki panujące w i n n y c h okolicznych wsiach. S t w i e r d z o n y w t o k u badań fakt, iż istnieją między w s i a m i chłopskimi i drobnoszlacheckimi różnice ekonomiczne, które globalnie rzecz biorąc są n i e w i e l k i e i polegają przede w s z y s t k i m n a t y m , iż w każdej w s i szla­ checkiej jest grupa gospodarstw bardzo dużych, rzutujących n a wysoką średnią wielkości gospodarstw dla całej w s i , może być zrozumiały p r z y spojrzeniu h i s t o r y c z n y m , n a t l e różnic w procesach gospodarczych. W l i t e r a t u r z e , głównie historyczno-ekonomicznej, spotyka się t r z y określenia n a oznaczenie procesów zachodzących w s t r u k t u r z e agrarnej w s i : rozwarstwienie, rozdrobnienie i średniaczenie. Za i c h pomocą, n a przykładzie badanych w s i , chciałbym wyjaśnić: 1) kształtowanie się róż­ n i c ekonomicznych między w s i a m i chłopskimi i drobnoszlacheckimi, 2) specyfikę h i s t o r i i gospodarczej o b u t y c h typów w s i . Za p u n k t wyjścia m u s i m y przyjąć r o k 1864 i uwłaszczenie. Wsie chłopskie w okresie bezpośrednio pouwłaszczeniowym w ówczesnych g u ­ berniach wschodnich były mało zróżnicowane wewnętrznie p o d wzglę­ d e m własności. Z d a n i e m Krzysztofa G r o n i o w s k i e g o przeważały t a m go­ spodarstwa w granicach 9 do 30 mórg, z t y m że większe (okolo 30-morgowe) miały dużo łąk, prowadziły gospodarkę hodowlaną i miały t e n ­ dencję do podzielności, mniejsze zaś miały charakter t y p o w o rolniczy, dzieliły się niechętnie, chętnie natomiast dodzierżawiały paromorgowe kawałki ziemi. Gospodarstw dużych, t z w . „chłopskich folwarków", i go­ spodarstw bardzo małych w guberniach wschodnich było niewiele . N a j ­ ważniejsze jest jednak to, że w obrębie jednej w s i chłopskiej różnice były jeszcze mniejsze, bądź ich w zasadzie n i e było wcale. T a k i stan rzeczy wynikał z bardzo ograniczonych możliwości podziału gospodarstw przed uwłaszczeniem. Obie przebadane przeze m n i e wsie chłopskie — T w a r ko w i c e i Malec — miały po uwłaszczeniu dosyć jednolitą s t r u k t u ­ rę agrarną. 4 5 Z k o l e i drobna szlachta u k a z o w i o uwłaszczeniu nie podlegała ( w y ­ łączał ją 10 § ukazu). Zostały j e j odebrane ziemie dzierżawione od d w o ­ rów, a chłopi w majątkach drobnoszlacheckich powyżej 15 mórg m i e l i być uwłaszczeni. D r o b n a szlachta, j a k twierdzą h i s t o r y c y i etnografoK. Gronowski, Realizacja 1963, zwłaszcza s. 153-154. 4 reformy uwłaszczeniowej 1864 г., Warszawa G o s p o d a r s t w a małe powstały głównie z podziału p u s t e k , a t y c h w i n t e r e s u ­ jącej n a s gub. łomżyńskiej było n i e w i e l e , więcej w sąsiedniej gub. s i e d l e c k i e j . 5 �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 59 w i e , była grupą, która na uwłaszczeniu straciła najwięcej. Była t o k o n ­ tynuacja represji popowstaniowych, t y m razem n a bazie ekonomicznej. T a k więc szlachta zaściankowa w 1864 r. zmniejszyła nieco swój stan p o ­ siadania, ale poza t y m s t r u k t u r a własności pozostała w zasadzie nie zmie­ niona — nadal utrzymywało się istniejące już wcześniej r o z w a r s t w i e n i e i rozdrobnienie. W t a k i e j właśnie s y t u a c j i znajdowały się D r e w n o w o i Usza Duża — badane przeze m n i e wsie drobnoszlacheckie. 6 Przedstawione wyżej u w a g i dotyczące c h a r a k t e r u s t r u k t u r y agrarnej w s i chłopskich i drobnoszlacheckich w okresie uwłaszczenia były p u n k ­ t e m wyjścia do dalszej analizy, już na przykładzie własnych materiałów terenowych, mającej sprawdzić postawioną wcześniej hipotezę o o d m i e n ­ nej dla obu typów w s i h i s t o r i i r o z w o j u gospodarczego'. Zebrane przeze m n i e dane statystyczne z zakresu s t r u k t u r y agrarnej 4 w s i okolic Ciechanowca w k i l k u przekrojach czasowych zdawały się potwierdzać m o j e przypuszczenia. Obie wsie włościańskie, m i m o wyraź­ n y c h , ale d r o b n y c h między n i m i różnic, ograniczających się j e d y n i e do czasu występowania i stopnia natężenia poszczególnych procesów, są do siebie podobne, jeśli chodzi o ogólny k i e r u n e k i t o k p r z e m i a n . T o samo tyczy się w s i drobnoszlacheckich. Zdecydowane natomiast różnice widać p r z y porównaniu o b u w s i chłopskich z jednej strony, z o b u w s i a m i szlacheckimi z d r u g i e j . Przede w s z y s t k i m aż do I I w o j n y światowej oba te t y p y w s i charakteryzują się o d m i e n n y m k i e r u n k i e m z m i a n s t r u k t u r y agrarnej — dla w s i chłopskich jest to pogłębianie się rozdrobnienia, a dla w s i drobnoszlacheckich — pogłębianie się r o z w a r s t w i e n i a . W parze z tą podstawową różnicą idą również inne. W a r t y k u l e n i n i e j s z y m d l a jasności w y w o d u celowo przedstawię ana­ lizę z m i a n w s t r u k t u r z e agrarnej d w u w s i krańcowo od siebie o d m i e n ­ n y c h (Malec i D r e w n o w o ) , t a k aby pokazane różnice były jaskrawe, ponieważ n i e zależało m i b y n a j m n i e j na b u d o w a n i u zbliżonych do prze­ ciętnej rzeczywistości modelów, a t y l k o n a s t w i e r d z e n i u różnic, t a k j a k przedstawia j e tabela 1. W nawiasach podane są inne, poza strukturą agrarną, wskaźniki zmian gospodarczo-społecznych n a w s i . Ciekawie również wygląda s t r u k t u r a agrarna t y c h d w u w s i w świetle pełnych d a n y c h l i c z b o w y c h (tab. 2). Możliwości i n t e r p r e t a c y j n e ogra­ nicza t u jednak fakt, że b r a k jest szczegółowych materiałów dotyczących każdej z granicznych dat wyróżnionych wyżej okresów. D w a wyżej zaprezentowane zestawienia n i e odnoszą się b y n a j m n i e j N a przykład G r o n o w s k i , op. cit, drobnoszlacheckie na Mazowszu i Podlasiu, 6 s. 152-155, i M . B i e r n a c k a , W a r s z a w a 1966, s. 105-109. Wsie �JERZY ADAM PISKORZ 60 Tab. 1. Zmiany struktury agrcrnej dwu przykładowo wybranych wsi (chłopskiej i drobnoszłacheckiej) w latach 1864-1960 Okres Wieś chłopska Malec Wieś drobnoszlachecka 1864 struktura agrarna jednolita struktura agrarna rozdrob­ Drewnowo niona i rozwarstwiona pogłębianie się rozwarst­ 1864 1900 początki rozdrobnienia 1901-1929 pogłębianie się rozdrob­ dalsze pogłębianie się roz­ nienia (emigracja) warstwienia wienia (komasacja) (emigracja, upowszechnienie mecha­ nizacji omłotów) słabo zaznaczające się roz­ 1930-1948 początki średniaczenia warstwienie (komasacja) 1949-1960 początki średniaczenia struktura (upowszechnienie mecha­ zmian agrarna bez nizacji omlotów) do dat przełomowych, r o k 1900 b o w i e m wyznacza środkowy etap z j e d ­ nej strony rozdrobnienia, z drugiej rozwarstwienia, a r o k 1960 można traktować jako zakończenie początkowego okresu średniaczenia . Pamię­ tając o t y m w n i o s k u j e m y , że: 1900 — w D r e w n o w i e s t r u k t u r a agrarna jest mocno, choć dość rów­ n o m i e r n i e r o z w a r s t w i o n a , w chłopskim M a l c u proces rozdrobnienia objął już w przybliżeniu 8 8 , 4 % ogółu gospodarstw. 1960 — w D r e w n o w i e średniaczenie o d b y w a się poprzez spadek liczby gospodarstw małych, dzięki czemu powiększa się g r u p a o d 5 d o 10 ha, w s t r u k t u r z e agrarnej Malca widać jeszcze przede w s z y s t k i m s k u t k i roz­ drobnienia, bardzo słabo zaznacza się r o z w a r s t w i e n i e , średniaczenie m a jeszcze t a k mały zasięg, że w p r z y t o c z o n y m zestawieniu n i e jest w zasa­ dzie widoczne. 