https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b51111a45b4154df18fd8ccf27dcae05.pdf d2cc6f9e4edf9f83313b5734d6c99939 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:743 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:684 Title A name given to the resource Podstawowe zajęcia ludności wsi Gramada: rolnictwo i hodowla / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.11-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nizińska, Irena; Markowska, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y Ł U К Y „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1 I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A MARKOWSKA P O D S T A W O W E Z A J Ę C I A LUDNOŚCI W S I G R A M A D A : ROLNICTWO I HODOWLA WPROWADZENIE S w o i s t y m a k o n i e c z n y m uproszczeniem w w i d z e n i u procesu h i s t o ­ rycznego przez etnografa jest dychotomiczny podział na „kulturę t r a d y ­ cyjną" i „kulturę nowoczesną" . Prowadzi o n do ujęcia typologiczno-historycznego, itj. takiego, które bazuje w p r a w d z i e n a zasobie źródło­ w y m z e b r a n y m poprzez drobiazgowe r e k o n s t r u k c j e historyczne, j e d n a k ­ że efefóty t y c h dociekań prezentuje w postaci k a t e g o r i i typologicznych. T a k i m ujęciem posłużymy się w n i n i e j s z y m szkicu. 1 2 N i e jest naszym zadaniem omówienie procesów technologicznych i organizacyjnych w r o l n i c t w i e i h o d o w l i . W odniesieniu do przeszłości kwestie t e zostały przez badaczy ziemi widińskiej względnie dobrze w y ­ świetlone . Natomiast współczesne wyposażenie techniczne gospodarstw 3 1 Pojęciem t y m posługujemy się zgodnie z definicją K . przedstawioną w p r a c y Chłopska kultura tradycyjna, [w:] Dobrowolskiego, S t u d i a n a d życiem spo­ łecznym i kulturą, W r o c ł a w 1966, s. 76-110. 2 Obok „kultura pojęcia „kultura współczesna". W nowoczesna" naszym używa opracowaniu współczesna" n a określenie s t a n u a k t u a l n e g o logicznie tradycyjnych z typologicznie się czasem zamiennie rezerwujemy pojęcie pojęcia „kultura stanowiącego splot elementów nowoczesnymi. Natomiast pojęć typo­ „kultura n o w o c z e s n a " c z y „nowoczesność" używać będziemy w o d n i e s i e n i u do trendów r o z ­ wojowych 3 l u b też j a k o k r y t e r i u m k l a s y f i k o w a n i a składowych a k t u a l n e j k u l t u r y . Patrz: C h . fliszkoto ss. 184; D . rodní na na grada Sborník sewerozapadna Ziwa Marinow, umotworenija, na wesztestwenata rija Zarażdanije G a n d e w, stopanstwo nauka kultura Widin na bałgarskite 1902, s. 2 n l b , 321. starina, i kniżnina, na kapitalisticzeski Bałgarija juridiczeski XVIII otnoszenija wek, w kn. X V I I I , obłast, Sofija obiczaji, Sofija 1901; t e n ż e , s. 1-201; D. N . czi- S o f i j a 1962, k n . 4, R u s s e 1894, ss. 540; Sborník na zapadną Bałgarija, i negowata prez za ná­ Gradiwo С u chlew, Isto- 1932, s s . 615; S . S . В o b с z e w , cz. 1, Grażdansko p r a w o , t. 2, S o f i j a �12 I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A MARKOWSKA spółdzielczych, j a k i stosowane t e c h n i k i u p r a w oraz zabiegi hodowlane, n i e odbiegają w zasadzie o d powszechnych w k r a j u . Celem tego szkicu jest ukazanie r o l n i c t w a i h o d o w l i j a k o dziedziny aktywności l u d z k i e j , jako sposobu zaspokajania określonych potrzeb i n ­ d y w i d u a l n y c h d z b i o r o w y c h . Interesować nas więc będą k u l t u r o w e de­ t e r m i n a n t y sposobu zdobywania środków egzystencji oraz szersze s k u t ­ k i społeczno-kulturowe f u n k c j o n o w a n i a określonego historycznie chłop­ skiego gospodarowania. Postulat historycznego ujęcia t e m a t u nakłada obowiązek analizy czynników określających kontynuację i zmienność w k u l t u r z e . Nasuwa się więc p y t a n i e o c z y n n i k i sprawcze przeobrażeń, o rolę czynników e n ­ dogennych i egzogennych, wreszcie p y t a n i e podstawowe: w j a k i e j m i e ­ rze proces historyczny przygotował wieś do akceptacji i adaptacji śmia­ łych i n n o w a c j i technicznych i organizacyjno-ustroj o w y c h założonych w m o d e l u gospodarki spółdzielczej w skali społeczeństwa globalnego. Zasadniczą tezę prezentowanego opracowania można b y sformułować następująco. Przekształcenie d r o b n o t o w a r o w y c h p r y w a t n y c h gospodarstw r o l n o - h o d o w l a n y c h w wielkoobszarowe gospodarstwo spółdzielcze ozna­ cza zarazem radykalną zmianę w e wzajemnej relacji pomiędzy a k t y w ­ nością wytwórczą a całokształtem s t y l u b y t o w a n i a ludności. W t r a d y ­ cyjnej k u l t u r z e w i e j s k i e j dobro w a r s z t a t u rolnego stanowiło wartość n a d ­ rzędną n a d losami j e d n o s t k o w y m i członków rodziny, a aktywność w y ­ twórcza wywierała piętno n a całości s t y l u b y t o w a n i a r o d z i n y i współży­ ciu ogólnowioskowym. Wyodrębniające się obecnie i różnicujące w przedsiębiorstwie spółdzielczym zawody r o l n i c z e stanowią podstawę egzystencji r o d z i n y (lub też jedno z j e j źródeł u t r z y m a n i a ) , lecz n i e o k r e ­ ślają całości j e j e t y l u b y t o w a n i a . Co więcej: są one środkiem dt> zdoby­ w a n i a różnorodnych dóbr m a t e r i a l n y c h i n i e m a t e r i a l n y c h , częstokroć n i e związanych a n i genetycznie, a n i treściowo z r o l n i c t w e m . Także w w y m i a r a c h społeczności lokalnej rola spółdzielni j a k o c z y n n i k a i n t e ­ gracji jest w p r a w d z i e doniosła, ale n i e określa w całości c h a r a k t e r u i za­ sad f u n k c j o n o w a n i a t e j społeczności. 4 Wyodrębnianie się wyspecjalizowanych zawodów r o l n i c z y c h w y d a j e się przebiegać w d w u fazach. W pierwszej zawody w y b i e r a n e są spośród stosunkowo wąskiego jeszcze wachlarza o b i e k t y w n y c h możliwości w e ­ dług p e w n y c h schematycznych ocen społecznych. Oceny te koncentrują się wokół k r y t e r i u m dochodu i prestiżu społecznego, p r z y czym c z y n n i k i wyznaczające prestiż wyraźnie nawiązują dv> tradycyjnego systemu w a r ­ tości. W tej fazie w y k o n y w a n i e zawodów rolniczych w ramach spółdzielPatrz s. 43-52. 4 B. G a ł ę s к i, Socjologia wsi. Pojęcia podstaiootue, Warszawa 1966, �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 13 n i jest dla j e d n o s t k i i j e j r o d z i n y przede w s z y s t k i m sposobem zarabia­ nia. Aktywność zawodowa n i e zabarwia zbyt silnie pozostałych sfer aktywności człowieka l u b ściślej: w i e l e sfer aktywności pozazawodowej pozostaje n e u t r a l n y m i w stosunku do akcesoriów i treści aktywności za­ wodowej . W drugiej fazie zawód w y b i e r a n y jest spośród szerszego wachlarza o b i e k t y w n y c h możliwości, w znacznym stopniu w s k u t e k m o t y w a c j i i n ­ d y w i d u a l n y c h , słabiej r e g l a m e n t o w a n y c h s t e r e o t y p o w y m i w z o r a m i spo­ łecznymi. Pojawiają się szersze i głębsze oczekiwania wobec z a w o d u : m a on n i e t y l k o dostarczać środków dla zaspokojenia potrzeb k o n s u m p c y j ­ n y c h , ale być także źródłem satysfakcji osobistej, rozwijać zainteresowa­ n i a i uzdolnienia jednostkowe. T a k w y b i e r a n y i w y k o n y w a n y zawód za­ b a r w i a wiele dziedzin życia człowieka — jego zainteresowania ogólne, preferencje towarzyskie, n a w y k i zachowania, zainteresowania po­ znawcze i t d ; , słowem — silniej angażuje całą osobowość człowieka. W y ­ maga to zarówno i s t n i e n i a szerokich możliwości w y b o r u zawodu, j a k i dojrzałości jednostek w w y b o r z e i c h miejsca w społecznym systemie w y t w a r z a n i a . T a k i stan „rynku zawodowego" można uznać za n o w o ­ czesny. Jak postaramy się dowieść w n i n i e j s z y m szkicu, procesy profesjona­ lizacji w spółdzielczym r o l n i c t w i e w s i Gramada znajdują się w owej pierwszej fazie. Zawody rolnicze w y b i e r a n e są spośród n i e z b y t szerokie­ go wachlarza, l i m i t o w a n e g o zarówno o b i e k t y w n i e , j a k i s u b i e k t y w n i e . Zawód t r a k t o w a n y jest przede w s z y s t k i m j a k o sposób zarabiania. W i e l e czynności w y k o n y w a n y c h w spółdzielni n i e wyodrębniło się jeszcze do tej p o r y w postaci specyficznych zawodów w ścisłym tego słowa zna­ czeniu. Poszczególne kategorie ludności mają różne szanse uczestnicze­ n i a w procesach profesjonalizacji; są one wyraźnie określone w i e k i e m i płcią. Najpełniej uczestniczą w n i c h młodzi mężczyźni, najsłabiej — starsze k o b i e t y . Gospodarowanie n a działce przyzagrodowej s t a n o w i zmo­ dyfikowaną formę dawnej jedności gospodarstwa domowego z r o l n o - h o dowlanym. E l e m e n t y zawodu i nowoczesnej k u l t u r y zawodowej w r o z u m i e n i u p r z e d s t a w i o n y m w charakterystyce drugiej fazy profesjonalizacji poja­ wiają się a k t u a l n i e w spółdzielni przede w s z y s t k i m w w y s o k o wyspecja­ l i z o w a n y c h zawodach i w niektórych brygadach podejmujących na wpół eksperymentalną działalność wytwórczą. Wiele symptomów wskazuje j e d n a k ma to, iż będzie t o w przyszłości t r e n d obejmujący znacznie szer­ sze zespoły l u d z k i e . W t o k u r o z w o j u historycznego Gramada przekształciła się ze w s i r o l n i ­ czej w środowisko wielozawodowe. Wielozawodowość t a m a k i l k a aspek­ tów, a m i a n o w i c i e : a) następuje stałe wyodrębnianie i różnicowanie się �IRENA NIZINSKA, и DANUTA MARKOWSKA zawodów rolniczych w obrębie w y t w a r z a n i a spółdzielczego, b) w z r a s t a liczba i wachlarz zawodów pozarolniczych związanych funkcjonalnie ze społecznością wiejską (instytucje kulturalno-oświatowe, p u n k t y usługo­ w e itp.), c) pojawiają się n o w e zawody n i e związane f u n k c j o n a l n i e a n i z m i e j s c o w y m r o l n i c t w e m , a n i z potrzebami c o d z i e n n y m i mieszkańców w s i , lecz będące r e z u l t a t e m l o k a l i z o w a n i a n a terenie w s i przedsiębiorstw przemysłowych ( f a b r y k a a p a r a t u r y telefonicznej). Profesjonalizacja czyn­ ności r o l n i c z y c h w spółdzielni i j e j konsekwencje k u l t u r o w e są przez l u d ­ ność w s i k o n f r o n t o w a n e z wartościami, jakie daje w y k o n y w a n i e i n n y c h zawodów. Taka k o n f r o n t a c j a istanowi p u n k t odniesienia oceny pracy w spółdzielni. R a d y k a l i z m p r z e m i a n w życiu współczesnej w s i bułgarskiej przeja­ wił się szczególnie d o b i t n i e w gospodarce r o l n o - h o d o w l a n e j . Podczas gdy w dziedzinie warunków b y t o w y c h , w e wzorach życia rodzinnego czy obrzędowości następowały z m i a n y w p r a w d z i e głębokie, ale o charakte­ rze ciągłym, t o w r o l n i c t w i e i h o d o w l i przeobrażenia miały charakter skokowy. Rodzi się więc p y t a n i e : w j a k i e j mierze przełom u s t r o j o w y w r o l n i c t w i e badanej w s i był p r z y g o t o w a n y przez kumulację uprzednich zmian, w j a k i e j mierze o b i e k t y w n e p r z y g o t o w a n i e systemu społeczno-ekonomicznego d o przyjęcia r a d y k a l n y c h (przeobrażeń było przez m i e ­ szkańców w s i s u b i e k t y w n i e odczuwane, uświadamiane? Jakie składowe dziedzictwa k u l t u r o w e g o przeszłości stanowiły c z y n n i k i sprzyjające i n i e ­ sprzyjające współczesnym zmianom? Winniśmy też odpowiedzieć n a p y ­ tanie o aktualne f u n k c j o n o w a n i e elementów spuścizny k u l t u r o w e j , i c h rolę w procesie t w o r z e n i a nowego systemu ekonomiczno-społecznego w s i . TRADYCYJNE GOSPODARSTWO CHŁOPSKIE PRZEŁOMU XIX I XX WIEKU Dziedzictwo przeszłości J a k k o l w i e k odzyskanie niepodległości przez Bułgarię w 1878 r . spo­ wodowało istotne z m i a n y w chłopskim gospodarowaniu, t o j e d n a k wiele jego <cech z przełomu X I X i X X w i e k u t k w i s w y m i k o r z e n i a m i w schył­ kowej fazie panowania tureckiego. Dzięki s t u d i u m C h . Gandewa dysponujemy analizą p i e r w o c i n stosun­ ków k a p i t a l i s t y c z n y c h w gospodarce cziflików w X V I I I w i e k u na t e r e ­ nie północno-zachodniej Bułgarii , a opracowania t a k i c h badaczy, j a k np. D . M a r i n o w , S. S. B o b c z e w czy D. N . C u c h l e w rzucają sporo 5 6 7 8 Zarażdanije... 5 G a n d e w, 6 Marinow, 7 Bobczew, Sborník 8 Cuchlew, Istorija Gradiwo... nabalgarskite na grada Widin... juridiczeski... �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 15 światła na w a r u n k i b y t o w e i kulturę chłopstwa interesującego nas t e r e ­ n u w ostatnich dziesięcioleciach X I X w i e k u . Gospodarstwa chłopskie prowadziły wówczas produkcję hodowlaną w znacznym (stopniu niezależną od p r o d u k c j i roślinnej, opartą na użyt­ k o w a n i u różnych wspólnot — g m i n n y c h pastwisk, nieużytków, l a s ó w . Jednocześnie doniosłość h o d o w l i , zarówno j a k o dziedziny dostarczającej gotówki, j a k i artykułów niezbędnych g r u p i e rodzinnej, p r z e m a w i a za t e ­ zą, iż k o n k r e t n y obszar ziemi, będący w e władaniu danej rodziny, tylkow p e w n y m stopniu określał j e j możliwości gospodarcze. Stanowiło o n i c h przecież w znacznym stopniu uczestnictwo w e wspólnotach g m i n n y c h . Obszar z i e m i w e władaniu danej r o d z i n y miał więc r e l a t y w n i e mniejsze znaczenie. Natomiast ogromnie doniosła w y d a j e się być r o l a nakładu ludzkiej siły roboczej, co tłumaczy się n i s k i m poziomem s t a n u technicz­ nego gospodarstw. P r z e m a w i a za t y m zarówno u t r z y m y w a n i e się wspól­ nego gospodarowania zespołów w i e l k o r o d z i n n y c h , j a k i w o l n y postęp w l i k w i d o w a n i u ziem n i e u p r a w i a n y c h , a nadających się p o d uprawę. N a ­ leży przypomnieć, j a k n i s k i był wówczas p r z y r o s t ludności. C h . Gandew stwierdza, iż w północno-zachodniej Bułgarii w ciągu X V - X V I I w i e k u 80°/o w s i liczyło zaledwie 5-20 zagród, a r z a d k i m i wyjątkami były wsie z 50 zagrodami. W ciągu X V I I I w i e k u t a średnia n i e powiększała się z b y t n i o (bo do 10-20), czego dowodzą spisy statystyczne z widińskiego sporządzane d l a celów p o d a t k o w y c h . Słabe ludnościowo wsie zajmowały t y l k o część z i e m i p o d uprawę, a ogromne j e j rezerwy pozostawały n i e u p r a w i a n e aż d o połowy X I X w i e k u i w aktach ustawodawczych z 1858 r . określane są j a k o „martwa z i e m i a " . Znamienne dla tego o k r e ­ su są zarówno liczne m o d y f i k a c j e ustawodawstwa agrarnego, j a k i u t a r ­ te sposoby o m i j a n i a obowiązujących przepisów w celu przekształcenia władania ziemią n a p r a w a c h feudalnej dzierżawy w e własność p r y w a t ­ ną kapitalistycznego t y p u . Dotyczy t o przede w s z y s t k i m cziflików, ale także gospodarstw chłopskich. Z p o j a w i e n i e m się p r y w a t n e j własności ziemi łączy się spotęgowanie nierówności k l a s o w y c h w obrębie w a r s t w y chłopskiej. Były one jednakże w p e w n y c h granicach n i w e l o w a n e przez fakt, iż h o d o w l a odgrywała rolę dominującą, a bazowała n i e t y l e n a p r y ­ w a t n e j własności z i e m i , co n a k o r z y s t a n i u ze wspólnot. I n n y m c z y n n i ­ k i e m zacierającym nieco różnice klasowe, a raczej i c h konsekwencje d l a poziomu b y t o w e g o rodzin, był ogólny n i s k i poziom sił wytwórczych, stagnacja gospodarki chłopskiej, j e j k r y z y s o w e położenie. W t y c h w a ­ r u n k a c h tworzyły się niewątpliwie ekstrema społeczno-ekonomiczne, j a k 9 10 n 9 1 0 11 P o r . пр. С u c h lew, G a n d e w , Tamże. op. c i t . ; G a n d e w , op. c i t , s. 21. op. c i t . �16 I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A MARKOWSKA z jednej s t r o n y czorbadżijowie — z d r u g i e j ludność bezrolna, ale k a t e ­ gorie pośrednie miały prawdopodobnie w znacznym s t o p n i u podobny standard b y t o w y . Chłop bułgarski tego okresu uczestniczył w procesach rodzącego się k a p i t a l i z m u przymusowo, p r o d u k c j a t o w a r o w a jego go­ spodarstwa była w y m u s z o n a i n i e prowadziła do kształtowania się o r i e n ­ tacji r y n k o w e j w nowoczesnym r o z u m i e n i u tego słowa. W y d a j e się, iż wręcz przeciwnie — ideałem gospodarczym było samozaopatrzenie, a k o ­ nieczność p r o d u k o w a n i a towarów była klęską. T a k więc przymusowe u t o w a r o w i e n i e gospodarstw chłopskich służyło celom a k u m u l a c j i pier­ w o t n e j rodzącej isię klasy kapitalistów, n i e stwarzało natomiast przesła­ n e k m o d e r n i z a c j i p r o d u k c j i chłopskiej . Był to j e d n o s t r o n n y drenaż, a n i e sprzężenie z w r o t n e t y p u : gospodarstwo rolne — r y n e k — gospo­ darstwo rolne. 12 W y d a j e się, że charakter i rola ówczesnego r o l n i c t w a chłopskiego w szerszym systemie ekonomiczno-społecznym wyraża dobitnie podsta­ w o w e sprzeczności fazy przejściowej pomiędzy feudalizmem a k a p i t a ­ l i z m e m . Są one różnorodne i wielopłaszczyznowe, wskażemy więc t y l ­ k o przykładowo n a niektóre z nich, a m i a n o w i c i e : a) sprzeczność pomiędzy f e u d a l n y m charakterem p r a w a agrarnego a włączeniem omawianego regionu w międzynarodowy r y n e k t o w a r o w y , na którym p r o d u k t y gospodarki rolno-hodowlanej funkcjonowały j a k o t y p o w e t o w a r y w systemie k a p i t a l i s t y c z n y m ; b) sprzeczność między n i s k i m poziomem sił wytwórczych w gospodar­ s t w a c h chłopskich a zapotrzebowaniem n a t o w a r y i kapitał ze s t r o n y d a w n y c h feudałów, przekształcających się w przedsiębiorców k a p i t a l i ­ stycznych — sprzeczność rodząca drenaż gospodarstw chłopskich, p r z y ­ mus wy g o s p o d a r o wy wa n i a gotówki n a cele p o d a t k o w e ; c) sprzeczność pomiędzy zasadą samozaopatrzenia, regulującą chłop­ ską gospodarkę, a p r z y m u s o w y m „utowarowieniem" gospodarstw chłop­ skich, które gotówkę ze sprzedaży artykułów gospodarstwa oddają w f o r ­ m i e spłaty długów i podatków, a więc kapitał nie staje się j e d n y m z czynników p r o d u k c j i w gospodarstwach chłopskich, j a k k o l w i e k jest z nich uzyskiwany; 13 d) sprzeczność pomiędzy i s t n i e n i e m ziem n i e u p r a w i a n y c h a zwięk­ szającą się liczebnie kategorią bezrolnych, zmuszonych sprzedawać swą siłę roboczą — sprzeczność mająca swoją logikę w systemie k a p i t a l i s t y c z ­ n y m , gdzie praca staje się t o w a r e m . Powyżej przedstawiono niektóre elementy chłopskiego gospodarowa­ nia okresu schyłkowego panowania tureckiego. Zarys t e n bazuje n a źróop. cit, s. 473-474. 1 2 Cuchlew, 1 3 Dokładne omówienie powiązań W i d i n a D . N. C u c h l e w w c y t o w a n e j p r a c y . z międzynarodowym e k s p o r t e m daje �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 17 GRAMADA dłach zastanych, dotyczących całego r e j o n u widińskiego, n i e uwzględnia więc s p e c y f i k i badanej przez nas w s i Gramada. N i e byliśmy w stanie w t o k u badań t e r e n o w y c h odtworzyć dziejów G r a m a d y tego okresu. W y ­ daje się, iż w porównaniu z i n n y m i w s i a m i tego r e j o n u , była ona b a r ­ dziej liczna. Według danych Bonczewa w 1875 r o k u było w Gramadzie 330 domów , stanowiła też niewątpliwie ośrodek ciążenia dla sąsiednich wsi. 14 Gospodarstwa chłopów gramadzkich po w y z w o l e n i u W okręgu widińskim, podobnie j a k w całej Bułgarii, nastąpiły po w y z w o l e n i u istotne — j a k k o l w i e k nietrwałe — zmiany w u s t r o j u r o l ­ n y m . Przede w s z y s t k i m uległy l i k w i d a c j i pozostałe majątki feudalno-spahijskie, w y k u p y w a n e masowo 'przez chłopów. Powstawała tą drogą znaczna liczba d r o b n y c h gospodarstw chłopskich, słabo wyposażonych technicznie. I n d y w i d u a l i s t y c z n e tendencje, zapoczątkowane już w fazie poprzedniej przez krystalizujące się stosunki kapitalistyczne, znajdują teraz sprzyjające w a r u n k i . Następuje rozpad w i e l u w i e l k o r o d z i n n y c h wspólnot gospodarczych n a rzecz mniejszych jednostek: z i n d y w i d u a l i z o ­ w a n y c h r o d z i n d w u p o k o l e n i o w y c h l u b t r z y p o k o l e n i o w y c h . Procesowi t e ­ m u sprzyjało nowe ustawodawstwo w zakresie dziedziczenia i p r a w a własności z i e m i , które w pełni indywidualizowało tytuł posiadania, l i ­ kwidując ostatecznie p r a w n e podstawy d a w n y c h gospodarstw zadrużn y c h . Dawało o n o również k o b i e t o m p r a w o dziedziczenia z i e m i ojcow­ skiej i j a k k o l w i e k w p r a k t y c e n a d a l k i e r o w a n o się p r a w e m zwyczajo­ w y m — u p r z y w i l e j o w a n i e m synów w dziedziczeniu ziemi — t o jednak w sytuacjach spornych kancelarie adwokackie łamały uświęconą t r a ­ dycję . 15 I n d y w i d u a l i z a c j a gospodarcza mniejszych jednostek r o d z i n n y c h w y ­ raziła się w Gramadzie spadkiem udziału wieloosobowych zespołów domo­ w y c h w globalnej liczbie gospodarstw domowych w e w s i . W oparciu o dane k o l e j n y c h spisów przedstawiamy t e zjawiska w t a b e l i 1 . Rozparcelowanie majątków potureckieh n i e zaspokoiło głodu ziemi w s z y s t k i c h bezrolnych i małorolnych. Wiele n o w o powstałych gospo1 6 В. В o n č z e w , Prinos d i n 1953, m a s z y n o p i s , s. 196. 1 4 kam istorijata na s. Gramada Por. I. C h a d ż i j s k i , Bit i duszewnost na naszija s. 122. W materiałach a r c h i w a l n y c h p a t r z A Z E n r 379/V. 15 (kulska naród, okolija), Wi- S o f i j a 1966, Ź r ó d ł a : R e z u l t a t i ot p r e b r o j a w a n e n a n a s e l e n i j e t o w S e w e r n a i Jużna B a ł g a r i j a n a 1 j a n u a r i j 1888 g., k n . I V , W i d i n s k i Okrág. S. 1888, s. 6; R e z u l t a t i ot p r e ­ b r o j a w a n e n a n a s e l e n i j e t o w Kniażestwo Bałgarija n a 1 j a n u a r i j 1893 g., k n . I I I , W i d i n s k i Okrág. S . 1893, s. 5; R e z u l t a t i ot p r e b r o j a w a n e n a n a s e l e n i j e t o w K n i a ­ żestwo Bałgarija n a 31 d e k e m b r i 1900 g., k n . I I I , O k r á g W i d i n . S o f i j a 1903, s. 4. 1 6 2 — Etnografia Polska. XVI/1 �IRENA NIZINSKA, 18 DANUTA MARKOWSKA d a r s t w n i e dysponowało o d p o w i e d n i m i kapitałami n a zagospodarowa­ n i e i popadało od razu w sieci l i c h w i a r z y : odsprzedawać musiało kawał­ k i z i e m i bogatszym gospodarzom, czasem traciło całkowicie z t r u d e m nabytą ziemię. Toteż bezpośrednio po w y z w o l e n i u n o t u j e się duży o d ­ pływ p r o l e t a r i a t u wiejskiego t a k do zajęć pozarolniczych w miastach, j a k i podejmowanie stałych l u b sezonowych m i g r a c j i do w s i bogatszych, skupionych na nizinie naddunajskiej . L i c h w i a r s t w o w Widińskiem przyjmowało coraz szersze r o z m i a r y . Po­ czątkowo lichwiarze, rekrutujący się spośród bogatych widińskich h a n ­ dlarzy zbożem i j a r z y n a m i , w y k u p y w a l i poszczególne gospodarstwa. Po p e w n y m czasie dochodziło j e d n a k do tego, że całe wsie znalazły się w i c h posiadaniu . Z tą drapieżną koncentracją z i e m i związana była gospodarka t o w a ­ r o w a prowadzona p r z y pomocy sił najemnych, lecz gospodarstwa tego r e j o n u n i e dorównywały obszarem n p . majątkom dobrudżańskim i nie były też t a k liczne. N i e gospodarstwo kapitalistyczne, lecz małe l u b średniorolne gospodarstwo t y p u rodzinnego stanowiło dominujący ele­ m e n t r o l n i c t w a badanych w s i . 17 18 S t r u k t u r a agrarna w s i Gramada n a przełomie X I X i X X w i e k u Niestety, dane spisów powszechnych n i e zawierają i n f o r m a c j i o s t r u k ­ turze agrarnej interesującej nas w s i . Badania terenowe n i e pozwoliły również n a precyzyjną i c h rekonstrukcję. Według relacji najstarszych i n ­ formatorów oraz zebranych h i s t o r i i r o d z i n u schyłku X I X w i e k u było we w s i zaledwie k i l k u gospodarzy posiadających (przejściowo zresztą) gospodarstwa sięgające powyżej 500 dekarów. Już gospodarstwa 300-dekarowe uchodziły za duże, a modalna wielkość zamykała się w granicach 100-150 dekarów. Rozdrobnienie gospodarstw postępowało systematycz­ nie, już b o w i e m w latach 20-tych X X w i e k u modalne gospodarstwo m i e ­ ściło się w przedziale 40-50 d e k a r ó w . Rozwarstwienie klasowe p r z e ­ biegało n a d w u charakterystycznie o d m i e n n y c h dragach: a) w s k u t e k p o ­ padania słabych ekonomicznie gospodarstw w zależności od kapitału l i ­ chwiarskiego i w y z b y w a n i a się części ziemi, b) w s k u t e k podziałów r o ­ dzinnych, w y d z i e l a n i a się mniejszych jednostek z w i e l k o r o d z i n n e j wspól1 9 20 17 W g o p r a c o w a n i a I . Nizińskiej, rękopis w A Z E . 