7 Rok 1864 — p u n k t wyjścia w mojej analizie z m i a n s t r u k t u r y agrar­ nej w e wsiach chłopskich i szlacheckich — należy traktować symbolicz­ nie. Przecież f a k t y c z n y stan posiadania zmienił się p o d wpływem uwłasz­ czenia t y l k o m i n i m a l n i e , za to w poważny sposób został ujednolicony 7 storia Wypowiadany w wielu Polski, czenia obserwujemy tur. i Owo gospodarstw kazywały g o s p o d a r s t w a ubocznym skutkiem (przykładowo: S . K i e n i e w i c z , 1969, s. 286) pogląd, że początki Hi­ średnia­ już pod k o n i e c X I X w., o p a r t y j e s t n a b a d a n i a c h m a k r o s t r u k - średniaczenie likwidacji opracowaniach t. 2: 1795-1918, W a r s z a w a z końca X I X w. małych, przy największe. W rozdrobnienia. obniżania się przeciętnej wielkości polega n a postępującym t y m najwyższy tym wypadku Rzeczywiste gospodarstw. stopień rozdrobnieniu podzielności wy­ średniaczenie j e s t po p r o s t u średniaczenie odbywa się bez �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 61 status społeczny ludności zajmującej się r o l n i c t w e m . Różnice w s t r u k ­ t u r z e agrarnej między t y m i d w o m a t y p a m i w s i istniały już przed 1864 r. Śmiało możemy powiedzieć, że dalszy proces p r z e m i a n był t y l k o prostą ich kontynuacją. M i a n o w i c i e wsie drobnoszlaeheókie, które już n a długo przed uwłaszczeniem przeszły etap rozdrobnienia i o d d a w n a borykały się z głodem ziemi, miały w y p r a c o w a n y system spłat r o d z i n n y c h , a zapo­ ra*. 2. Struktura agrarna wsi Malec i Drewnowo wg podziału na grupy obszarowe w odsetkach ogółu gospodarstw (w ha) . 1900 2-5 5-10 10-15 7,7 22,7 80,7 11,6 22,7 22,7 Malec 5,5 32,0 Drewnowo — 15,8 51,4 52,7 21,0 Wieś Malec Drewnowo 1960 _ Do 2 Rok Pow. 15 Uwagi 18,2 13,7 1900 9,7 1,4 10,5 — 1905 8 — czątkowane s k u t k a m i u k a z u uwłaszczeniowego (odebranie dzierżaw d w o r ­ skich) migracje do miast były k o n t y n u o w a n e także później; n i e b a w e m dołączyła się do n i c h emigracja. Ponadto w g u b e r n i łomżyńskiej, na któ­ rej terenie były położone badane wsie, 8 5 % ziemi z 'rozparcelowanych na przełomie X I X i X X w . dworów wykupiła drobna szlachta, co świad­ czy o j e j w y s o k i e j prężności ekonomicznej w t y m okresie. Większe go­ spodarstwa drobnoszlacheckie cechowała tendencja do niepodzielności. O d w r o t n a tendencja panująca w dużych gospodarstwach chłopskich w y ­ nikała z tego, że włościanie, którzy dopiero w 1864 r. u z y s k a l i p r a w o swobodnego dysponowania ziemią, n i e m i e l i takiego systemu zabezpie­ czeń ograniczających rozdrabnianie j a k szlachta zaściankowa. K i e d y mó­ w i m y o r o z d r a b n i a n i u się gospodarstw chłopskich i b r a k u tegoż w okresie pouwłaszczeniowym w gospodarstwach drobnej szlachty, w a r t o zazna­ czyć, że w końcu l a t 60-tych X I X w . zbadane przeze m n i e wsie włościań­ skie przeciętną wielkością gospodarstwa nieznacznie przewyższały wsie drobnoszlacheckie, natomiast na przełomie X I X i X X w . stosunek ten uległ odwróceniu. 9 Jednakże wspomniana już tendencja do niepodzielności większych go­ spodarstw, j a k również istniejące r o z w a r s t w i e n i e sprawiały, że w s i e d r o b n o s z l a c h e c k i e były b a r d z i e j podatne na zmia­ n y t y p u k a p i t a l i s t y c z n e g o w r o l n i c t w i e . T u właśnie 8 D a n e przybliżone. Ograniczał j e t y l k o z a k a z d z i e l e n i a g o s p o d a r s t w poniżej 6 mórg i z a k a z sprzedaży z i e m i uwłaszczonej niechłopom — zresztą n i e p r z e s t r z e g a n o i c h z b y t ­ nio. 9 �62 JERZY ADAM PISKORZ należy szukać p r z y c z y n wcześniejszej komasacji i mechanizacji, większe­ go w y k o r z y s t a n i a najemnej siły roboczej w e wsiach drobnoszlacheckich. We wsiach chłopskich rozwarstwienie i początki mechanizacji następo­ wały znacznie później. W i d z i m y więc, że początki k a p i t a l i z a c j i r o l n i c t w a i n d y w i d u a l n e g o związane są z koniecznością zaistnienia rozwarstwionej s t r u k t u r y agrarnej, a z k o l e i j e d n y m z podstawowych, bezpośrednich skutków k a p i t a l i z a c j i jest mechanizacja r o l n i c t w a . ROZWÓJ NARZĘDZI R O L N I C Z Y C H I E T A P Y M E C H A N I Z A C J I Przyczyn mechanizacji należy szukać z jednej s t r o n y w dążeniu wła­ ścicieli gospodarstw do zwiększenia p r o d u k c j i p r z y zmniejszonych nakła­ dach n a pracę, a z drugiej s t r o n y w koncentracji kapitałów powodują­ cej w rezultacie r o z w a r s t w i e n i e się s t r u k t u r y agrarnej, a w k o n s e k w e n ­ cji tegoż — również i klasowej. Jednakże w r o l n i c t w i e proces k o n c e n ­ t r a c j i kapitału przebiega w o l n i e j niż w i n n y c h gałęziach gospodarki n a ­ r o d o w e j . Dzieje się t a k nie t y l k o ze względu n a niską stopę zysku w r o l ­ n i c t w i e i zmienną koniunkturę n a p r o d u k t y rolne. N a o m a w i a n y proces w p ł y w mają także w a r u n k i k l i m a t y c z n e (urodzaj) i sytuacja w przemyśle. Było t o j a s k r a w o widoczne n p . w okresie k r y z y s u przemysłowego w p o ­ czątkach l a t trzydziestych, k i e d y między cenami artykułów r o l n y c h i prze­ mysłowych powstał t a k duży rozdźwięk, że wszelkie inwestycje w prze­ ciętnym gospodarstwie r o l n y m zostały na długo zahamowane . 10 Jak w y n i k a z przytoczonych współzależności, p o w o l n y proces k o n c e n ­ t r a c j i kapitału w r o l n i c t w i e sprawia, że również mechanizacja p r a c y na r o l i w y k a z u j e powolne tempo r o z w o j u . Z t y c h samych p r z y c z y n jest ona m n i e j i n t e n s y w n a w gospodarstwach chłopskich niż w dużych gospodar­ stwach f o l w a r c z n y c h ; szybciej przebiega na terenach, gdzie p r o d u k c j a rolna jest silnie związana z działaniem mechanizmów r y n k o w y c h , niż n a terenach o n i s k i m stopniu towarowości gospodarki. W poprzedniej części artykułu wykazałem, że w e wsiach drobnoszla­ checkich r o z w a r s t w i e n i e następowało szybciej niż w e wsiach chłopskich; pojawiającą się warstwę gospodarstw bogatych stać było n a podstawowe maszyny rolnicze, których n i e posiadały jeszcze mniejsze gospodarstwa drobnoszlacheckie i gospodarstwa chłopskie. Podobnie kształtował się stopień towarowości gospodarki. Choć n a całym pograniczu mazowieckopodlaskim był o n bardzo n i s k i , t o j e d n a k bogate gospodarstwa drobnoszla10 W y n i k a ny i narzędzia Wskaźnik to z d a n y c h p r z y t o c z o n y c h p r z e z K . C z e r n i e w s k i e g o , rolnicze w gospodarstwach inwestycji maszyn rolniczych w m i e m y z a 100, w mniejszej własności, P o l s c e wynosił, jeśli Warszawa Maszy­ 1938. r o k 1928 p r z y j ­ 1930 — 43,9; 1932 — 8,8; 1934 — 11,4; 1936 — 20,6. �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 63- checkie i . p o d t y m względem były przodującymi w porównaniu z i n n y m i ^ których p r o d u k c j a była nastawiona n a konsumpcję wewnętrzną. W świetle powyższych ogólnych prawidłowości d y n a m i k i z m i a n w za­ kresie mechanizacji r o l n i c t w a staje się zrozumiałe, dlaczego p r z y opóźnio­ n y m w stosunku do i n n y c h regionów k r a j u procesie mechanizacji maszy­ n y rolnicze wcześniej pojawiły się w D r e w n o w i e i Uszy Dużej niż w Tworkowicaoh i Malcu. Z a n i m j e d n a k pojawiły się maszyny — j a k pozwalają stwierdzić prze­ prowadzone badania — w e w s z y s t k i c h wsiach używano identycznego ze­ s t a w u