1 8 L o s taki spotkał Gamzowo-Garci (obecnie Gradee) i Chalwadżiji TJzunowo), a w r o k u 1911 d a l s z y c h 11 w s i podzieliło los s w y c h 1 9 B. Patrz np. A Z E n r 378-V, 380-V, 3 8 1 - V oraz Jaworską, Warunki bytowe g r a f i a P o l s k a " , t. 15: 1971 z. 1. 2 0 P a t r z np. A Z E n r 388-V. i budżet rodziny historie rodzin wiejskiej (obecnie poprzedniczek. zebrane w Gramadzie, przez „Etno­ �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 19 GRAMADA n o t y gospodarczej. Bezpośrednio po w y z w o l e n i u rozpadały się przede w s z y s t k i m w i e l k i e gospodarstwa zespołowe, mające p o 500-1000 d e k a ­ rów z i e m i . Z d r u g i e j s t r o n y stosunkowo łatwo rozpadały się w i e l k o r o dzinne zespoły gospodarcze, mające gospodarstwa n i e w i e l k i c h r o z m i a ­ rów, które n i e były w stanie zapewnić a n i (utrzymania, a n i pracy l i c z ­ n e m u g r o n u domowników . Z procesami p r z e m i a n s t r u k t u r y agrarnej, wiąże się istna mozaika s t r u k t u r y r o d z i n : od małej (dwupokoleniowej) począwszy, poprzez trzypokoleniową, złożoną wyłącznie z dziadków, r o ­ dziny syna i bezżennych jeszcze wnuków, aż p o różnego rodzaju m o d y ­ fikacje d a w n y c h w i e l k o r o d z i n n y c h zespołów . Ubożenie ludności do­ prowadzało czasem d o t a k i c h s y t u a c j i , że członkowie d a w n y c h zamoż­ n y c h i szanowanych gospodarstw zadrużnych zmuszeni b y l i poszukiwać środków u t r z y m a n i a w mieście, a w i e l e podupadłych gospodarstw popa­ dało w zależności od miejscowych i widińskich l i c h w i a r z y . Z ubogich k a ­ t e g o r i i ludności w y w o d z i l i się też najemnicy, pracujący w bogatszych gospodarstwach, sezonowi r o b o t n i c y w e w s i i poza wsią, emigranci do A m e r y k i . Z a najlepsze rozwiązanie trudności życiowych r o d z i n mało­ r o l n y c h i bezrolnych uważano dodzierżawę z i e m i n a w a r u n k a c h t z w . „izpolicy", t j . w zamian za oddawanie wydzierżawcy połowy plonów. W systemie w y t w a r z a n i a , w którym nakład żywej siły roboczej miał d e ­ cydujące znaczenie d l a efektów gospodarczych, r o d z i n y dysponujące rę­ k a m i roboczymi, a nie mające ziemi, godziły się n a w a r u n k i takiej dzier­ żawy, gdyż pozwalało i m t o „przeżyć", pozostawiało i c h w e własnej w s i . 21 22 23 Wydaje się, iż ogólna tendencja p r z e m i a n s t r u k t u r y agrarnej w o k r e ­ sie o d schyłku X I X w i e k u do I w o j n y światowej polegała n a : a) stałym spadku areału gospodarstw najbogatszych, choć n i e w s t o p n i u przybliża­ jącym j e do modalnego gospodarstwa, b) u t r z y m y w a n i u się modalnego przedziału ziemi, ale stale ulegającego obniżaniu, c) u t r z y m y w a n i u i n a ­ w e t powiększaniu się k a t e g o r i i p r o l e t a r i a t u wiejskiego. Zagospodarowanie ziemi a korzystanie z płodów środowiska naturalnego T r a d y c y j n y sposób gospodarowania i poziom u z y s k i w a n y c h efektów tłumaczy się nie t y l k o a b s o l u t n y m i r o z m i a r a m i stanu posiadania k o n ­ k r e t n e j rodziny, ale także t a k i m i c z y n n i k a m i , j a k : a) wewnętrzna s t r u k ­ t u r a posiadanych użytków r o l n y c h , b) stopień i c h rozproszenia prze- 2 1 2 2 Рог. В o n с z e w, P o r . klasyfikację bułgarskiej 2 3 gólnym wsi Gramada, Prinos..., Rodzina na tle społeczności lokalnej „Etnografia P o l s k a " , t. 15: 1971 z. 1, s. 41-89. P o r . W. P a p r o c k a , uwzględnieniem s. 7, 60. M. B i e r n a c k i e j , Struktura rzemiosła, zawodowa mieszkańców Gramady ze szcze­ „Etnografia P o l s k a " , t. 15: 1971 z. 1, s. 127. �I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A MARKOWSKA strzennego, c) korzystanie ze wspólnot w i e j s k i c h , d) włączenie danego gospodarstwa w system dzierżaw i najmów. W o m a w i a n y m okresie strukturę wewnętrzną użytków r o l n y c h o k r e ­ ślały t a k i e składowe, j a k pola u p r a w n e , w i n n i c e , ogrody w a r z y w n e , sady i łąki, pastwiska, nieugory i lasy. Za konieczny dla f u n k c j o n o w a n i a go­ spodarstwa uznawano t a k i zestaw składowych: pola u p r a w n e , ogrody, łąki, las. B r a k własnego pastwiska mógł być częściowo kompensowany k o r z y s t a n i e m z pastwiska gminnego, wydzierżawą terenów p a s t w i s k o ­ w y c h i wypasem zwierząt w lesie i n a t e j części z i e m i u p r a w n e j , która w d a n y m r o k u ugorowała. W y d a j e się, że b r a k własnego lasu odczuwano dotkliwiej. Począwszy od 1876 r o k u , k i e d y t o s k o d y f i k o w a n o u p r a w n i e n i a g m i n w i e j s k i c h i m i e j s k i c h , w gestii zarządu g m i n y (obsztiny) pozostawało użyt­ k o w a n i e łąk, pastwisk i lasów. Te wspólnoty gminne były w Gramadzie rozległe i odgrywały niewątpliwie znaczną rolę w gospodarowaniu chłop­ skim. Dodajmy, iż wieś uzyskała w t y m czasie dodatkowe obszary leśne, m . i n . w y s o k o ceniony obszar leśny z w a n y „Wargulija" 2 4 Z d a n i e m najstarszych informatorów las miał szczególnie doniosłe zna­ czenie gospodarcze z końcem ubiegłego i w początkach bieżącego stule­ cia. P r z y podziale majątku każdy z dziedziczących ubiegał się o to, aby otrzymać kawałek l a s u : „prawie każdy gospodarz miał trochę lasu, n a w e t ci najbiedniejsi m i e l i po kawałeczku. Rzadko się trafiał gospodarz bez l a s u " — relacjonuje jeden z informatorów . N i e dysponujemy d a n y m i , które pozwalałyby sprawdzić tę opinię. N i e wydaje się ona jednakże prze­ sadzona, w późniejszym b o w i e m dokumencie, w spisie członków koope­ r a t y w y k r e d y t o w e j „Sztastije" spośród t e j liczby, d l a której podano dane o s t r u k t u r z e użytków r o l n y c h , aż 8 3 , 3 % posiadało las, p r z y czym udział lasu w ogólnej p o w i e r z c h n i gospodarstwa wahał się między 15-30°/o, r z a d ­ k o spadał poniżej 5°/o . 25 26 Las miał w i e l o r a k i e znaczenie gospodarcze. Dostarczał opału dla go­ spodarstwa domowego, materiału do w y r o b u niektórych narzędzi r o l n i ­ czych oraz części narzędzi i sprzętów domowych, nadto był źródłem k a r ­ m y d l a zwierząt. Znajdowano w n i m także zioła lecznicze i owoce leśne. W ówczesnych gospodarstwach chłopskich sady pojawiały się j e d y n i e sporadycznie, głównie w gospodarstwach potureckieh. W i n n i c e n i e były także z b y t rozpowszechnione. Stąd też owoce leśne stanowiły cenne u z u ­ pełnienie pożywienia. Dzikie grusze suszono na zimę, a z owoców głogu sporządzano wódkę „rakiję" . 27 2 4 В o n с z e w, Prinos... 2 5 P a t r z np. A Z E n r 378-V. 2 6 N a podstawie materiałów z e b r a n y c h p r z e z B . T u m a n g e ł o w a , I n s t y t u t u E t n o g r a f i i B A N ( A I E ) n r 276-11. 2 7 P a t r z np. A Z E nr 390-V. Archiwum �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 21 GRAMADA Doniosłość środowiska naturalnego w ówczesnym gospodarowaniu chłopskim potwierdza również charakter h o d o w l i . Była t o raczej gospo­ d a r k a pasterska niż hodowlana, prowadzona w o p a r c i u o rodzaj f i l i a l n e j zagrody — „kolibę", i niezależna od p r o d u k c j i roślinnej gospodarstwa . Wypasane n a wspólnym p a s t w i s k u owce i kozy pozostawały w ciągu dłu­ giego sezonu wypasowego n a k a r m i e n a t u r a l n e j , j e d y n i e w sezonie u d o ­ j u podawano o w c o m - m a c i o r k o m do pożywienia wieczornego otręby z so­ lą. Także h o d o w l a nierogacizny w w y s o k i m s t o p n i u opierała się n a w y ­ k o r z y s t y w a n i u zasobów środowiska naturalnego . 28 29 Obszary ziem u p r a w n y c h bywały okresowo użytkowane j a k o n a t u r a l ­ ne łąki czy t e r e n y pastwiskowe. C h a r a k t e r h o d o w l i powodował b o w i e m , iż zasoby nawozów n a t u r a l n y c h były n i e w i e l k i e i wystarczały w n a j l e p ­ szym razie n a nawożenie 1 0 % z i e m i u p r a w n e j . N i e nawożona ziemia jałowiała i musiała ugorować. I n f o r m a t o r z y stwierdzają, iż w ówczesnych gospodarstwach zawsze około V3-V2 z i e m i u p r a w n e j ugorowało. „Odpo­ czywała" ona przez 2-3 l a t i w t y m czasie wypasano n a n i e j zwierzęta hodowlane l u b koszono j a k łąki. Gospodarowanie chłopskie tego okresu w poważnym s t o p n i u polegało zatem n a umiejętności przystosowania się do warunków środowiska n a ­ turalnego i w y k o r z y s t y w a n i a jego płodów. W gruncie rzeczy j e d y n i e t a ­ kie użytki, j a k ogrody i w i n n i c e , były w ścisłym tego słowa znaczeniu t r w a l e zagospodarowane, stanowiły one jednak nieznaczny odsetek ogółu użytków r o l n y c h . Obszary ogrodów wynosiły najczęściej około 200 m , a w i n n i c e — j a k szacują i n f o r m a t o r z y — posiadało zaledwie 1 5 % gospo­ darzy, p r z y czym r o z m i a r y w i n n i c zamykały się w granicach 2-3 dekarów . 30 2 31 Jednocześnie gospodarstwa chłopskie były powiązane z r y n k i e m : m u ­ siały sprzedawać p r o d u k t y rolno-hodowlane, b y spłacić p o d a t k i , uiścić p r o c e n t y o d pożyczek, oddać pożyczki. Operowały więc pieniądzem p r o ­ wadząc n a wpół n a t u r a l n y system gospodarowania. T e n paradoks h i s t o ­ r y c z n y w y d a j e się być cechą wiodącą omawianego okresu — okresu wczesnego k a p i t a l i z m u w r o l n i c t w i e . T r a d y c y j n e gospodarstwo chłopskie j a k o system wytwórczy Specyfika d a w n e j gospodarki chłopskiej polegała m . i n . n a t y m , ż e podstawowe c z y n n i k i p r o d u k c j i oddziaływały t u odmiennie niż w i n n y c h systemach w y t w a r z a n i a . Chodzi m i a n o w i c i e o obszar, narzędzia p r o d u k ­ cji, i n w e n t a r z żywy, środki kapitałowe i pracę ludzką. 2 8 Por. M. Pokropek, Układ przestrzenny „Etnografia P o l s k a " , t. 15 :1971 z. 1, s. 163-194. 2 9 P o r . A Z E n r 3 7 9 - V oraz n r 3 8 8 - V . 3 0 A Z E n r 379-V. 3 1 A Z E n r 378-V, 382-V. i budownictwo wsi Gramada, �22 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA Spójrzmy na obszar o d strony jego znaczenia produkcyjnego. Wśród elementów określających jego aktywizację w procesie wytwórczym moż­ n a przykładowo wymienić następujące: różna wartość gleb, rozdrobnie­ n i e globalnego areału n a działki rozrzucone przestrzennie, odległość p o ­ szczególnych działek o d zagrody, nasłonecznienie, cechy morfologiczne t e r e n u ułatwiające l u b utrudniające jego uprawę, wreszcie — stopień zainwestowania żywej pracy l u d z k i e j . Gramada m a gleby zróżnicowane co do stopnia urodzajności . W oma­ w i a n y m okresie pod uprawę brano przede w s z y s t k i m n a j u r o d z a j n i e j sze gleby pozostawiając gorsze j a k o nieużytki — pastwiska. Nawozów sztucznych jeszcze n i e znano, a ekstensywna hodowla dostarczała z n i k o ­ m y c h ilości obornika, stąd jedynie dobra jakość gleb i nakład pracy l u d z ­ k i e j stanowiły o rozmiarach plonów. 32 Wieś zajmowała rozległy rejon, a pola u p r a w n e j e j mieszkańców były nie t y l k o przemieszane przestrzennie między sobą, ale także z g r u n t a m i należącymi do mieszkańców i n n y c h w s i . Jedynie mniejsze obszarowo go­ spodarstwa miewały ziemię w jednej działce, pozostałe w k i l k u , a n i e r z a d ­ k o n a w e t 10 parcelach. Poszczególne działki oddalone bywały o d zagrody p o k i l k a kilometrów ( w s k r a j n y c h przypadkach do 15). Parcele sąsiadu­ jące z zagrodą u p r a w i a n o lepiej, częściej nawożono, skrzętniej doglądano niż położone daleko. Zdarzało się nawet, iż zamożniejszy gospodarz w r a ­ zie niedoboru siły roboczej zaniechał na jakiś czas u p r a w y nawet u r o d z a j ­ nego kawałka ziemi, położonego jednak z b y t daleko od zagrody . G o d ­ na u w a g i jest też relatywizacja obszaru gospodarstwa wywodząca się z f a k t u , iż jest o n u p r a w i a n y przez zespół rodzinny. Liczebność i s t r u k ­ t u r a k o n k r e t n e j r o d z i n y decydowały w znacznym stopniu o rozmiarach u z y s k i w a n y c h plonów. Jest t o prawidłowość ogólna: i m p r y m i t y w n i e j s z y p o d względem agrotechnicznym system w y t w a r z a n i a , t y m ważniejszy udział żywej p r a c y l u d z k i e j w wartości uzyskiwanego p r o d u k t u końco­ wego. 33 Następnym i s t o t n y m c z y n n i k i e m w procesie p r o d u k c j i były narzędzia pracy. Opisy d a w n y c h b a d a c z y ukazują n a m ubóstwo ilościowe, b r a k zróżnicowań jakościowych i prostotę techniczną d a w n y c h narzędzi pracy. Materiały terenowe wskazują n a to, że różnice w rozmiarach posiadanej ziemi n i e prowadziły do zróżnicowania jakościowego posiadanych narzę­ dzi pracy. I c h zestaw p o d s t a w o w y powtarzał się w e w s z y s t k i c h gospodar­ stwach i obejmował n a przełomie X I X i X X w i e k u następujące narzędzia: d r e w n i a n e radło z żelazną częścią pracującą, czasem d r e w n i a n y pług z że­ l a z n y m lemieszem (służący j e d y n i e do zaorywania nieużytków l u b w r a 34 3 2 D a n e S O N S , z e b r a n e p r z e z I. Nizińską, rękopis w A Z E . 3 3 A Z E n r 378-V, n r 3 8 2 - V , n r 3 8 9 - V , n r 390-V. 3 4 Marinow, Gradiwo... �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 23 zie konieczności w y k o n a n i a szczególnie głębokiej o r k i ) , d r e w n i a n e b r o n y , płozy służące do t r a n s p o r t u narzędzi rolniczych, wozy, sierpy żelazne z rączkami d r e w n i a n y m i , kosy do koszenia łąk, widły drewniane, m o t y k i żelazne n a d r e w n i a n y c h rączkach, grabie drewniane, sita (przetaki) do o d w i e w a n i a ziarna, kopaczki, t z w . „kofi", będące zarazem naczyniem, j a k i miarą dla zbóż. W większych obszarowo gospodarstwach posiadano po k i l k a egzemplarzy danego narzędzia . W y t w a r z a n i e m w i e l u narzędzi, a co n a j m n i e j i c h części, zajmował się każdy gospodarz. Sprzyjała t e m u dostępność drzewa i czas w o l n y , j a k i m w i e l u gospodarzy dysponowało gospodarując n a k o l i b a c h . Praca t a k p r y m i t y w n y m i narzędziami p o w o ­ dowała czasochłonność poszczególnych faz p r o d u k c j i (np. żęcie sierpami, odwiewanie wymłóconego zboża), stąd n a w e t liczne zespoły domowe m u ­ siały w okresie p i l n y c h prac p o l n y c h korzystać bądź z siły najemnej, bądź ze z w r o t n e j pomocy sąsiedzkiej. W okresach poprzedzających n a s i ­ lenie określonych prac p o l n y c h konieczność w y t w a r z a n i a t y c h n i e s k o m ­ p l i k o w a n y c h narzędzi oraz i c h n a p r a w y stwarzała dodatkową możliwość zatrudnienia męskiej siły roboczej w obrębie gospodarstwa. T a k i poziom u p r a w y mechanicznej, p r z y jednoczesnym bardzo ograniczonym stosowa­ n i u u p r a w y chemicznej, przesądzał o niskiej efektywności p r o d u k c j i , dla której n a w e t w i e l k i nakład żywej siły roboczej n i e stanowił wystarcza­ jącej kompensacji. 35 Na uwagę zasługuje d w o i s t y charakter ówczesnej h o d o w l i . Powiedzie­ liśmy, iż jeszcze w początkach naszego stulecia h o d o w l a odgrywała do­ minującą rolę w gospodarstwach gramadczan. O d o m i n a c j i jakiejś gałęzi p r o d u k c j i chłopskiej mówi się najczęściej wówczas, gdy m a ona przewa­ żający udział p r o c e n t o w y w wartości p r o d u k c j i globalnej gospodarstwa. W odniesieniu d o przeszłości nie jesteśmy — niestety — w stanie ope­ rować t a k p r e c y z y j n y m i p o m i a r a m i . Źródła historyczne dotyczące r y n ­ k u widińskiego potwierdzają przewagę podaży produktów h o d o w l i chłop­ skiej n a d p r o d u k t a m i roślinnymi. T a k i e było zresztą zapotrzebowanie r y n k u . Zakres zastosowań produktów h o d o w l i w gospodarstwie d o m o w y m rodziny chłopskiej był o g r o m n y : od produktów spożywczych począwszy, aż po odzież, o b u w i e i różnego r o d z a j u sprzęty domowe. Wydaje się rów­ nież, iż ówcześni gospodarze określali się w swej aktywności gospodar­ czej przede w s z y s t k i m poprzez hodowlę, n a co znajdujemy w m a t e r i a ­ łach t e r e n o w y c h szereg pośrednich dowodów. A oto one. W r e k o n s t r u o ­ w a n y c h historiach r o d z i n i n f o r m a t o r z y spontanicznie w y m i e n i a l i dokład­ n i e li c z b y posiadanych zwierząt j a k o wskaźnik zamożności rodziny. N a j ­ starsi mieszkańcy w s i podkreślają, że n a początku stulecia — m i m o gło­ du ziemi — n i e zamieniano pastwisk na ziemie u p r a w n e , a k a r c z u n k i 3 5 Por. np. A Z E nr 378-V, 389-V, 390-V. �IRENA NIZINSKA, 21 DANUTA MARKOWSKA lasów w celu pozyskania terenów u p r a w n y c h należały do bardzo r z a d k i c h w y j ą t k ó w . Praca T . K o l e w e j dowodzi, j a k w i e l e obrzędów r o d o w y c h i r o d z i n n y c h wiąże się datami, treściami w i e r z e n i o w y m i i akcesoriami obrzędowymi z hodowlą. W p r a w d z i e p o j a w i a się w tej obrzędowości chleb — s y m b o l p r o d u k c j i roślinnej, ale w y d a j e się mieć wtórne z na ­ czenie w porównaniu z elementami i zespołami elementów, wywodzącymi się niewątpliwie z gospodarki p a s t e r s k o - h o d o w l a n e j . 36 37 Dwoistość ówczesnej h o d o w l i polegała na t y m , że niektóre j e j dzie­ dziny były n i e powiązane f u n k c j o n a l n i e z produkcją roślinną, inne n a t o ­ miast tworzyły z nią ścisły splot. H o d o w l a owiec i kóz miała raczej cha­ r a k t e r gospodarki pasterskiej, była zupełnie niezależna o d p r o d u k c j i roś­ l i n n e j gospodarstwa, a n a w e t wyodrębniała się od reszty działań wytwór­ czych przestrzennie, b o w i e m — j a k t o już powiedziano — odbywała się w gospodarstwie f i l i a l n y m — „na k o l i b i e " . Osoby zajmujące się w y p a ­ sem t y c h zwierząt — starsi mężczyźni i i c h pomocnicy — b y l i j a k b y o d ­ dzieleni, „oddelegowani" przez zespół roboczy do pełnienia t y c h zadań. Natomiast h o d o w l a t a k i c h zwierząt, j a k k r o w y , woły i bawoły, pozosta­ wała w głębokim związku f u n k c j o n a l n y m z uprawą r o l i . Bydło rogate było zarówno p r o d u k t e m przeznaczanym n a spożycie l u b sprzedaż, j a k i siłą roboczą wprowadzaną w proces p r o d u k c j i roślinnej już na samym jego początku (orka). Podwójny sens h o d o w a n y c h zwierząt — j a k o e f e k t u p r o d u k c j i i c z y n n i k a p r o d u k c j i zarazem — jest cechą specyficzną t r a d y ­ cyjnego gospodarstwa chłopskiego, odróżniającą j e ostro od wszelkiego t y p u nowoczesnych gospodarstw r o l n y c h , użytkujących siłę mechaniczną maszyn. W t y m systemie w z a j e m n y c h uwarunkowań pomiędzy c z y n n i k a m i p r o d u k c j i kapitał n i e odgrywał decydującej, czy n a w e t znaczniejszej r o ­ l i . S u m y u z y s k i w a n e ze sprzedaży artykułów gospodarstwa przeznacza­ n o n a wyposażenie córek, chroniąc w t e n sposób gospodarstwo przed podziałem fizycznym, l u b też spłacano długi, p o d a t k i i t p . Gotówka n i e była w stopniu g o d n y m u w a g i inwestowana w gospodarstwo, nie moder­ nizowała a n i nie rozszerzała jego p r o d u k c j i , n i e modyfikowała technolo­ g i i . Czasem w miejsce zniszczonego narzędzia k u p o w a n o n o w e l u b n a b y ­ w a n o nową sztukę i n w e n t a r z a żywego zamiast padłej. Gotówka miała więc rolę ochronną, a n i e produkcyjną w t y m t y p i e gospodarowania. Powiązania gospodarki chłopskiej ze środowiskiem n a t u r a l n y m , w e ­ wnętrzny splot wszystkich czynników p r o d u k c j i — oto w a r u n k i , które eliminowały możliwość spotęgowania działania któregokolwiek z c z y n n i - A Z E n r 379-V. Т. К o 1 e w a, Rola obrzędów rodowo-rodzinnych mady, „Etnografia P o l s k a " , t. 1 5 : 1 9 7 1 z. 1, s. 225-248. 3 6 37 w życiu mieszkańców Gra- �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GHAMADA 25 ków dla zwiększenia p r o d u k t u końcowego, co stwarzało swoisty, „ w e ­ wnętrzny d e t e r m i n i z r n " t r a d y c y j n e j gospodarki chłopskiej. Jednakże interpretacja t r a d y c y j n e j gospodarki chłopskiej wyłącznie w kategoriach ekonomicznych byłaby uproszczeniem. Chłopskie gospoda­ rowanie jest b o w i e m n i e t y l k o systemem wytwórczym, ale także syste­ m e m społeczno-kulturowym. T e n jego aspekt omówimy poniżej. T r a d y c y j n e gospodarstwo chłopskie j a k o system społeczno-kulturowy W sformułowanej w e wstępie tezie powiedziano, że w t r a d y c y j n e j k u l ­ turze chłopskiej działalność wytwórcza splatała się ściśle i nierozłącznie z całym s t y l e m b y t o w a n i a r o d z i n y . Gospodarstwo było n i e t y l k o w a r s z t a ­ tem wytwórczym i miejscem pracy, lecz stanowiło bazę materialną d l a zaspokojenia szerokiego wachlarza l u d z k i c h potrzeb. D o m , zagroda, pola, łąki i lasy określały miejsce r o d z i n y w przestrzeni fizycznej i społecznej w s i — j e j uczestnictwo w sie'ci krewmaczo-sąsiedzkich powiązań. Współ­ czesna toponomastyka G r a m a d y nosi przejrzyste ślady d a w n y c h osiedli p a t r o n i m i c z n y c h , w których zamieszkiwało od k i l k u d o k i l k u n a s t u spo­ k r e w n i o n y c h ze sobą r o d z i n . Ciągłość społeczna międzypokoleniowa znajdowała realny w y r a z w ciągłości osadnictwa i subiektywną ekspresję w i d e n t y f i k o w a n i u się r o d z i n z szerszymi u g r u p o w a n i a m i r o d o w y m i , co w n a z e w n i c t w i e wyrażało się i wyraża p o dzień dzisiejszy używaniem „prekorów" . 3 8 39 W okresie, do którego sięgamy naszymi badaniami t e r e n o w y m i , „for­ mą rodzinną... była już n i e (klasyczna zadruga, a r o d z i n n y zespół gospo­ darczy, w skład którego wchodziły rodziny rodzonych i stryjecznych b r a ­ c i " *°. J a k k o l w i e k — w odróżnieniu od klasycznej zadrugi — tytuł włas­ ności z i e m i i i n n y c h środków p r o d u k c j i był w t y c h zespołach z i n d y w i d u a ­ l i z o w a n y i przysługiwał głowie rodziny, to jednak zarówno w odczuciu m o r a l n y m , j a k i p r a k t y c e społecznej gramadczan gospodarstwo t r a k t o ­ wane było j a k o zbiorowa własność i wartość r o d z i n y . Poczucie odpowie­ dzialności za t o dobro zbiorowe nie ograniczało się do a k t u a l n i e gospo­ darującego zespołu — gospodarstwo było b o w i e m swoistą własnością międzypokoleniowa, przejmowaną po przodkach z obowiązkiem p r z e k a ­ zania w j a k najlepszym stanie generacjom następnym. N a straży t e j międzypokoleniowej odpowiedzialności stali starsi, szanowani członko­ w i e „familii". Jest t o bardzo znamienne, iż pokrewieństwo określane j a ­ k o „familia" czy „basztina f a m i l i a " n i e odgrywało już w początkach X X 3 8 39 Ziwa 4 0 P o r . B i e r n a c k a , op. cit. Użycie przydomków j e s t w e w s i p o w s z e c h n e , starina. B i e r n a c k a , op. cit, s. 47-48. pisze o t y m m. i n . Marinow,, �26 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA w i e k u istotnej r o l i w codziennej działalności gospodarczej gramadczan i miało raczej znaczenie samookreślające społecznie oraz sens obrzędowo^towarzyski , jednakże w razie m a r n o t r a w i e n i a gospodarstwa l u b n i e ­ sprawiedliwego jego podziału przez głowę wielkorodzinnego zespołu, star­ si członkowie „familii" ingerowali, wyrażali swoje potępienie moralne . Rodzina była załogą roboczą gospodarstwa, jego z b i o r o w y m użytkow­ n i k i e m oraz głównym konsumentem w y p r o d u k o w a n y c h w n i m dóbr. Jedność p r o d u k c y j n y c h i k o n s u m p c y j n y c h f u n k c j i t r a d y c y j n e j r o d z i n y chłopskiej oraz znaczenie w a r s z t a t u rolnego j a k o własności międzypoko­ leniowej tłumaczy identyfikację interesów rodziny i gospodarstwa. Udział j e d n o s t k i w t e j wspólnocie określony był j e j w i e k i e m , płcią, r o ­ lą w rodzinie, wkładem do zbiorowego wysiłku. Przydział pracy, zakres 41 42 Tab. 1. Gospodarstwa domowe według liczby ich członków we wsi Gramada w latach 1888-1900 Liczba gospo­ darstw domo­ wych ogółem 364 381 402 Odsetek gospodarstw domowych o liczbie członków powyżej 10 1 2—4 5—10 0,5 23,8 64,5 11.2 0,8 25,2 61,7 12.3 1J 21,4 68,2 8,7 kompetencji i p e r s p e k t y w y dziedziczenia j e d n o s t k i określone były j e j miejscem w s t r u k t u r z e zespołu rodzinnego'. Losy poszczególnych człon­ ków rodziny rozstrzygano w świetle interesów gospodarstwa i pozosta­ jącej w n i m rodziny. W t y m układzie zapadały decyzje co do małżeństwa dzieci, i c h m i g r a c j i stałej czy sezonowej, podjęcia pracy pozarolniczej i t d . Sens społeczno-kulturowy rodzinnej wspólnoty gospodarczej n a j d o b i t ­ niej u j a w n i a się w w i e l k o r o d z i n n y c h zespołach. M . B i e r n a c k a ukazuje w swej pracy i c h odmiany. Podkreślimy więc t y l k o niektóre i c h z n a m i e n ­ ne cechy. Wspólne gospodarowanie pokoleń było niewątpliwie w y r a z e m tendencji ochrony rozmiarów w a r s z t a t u rolnego. Było t o zjawisko p r z e j ­ ściowe: i n d y w i d u a l n a własność środków p r o d u k c j i — t o element k a p i t a ­ l i z m u , a zespołowość pracy i wspólnota odpowiedzialności — to elementy wcześniejszego u s t r o j u . Toteż w e wspólnotach t a k i c h wybuchały k o n f l i k ­ t y interesów, wyrażające o b i e k t y w n e sprzeczności tego zjawiska społeczno-ekonomicznego . Wspólne gospodarowanie pokoleń stabilizowało nie 43 4 1 P o r . B i e r n a c k a , op. c i t . ; К o 1 e w a, op. c i t . 