narzędzi t r a d y c y j n y c h . W jego skład wchodziły: socha d w u p o l i cowa, b r o n a laskowa, drewniane radełko do ziemniaków, f a r t u c h siewak, sierp i cep gązewkowy. Większość z t y c h narzędzi r o l n i k wykonywał sam, a z usług rzemieślników korzystał z konieczności t a m , gdzie wymagała tego t e c h n i k a p r o d u k c j i , n p . w w y p a d k u m e t a l o w y c h części narzędzi. W y ­ jątkowym p r z y p a d k i e m są t u b r o n y laskowe. Choć n i e posiadają one elementów m e t a l o w y c h , t o j e d n a k większość gospodarzy zaopatrywała się w n i e n a targu. P r z y w o z i l i j e i sprzedawali znający t a j n i k i niełatwej p r o ­ d u k c j i r o l n i c y (a nie rzemieślnicy) z biedniejszych w s i chłopskich, głów­ nie spod Brańska. T a k i zestaw narzędzi, j a k wyżej przedstawiony, używany był w e w s z y s t k i c h badanych wsiach w sposób wyłączny do około r o k u 1895. P o ­ t e m stopniowo poszczególne narzędzia stare były w y p i e r a n e przez n o w ­ sze t y p y . Proces zastępowania t r a d y c y j n y c h środków p r o d u k c j i n o w y m i rozciągał się na wiele l a t i przebiegał nierównomiernie w odniesieniu do różnych typów prac — najszybciej objął orkę (pług), b r o n o w a n i e (bro­ na beleczkowa) i sprzęt zbóż (kosa); najdłużej n i e zmieniony pozostawał sposób s i e w u i sadzenia ziemniaków. Jednakże niektóre narzędzia z o m a ­ wianego zestawu, będąc używane obok n o w o w p r o w a d z o n y c h , przetrwały długo, a w f o r m i e szczątkowej n a w e t do dziś. O ile n p . socha została b a r ­ dzo szybko zastąpiona przez pług, bo zaledwie w ciągu 3—5 lat, o t y l e brona laskowa przez b l i s k o pół w i e k u współwystępowała n a j p i e r w z b r o ­ ną beleczkowa, a potem z b r o n a m i żelaznymi. Zaraz po w p r o w a d z e n i u b r o n beleczkowych b r o n y laskowe były stosowane j a k o l e k k i e b r o n k i , p o ­ t e m używano i c h głównie d o włóczenia k a r t o f l i s k , bo grube, d r e w n i a n e zęby n i e wygarniały ziemniaków. Jeszcze do końca okresu międzywojen­ nego w badanych wsiach b r o n a laskowa była w każdym n i e m a l gospodar­ stwie. Mówiąc O' narzędziach z zestawu tradycyjnego używanych jeszcze po w p r o w a d z e n i u na i c h miejsce nowszych typów narzędzi, należy zazna­ czyć, że t r w a n i e zawsze związane jest ze zmianą f u n k c j i l u b ogranicze­ n i e m zakresu w y k o n y w a n y c h czynności. N a w e t mechanizacja nie w y e l i ­ minowała do końca narzędzi t r a d y c y j n y c h , t a k i c h j a k cep, f a r t u c h sie­ wak i sierp. �04 JERZY ADAM PISKORZ W t o k u badań t e r e n o w y c h zajmowałem się problematyką r o z w o j u b a ­ zy technicznej w odniesieniu do każdego z typów prac rolniczych o d ­ dzielnie. Stwierdziwszy jednak, że daty wyznaczające okresy w z r o s t u i spadku natężenia mechanizacji oraz sposoby i źródła zakupu są w e w s z y s t k i c h w y p a d k a c h identyczne, postanowiłem etapy mechanizacji oko­ l i c Ciechanowca omówić t u t y l k o n a przykładzie z m i a n w zakresie m e ­ t o d sprzętu zbóż. Kosy zaczęto używać do sprzętu zbóż w początkach X X w . I n f o r m a ­ torzy t w i e r d z i l i , że „kosy były zawsze", ale wcześniej koszono n i m i w y ­ łącznie t r a w y . Najwcześniej, w latach 1902-1904, zastosowano kosy do zbioru zbóż w D r e w n o w i e , potem w T w o r k o w i c a c h (1906-1908) i w Uszy (1912-1914), a najpóźniej — dopiero po I w o j n i e — w M a l c u . Początkowo zresztą kosami koszono t y l k o żyto; jęczmień, a zwłaszcza proso j a k o ła­ t w o wykruszające się, długo żęto sierpami. W powszechnym użyciu były kosy p r o d u k c j i fabrycznej, można je było kupić od wędrownych handlarzy l u b na targach czy w sklepach żelaznych; kosy k o w a l s k i e za czasów, j a k i e pamiętali i n f o r m a t o r z y , były niesłychanie rzadkie. Z m i a n a sierpa n a kosę zmieniła zasadniczo system pracy p r z y zbio­ rach. Okres żniw znacznie się skrócił. Koszenie, które wymagało więcej siły fizycznej, stało się wyłącznym zajęciem mężczyzn. K o b i e t o m zaś przypadało podbieranie i wiązanie zboża. Maszynowy sprzęt zbóż upowszechnił się dopiero po r o k u 1956. Wcze­ śniej stosowano go jedynie w największych i najbogatszych gospodar­ stwach. I tak w D r e w n o w i e w przodującym pod względem mechanizacji gospodarstwie Jana Drewnowskiego żniwiarkę zakupiono już w 1911 r o ­ k u , k i e d y to, j a k sam opowiadał, w niektórych sąsiednich wsiach żęto jeszcze sierpami. K u p i o n o ją po remoncie od Bachurzewskiego z Ciecha­ nowca, zajmującego się produkcją i h a n d l e m maszynami r o l n i c z y m i . W końcu l a t 20-tych żniwiarki w p r o w a d z i l i najbogatsi gospodarze z o b u w s i drobnoszlacheckich: w D r e w n o w i e było i c h wówczas 3, w Uszy D u ­ żej jedna. Były t o głównie maszyny po remoncie, często się psuły, a w okolicy n i e było fachowców, którzy d o k o n y w a l i b y napraw. Dużo maszyn r o l n i c z y c h dotarło na Podlasie w latach 1945/46 za p o ­ średnictwem handlarzy. P r z y w o z i l i o n i maszyny n a t a r g do Ciechanowca, a zapłatę pobierali w postaci artykułów żywnościowych. Tą drogą stali się właścicielami żniwiarek dwaj r o l n i c y ze w s i drobnoszlacheckich. W T w o r k o w i c a c h i M a l c u maszynowego sprzętu zbóż przed I I wojną światową n i e stosowano. D l a Malca przydzielono w 1948 r o k u żniwiarkę GOM-owską, z której za d r o b n y m i opłatami m o g l i korzystać r o l n i c y z ca­ łej w s i . Z wyprzedaży maszyn podczas l i k w i d a c j i Gminnego Ośrodka M a ­ szynowego w Ciechanowcu w 1957 r. pochodziły pierwsze w i n d y w i d u a l - �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 65 n y m posiadaniu żniwiarki w e wsiach chłopskich. W M a l c u k u p i l i żni­ w i a r k i w t e n sposób dwaj bogaci gospodarze, a w T w o r k o w i c a c h jeden. Rok 1956 jest w h i s t o r i i mechanizacji r o l n i c t w a datą n i e z w y k l e ważną. Z jednej strony po V I I I P l e n u m К С P Z P R podjęto decyzję o l i k w i d a c j i GOM-ów i wyprzedaży i c h maszyn, z drugiej strony z m i a n y w polityce rolnej państwa sprawiły, że przemysł nastawił się n a produkcję lekkiego sprzętu n a napęd k o n n y , przystosowanego do potrzeb i możliwości f i n a n ­ sowych gospodarstwa chłopskiego . Zaczęto wówczas produkować p r a k ­ tyczne k o s i a r k i z f a b r y c z n y m oprzyrządowaniem do z b i o r u zbóż, podsta­ w o w y m b o w i e m i c h przeznaczeniem był sprzęt t r a w . Początkowo wszyscy k u p o w a l i je bardzo chętnie. Obecnie stają się one u n i w e r s a l n y m i maszy­ n a m i dla średnich gospodarstw, dużym gospodarstwom b o w i e m zbyt w i e ­ le czasu zabierało wiązanie snopków i zwłaszcza te gospodarstwa e n t u ­ zjastycznie przyjęły w p r o w a d z e n i e snopowiązałek. Ilość kosiarek i żniwiarek w i n d y w i d u a l n y m posiadaniu w badanych wsiach w 1969 r. kształtowała się następująco: w D r e w n o w i e posiadało je 3 2 % gospodarstw, w Uszy Dużej 6 5 % gospodarstw, w T w o r k o w i c a c h 1 4 % gospodarstw, a w M a l c u 9 % . Własne snopowiązałki konne posiadają t y l k o największe gospodar­ stwa. W D r e w n o w i e jest i c h dwie, w Uszy t r z y — wszystkie k u p i o n e w ciągu ostatnich pięciu l a t . W o b u wsiach chłopskich p r y w a t n y c h m a ­ szyn tego t y p u n i e m a . Zarówno w M a l c u , j a k i w T w o r k o w i c a c h są po