4 2 P a t r z np. A Z E n r 389-V, 3 8 0 - V , 390-V. P a t r z np. A Z E n r 3 8 3 - V , 3 8 8 - V , 378-V, a także o p r a c o w a n i e Т. К o l e w e j , Rodzina i stosunki rodzinne w społeczności Bułgarów rodopskich, „Etnografia P o l ­ s k a " , t. 12 :1968, s. 431-451. 43 �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 27 GRAMADA t y l k o r o z m i a r y , ale i sposób f u n k c j o n o w a n i a gospodarstwa. U b y t e k dóbr spowodowany wyposażaniem córek kompensowany był przez „miraż" sy­ n o w e j , który pozostawał w p r a w d z i e f o r m a l n i e indywidualną własnością młodych, ale praktycznie funkcjonował j a k o składowa wspólnoty gospo­ darczej . U b y t e k siły roboczej w w y n i k u wyjścia córki z d o m u znajdo­ wał kompensatę w sile roboczej synowej. Miało t o ogromne znaczenie, gdyż siła robocza l u d z k a była — j a k t o wyżej powiedzieliśmy — bardzo i s t o t n y m c z y n n i k i e m p r o d u k c j i . Ponadto prowadzenie filialnego gospo­ d a r s t w a n a k o l i b i e odrywało od zagrody w e w s i mężczyzn, a p r o d u k c j a roślinna angażowała przede w s z y s t k i m pracę k o b i e t (żęcie sierpami zbóż, o k o p y w a n i e k u k u r y d z y , u p r a w a ogrodów), podobnie j a k szeroki zakres przetwórstwa płodów gospodarstwa: tkanie, przędzenie, wyrób b i e l i z n y i różnego rodzaju m a k a t i okryć, p r z y g o t o w y w a n i e posiłków i k o n s e r w a ­ cja produktów spożywczych . P o p y t na kobiecą siłę roboczą w ówczes­ n y c h gospodarstwach tłumaczy zjawisko zawierania małżeństw przez męż­ czyzn w młodym w i e k u częstokroć ze starszymi k o b i e t a m i . W w i e l k o r o d z i n n y c h zespołach gospodarczych gospodarstwo stanowiło element sta­ ły, losy l u d z k i e podporządkowywano jego w y m o g o m . J a k dowodzi M . B i e r ­ nacka, w i e l o r o d z i n n e zespoły gospodarcze stanowiły zaledwie około 1 5 % ogółu gospodarstw d o m o w y c h w e w s i omawianego okresu. Dominowały więc liczebnie bądź t o r o d z i n y trzypokoleniowe złożone j e d y n i e z r o d z i ­ n y ojca, jednego z jego synów i wnuków, bądź r o d z i n y małe — d w u p o ­ koleniowe. W odróżnieniu od w i e l k o r o d z i n n y c h zespołów gospodarczych, r o d z i n y z i n d y w i d u a l i z o w a n e musiały szerzej korzystać z f o r m pomocy sąsiedzkiej p r z y pracach r o l n y c h l u b z n a j m u . Słabiej też zarysowywał się w n i c h o s t r y podział na prace męskie i kobiece, granice k o m p e t e n c j i i zwyczajowo ustalonych obowiązków płci bywały częściej przekraczane. Utrzymywał się natomiast p a t r i a r c h a l i z m k i e r o w n i c t w a gospodarczego, patrylokalność i u p r z y w i l e j o w a n i e synów w dziedziczeniu z i e m i . 44 45 46 4 7 Gospodarstwo stanowiło podstawę szerokiego zakresu f u n k c j i rodziny. W o p a r c i u o n i e zabezpieczano przyszłość dzieci i starość rodziców. Ro­ dzinna organizacja pracy stanowiła zarazem system w y c h o w a n i a i p r z y ­ g o t o w a n i a młodego pokolenia do przyszłej r o l i r o l n i k a — gospodarza. W w a r u n k a c h istnienia r o d z i n y wielopokoleniowej i wielodzietności dziecko chłopskie już w rodzinie przyswajało sobie umiejętność reagowa­ n i a n a wszelkie sytuacje społeczne, z j a k i m i zetknąć się miało w okresie dojrzałości. Uczyło się m i a n o w i c i e respektowania dystansu wobec starPor. B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , "Warunki bytowe i wiejskiej w Gromadzie, „Etnografia P o l s k a " , t. 15 :1971 z. 1, s. 91. 4 4 4 5 4 6 4 7 Por. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , P o r . B i e r n a c k a , op. cit. op. cit. P a t r z n p . A Z E n r 377-V, 3 7 8 - V , 382-V, 3 8 3 - V . budżet rodziny �28 I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A MARKOWSKA szych w i e k i e m , podporządkowania i m , ale zarazem podporządkowywało sobie młodsze rodzeństwo i brało n a siebie obowiązek opieki n a d n i m . Zakres socjalizujących treści r o d z i n y t r a d y c y j n e j , realizowany w t o k u pracy i wyznaczony organizacją t e j pracy, był więc bardzo szeroki i miał dla j e d n o s t k i znaczenie podstawowe. Zarówno poziom k o n s u m p c j i r o d z i n y j a k i j e j r y t m i k a (okresy n i e ­ dostatków pożywienia i okresy obfitości) zdeterminowane były e f e k t y w ­ nością p r o d u k c j i . Podobnie przeplatanie się okresów wytężonej pracy i okresów względnego odpoczynku wyznaczone było rytmiką p r o d u k c j i gospodarstwa. S y m b o l a m i chłopskiego b y t o w a n i a stały się t a k i e wartości, j a k praca i chleb. Zdolność do pracy, umiłowanie pracy, szacunek dla pracy — oto k r y t e r i a oceny zarówno k a n d y d a t k i n a żonę, j a k i k a n d y d a t a n a kmeta, a chleb pojawiający się n a co dzień j a k o k u k u r y d z i a n y „prosenik" zmie­ niał się na obrzędowym stole w „Světa P e t k a " . PRZEOBRAŻENIA G O S P O D A R S T W A CHŁOPSKIEGO W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM P u n k t e m wyjściowym naszej analizy było t r a d y c y j n e gospodarstwo chłopskie przełomu X I X i X X w i e k u , p u n k t e m d o c e l o w y m — współczes­ n y system spółdzielczej gospodarki rolno-hodowlanej. Dlatego też okres międzywojenny p o t r a k t u j e m y skrótowo, wskazując jedynie najważniej­ sze k i e r u n k i zmian. U w a r u n k o w a n i a i s k u t k i przemian w s t r u k t u r z e agrarnej w s i Okres bezpośrednio po w o j n a c h bałkańskich i po I w o j n i e światowej cechuje się gwałtownym rozpadem w i e l k o r o d z i n n y c h zespołów gospodar­ czych, nasileniem podziałów ziemi, dalszym rozdrobnieniem s t r u k t u r y agrarnej. Jako na najważniejsze p r z y c z y n y t y c h z m i a n wskazują i n f o r ­ matorzy n a powiększanie się liczby ludności i wzrost tendencji i n d y w i ­ dualistycznych w młodszym p o k o l e n i u . W w i e l u h i s t o r i a c h r o d z i n mówi się o waśniach synowych ze świekrami jako bezpośrednim powodzie „ w y ­ dzielania" się młodych . 48 49 Istotnie, w latach międzywojennych liczba ludności w s i systematycz­ nie wzrastała, jednakże zjawisko t o n i e przybrało rozmiarów „eskplozji demograficznej". Jak dowodzą dane tabeli 2, n a przestrzeni l a t 1920-1946 ludność w s i wzrastała względnie systematycznie i powiększyła się ogółem o 30,8%, a więc średnio rocznie przybywało niewiele ponad 1 % . 4 8 P a t r z np. A Z E n r 377-V, 378-V, 3 7 9 - V , 380-V, 387-V. 4 9 P a t r z n p . A Z E n r 4 7 - V , 382-V. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI G R A M A D A Tab. 2. Przyrost liczby ludności wsi Gramada w latach Lata 1920 Liczba Odsetek w stosunku ludności do 1920 roku 3 567 100,0 1926 4 092 114,4 1934 4404 120,6 1946 4 668 130,8 29 1920-1946 Źródło Rezultati ot prebrojawaneto n a naselenijeto w carstwo Bałgarija n a 31 dekembri 1920, Okrąg Widin. K n . I I I , 1929, s. 6-7 Statisticzeski Godisznik na Okrąg Widin — 1964 (1966), s. 10 Ważniejsze wydają się i n n e przyczyny, związane ze zmianą o r i e n t a c j i p r o d u k c y j n e j gospodarstw. Zarówno charakter p o p y t u rynkowego, j a k i propaganda i n n o w a c j i rolniczych skłaniały gospodarstwa chłopskie do zwrócenia większej u w a g i n a produkcję roślinną i n a funkcjonalne powią­ zanie h o d o w l i z u p r a w a m i p o l o w y m i . Ograniczeniu i stopniowemu z a n i ­ k o w i ulegało dawne ekstensywne pasterstwo, oparte o gospodarstwo f i ­ l i a l n e — kolibę. J a k dowodzi w swej pracy M . Pokropek, mężczyźni prze­ b y w a l i dawniej p o 8-9 miesięcy w r o k u n a k o l i b i e . L i k w i d a c j a k o l i b spo­ wodowała, że wszyscy członkowie r o d z i n y m u s i e l i pomieścić się w j e d ­ n y m d o m u — d o m stawał się za ciasny, niewygodny, co skłaniało do „wydzielania się" m n i e j s z y c h jednostek ze wspólnoty domowej i p r o d u k ­ cyjnej . N o w a orientacja p r o d u k c y j n a oznaczała konieczność w p r o w a ­ dzania ulepszeń technicznych, eksperymentowania, a skostniały sposób gospodarowania w r a m a c h w i e l k o r o d z i n n e j wspólnoty n i e sprzyjał t y m zmianom. Jednocześnie młodzi mężczyźni powracający z w o j e n s t a w a l i się nosicielami tendencji i n d y w i d u a l i s t y c z n y c h . N i e t y l k o rozpad w i e l k o r o d z i n n y c h zespołów gospodarczych, ale także wcześniejsze usamodziel­ n i a n i e się gospodarcze młodych w rodzinach z i n d y w i d u a l i z o w a n y c h było przyczyną p o w s t a w a n i a n o w y c h g o s p o d a r s t w . Podziały rodzinne z i e m i były więc główną przyczyną rozdrobnienia s t r u k t u r y agrarnej. Działały także i n n e c z y n n i k i , występujące już w gospodarce chłopskiej w okresach wcześniejszych, a nasilające się w latach międzywojennych. Chodzi o zja­ w i s k o uszczuplania rozmiarów gospodarstw l u b n a w e t i c h l i k w i d a c j i w s k u t e k zadłużeń u l i c h w i a r z y . Tendencji w k i e r u n k u rozdrobnienia s t r u k t u r y agrarnej przeciwdziałała, j a k k o l w i e k w ograniczonym stopniu, możliwość k u p n a ziemi nadającej się pod uprawę z zapasów wspólnoty gminnej . 50 51 52 5 3 5 4 5 0 5 1 5 2 Pokropek, op. cit, s. 177. B i e r n a c k a , op. cit, s. 41. P a t r z np. A Z E n r 390-V. 53 P a t r z n p . A Z E n r 3 8 3 - V . Tamże. 54 �30 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA Zahamowanie dalszego postępu r o z d r a b n i a n i a gospodarstw zapowiada­ ła tendencja do ograniczania liczby p o t o m s t w a w r o d z i n i e . N i e m n i e j jednak okres międzywojenny cechuje spadek przeciętnego areału gospo­ darstw, wzrost liczebny w a r s t w y małorolnych i bezrolnych oraz obniżanie się areału gospodarstw m o d a l n y c h . Według relacji informatorów modalne gospodarstwo G r a m a d y końca l a t 20-tych mieściło się w przedziale 40-50 dekarów, a zaledwie k i l k a było gospodarstw o p o w i e r z c h n i powyżej 200 dekarów . Za gospodarstwo „średnie", gwarantujące m i n i m u m środków u t r z y m a n i a przeciętnej r o ­ dzinie, uważano 50-100-dekarowe; gospodarstwo powyżej 100 dekarów uchodziło za bogate, a jego właściciela nazywano „czorbadżija"; za „bied­ n e " uchodziły gospodarstwa 20-50-dekarowe, a m i a n e m „nędzy" określa­ no sytuacje właścicieli 10-20-dekarowych g o s p o d a r s t w . Z w r a c a więc uwagę fakt, iż gospodarstwo modalne miało areał ziemi niższy niż uzna­ n y społecznie za wystarczający do u t r z y m a n i a r o d z i n y . Wydaje się, iż i n ­ f o r m a t o r z y t r a f n i e określili granicę między możliwościami rolniczego b y ­ t o w a n i a a koniecznością poszukiwania uzupełniających, pozarolniczych źródeł dochodu. Z n a j d u j e m y na to pośrednie dowody. Jak w y n i k a z ze­ stawień W. Paprockiej, p r a w i e 9 0 % rzemieślników okresu międzywojen­ nego t o właściciele gospodarstw o areale powyżej 50 dekarów, j e d y n i e 10,7% miało gospodarstwa 50- i więcej d e k a r o w e . Z drugiej strony wśród członków k o o p e r a t y w y k r e d y t o w e j „Sztastije", która służyła ochro­ ną i pomocą r o l n i k o m , przeważa liczebnie kategoria właścicieli gospodarstw 50-100-dekarowych, a więc t a , która w o p i n i i gramadczan miała szanse pozostania „gospodarzami" . Dane o członkach k o o p e r a t y w y przedsta­ w i a m y w tabeli 3. 