dwie snopowiązałki t r a k t o r o w e w kółkach rolniczych. W Uszy Dużej jest jedna snopowiązałka k o n n a — t r a k t o r o w e pożycza się z kółek w sąsied­ n i c h wsiach, a r o l n i c y z D r e w n o w a , ponieważ w i c h w s i kółko rolnicze n W 1 1 broszurze szkoleniowo-propagandowej KW PZPR w Poznaniu czytamy n a t e m a t s y t u a c j i w przemyśle m a s z y n r o l n i c z y c h i z a o p a t r z e n i a r o l n i c t w a w m a ­ s z y n y w p i e r w s z y m dziesięcioleciu P o l s k i L u d o w e j : „Dotychczasowa wolna, a nawet sytuacja zaopatrzenia zła. D o r o k u rolnictwa w maszyny 1956 p o l i t y k a r o l n a zmierzała była dość do s z y b k i e g o do­ uspół- d z i e l c z e n i a w s i , a przemysł realizując taką politykę zaopatrywał j e d y n i e g o s p o d a r ­ stwa duże, j a k i m i były PGR i spółdzielnie produkcyjne. Pominięto produkcję m a s z y n i narzędzi p o t r z e b n y c h w g o s p o d a r s t w a c h samym VIII przyspieszyć Plenum w wstąpienie 1956 г., chłopów wystąpienie do spółdzielni. ze spółdzielni [...] Zmiana zmieniać profil produkcji, w 1957 r. spadającej prawie dwie szybko trzecie n a m a s z y n y , które dziś t r u d n o n o w o c z e s n y m i , ale chodziło przecież o r z e c z b a r d z o i podniesienie już ostro dotychczas n a ­ sprzętu rolniczego. Przemysł zaczął przeznaczając z a s p o k o j e n i e r y n k u chłopskiego. P r o d u k o w a n o s t a w o w y c h potrzeb p o l i t y k i po ok. 200 t y s . chłopów, ujawniły b r a k potrzebnego n a w s i sprzętu. Wystąpił n i e n o t o w a n y c i s k n a h a n d e l i przemysł o d o s t a w y całkowicie d r o b n y c h , chcąc t y m nazwać istotną — o z a s p o k o j e n i e produkcji r o l n i c z e j . Oprócz pod­ przemy­ słu, poważne ilości m a s z y n p r z e z n a c z o n o do sprzedaży z G m i n n y c h Ośrodków M a ­ s z y n o w y c h " . R . S k o c z y l a s , Niektóre Poznań 1958. 5 — Etnografia Polska, XVI/1 problemy rozwoju mechanizacji rolnictwa, �JERZY ADAM PISKORZ n i e m a maszyn w ogóle, korzystają ze snopowiązałek głównie z kółka w Bogutach. A c z k o l w i e k m a s z y n o w y sprzęt zbóż jest już obecnie szeroko rozpo­ wszechniony w badanych wsiach, t o jeszcze stosunkowo znaczną część zbiorów kosi się kosami. Przyczyną tego t y l k o w nieznacznym s t o p n i u jest częściowy b r a k m a s z y n i n d y w i d u a l n y c h i długi okres oczekiwania na maszyny z kółka rolniczego. Używanie kosy jest w znacznej mierze p o d y k t o w a n e t y m , iż zboże położone i pokręcone t r u d n o jest kosić m a ­ szyną. Jednakże kosą kosi się mie t y l k o w t e d y . Często biedniejsi gospo­ darze używają j e j ze względów oszczędnościowych. Obecnie maszynami zbiera się w M a l c u o k . 4 5 % zbóż, w T w o r k o w i c a c h p o w . 5 0 % , w D r e w ­ n o w i e ok. 7 0 % , a w Uszy Dużej o k . 8 0 % . N a podstawie przedstawionych materiałów dotyczących h i s t o r i i m e ­ chanizacji możemy wyodrębnić następujące najważniejsze etapy procesu mechanizacji: a) koniec l a t 20-tych — okres w y s o k i e j k o n i u n k t u r y na p r o d u k t y r o l ­ ne i i n t e n s y w n e j mechanizacji największych gospodarstw; b) 1930-1939 — zamrożenie i n w e s t y c j i na w s i j a k o skutek k r y z y s u przemysłowego i rolnego (por. przypis 10); c) 1939-1947 — zniszczenia wojenne, b r a k i n w e s t y c j i spowodowany b r a k i e m podaży maszyn; d) 1948-1956 — mechanizacja zbiorowa w o p a r c i u o G O M - y , mała podaż maszyn dla gospodarstw i n d y w i d u a l n y c h ; e) 1956-1957 — w y k u p maszyn z l i k w i d o w a n y c h GOM-ów oraz de­ cyzje o zmianie p r o f i l u produkcyjnego przemysłu maszyn r o l n i c z y c h — skutki V I I I Plenum КС PZPR; f) po 1957 — duża pv>daż maszyn d l a r o l n i c t w a i n d y w i d u a l n e g o , p r o ­ ces szybkiej mechanizacji gospodarstw dużych i średnich, bardzo duże znaczenie mechanizacji zbiorowej poprzez kółka rolnicze. Obecny stan mechanizacji i n d y w i d u a l n e j można wyjaśnić krótko p r z y Tab. 3. Stopień mechanizacji średnio na 1 gospodarstwo w 1960 r. {materiały GUS) i 1969 r. {materiały własne) Stopień Wieś na mechanizacji średnio 1 gospodarstwo rok 1960 rok 1969 Usza Duża Drewnowo Malec 6,0 10,3 3,2 5,6 0,6 1,8 Tworkowice 1Д 3,2 �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI 67 ROLNICTWA pomocy syntetycznego wskaźnika „stopnia m e c h a n i z a c j i ' ' O aktualnych różnicach w stanie mechanizacji między b a d a n y m i w s i a m i świadczy n a j ­ lepiej wysokość wskaźnika stopnia mechanizacji przypadająca średnio n a jedno gospodarstwo w każdej w s i . Widać t u zasadnicze różnice między w s i a m i chłopskimi i drobnoszla­ checkimi. Stosując przytoczone w przypisie 12 przedziały wyznaczające n i s k i , średni i w y s o k i stopień mechanizacji, możemy powiedzieć, że j e 12 Tab. 4. Struktura badanych wsi pod względem stopnia mechanizacji w roku 1960 {materiały spisowe GUS) i 1969 (materiały własne) w odsetkach ogółu gospodarstw we wsi R o k 1969 R o k I960 stopień mechanizacji Wieś stopień mechanizacji niski średni wysoki niski średni wysoki U s z a Duża Drewnowo Malec 38,5 42,3 19,2 11,6 26,9 61,5 63,2 95,9 26,3 10,5 52,7 21,0 26,3 16,6 92,2 — 79,3 Tworkowice 4,1 4,7 62,5 28,1 4,1 9,4 d y n i e Usza osiągnęła stopień mechanizacji, zentują n i s k i stopień, sięcioleciu najwyższe 1 2 Wskaźnik 3,1 w 1969 r. średnio n a jedno gospodarstwo w y s o k i D r e w n o w o — średni, a T w o r k o w i c e i Malec r e p r e ­ choć właśnie t e w s i e wykazywały w o s t a t n i m dzie­ procentowo tempo p r z y r o s t u ilości maszyn. powstawał przez zsumowanie dało każde z g o s p o d a r s t w . S y s t e m punktacji punktów ustaliłem za maszyny, sam w jakie oparciu posia­ o stopień wartości użytkowej poszczególnych m a s z y n ; w y g l ą d a ł on następująco: s i e w n i k zbożowy — 3 pług d w u s k i b o w y kosiarka — 2 grabie konne żniwiarka — 3 młocarnia nieczyszcząca snopowiązałka — 4 młocarnia czyszcząca k o p a c z k a do ziemniaków — 3 silnik spalinowy traktor — 6 silnik elektryczny — 1 — 1 — 3 — 4 — 2 —г P r z y m a s z y n a c h będących wspólną własnością k i l k u g o s p o d a r z y p u n k t a c j a t a była o d p o w i e d n i o obniżana i wynosiła w w y p a d k u 4 — 40°/o. T a k i e postępowanie rośnie w r a z sowanie łoby 2 współwłaścicieli — z liczbą l u d z i obsługiwanych p r z e z l i c z b y określającej faktycznego stanu 7 5 % , 3 — 50°/o, jest o t y l e słuszne, że wartość użytkowa ilość wspólników wykorzystania jako maszyn. Po dotyczących k i l k u n a s t u próbnie w y b r a n y c h podzielnika nie skonfrontowaniu gospodarstw z opiniami średniego i w y s o k i e g o stopnia m e c h a n i z a c j i . Odnoszą wiście t y l k o do b a d a n y c h terenów i są następujące: n i s k i stopień m e c h a n i z a c j i średni stopień m e c h a n i z a c j i w y s o k i stopień m e c h a n i z a c j i — 0-3 punktów — 4 - 9 punktów — 10 i więcej punktów. sto­ odzwierciedla­ wskaźników informatorów o zasobności t y c h g o s p o d a r s t w w m a s z y n y r o l n i c z e ustaliłem wskaźniki d l a niskiego, maszyny tę maszynę. D l a t e g o właśnie graniczne się one oczy­ �68 JERZY ADAM PISKORZ Zasobność w maszyny gospodarstw każdej z badanych w s i przedsta­ w i a tabela 4. Jak w i d z i m y , w r o k u 1969 jedynie w Uszy Dużej ponad połowa gospo­ d a r s t w była w y s o k o zmechanizowana. W pozostałych wsiach (w t y m i w D r e w n o w i e ) przeważają gospodarstwa o n i s k i m s t o p n i u mechaniza­ cji. Stosunkowo wysoka średnia stopnia mechanizacji w D r e w n o w i e (tab. 3) bierze się stąd, iż największe gospodarstwa w tej w s i są naprawdę bardzo dobrze zmechanizowane, co odbija się zasadniczo n a średniej dla całej w s i . C Z Y N N I K I KSZTAŁTUJĄCE P R O C E S M E C H A N I Z A C J I G e n e r a l n y m i c z y n n i k a m i wyznaczającymi przebieg procesów gospo­ darczych, a t a k i m jest przecież mechanizacja, są wielkość p o p y t u i poda­ ży dóbr. Jednakże w analizie k o n k r e t n y c h sytuacji nie możemy o g r a n i ­ czyć się wyłącznie do n i c h , są one b o w i e m wypadkową całego szeregu i n n y c h czynników społeczno-gospodarczych. W t o k u badań t e r e n o w y c h rozpatrywałem t y l k o te c z y n n i k i kształtu­ jące proces mechanizacji, które na w s i występują bezpośrednio l u b w w y ­ p a d k u czynników zewnętrznych te, które mogą być m i a r o d a j n i e ocenio­ ne z p u n k t u w i d z e n i a interesów w s i . W w i e l u w y p a d k a c h chodzi t u po prostu o rolę jednostek i i n s t y t u c j i w e w p r o w a d z a n i u postępu technicz­ nego do r o l n i c t w a . Z zebranych materiałów w y n i k a , że — generalnie rzecz biorąc — l u d z i e s t a r z y nie b y l i p r z e c i w n i mechanizacji. Możemy mówić r a ­ czej o ostrożności w i c h akceptacji; cechowała ona okres przed w p r o w a ­ dzeniem pierwszej maszyny każdego t y p u w e w s i oraz początkowy, krót­ k i okres poznawania zasad pracy maszyny, j e j zalet, sprawdzania p r a w ­ dziwości dotychczasowych o n i e j o p i n i i . Należy jednak stwierdzić, że starsi gospodarze b y l i bardzo przywiązani do narzędzi swej młodości i bardzo często głosili i c h wyższość. T o przywiązanie było niezależne od pozycji ekonomicznej, bo n p . trzeci przed 1914 r. gospodarz w D r e w n o ­ w i e najdłużej używał sochy, z k o l e i i n n i gospodarze z t e j samej w s i , któ­ r y c h niewątpliwie stać było n a w i a l n i e , dłużej w i a l i szuflami niż i c h biedniejsi, ale młodsi sąsiedzi. Tego rodzaju p r z y p a d k i n i e były jednak częste, w a d y b o w i e m n o w o w p r o w a d z a n y c h maszyn w i d z i e l i z w y k l e ci starzy gospodarze, którzy posiadali małe gospodarstwa n i e wymagające zastosowania maszyn. Właścicielowi n i e w i e l k i e j działki ziemi t r a d y c y j n e środki p r o d u k c j i zapewniały w jego s u b i e k t y w n y m p r z e k o n a n i u dokład­ ność u p r a w y i m i n i m a l n e s t r a t y w zbiorach, natomiast szybkość i efek­ tywność pracy cechująca maszyny n i e miały dla niego w i e l k i e g o zna­ czenia. �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 69 M ł o d z i e ż m n i e j więcej do początków l a t 50-tych n i e miała żad­ nego udziału w zarządzaniu gospodarstwem, a co za t y m idzie — wpływu na tempo mechanizacji. Bardzo często i n f o r m a t o r z y p o w t a r z a l i opinię t y p u : „Każdy robił t y m , czym ojciec kazali''. N i c nie zmieniał t u n a w e t f a k t posiadania wykształcenia rolniczego przez młodych. Wpływ mło­ dzieży na rozwój mechanizacji zaczynał się dawniej dopiero po usamo­ d z i e l n i e n i u się, które w najlepszym w y p a d k u następowało p o ożenku. Przyczyną z m i a n y statusu młodzieży w i e j s k i e j była właśnie i n t e n s y ­ fikacja mechanizacji. Młodzież dzięki swemu wykształceniu i zaintere­ sowaniom t e c h n i c z n y m cieszy się obecnie zaufaniem starszych, zaczęto liczyć się z j e j zdaniem. Ponadto i n d y w i d u a l n a mechanizacja w sytuacji masowej ucieczki młodych do m i a s t stała się dla n i c h bodźcem do pozo­ stania na w s i . Czasami synowie uciekają się d o swoistego szantażu, mó­ wiąc n p . „tata, j a k n i e kupisz kosiarki, t o se kosą koś sam, j a jadę do m i a s t a " . W rzeczywistości j e d n a k młodzież t y l k o nieznacznie przewyższa ogół gospodarzy w e w s i w swych dążeniach do przyspieszenia m e c h a n i ­ zacji. Informacja o maszynach r o l n i c z y c h . Przed I I wojną światową najważniejszym źródłem i n f o r m a c j i dla okolicznych w s i były d w o r y oraz miasteczko Ciechanowiec, a w n i m magazyny sendykatu — spółki rozprowadzającej maszyny rolnicze, zakład Bachurzewskiego zaj­ mujący się produkcją maszyn. Agenci h a n d l o w i f a b r y k sprzętu rolnicze­ go, oferując sprzedaż maszyn, rozdawali materiały i n f o r m a c y j n e — k a ­ talogi i prospekty. R o l n i c y z badanych terenów rzadko d o w i a d y w a l i się o n o w y c h m a ­ szynach z prasy, choćby dlatego, że większość prenumerowała gazety n i e zawierające r e k l a m rolniczych. C i nieliczni, którzy p r e n u m e r o w a l i prasę fachową, dostawali często pocztą d a r m o w e k a t a l o g i maszyn różnych f a ­ b r y k . D a r m o w e katalogi n a podobnej zasadzie otrzymywały także kółka rolnicze, n p . w D r e w n o w i e . Rzadkim, ale cenionym źródłem i n f o r m a c j i były kalendarze rolnicze. Obecnie nowoczesne maszyny rolnicze można zobaczyć w p o w i a t o ­ w y c h składnicach maszyn GS, POM-ach i n a pokazach organizowanych z okazji dożynek i t p . W i e l k i m zainteresowaniem cieszą się katalogi m a ­ szyn dostępne u dyspozytorów kółek rolniczych. Prasa, radio i telewizja mało miejsca poświęcają maszynom, choć w ogóle o r o l n i c t w i e w środ­ kach masowego przekazu mówi się wiele. K o w a l e występowali j a k o czynnik przyspieszający tempo mecha­ nizacji w dwóch okresach. D o r o k u 1923-1924, póki p r o d u k t y fabryczne były dość t r u d n o dostępne i drogie, k o w a l e m i e l i bardzo dużo zamówień, głównie n a narzędzia do u p r a w y r o l i . Wyjątkowo wysoko ceniono zwłaszcza pługi kowalskie. Były one bardzo dobrze ustawione, dostoso- �70 JERZY ADAM PISKORZ w a n e do wymogów m i e j s c o w y c h gleb, posiadały solidną, odpowiednio w y .giętą grządziel. W t y m czasie dobrzy k o w a l e znani b y l i w całej o k o l i c y . W swych narzędziach n i e d o k o n y w a l i o n i żadnych ulepszeń, p r o d u k o w a l i j e n a ogół n a wzór fabrycznych, a j e d y n y m t y p e m wyłącznie k o w a l s k i m był najwcześniejszy rodzaj pługa — „koza". Po r o k u 1923-1924 k o w a l e o t r z y m y w a l i coraz m n i e j zamówień. Wszyscy r o l n i c y w o l e l i kupować narzędzia fabryczne, których cena z r e ­ sztą coraz bardziej spadała. D o r o k u 1944 k o w a l e w y k o n y w a l i głównie drobne naprawy. W latach 1944-1955 kowale częściowo odzyskali swe dawne znacze­ nie. Spowodowały t o przede w s z y s t k i m zniszczenia wojenne, ale także nastawienie przemysłu n a zaopatrzenie w maszyny gospodarstw k o l e k ­ t y w n y c h . Stąd z konieczności r o l n i c y z n o w u z a m a w i a l i u k o w a l i narzę­ dzia do u p r a w y r o l i , oddawano i m również do n a p r a w y młocarnie, żni­ w i a r k i . Ponieważ t r u d n o dostępny był n a w e t dobry materiał, k o w a l e z u ­ żywali do p r o d u k c j i w s z y s t k o : o d grubej blachy do uszkodzonego sprzę­ t u wojskowego. Wykorzystując w z r o s t swego znaczenia i duży p o p y t na usługi, p o b i e r a l i o n i opłaty wygórowane, bardzo często k a z a l i sobie pła­ cić w n a t u r a l i a c h — raz w zbożu, k i e d y indziej w j a j k a c h . O d 1956 r o k u k o w a l e mają już n i e w i e l e p r a c y : głównie kują konie. Drobniejsze n a p r a w y maszyn r o l n i c y wykonują w e własnym zakresie, a k i