5 5 56 57 58 59 Główne s k u t k i przemian s t r u k t u r y agrarnej okresu międzywojennego można b y scharakteryzować następująco. a) wzrósł p o p y t na ziemię, podniosły się ceny ziemi. Wzrastającemu p o p y t o w i n i e odpowiadały r o z m i a r y podaży ; b) rozwinął się i upowszechnił system dzierżaw zarówno z i e m i cer­ k i e w n e j czy g m i n n e j , j a k i p r y w a t n e j . Według relacji agronoma w s i W. W. Buzowa, w latach 30-tych i 40-tych około 10-15 zamożnych gospo­ darzy oddawało stale część z i e m i n a „izpolicę", a korzystało z dzierżawy od 150-200 r o d z i n . Dzierżawione działki wynosiły o d 5 do 6 dekarów . 6 0 61 5 5 P o r . B i e r n a c k a , op. cit. 5 6 P a t r z A Z E n r 379-V. 5 7 P a t r z np. A Z E n r 4 7 - I X o r a z 3 7 9 - V . 5 8 P o r . P a p r o c k a , op. cit, s. 127. I n f o r m a c j e o tej k o o p e r a t y w i e z a w i e r a o p r a c o w a n i e s k i e j , c y t o w a n e wyżej. A Z E nr 388-V. 5 9 60 6 1 A Z E n r 388-V. B. Kopczyńskiej-Jawor- �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 31 GRAMADA Tab. 3. Areał gospodarstw członków kooperatywy „Sztastije" we wsi Gromada Obszar gospodarstw rol­ nych w dekarach do 20 Liczba gospodarstw 7 Odsetek ogółu gospodarstw 20-50 16 11,1 25,4 50-100 25 39,7 100-150 6 150-300 8 9,5 12,7 powyżej 300 1 1,6 63 100,0 Razem: Według zachowanego źródła archiwalnego w r o k u gospodarczym 1939-1940 cerkiewne ziemie o r n e dzierżawiło 14 gospodarzy, p r z y czym w i e l ­ kość działek dzierżawionych wahała się od 5,7 do 30 d e k a r ó w ; c) j e d y n i e większe obszarowo gospodarstwa, zdolne ponieść r y z y k o i n n o w a c j i , mogły sobie pozwolić n a n a b y w a n i e maszyn r o l n i c z y c h i w p r o ­ wadzanie śmielszych ulepszeń w u p r a w a c h czy h o d o w l i . Obszar gospo­ darstwa stał się więc j e d n y m ze współwyznaczników procesów m o d e r n i ­ zacyjnych; d) zamożne gospodarstwa coraz bardziej uzależniały o d siebie ekono­ micznie gospodarstwa średnio- i małorolne, zarówno w s k u t e k oddawania i m ziem w dzierżawę, j a k i wypożyczania maszyn r o l n i c z y c h . Uzależnienia ekonomiczne prowadziły częstokroć do zależności społecznych i p o l i t y c z ­ nych ; 62 6 3 e) przeobrażenia s t r u k t u r y agrarnej znacznie silniej niż w okresach poprzednich różnicowały sposób gospodarowania poszczególnych k a t e g o r i i obszarowych gospodarstw, określały t y p i c h doświadczenia produkcyjnego. Zagospodarowanie z i e m i a wiodące k i e r u n k i p r o d u k c y j n e Jak już powiedziano, okres międzywojenny cechuje przesunięcie p u n k ­ t u ciężkości z gospodarki pastersko-hodowlanej n a u p r a w y roślinne oraz z m i a n y jakościowe w h o d o w l i . Łączyło się z t y m rozszerzanie terenów u p r a w n y c h kosztem nieużytków, p a s t w i s k i lasów. N i e m a m y niestety możliwości dokonania p r e c y z y j n y c h porównań tego stanu w poszczegól­ n y c h okresach historycznych. Dzieje r o d z i n zdają się wskazywać, iż w większości przypadków udział ziemi ornej w ogólnym areale gospo­ darstw sprzed I w o j n y światowej wynosił 60-70%, natomiast w okresie 62 63 Okrążeń Darżawen A r c h i w W i d i n , fond n° 465, op. n° 1, a r c h . e d . n° 28, n l b . A Z E n r 388-V. �32 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA międzywojennym kształtował się powyżej 7 5 % . Nasilenie r o d z i n n y c h działów z i e m i prowadziło do dalszego rozrzucenia przestrzennego i zwię­ kszenia liczby działek składających się n a jedno gospodarstwo. W l a t a c h 20-tych modalne gospodarstwo, t j . 40-50-dekarowe, miało ziemię co n a j ­ m n i e j w 8 miejscach o d d a l o n y c h o d zagrody o 6-7, a n a w e t 10 k m . 64 W latach międzywojennych utrzymywał się też stan przestrzennego przemieszania gruntów g m i n n y c h z p r y w a t n y m i . W p r a w d z i e w latach 1925-1928 dokonano pierwszego p o m i a r u w s i i wyodrębniono t e d w a r o ­ dzaje gruntów, jednakże nadania i sprzedaż gruntów g m i n n y c h rychło spowodowały p o n o w n e zatarcie granic. W o m a w i a n y m okresie wzrasta stale efektywność p r o d u k c y j n a ziemi u p r a w n e j . W początkach okresu międzywojennego w przeciętnych gospo­ darstwach jeszcze corocznie ugorowało 2 5 - 3 0 % z i e m i . Gospodarstwo o po­ w i e r z c h n i 40-50 dekarów było w stanie użyźniać nawozem n a t u r a l n y m około 1 0 % z i e m i . W latach 20-tych upowszechniła się u p r a w a l u c e r n y , jednakże przeznaczano pod nią n i e więcej niż 1 0 % z i e m i . Łącznie więc obszar z i e m i ulepszanej wynosił około 2 0 % . Jednakże już pod koniec lat 30-tych w w i e l u gospodarstwach przeznaczano p o d uprawę l u c e r n y do 3 0 % , a n a w e t więcej z i e m i u p r a w n e j . W okresie międzywojennym utrzymały się w zasadzie rodzaje u p r a w i a n y c h wcześniej roślin, j e d n a k ­ że stale upowszechniały się i c h uszlachetnione odmiany. Nową rośliną uprawną była lucerna. W przeciętnym gospodarstwie u p r a w i a n o więc przede w s z y s t k i m pszenicę następnie kukurydzę, nieco owsa i jęczmienia oraz lucernę. Ze strączkowych utrzymały się u p r a w y fasoli i bobu. U p r a ­ w a w a r z y w nadal zajmowała m i n i m a l n y obszar, j a k k o l w i e k pod wpły­ w e m propagandy miejscowej szkoły rolniczej zwiększyła się nieco pod koniec l a t 30-tych. W i n n i c e posiadało niewiele ponad 2 0 % gospodarstw. W h o d o w l i utrzymały się dawne rodzaje zwierząt, lecz zmianie uległy ich wzajemne proporcje, podobnie j a k i hodowane rasy. Ograniczono l i ­ czebność stad owiec, a upowszechniająca się n o w a rasa n i e mogła już być hodowana wyłącznie na wypasie n a t u r a l n y m . Pod wpływem propagandy oświatowej w r o l n i c t w i e w w i e l u gospodarstwach zastępowano woły k r o ­ w a m i , które służyły zarówno za zwierzęta robocze, j a k i dojne. Zwróco­ no też baczniejszą uwagę n a hodowlę nierogacizny i d r o b i u . Godny p o d ­ kreślenia jest fakt, iż z wyjątkiem kóz żadnego rodzaju zwierząt n i e h o ­ dowano w okresie międzywojennym wyłącznie n a wypasie n a t u r a l n y m . H o d o w l a uzależniała się stopniowo coraz bardziej od p r o d u k c j i roślin­ nej g o s p o d a r s t w a . 6 5 66 6 4 A Z E n r 388-V. 65 A Z E n r 388-V. 6 ° A Z E n r 379-V, 389-V. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 33 W o m a w i a n y m okresie nastąpiła więc intensyfikacja u p r a w oraz ściś­ lejsze powiązanie f u n k c j o n a l n e h o d o w l i z u p r a w a m i p o l o w y m i . Z i e m i a była w t y m okresie niewątpliwie lepiej zagospodarowana niż w prze­ szłości, a r o l a eksploatacji g o t o w y c h bogactw środowiska naturalnego w porównaniu z „wygospodarowywaniem'' r e l a t y w n i e zmalała. Rzecz jas­ na, mówimy o tendencji, a nie o zjawiskach powszechnych. Modernizacja gospodarki rolno-hodowlanej W szerokiej perspektywie historycznej, obejmującej rozległy obszar czasowy od schyłku X I X stulecia aż po chwilę bieżącą, wyodrębnić moż­ na cztery zasadnicze etapy modernizacji gospodarki rolno-hodowlanej w e w s i Gramada. Pierwszy z n i c h obejmuje okres od początków X X w i e k u aż po w o j n y bałkańskie, k i e d y to cały system gospodarowania pozostawał t r a d y c y j n y , a j e d y n i e o r k a uległa modernizacji w s k u t e k upowszechnienia się żelaz­ n y c h pługów. Wprowadzenie t e j i n n o w a c j i n i e zaważyło jednak w spo­ sób i s t o t n y n a całokształcie sposobu gospodarowania. D r u g i etap obejmuje okres od w o j e n bałkańskich aż po drugą poło­ w ę l a t 20-tych i cechuje się w p r o w a d z e n i e m najnowocześniejszych młocarni o napędzie l o k o m o b i l o w y m . Jednocześnie zachowany został t r a d y ­ c y j n y sposób u p r a w i sprzętu zbóż. T e n etap modernizacji wywarł donio­ słe s k u t k i w dziedzinie powiązań ekonomicznych gospodarstw, zaostrzył sprzeczności interesów, pogłębił r o z w a r s t w i e n i e społeczno-ekonomiczne w s i , prowadził do nowego układu g r u p interesów i f o r m w a l k i k o n k u r e n ­ cyjnej. Z d r u g i e j s t r o n y wprowadził on w doświadczenie p r o d u k c y j n e rolników rewolucjonizujący element — zrozumienie r o l i t e c h n i k i w go­ spodarowaniu. Trzeci okres obejmuje drugą połowę l a t 20-tych aż po r o k 1948, t j . początki k o l e k t y w i z a c j i . Cechuje go w p r o w a d z a n i e zarówno d r o b n i e j ­ szych, j a k i poważnych i n n o w a c j i w e w s z y s t k i c h dziedzinach gospodaro­ w a n i a : w rodzajach i sposobach u p r a w , w zestawach narzędzi rolniczych, w rodzajach h o d o w a n y c h zwierząt, w zabiegach zootechnicznych, w o r ­ ganizacji z b y t u i sposobach p r z e t w a r z a n i a płodów gospodarstwa n a uży­ tek domowy. T e n etap miał znaczenie szczególne. Modernizacja objęła b o ­ w i e m n i e t y l k o w s z y s t k i e p r a w i e działy pracy r o l n i k a , ale także p r a w i e wszystkie gospodarstwa, j a k k o l w i e k w stopniu nierównym. Z m i a n y m o ­ dernizacyjne powiązane były z oddziaływaniem propagandy oświatowej i aktywizacją ruchów spółdzielczych. T a modernizacja miała nie t y l k o znaczenie ekonomiczne — zmieniała mentalność mieszkańców w s i . C z w a r t y etap modernizacji wiąże się z p o w s t a n i e m i r o z w o j e m r o l n i ­ czej spółdzielni p r o d u k c y j n e j . 3 — Etnografia Polska, XVI/1 �34 I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A MARKOWSKA Poniżej wskażemy w porządku chronologicznym n a najważniejsze zmiany w gospodarowaniu gramadczan w okresie międzywojennym, czyli z m i a n y przypadające n a d r u g i i trzeci z wyróżnionych etapów m o d e r ­ nizacji. Pierwsze młocarnie o napędzie l o k o m o b i l o w y m pojawiły się w e w s i już około 1910 г., ale upowszechniły się dopiero po w o j n i e . W drugiej połowie l a t 20-tych było i c h już 12, a liczba właścicieli wynosiła m . w . 35-36, k u p o w a n e bywały b o w i e m n a spółkę przez 2, 3, a n a w e t 4 gospo­ darzy. Właściciele młocarni z a t r u d n i a l i t z w . „maszynistę", który p o o d ­ b y c i u kursów w W i d i n i e zyskiwał formalne u p r a w n i e n i a do obsługi t y c h maszyn. Czasem „maszynistą" zostawał s y n l u b w n u k któregoś ze współ­ właścicieli. Początkowo właściciele maszyn pobierali za młockę „dziesię­ cinę", t j . co dziesiątą „ k o f ę " zboża. W miarę upowszechnienia się mło­ carni zaczęto pobierać co piętnastą „kofę", aż doszło do co dwudziestej. Obniżenie opłat było r e z u l t a t e m w a l k i k o n k u r e n c y j n e j , j a k a toczyła się nie t y l k o pomiędzy m i e j s c o w y m i właścicielami maszyn, ale także w i d i n i a n a m l , którzy wypożyczali swe maszyny mieszkańcom G r a m a d y . N a ­ rastająca k o n k u r e n c j a skłoniła właścicieli młocarń d o stworzenia na prze­ łomie 1936/1937 r o k u specjalnego związku, którego zadaniem było zapo­ bieganie walce k o n k u r e n c y j n e j i ochrona przed ruiną słabszych i m n i e j zaradnych spośród właścicieli . 