e d y uszkodzenia są poważne, n a p r a w i a j e ślusarz z Ciechanowca. Liczba pracujących k o w a l i od 1956 r o k u bardzo się zmniejszyła; część z n i c h pracuje pokątnie, aby n i e płacić podatku, część pracuje w mieście w przedsiębiorstwach państwowych, a i n n i , n p . kowale w Uszy i M a l c u , są dyspozytorami w kółkach rolniczych, zajmując się jednocześnie k o n ­ serwacją maszyn. Fabryki maszyn r o l n i c z y c h . M o i i n f o r m a t o r z y z podciec h a n o w i e c k i c h w s i p o t r a f i l i wymienić większość dużych przedwojennych f a b r y k maszyn rolniczych, lecz znali j e z najprostszej p r o d u k c j i — głów­ nie z różnego t y p u pługów oraz — w w y p a d k u Sp. A k c . „ K r a j " w K u t ­ n i e — z kieratów i młocarni. Świadczy t o o ówczesnym m i n i m a l n y m po­ pycie n a i n n e t y p y wyrobów wśród okolicznych rolników. N a miejsco­ w y r y n e k większy wpływ niż w i e l k i e f a b r y k i miała fabryczka J . B a churzewskiego w Ciechanowcu. W o p a r c i u o sprowadzane, gotowe odle­ w y produkowała ona te maszyny, w które r o l n i c y z a o p a t r y w a l i się w pierwszej kolejności: młocarnie, k i e r a t y , w i a l n i e , a pośredniczyła w sprzedaży w s z y s t k i c h i n n y c h typów maszyn. Po I I w o j n i e światowej przemysł maszyn rolniczych znacznie się r o z ­ winął, jednakże dopiero po 1956 r o k u nastąpił zdecydowany w z r o s t p r o ­ d u k c j i przeznaczonej dla odbiorców i n d y w i d u a l n y c h . Handel maszynami r o l n i c z y m i . W okresie międzywo- �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 71 j e n n y m r o l n i c y z 'badanych w s i z a o p a t r y w a l i się w maszyny n a ogół w Ciechanowcu. I t u m i e l i następujące możliwości: w a r s z t a t Bachurzewskiego, składnica spółki handlowej sendykatu i k i l k a p r y w a t n y c h żydow­ skich sklepów „żelaznych". Rolnicy zaś zawsze k u p o w a l i t a m , gdzie n a j ­ t a n i e j . Ponadto maszyny rolnicze, głównie k u t n o w s k i e k i e r a t y i młocarnie za gotówkę l u b n a r a t y oferowali wędrowni agenci h a n d l o w i ; przy tej f o r m i e zakupu f a b r y k a gwarantowała bezpłatny t r a n s p o r t k o l e j o w y do w y b r a n e j przez r o l n i k a stacji. Bezpośrednio po I I w o j n i e światowej Ciechanowiec był dużym ośrod­ k i e m w y m i a n y . H a n d l o w a n o t u między i n n y m i , o czym już wcześniej wspominałem, maszynami r o l n i c z y m i . Od m n i e j więcej 1960 r. j e d y n y m miejscem, gdzie można kupić więk­ sze maszyny rolnicze, jest p o w i a t o w a składnica PZGS. W stosunku do okresu międzywojennego jest t o znaczne ujednolicenie systemu h a n d l u . Rolnicy badanych okolic oceniają je raczej n e g a t y w n i e ; ważną rolę w z a j m o w a n i u takiego stanowiska odgrywał prawdopodobnie f a k t dużej odległości z Ciechanowca do miast p o w i a t o w y c h . K ó ł k a r o l n i c z e . W okresie międzywojennym kółko rolnicze istniało j e d y n i e w D r e w n o w i e . Powstało ono jeszcze przed 1914 r o k i e m i prowadziło głównie działalność propagandową. W drugiej połowie l a t 50-tych w e wszystkich badanych wsiach akcja zakładania kółek r o l n i c z y c h odbywała się z oporami. Jednakże siła t y c h oporów była wszędzie inna, o czym świadczą różnice w datach powsta­ w a n i a poszczególnych kółek: Malec — 1957, T w o r k o w i c e — koniec 1957, D r e w n o w o — koniec 1958, Usza Duża — 1964. Kolejność zakładania kó­ łek rolniczych, j a k łatwo zauważyć, jest o d w r o t n i e proporcjonalna do stopnia mechanizacji i n d y w i d u a l n e j gospodarstw w tychże wsiach (tab. 3). Podobnie zresztą kształtują się różnice w wielkości p a r k u maszyno­ wego. D l a porównania podaję zestawy maszyn kółek rolniczych w M a l ­ cu i Uszy Dużej. Kółko w M a l c u posiada obecnie 4 t r a k t o r y z k o m p l e ­ t e m pługów i tależówek, 2 snopowiązałki t r a k t o r o w e , 3 s i e w n i k i i 1 agre­ gat omłotowy. Kółko w Uszy n i e m a a n i jednego t r a k t o r a i k u p u j e t y l ­ k o maszyny k o n n e — i t a k posiada: 2 pługi dwuskibowe konne, 2 siew­ n i k i i 1 agregat omłotowy. W D r e w n o w i e kółko istnieje w zasadzie t y l ­ k o „na papierze", t z n . członkowie mają legitymacje, prezes pieczątkę — żadnej działalności n i e p r o w a d z i się, maszyn n i e ma. Rolnicy z D r e w n o w a korzystają z maszyn kółek w sąsiednich wsiach. W T w o r k o w i c a c h , podobnie j a k w M a l c u , kółko rolnicze pracuje dobrze, m a bogaty p a r k maszynowy. R o l n i c y zgodnie podkreślali, że poziom usług w y k o n y w a n y c h przez kółka rolnicze jest n i s k i . Traktorzyści n i e szanują maszyn, pracują n i e - �JERZY ADAM PISKORZ 72 sumiennie. M . i n . z tego względu kółko rzadko jest t r a k t o w a n e przez r o l ­ ników j a k o stały p a r t n e r . M i m o t o w y k o n u j e ono s w y m i m a s z y n a m i d u ­ ży procent prac w każdej z w s i . Powodują t o c z y n n i k i o b i e k t y w n e : b r a k i n d y w i d u a l n y c h maszyn, odpływ młodych l u d z i do miast. Do prac n a j ­ częściej w y k o n y w a n y c h sprzętem kółkowym należy tależowanie, młocka agregatem omłotowym, koszenie snopowiązałką, n a t o m i a s t sporadyczne są zamówienia n a głęboką orkę czy siew. Wspomniałem nieco wcześniej, że kolejność zakładania kółek oraz wielkość i c h p a r k u maszynowego była o d w r o t n i e proporcjonalna do stop­ n i a mechanizacji i n d y w i d u a l n e j w badanych wsiach. Podobne współza­ leżności zachodzą również między s t o p n i e m mechanizacji i n d y w i d u a l n e j a średnią wysokością opłat za usługi kółka rolniczego na 1 h a z i e m i ornej w każdej z w s i (tab. 5). Można więc stwierdzić, że kółko rolnicze działa dobrze wszędzie t a m , gdzie ograniczone są w a r u n k i do r o z w o j u mechanizacji i n d y w i d u a l n e j , gdzie jest ona Opóźniona w stosunku do w s i sąsiednich. Kółko rolnicze należy traktować, mówiąc o jego r o l i w kształtowaniu t e m p a m e c h a n i ­ zacji, j a k o czynnik wyrównujący różnice w zaopatrzeniu poszczególnych w s i w i n d y w i d u a l n e maszyny rolnicze. Tab. 5. Średnia wysokość oplat za usługi kółka rolniczego w roku 1969 (materiały własne na podst. ksiąg konto­ wych k.r.) Wysokość opłat za usługi w zł Wieś średnio na j średnio na 1 ha 1 gospodarstwo i ziemi ornej Usza Duża Drewnowo Malec 260 40 984 154 1247 248 Tworkowice 897 188 Poziom ekonomiczny g o s p o d a r s t w . Przy zakupie n o ­ woczesnych maszyn rolniczych c z y n n i k i e m decydującym było posiadanie gotówki, dlatego też najszybciej zmechanizowały się gospodarstwa d u ­ że — bardziej dochodowe, dysponujące większymi nadwyżkami. N a w e t obecnie, kiedy przodujące pod w i e l o m a względami są gospodarstwa śred­ niej wielkości, t o jednak najlepiej zmechanizowane są gospodarstwa d u ­ że. Najpopularniejszą dla n i c h formą zakupu było zawsze kupno i n d y ­ w i d u a l n e za gotówkę. Gospodarstwa średnie również często kupowały za gotówkę. Jednak charakterystyczne dla n i c h było k u p n o na k r e d y t l u b jeśli za gotówkę, to na spółkę z i n n y m i . �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 73 Szczególna popularność spółek maszynowych przypadała n a koniec okresu międzywojennego, ten. w czasie wychodzenia z k r y z y s u gospo­ darczego, i n a l a t a 1957-1962, k i e d y po długiej p r z e r w i e stały się dostęp­ ne maszyny l e k k i e dla potrzeb r o l n i c t w a i n d y w i d u a l n e g o . W o b u t y c h okresach podaż maszyn rolniczych znacznie wzrosła, ale możliwości f i ­ nansowe gospodarstw średnich nie pozwalały na większe inwestycje i dlatego o wiele łatwiej było kupić maszynę n a spółkę z sąsiadem. D o d a t k o w y m c z y n n i k i e m , który zachęcał rolników do t a k i e j f o r m y kupna, był fakt, że wiele maszyn, n p . kopaczka l u b siewnik, było obliczo­ ne n a siłę pociągową dwóch k o n i , a ponieważ gospodarstwa średnie t r z y ­ mały z w y k l e po j e d n y m k o n i u , t o r o l n i c y kupujący wspólnie maszynę u m a w i a l i się, się, że będą nawzajem pożyczali sobie konie. Na spółkę k u p o w a l i przede w s z y s t k i m ci r o l n i c y , którzy aktualnie p o ­ siadali pieniądze, i stąd często zdarzało się, że jeden gospodarz z k i m i n ­ n y m miał wspólną młocarnię, a z k i m i n n y m siewnik. N a ogół jednak wspólnikami b y l i sąsiedzi: p r z y zakupie młocarni starano się, aby współ­ właściciel mieszkał n a sąsiednim siedlisku, p r z y i n n y c h z n o w u starano się, aby sąsiadowały ze sobą pola wspólników. Przy zakładaniu spółek maszynowych więzy rodzinne n i e miały n i e m a l żadnego znaczenia. W końcu okresu międzywojennego n a spółkę k u p o w a n o głównie mło­ carnię i sprężynówki, a w latach 1957-1962 przede w s z y s t k i m kopaczki do ziemniaków, s i e w n i k i i k o s i a r k i . Na spadek popularności spółek maszynowych po 1962 r. wpłynęła n e ­ g a t y w n a w końcu i c h ocena przez rolników. Współwłaściciele maszyn często kłócili się, składali jeden n a drugiego winę za uszkodzenia. T o doprowadzało do rozwiązywania istniejących spółek. C z y n n i k i e m , który z kolei zapobiegał p o w s t a w a n i u n o w y c h spółek, było umocnienie się p o ­ zycji kółek rolniczych. Gospodarze patrzą obecnie n a sprawę k u p n a m a ­ szyn w t e n sposób: „póki nie stać m n i e na własną maszynę, biorę ją z kółka". Jak w y n i k a z zebranych przeze m n i e materiałów statystycznych, l i c z ­ ba maszyn w e wspólnym posiadaniu przez k i l k u rolników spadła w l a ­ tach 1960-1969 w badanych wsiach o blisko 70 /o. Gospodarstwa drobne niesłychanie rzadko kupują maszyny rolnicze i raczej n i e spotyka się, aby gospodarstwa do 2, a n a w e t do 3 ha posia­ dały j a k i e k o l w i e k maszyny rolnicze poza narzędziami do u p r a w y ziemi. Właściciele małych gospodarstw albo korzystają z maszyn kółka r o l n i ­ czego l u b zamożniejszych sąsiadów w zamian za odrobek, albo pracują narzędziami t r a d y c y j n y m i . fl �74 JERZY ADAM PISKORZ SKUTKI MECHANIZACJI ROLNICTWA Ponieważ mechanizacja jest j e d n y m z podstawowych procesów zmian na w s i , należało się spodziewać, że j e j s k u t k i będą widoczne w bardzo różnych aspektach życia gospodarczego i społecznego w s i . W t r a k c i e b a ­ dań t e r e n o w y c h okazało się, że w stosunku do m o i c h oczekiwań s k u t k i mechanizacji mają zasięg dość ograniczony, że w i e l e zjawisk, które p o ­ czątkowo brałem pod uwagę, m a w końcu z mechanizacją niewiele wspólnego. Zmiany systemu u p r a w y były t y l k o w małym stopniu s k u t k i e m mechanizacji... Można t u wymienić głównie dążenie do posia­ dania ziemi w dużych kawałkach, b o n a małych t r u d n o było pracować maszynami. T a zasada n i e r o z d r a b n i a n i a działek obowiązywała zarówno p r z y rozpadzie gospodarstw, j a k i przy podziale z i e m i pod zasiew. Chociaż komasacja była również p o d y k t o w a n a chęcią posiadania zie­ m i w dużych kawałkach, t o jednak n i e można uznać j e j za skutek m e ­ chanizacji, bo w e w s z y s t k i c h badanych wsiach początki mechanizacji sie­ w u i zbiorów nastąpiły już po komasacji. Znaczy t o , że komasacja była raczej niezbędnym w a r u n k i e m do mechanizacji, a n i e j e j s k u t k i e m . Wzrost wydajności p r a c y jest bezpośrednim s k u t k i e m m e ­ chanizacji i dlatego jest najłatwiej dostrzegalny. Zobrazuje go poniższe zestawienie, które przedstawia opinie informatorów n a temat przecięt­ n y c h oszczędności czasu pracy, j a k i e daje zastosowanie w r o l n i c t w i e m a ­ szyn w miejsce t r a d y c y j n y c h narzędzi, przy w y k o n y w a n i u poszczegól­ n y c h typów zajęć r o l n i c z y c h : O r k a — pługiem j e d n o s k i b o w y m — pługiem d w u s k i b o w y m Siew Sprzęt Młocka konnym traktorowym — 0,5-1 h a d z i e n n i e — 4-5 ha dziennie — ręczny — 2 h a dziennie — siewnikowy — 4 h a dziennie — kosą z 1 podbieraczką — 0,3-0,5 h a d z i e n n i e — kosiarką z jedną podbieraczką — 0,3-0,5 h a d z i e n n i e — snopowiązałką (2 osoby) — 12 h a d z i e n n i e — c e p e m (1 osoba) — 1-1,5 m z i a r n a d z i e n n i e — targanką (5 osób) — 10 m z i a r n a d z i e n n i e — szerokomłotną (7 osób) — 20 m z i a r n a d z i e n n i e — agregatem — 50 m z i a r n a d z i e n n i e . czyszczącym (9 osób) D o powyższego zestawienia należy dodać, że wydajność k o s i a r k i jest ściśle uzależniona o d ilości pracujących podbieraczy. P r z y jednej osobie podbierającej, j a k pokazuje zestawienie, kosiarką n i e kosi się wcale szyb­ ciej niż kosą, jednakże p r z y czterech podbieraczach, co jest sytuacją bar­ dziej powszechną, wydajność k o s i a r k i będzie czterokrotnie wyższa niż kosy. �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 75 Wzrost wydajności z i e m i nastąpił przede w s z y s t k i m n a s k u t e k racjonalnego zastosowania nawozów sztucznych i wyższego n a w o ­ żenia nawozami n a t u r a l n y m i dzięki większym niż d a w n i e j r o z m i a r o m h o d o w l i . Znacznie mniejszy swój udział miała t u mechanizacja, aczkol­ w i e k i ona poprzez zwiększenie dokładności u p r a w y ziemi przyczyniła się do w z r o s t u j e j wydajności. O ile n p . w początkach X X w i e k u siew n a ­ stępował bezpośrednio po orce, a dopiero potem pole bronowano, t o obec­ n i e przed właściwą orką występują p o d o r y w k i l u b k u l t y w a c j a , natomiast bronowanie stosuje się przed i po siewie. Zmniejszenie się strat w materiale siewnym i p l o n a c h jest również jedną z p r z y c z y n w z r o s t u wysokości plonów, j a k i nastąpił pod wpływem mechanizacji. I t a k głównym plusem siewu s i e w n i k owego jest — zdaniem informatorów — t o , że s i e w n i k sieje na jednakowej głębokości, dzięki czemu zboże wschodzi równo i s t r a t y ziar­ na są m i n i m a l n e . Toteż, choć s i e w n i k w y s i e w a m n i e j ziarna na 1 h a niż dawniej w y s i e w a n o ręcznie, t o jednak wysokość plonów wcale się n i e zmniejszyła. Podobnie, mniejsze s t r a t y niż p r z y i n n y c h maszynach daje zastosowanie do sprzętu zbóż snopowiązałki. Z t y c h samych względów bardzo opłaca się młocka n a p o l u p r z y stogu, g d y zboże bezpośrednio z wozów wędruje do młocarni, e l i m i n u j e t o w y k r u s z a n i e się z i a r n a p r z y zwózce do stodoły, wkładaniu i w y j m o w a n i u snopków z sąsieka. C z a s w o l n y . Wprowadzenie maszyn, j a k już sygnalizowałem, po­ ważnie skróciło czas w y k o n y w a n i a poszczególnych zajęć rolniczych. M i ­ mo to w trakcie swoich badań zetknąłem się z powszechną opinią, że r o l ­ n i k m a obecnie coraz m n i e j czasu wolnego. Wpłynęło na t o : 1) pojawienie się w i e l u prac d a w n i e j n i e znanych — p o d o r y w k i , czę­ ste b r o n o w a n i e , k i l k a k r o t n y siew nawozów sztucznych, pielęgnacja r o ­ ślin