61 Do stosunkowo wczesnych i n n o w a c j i zaliczyć należy w p r o w a d z e n i e i upowszechnienie krów rasy simentalskiej. Pierwsze egzemplarze p o j a ­ wiły się w Gramadzie już n a przełomie 1910/1911 r o k u i pochodziły z są­ siadujących rejonów S e r b i i , gdzie hodowla o d d a w n a była dobrze r o z w i ­ nięta. Upowszechniła się ta rasa w e w s i w d r u g i e j połowie l a t 20-tych. N o w o w p r o w a d z o n a rasa górowała w y b i t n i e mlecznością n a d dawną, miejscową. W latach 30-tych zaczęto w w i e l u gospodarstwach zastępo­ wać woły k r o w a m i . Działo się t o za radą i namową agronomów, którzy z w r a c a l i uwagę, iż k r o w y są d l a średnio- i małorolnych gospodarstw znacznie bardziej opłacalne, gdyż mogą być jednocześnie używane j a k o zwierzęta robocze i rozpłodowe. S k u t k i t e j propagandy były widoczne. W 1944 r o k u G r a m a d a miała już p r a w i e 1300 krów, a n a w y s t a w i e r o l n i ­ czej w W i d i n i u w 1945 r. wieś otrzymała premię M i n i s t e r s t w a R o l n i c t w a za piękne okazy bydła rogatego. Czynna obecnie w W i d i n i u h o d o w l a n a stacja doświadczalna, specjalizująca się w h o d o w l i krów rasy sementalskiej, działała już w okresie międzywojennym dostarczając o k o l i c z n y m w s i o m sztuk rozpłodowych. Według relacji ówczesnego agronoma w s i , W. W. Buzowa, mieszkańcy G r a m a d y szybciej i z m n i e j s z y m i o p o r a m i p r z y j m o w a l i i n n o w a c j e w dziedzinie h o d o w l i niż w u p r a w i e roślin. Moż- 6 7 AZE nr 388-V, 389-V. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI W S I 35 GRAMADA na b y się w t y m dopatrzyć k o n t y n u a c j i dawnej o r i e n t a c j i h o d o w l a n o - p a sterskiej gramadczan . D o stosunkowo wczesnych i n n o w a c j i zaliczyć też należy uprawę l u ­ cerny. Pojawiła się o n a w p r a w d z i e już około 1920 r o k u , ale początkowo przeznaczano pod nią j e d y n i e około 1 0 % ziemi u p r a w n e j . Dopiero p o d koniec l a t 30-tych większość gospodarstw zasiewała 2 5 — 3 0 % lucerną,, a niektóre n a w e t do 4 0 % . Po zasiewie najczęściej zostawiano lucernę n a okres 6 l a t , pierwszy pokos przeznaczano n a karmę, z d r u g i e j zbierano ziarno na n o w y siew, pozostałe znów przeznaczano na karmę. Zastosowa­ nie t e j rośliny stało się powszechne i w i e l o s t r o n n e : suszoną lucerną k a r ­ miono w z i m i e bydło i drobniejszy i n w e n t a r z , sproszkowaną dosypywano do k a r m y nierogacizną© i p t a c t w u d o m o w e m u , a nadto ziarno l u c e r n y sprzedawano T o w a r z y s t w u Rolniczemu. Była t o bardzo opłacalna, a w d o ­ d a t k u n i e pracochłonna u p r a w a . 68 69 Dalsze ożywienie procesów m o d e r n i z a c y j n y c h wiąże się z p o w s t a n i e m w e w s i p o d koniec 1927 r o k u Szkoły Rolniczej, która ściśle współpraco­ wała z u t w o r z o n y m wcześniej T o w a r z y s t w e m R o l n i c z y m . L a t a trzydzieste to okres wszechstronnej pracy oświatowej. Łącznie z nauczycielstwem miejscowej szkoły podstawowej (progimnazjum) liczba i n t e l i g e n c j i w e w s i sięgała 30 osób, z których wszystkie uczestniczyły w pracy oświato­ w e j . N a przełomie l a t 20- i 30-tych propagowano modernizację b u d y n ­ ków gospodarczych. Mieszkańcy w s i b u d o w a l i n o w e obory, k u r n i k i , beto­ n o w a l i doły przeznaczone n a nawóz. L a t a k r y z y s u ekonomicznego 19321934 zahamowały procesy modernizacyjne, ale już w 1935 r. nastąpiłoponowne i c h ożywienie. Pojawiły się n o w e g a t u n k i pszenicy, wyhodowane' w stacji doświadczalnej w Russe. W porównaniu z d a w n y m m i e j s c o w y m g a t u n k i e m , którego zbiór z dekara wynosił 90-150 k g , n o w y g w a r a n t o ­ wał zbiór w granicach 150-200 k g , a najlepsza z o d m i a n (oznaczona n u ­ m e r e m 159) — n a w e t 250 k g . T a ostatnia odmiana upowszechniała się p o w o l i , i t o dopiero w latach 1935-1942, głównie wśród najzamożniejszych gospodarzy, cena z i a r n a siewnego była b o w i e m stosunkowo w y ­ soka. W połowie l a t 30-tych zmianie uległa u p r a w a z i e m i p o d kukurydzę. D a w n i e j orano ziemię t y l k o raz — wiosną, i za pługiem sadzono k u k u r y ­ dzę. Szkoła rolnicza propagowała podwójną orkę — jesienią 'i wiosną, co dawało znacznie lepsze p l o n y . Z w i e l k i m i o p o r a m i i stosunkowo późno, bo z końcem l a t 30-tych, zaczęto stosować nawozy sztuczne . 70 71 K u l t y w a t o r y i isiewniki rzędowe pojawiły się z początkiem l a t 30-tych ale upowszechniły się dopiero pod koniec tego dziesięciolecia. Siew r z ę 8 8 6 9 70 71 A Z E n r 379-V, 388-V, 389-V. A Z E n r 382-V, 388-V, 389-V. P o r . B i e r n a c k a , op. cit. P a t r z np. A Z E n r 388-V. �36 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA d o w y nie przyjął się jednak w e w s i . Jeszcze w 1944 r o k u ponad 5 0 % go­ spodarzy siało ręcznie . Okopywaczka ciągniona przez woły pojawiła się też w latach 30-tych i p o w o l i zastępowała ręczne o k o p y w a n i e motyką. N i e została jednakże powszechnie przyjęta. Od 1937 r o k u czynna była w e w s i stacja oczysz­ czania z i a r n a siewnego. Pracę tej stacji finansowała „obsztina", zgodnie z zarządzeniem M i n i s t e r s t w a R o l n i c t w a . Znaczne z m i a n y nastąpiły w okresie międzywojennym w dziedzinie h o d o w l i owiec. W miejsce rasy lokalnej w p r o w a d z o n o w latach 19351937 krzyżówkę zwaną „plewemska czernoglawa". Podczas gdy owce r a ­ sy l o k a l n e j osiągały wagę 25-30 k g , n o w a rasa dochodziła do 60-70 k g . Mleczność dawnej rasy wynosiła 25-35 1 n a sezon, a nowej 70-80 1; zdarzały się n a w e t sztuki dające, do 100 1. D a w n e owce dawały 1-1,5 k g wełny n i s k o g a t u n k o w e j , o s t r e j ; natomiast n o w e 2,5—3 k g wełny mięk­ k i e j , w y s o k o g a t u n k o w e j . Ta nowa rasa owiec wymagała jednakże znacz­ n i e staranniejszej opieki niż dawna, przystosowana do l o k a l n y c h w a r u n ­ ków. Toteż w p r o w a d z e n i e nowego g a t u n k u owiec łączyło się powszech­ n i e ze spadkiem liczebności stada. Wypas n a t u r a l n y okazał się n i e w y ­ starczający — „plewenska czernoglawa" wymagała d o k a r m i a n i a otręba­ m i , nie w s z y s t k i e pastwiska były dla niej odpowiednie. Bodźcem skłania­ jącym do h o d o w a n i a owiec o wyższej mleczności było u t w o r z e n i e w e w s i serowarni („mandra"), skupującej m l e k o owcze. W ciągu sezonu przera­ biała ona do 300 t y s . litrów m l e k a . 72 7S Procesy modernizacyjne okresu międzywojennego napotykały poważ­ ne hamulce n a t u r y o b i e k t y w n e j , a m i a n o w i c i e : a) rozdrobnienie ziemi, wielość działek w gospodarstwie, uniemożliwiające racjonalną m o d e r n i ­ zację technologii u p r a w y ; b) ubóstwo gospodarstw średnio- i małorol­ nych, nie pozwalające na nabycie droższych narzędzi i maszyn r o l n i ­ czych; c) zmienność k o n i u n k t u r y r y n k o w e j — wahania cen n a p r o d u k t y rolno-hodowlane. N i e m n i e j jednak w t y m właśnie okresie wyrastały w z o r y osobowe „światłego r o l n i k a " i „nowoczesnej gospodyni". D z i e w ­ częta uczęszczały b o w i e m n a równi z chłopcami d o szkoły rolniczej, a k o b i e t y korzystały ze szkolenia fachowego częstokroć bardziej a k t y w ­ n i e niż mężczyźni *. 7 S t r u k t u r a klasowa a procesy profesjonalizacji W odróżnieniu o d wcześniejszych okresów historycznych w latach międzywojennych s t r u k t u r a klasowa gospodarstw chłopskich wyrażała się n i e t y l k o różnicami w r o z m i a r a c h posiadanych środków p r o d u k c j i , ale 7 2 73 7 4 Tamże. P a t r z n p . A Z E n r 379-V, 3 8 2 - V . A Z E n r 388-V. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 37 także w i c h jakości. Z t a k i m w y z n a c z n i k i e m pozycji klasowej, j a k i m był areał posiadanej ziemi, łączyło się b o w i e m posiadanie maszyn, udosko­ n a l o n y c h narzędzi rolniczych, uszlachetnionych gatunków zwierząt i r o ­ ślin, słowem: wyższy jakościowo t y p wyposażenia materialnego gospo­ darstwa. Występowała więc dialektyczna zależność pomiędzy c z y n n i k a m i konstytuującymi pozycję klasową: polaryzacja w stanie posiadania z i e m i określała możliwość n a b y w a n i a maszyn r o l n i c z y c h , a z k o l e i ów wtórny element — posiadanie maszyn — polaryzował gospodarstwa chłopskie. Jest t o logika modernizacji technicznej w w a r u n k a c h u s t r o j u k a p i t a l i ­ stycznego. W okresach poprzednich t r a d y c y j n y system gospodarki ekstensywnej kamuflował niejako nierówności klasowe, a użytkowanie wspólnot w i e j ­ skich kompensowało częściowo niedostatek z i e m i w p r y w a t n y m włada­ n i u r o d z i n y . I n t e n s y f i k a c j a i modernizacja gospodarki zaostrzyła z całą bezwzględnością nierówności ekonomiczno-społeczne. Jednocześnie w okresie międzywojennym krystalizowały się niektóre elementy profesjonalizacji pracy r o l n i k a . W świetle przyjętej przez nas d e f i n i c j i n a b y w a n i e maszyn rolniczych i narzędzi fabrycznych oznaczało przecież wzrost uczestnictwa p e w n y c h k a t e g o r i i gospodarstw chłopskich w społecznym podziale pracy w skali społeczeństwa globalnego i w w y ­ m i a n i e efektów pracy. Podobny sens miała p r o d u k c j a t o w a r o w a gospodarstw chłopskich. D o ­ dajmy, iż szersze korzystanie z wiedzy fachowej w działalności wytwór­ czej to także zalążek profesjonalizacji. Jednakże w w a r u n k a c h ubóstwa materialnego ogromnej masy r o d z i n chłopskich, niepewności k o n i u n k t u r y gospodarczej w k r a j u , w w a r u n ­ kach w y z y s k u i zagrożenia, n i e istniały — rzecz jasna — szanse głębsze­ go zaawansowania tego procesu. Toteż mówimy t y l k o o kształtowaniu się niektórych elementów modelu zawodowego, a n i e o u z a w o d o w i e n i u pracy ówczesnych rolników. Gospodarstwo chłopskie omawianego okresu p r o ­ dukowało j a k d a w n i e j wszystkie niezbędne do u t r z y m a n i a r o d z i n y a r t y ­ kuły spożywcze. Praca r o d z i n y r o l n i k a stanowiła splot w i e l o r a k i c h , n i e wyodrębniających się czynności. N i e występowały więc jeszcze bardzo istotne elementy zawodu. Stale postępująca pauperyzacja uboższych w a r s t w chłopskich p o w o ­ dowała wzrost liczebny k a t e g o r i i małorolnych i bezrolnych, stanowiących potencjalnych kandydatów do różnorodnych zawodów pozarolniczych. Jednakże n i e t y l k o w Gramadzie, ale w całym okręgu w i d i n s k i m , szanse zatrudnienia pozarolniczego były z n i k o m e . Zajęcia pozarolnicze czy t r u d n i e n i e się h a n d l e m także n i e dawało g w a r a n c j i stabilizacji docho­ dów, stąd k u r c z o w e t r z y m a n i e się kawałka ziemi zarówno przez w y s o 75 Patrz: P a p r o c k a , op. c i t . �IRENA NIZINSKA, 38 DANUTA MARKOWSKA k o k w a l i f i k o w a n e g o r o b o t n i k a czy rzemieślnika, j a k i bogatego n a w e t k u p c a . Zacofanie ekonomiczne i zagrożenie k r y z y s a m i gospodarczy­ m i — o t o przyczyny, d l a których a n i praca r o l n i k a n i e mogła przekształ­ cić się w zawód, a n i trudniący się zajęciami p o z a r o l n i c z y m i n i e rezygno­ w a l i z pozycji właściciela kawałka ziemi. 7 6 SPÓŁDZIELCZA G O S P O D A R K A ROLNO-HODOWLANA A k t u a l n y system spółdzielczej gospodarki jest efektem wieloletniego procesu, u w a r u n k o w a n e g o zarówno dziedzictwem odległej i bliższej przeszłości, j a k i działaniami p l a n o w y m i zmierzającymi d o urzeczywist­ nienia m o d e l u socjalistycznego przedsiębiorstwa. Poniżej omówimy więc fazę bezpośrednio poprzedzającą kolektywizację. W przededniu k o l e k t y w i z a c j i Procesy ekonomiczno-społeczne okresu międzywojennego stworzyły w i e l e przesłanek o b i e k t y w n i e sprzyjających p o w s t a n i u spółdzielni r o l ­ niczej. Rzecz jasna, o b i e k t y w n a dojrzałość określonego systemu socjo­ ekonomicznego do r a d y k a l n y c h z m i a n n i e oznacza, że świadomość zbio­ rowości l u d z k i e j w równym stopniu dojrzała d o akceptacji t y c h zmian. T a prawidłowość ogólna znajduje potwierdzenie w p o w o j e n n y c h dziejach Gramady. Okres międzywojenny doprowadził sprzeczności interesów k l a s o w y c h do postaci klasycznych . W s k u t e k zacofania gospodarczego k r a j u , a więc także r e j o n u , p r o l e t a r i a t w i e j s k i n i e przekształcał się w stopniu g o d n y m u w a g i w p r o l e t a r i a t miejsko-przemysłowy . W p r a w d z i e r u c h spółdziel­ czy i związany z n i m r u c h oświatowy omawianego okresu podejmował akcję obrony średnio- i małorolnych gospodarstw zarówno poprzez a k t y ­ w i z o w a n i e i c h p r o d u k c j i , j a k i ograniczanie w y z y s k u ze strony p r y w a t ­ n y c h właścicieli maszyn i l i c h w i a r z y , n i e był jednakże w stanie z l i k w i ­ dować źródeł t y c h sprzeczności. 