okopowych, Zbieranie s t o n k i ; 2) zwiększenie rozmiarów h o d o w l i , której trzeba poświęcać coraz w i ę ­ cej czasu; 3) wydłużenie się czasu załatwiania spraw w mieście •— wszędzie trzeba stać w kolejce, i t o zarówno w t e d y , g d y się chce sprzedać, j a k i w t e d y , g d y chce się coś kupić. Reasumując, oszczędności czasu w o l n e ­ go, j a k i e przyniosła mechanizacja, pochłonęły inne zajęcia. Konieczna wielkość z a t r u d n i e n i a w rolnictwie indy­ w i d u a l n y m n i e uległa zmianie pod wpływem mechanizacji. Postęp w dziedzinę agrotechniki ograniczył je d ynie r o z m i a r y i znaczenie n a j ­ m u sezonowego. Ilość osób z a t r u d n i o n y c h na stałe w gospodarstwie n i e p o w i n n a się zmniejszać, bo choć nie wpłynęłoby t o na wielkość p r o d u k c j i rolnej dzięki maszynom i pomocy kółka rolniczego, t o n a pewno spadły­ b y r o z m i a r y h o d o w l i , która jest zajęciem bardzo pracochłonnym. �76 JERZY ADAM PISKORZ Dekapitalizacja dużych gospodarstw, jak wynika z przeprowadzonych badań, jest raczej przyczyną, a n i e s k u t k i e m m e ­ chanizacji. I n f o r m a t o r z y t w i e r d z i l i , że stopień mechanizacji wzrastał w r a z ze wzrostem kosztów n a j m u s p o w o d o w a n y m zmniejszeniem się l i c z ­ b y sezonowych robotników n a j e m n y c h wyjeżdżających d o miast, a p o I I w o j n i e również n a z i e m i e odzyskane. Podobnie zresztą spadek ilości parobków n i e był spowodowany w y p i e r a n i e m i c h przez maszyny, choć­ b y dlatego, że b y l i z a t r u d n i a n i p r z y pracach pomocniczych i h o d o w l a ­ n y c h — przynoszenie w o d y , przygotowanie opału, żęcie sieczki, k a r m i e ­ nie i pasienie bydła — a do prac r o l n y c h b y l i w y k o r z y s t y w a n i bardzo rzadko. Zmiany w zakresie korzystania z pomocy są­ s i e d z k i e j . Tradycyjną formą pomocy sąsiedzkiej była tłoka. O r g a n i ­ zowano ją dawniej często, zwłaszcza w większych gospodarstwach. D l a n i c h głównym a t u t e m tłoki było to, że całą pracę w y k o n a n o bardzo szyb­ ko. Najczęściej organizowano ją do sianokosów, żniw i kopania z i e m n i a ­ ków. Na zmniejszenie się popularności t e j f o r m y pomocy sąsiedzkiej wpłynęła niewątpliwie mechanizacja. Ostatnio tłoki do prac r o l n y c h r o b i się rzadko, n p . w w y p a d k u choroby gospodarza l u b i n n y c h przypadków losowych. Podczas tłoki j e d y n y m w y n a g r o d z e n i e m był poczęstunek i za­ bawa po skończonej pracy. Zastosowanie maszyn do czynności, do któ­ r y c h dawniej organizowano tłoki, poważnie skróciło czas pracy i tłoka, której głównym plusem była szybkość, stała się nieopłacalna. Lecz z d r u ­ giej strony mechanizacja wprowadziła n'owe czynności, których n i e spo­ sób wykonać siłami jednej t y l k o rodziny. Chodzi t u o zbieranie z i e m n i a ­ ków za kopaczką, wiązanie snopków przy sprzęcie kosiarką, młockę mło­ carnia szerokomłotną — do obsługi n p . agregatu omłotowego potrzeba około 10 osób. Wraz z upowszechnieniem się mechanizacji zaczęto w p r o ­ wadzać do w . w . prac pomoc sąsiedzką na zasadzie odrobku. W a r t o za­ znaczyć, że ta f o r m a współpracy może być z powodzeniem stosowana przez gospodarstwa średnie, które potrzebują do w y k o n a n i a prac w y m a ­ gających pomocy sąsiadów t y l e dniówek, ile same mogą odrobić. Zanik obrzędowości r o l n i c z e j . Mechanizacja r o l n i c t w a jest t y l k o jedną z p r z y c z y n z a n i k u obrzędowości rolniczej — obok ogól­ nego k r y z y s u k u l t u r y l u d o w e j i laicyzacji życia na w s i . Zastosowanie maszyn do prac p o l o w y c h jest c z y n n i k i e m utrudniającym, ale n i e u n i e ­ możliwiającym p r a k t y k o w a n i e zwyczajów rolniczych, bo n p . i n f o r m a t o ­ r z y t w i e r d z i l i , że są starsi gospodarze, którzy n a w e t do s i e w n i k a w k r u szają ziarno z „równianki", a przy sprzęcie zboża snopowiązałką każą zo­ stawić traktorzyście „przepiórkę". �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 77 ZAKOŃCZENIE Dotychczas zagadnieniem społeczno-gospodarczych aspektów mecha­ n i z a c j i r o l n i c t w a z a j m o w a l i się głównie socjologowie w s i , traktując j e ze zwykłym swej dyscyplinie synchronicznym podejściem do badanych problemów. T e m a t t e n w ujęciu etnografa, któremu przyjęta przez niego metodologia pozwala na r o z p a t r y w a n i e zjawisk historycznych w katego­ riach przyczyn (względnie uwarunkowań) i skutków, nabiera i n n y c h w a ­ lorów. W p r z e d s t a w i o n y m a r t y k u l e przeplata się k i l k a wątków. Pierwszy to zagadnienie różnic między w s i a m i dawniej drobnoszlacheckimi i w s i a m i pochodzenia chłopskiego. Oczywiście patrzyłem n a t e n p r o b l e m wyłącz­ n i e przez p r y z m a t odmienności r o z w o j u ekonomicznego. Jeżeli m o j a ana­ liza h i s t o r i i gospodarczej obu typów w s i jest prawidłowa, a zatem, jeśli dla w s i drobnoszlacheckich p o d s t a w o w y m k i e r u n k i e m z m ia n s t r u k t u r y agrarnej było pogłębianie się r o z w a r s t w i e n i a , a dla w s i chłopskich pogłę­ bianie się rozdrobnienia, t o na szczególną uwagę zasługuje zaprezento­ wane wcześniej stwierdzenie, że wsie drobnoszlacheckie były bardziej niż chłopskie podatne na zmiany t y p u kapitalistycznego w r o l n i c t w i e . Pogląd t e n da się utrzymać, a nawet rozszerzyć n a inne tereny, p r z y dwóch zastrzeżeniach: 1) p r z y wyłączeniu spod rozważań w s i szlacheckich krańcowo podupadłych, w których n i e m a l nie zachodził proces roz­ w a r s t w i a n i a się s t r u k t u r y agrarnej; 2) p r z y założeniu, że jednostką b a ­ dawczą jest wieś, a n i e pojedyncze gospodarstwa w różnych wsiach; t e ­ go zresztą założenia przestrzegałem w całym t o k u swoich badań tere­ nowych. 1 S D r u g i m wątkiem są prawidłowości w etapach r o z w o j u mechanizacji. I t u wydaje m i się, że m o d e l w y p r a c o w a n y n a przykładzie w s i okolic Ciechanowca n i e m a l bez żadnych m o d y f i k a c j i może być zastosowany także do i n n y c h terenów, poszczególne b o w i e m okresy mechanizacji w y ­ różnione są w oparciu o k r y t e r i a ogólnogospodarcze, a n i e lokalne. Podobnie jest z szeroką i różnorodną problematyką, którą określiłem j a k o c z y n n i k i kształtujące proces mechanizacji oraz s k u t k i mechanizacji. Większość z o m a w i a n y c h t a m zagadnień występuje również w i n n y c h regionach i wszędzie wykazują one podobne cechy. Łatwo jest t o s t w i e r ­ dzić w l i t e r a t u r z e — choćby n p . w oparciu o prace w y m i e n i o n e w p r z y ­ pisie 13. Wśród czynników kształtujących proces mechanizacji najważN a przykład artykuły R . T u r s k i e g o i W. M a k a r c z y k a , S o c j o l o g i i W s i " , t. 6 : 1 9 6 7 , i p r a c a : J . T u r o w s k i , А. В o r n u s, Drogi zacji wsi. Przenikanie innowacji do rolnictwa i wsi woj. lubelskiego, 1970. 13 „Roczniki moderni­ Warszawa �78 JERZY ADAM PISKORZ niejsze miejsce zajmują różnice w zamożności i stosunek do kółka r o l ­ niczego. Rola każdego z t y c h dwóch czynników w różnych wsiach j e s t nieco inna. Zauważyć t u można następującą prawidłowość: kółko r o l n i ­ cze działa dobrze w e wsiach m n i e j zamożnych, które p o d względem m e ­ chanizacji i n d y w i d u a l n e j są opóźnione w stosunku do sąsiednich. N a m e ­ chanizację indywidualną nastawiają się r o l n i c y w e wsiach t r a d y c y j n i e bogatych. �