77 78 79 Jednocześnie w latach międzywojennych r o l n i c y G r a m a d y zetknęli się z nowoczesną techniką. Zamożni gospodarze doświadczali jednoznacz­ n i e j e j dobrodziejstw, natomiast w gospodarowaniu w a r s t w uboższych nowości techniczne pojawiły się zarówno j a k o ułatwienie pracy, j a k i j a k o element uzależnienia od bogatych. N i e m n i e j jednak wszystkie w a r s t w y rolników G r a m a d y miały możność doświadczyć, iż efekt p r o " 7 7 Tamże. P a t r z np. A Z E n r 390-V. 7 8 P a t r z n p . P a p r o c k a , op. c i t . 7 8 Por. Biernacka, op. cii.; K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , op. c i i . �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 39 GRAMADA d u k c j i zależny jest w w y s o k i m stopniu o d racjonalnej modernizacji w y ­ posażenia gospodarstw i technologii pracy. Doświadczenie t o kształtowa­ ło „otwartość" wobec i n n o w a c j i — element ogromnej w p r o s t w a g i dla przyszłego gospodarowania w ramach spółdzielni. Różnorodne f o r m y k o o p e r a t y w okresu międzywojennego wytworzyły n a w y k myślenia w kategoriach dobra zbiorowego i uzgadniania i n t e r e ­ sów i n d y w i d u a l n y c h z zespołowym. Obok przedstawionych wyżej, niewątpliwie k o r z y s t n y c h dla przyszłej k o l e k t y w i z a c j i postaw, r u c h oświatowy i spółdzielczy umacniał przywią­ zanie do własności i n d y w i d u a l n e j , gdyż kształtował wzór „rolnika świat­ łego'' obejmującego zakresem swego działania i k i e r o w a n i a całokształt w y t w a r z a n i a . Tymczasem m o d e l przedsiębiorstwa spółdzielczego zakłada specjalizację czynności p r o d u k c y j n y c h i określony podział kompetencji. W t y m sensie akcje modernizacyjne o k r e s u międzywojennego stworzyły też przesłanki n i e sprzyjające włączaniu się w gospodarkę spółdzielczą. Końcowe lata okresu międzywojennego, j a k i l a t a bezpośrednio po w o j n i e , t o okres wzmożonej i n d y w i d u a l i z a c j i gospodarczej małych r o ­ dzin , co ułatwiać miało w przyszłości wstępowanie d o spółdzielni, 80 Tab. 4. Struktura agrarna wsi Gramada według danych z 1949 r. Obszar gospodarstw rol­ nych w dekarach Liczba Odsetek ogółu gospodarstw gospodarstw do 10 392 20,4 10-20 493 25,7 20-30 30-40 448 254 23,3 40-50 133 50-150 197 2 10,3 0,1 1 0Д 1920 100,0 150-300 powyżej 300 Razem: 13,2 6,9 gdyż — z prawnego p u n k t u w i d z e n i a — członkostwo to jest i n d y w i ­ dualne . W p r a w d z i e w 1948 r o k u została u t w o r z o n a w Gramadzie spółdzielnia p r o d u k c y j n a skupiająca 56 członków, a w początkach 1949 r o k u — 106 , jednakże obejmowała ona zaledwie około 5°/» gospodarstw, a więc d o m i 81 82 8 0 P o r . B i e r n a c k a , op. cit.; P o k r o p e k , 8 1 P o r . T . L a 1 e w , Osnowni prawa op. cit. i zadałżenija na kooperatorite S o f i j a 1970. 8 2 Materiały z e b r a n e p r z e z B . Tumangełowa, A I E w S o f i i , n r 276-11. w TKZS, �IRENA NIZINSKA, DANUTA 40 MARKOWSKA Tab. 5. Gospodarstwa rolne wsi Gramada według obszaru i liczby działek ziemi {stan z 1949 roku) Obszar gospo­ darstw rolnych w dekarach Liczba działek ziemi Liczba gospo­ darstw rolnych Razem 6-10 11-15 16-20 2,3 15,8 1,3 34,3 — — 4,0 0,4 50,1 28,6 6,2 36,2 36,6 15,7 powy­ żej 20 — 100 do 10 392 42,1 10-20 493 4,5 20-30 448 0,2 30-40 254 0,4 5,6 3,9 40-50 133 — 1,5 18,8 43,8 32,8 0,8 100 50-150 197 0,5 1,5 13,7 30,8 38,0 13,0 100 150-300 2 — — — 50,0 — 50,0 100 1 — — 100,0 — — 10Э 9,6 4,3 100 powyżej 300 Razem; 1920 9,8 7,8 8,1 6,6 26,0 19,0 10Э 100 2,4 100 32,9 32,6 100 nowały w e w s i gospodarstwa i n d y w i d u a l n e . Dane z 1949 r. pokazują znaczne zaawansowanie procesu r o z d r o b n i e n i a gospodarstw, co przed­ stawia tabela 4. Gospodarstwa poniżej 20 dekarów, które nie były w sta­ nie dostarczyć m i n i m u m środków egzystencji przeciętnej rodzinie, stano­ wiły w t e d y 4 6 , 1 % ogółu gospodarstw. Zwiększyła się też ogromnie licz­ ba parcel, składających się n a ogólny areał gospodarstwa. Jak n a t o w s k a Tab. 6. Gospodarstwa rolne wsi Gramada według obszaru i udziału ziemi uprawne] w całej powierzchni gospodarstwa {dane z 1949 roku) Udział ziemi uprawnej w całej powierzchni Obszar gospo­ darstw rolnych w dekarach gospodarstwa (w %) Liczba gospodarstw do 25 rolnych 25-50 odsetkach 50-75 i 75-100 \ 100 Razem grupy obszarowej t do 10 I ogółu gospodarstw danej 392 493 15,1 3,0 3,1 2,6 12,8 24,5 448 254 0,7 32,6 0,4 3,1 4,7 41,7 56,0 40,6 50,8 3,5 100 100 100 — 2,3 54,1 42,1 . 50-150 133 197 2,5 54,9 40,1 1,5 2,0 100 150-300 2 0,5 — powyżej 300 1 — - 10-20 20-30 30-40 40-50 Razem: 1920 ! 4,1 - 3,1 i 14,5 54,5 28,2 7,6 100 100 — 100,0 - 100 — 100,0 - 100 ,— 40,7 20,9 100 1 �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 41 GRAMADA zuje tabela 5, ogółem 3 2 , 6 % gospodarstw miało ziemię w 5-10 parce­ lach, a 3 2 , 9 % w więcej niż 10 parcelach. Z w r a c a też uwagę fakt, że i m większe obszarowo gospodarstwo, t y m większa liczba składających się na n i e parcel. Przytoczone dane stanowią w p r a w d z i e nie najbardziej p r e ­ cyzyjne, jednakże dostatecznie w y m o w n e wskaźniki niekorzystnego stanu r o l n i c t w a Gramady. O m a w i a n y w poprzednich partiach niniejszego szkicu proces posze­ rzania terenów u p r a w n y c h kosztem i n n y c h użytków r o l n y c h znajduje potwierdzenie w danych z 1949 г., ukazujących w y s o k i odsetek gospo­ darstw, w których udział ziemi u p r a w n e j w całkowitej p o w i e r z c h n i go­ spodarstwa w y n o s i o d 75-100%. Dane te przedstawiamy w t a b e l i 6. Sła­ be upowszechnienie u p r a w i n t e n s y w n y c h wyraża się w danych z tegoż r o k u — w 5 0 , 4 % gospodarstw n i e mających w ogóle w i n n i c i zaledwie 3 5 , 1 % , w których w i n n i c e stanowią do 5 % ziemi u p r a w n e j . Podobnie 91,3% gospodarstw dysponowało j e d y n i e małymi (200 m ) ogródkami w a r z y w n y m i i t y l k o 6 , 4 % miało nieco większe ogrody, nie przekraczają­ ce wszakże 5 % p o w i e r z c h n i u p r a w n e j . 2 83 Procesy modernizacyjne okresu międzywojennego, widziane z p e r ­ s p e k t y w y 1949 r o k u , zdają się wskazywać, iż unowocześnieniu i ułatwie­ n i u uległo w y k o n y w a n i e w i e l u prac, zintensyfikowana została hodowla, natomiast w dziedzinie p r o d u k c j i roślinnej n i e nastąpiły zasadnicze z m i a ­ ny strukturalne. Powstanie i etapy r o z w o j u spółdzielni J e d n y m z p i e r w s z y c h aktów ustawodawczych władzy l u d o w e j w Buł­ g a r i i była ustawa o spółdzielczym władaniu ziemią z 25 I V 1945 r o k u . Zarówno powstanie, j a k i etapy r o z w o j u spółdzielni w e w s i Gramada są analogiczne do prawidłowości występujących w skali całego k r a j u . Jak wskazuje na t o spis członków-założycieli spółdzielni w G r a m a dzie w s i e r p n i u 1948 r o k u , awangarda r u c h u spółdzielczego składała się przede w s z y s t k i m z gospodarzy małorolnych będących członkami Bułgar­ skiej P a r t i i K o m u n i s t y c z n e j . N a 56 członków-założycieli t y l k o 6 nie n a ­ leżało do B P K . Można więc uważać powstanie spółdzielni raczej za a k t manifestacji politycznej, s t y l gospodarowania b o w i e m tego pierwszego k o l e k t y w u i stan wyposażenia gospodarstwa spółdzielczego stanowiły w gruncie rzeczy z w i e l o k r o t n i e n i e wyposażenia i s t y l u pracy d a w n y c h g r u p r o d z i n n y c h , j a k k o l w i e k w p r o w a d z o n o już podział n a t a k i e g r u p y 8 4 85 s 3 PAN 8 4 83 Materiały S O N S - u ( A Z E n r 392-V). opracowane w Zakładzie Etnografii Powszechnej J e s t to j e d e n z p i e r w s z y c h aktów u s t a w o d a w c z y c h n o w e j władzy. Materiały z e b r a n e p r z e z B . Tumangełowa, A I E w S o f i i , n r 276-П. IHKM �42 IRENA NIZlNSKA, DANUTA MARKOWSKA robocze, j a k b r y g a d y i ogniwa . Dodajmy, że w całym k r a j u obszar skol e k t y w i z o w a n e j ziemi wynosił w 1948 r. 6,2°/o ogółu użytków r o l n y c h , a spółdzielcy s t a n o w i l i zaledwie 1 1 , 2 % ogólnej liczby gospodarzy . Dopiero w miarę umasowienia k o l e k t y w i z a c j i i wprowadzania i s t o t ­ n y c h z m i a n techniczno-organizacyjnych krystalizowały się stopniowo w gospodarce spółdzielczej cechy nowoczesnego wielkoobszarowego przedsiębiorstwa rolnego. Proces t e n , a więc i procesy profesjonalizacji pracy rolniczej, przebiegał jednakże znacznie w o l n i e j i z większymi za­ h a m o w a n i a m i niż rozwój pozarolniczych warsztatów pracy. Już w 1946 r. u t w o r z o n o w Gramadzie spółdzielnię rzemieślniczą, a jednocześnie w po­ b l i s k i m W i d i n i e gwałtownie rozwijały się przedsiębiorstwa przemysłowo-usługowe. Możliwości z a t r u d n i e n i a pozarolniczego stanowiły poważ­ ną konkurencję d l a miejscowej spółdzielni, gwarantowały b o w i e m szyb­ sze uzyskanie określonej pozycji zawodowej i dostęp do wartości zwią­ zanych z profesjonalizacją . 86 87 88 Jako pierwszy etap w r o z w o j u spółdzielni wymienić można okres od 1948 do 1956 r. Cechuje go współwystępowanie elementów d a w n y c h staTab. 7. Wzrost liczby uspóldzielczonych gospodarstw domowych we wsi Gramada w latach Liczba Stan z okresu 1948-1956 gospodarstw domowych-członków Źródło informacji spółdzielni V I I I 1948 56 Istorija na T K Z S . Zebrał i opracował B. Tumangełow. Arch. Instytutu Etnografii w Sofii, nr 276-11, s. 1-7 wiosny 1949 31 X I I 1954 106 jak wyżej 540 Okrażen Darżawen Archiw-Widin. wiosny 1956 1266 F o n d№ 279, op. n° 1, arch. ed. n° 42 Istorija na T K Z S . . . , jak wyżej nowiących kontynuację gospodarowania i n d y w i d u a l n e g o z elementami n o w y m i związanymi przede w s z y s t k i m z zespołowością pracy. W p r a w ­ dzie w t y m okresie liczba członków stale wzrastała, co i l u s t r u j e tabela 7, i w 1956 r . obejmowała już wszystkie p r a w i e gospodarstwa, jednakże p o ­ stęp w zakresie unowocześniania narzędzi pracy przebiegał w o l n o . O d ­ nośne dane przedstawiamy w t a b e l i 8. D o elementów stanowiących k o n ­ tynuację dawnego p r y w a t n e g o r o l n i c t w a zaliczyć można zachowanie 8 6 8 7 8 8 P a t r z np. A Z E n r 3 8 5 - V o r a z n r 3 9 6 - V . S t a t i s t i c z e s k i G o d i s z n i k n a N R B , 1956, s. 47. Por. P a p r o c k a , op. cit. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 43 GRAMADA prawnego tytułu własności i n d y w i d u a l n e j wobec z i e m i wniesionej do spółdzielni, pobieranie obok wynagrodzenia za pracę r e n t y od w n i e s i o ­ n e j z i e m i , uzależnienie rozmiarów działki przyzagrodowej od tego wkła­ d u . Wobec tego, że dla obsługi technicznej gospodarstw spółdzielczych Tab. 8. Niektóre elementy wyposażenia technicznego spółdzielni we wsi Gromada w latach 1949-1957 Liczba Rodzaj narzędzia lub maszyny Traktory Pługi zwykłe Brony Kultywatory zwykłe Siewniki rzędowe Snopowiązałki Maszyny posiadanych przez spółdzielnię sztuk w latach 1949 (30X11) 1954 (31 X I I ) — — 1 29 246 520 bd. bd. 1 286 1 — — 1957 (31 X I I ) 18 32 1 1 1 1 1 1 — — 2 4 2 4 332 do łuskania ziaren k u ­ kurydzy (ręczne) Maszyny do łuskania ziaren k u ­ kurydzy (motorowe) Tryjery Okopywaczki zwykłe 16 153 Maszyny do cięcia buraków 1 1 1 Maszyny do cięcia słomy Kompresor motorowy 1 3 3 — — — 1 1 2 2 2 bd. 2 1 Opryskiwacze Śrutowniki motorowe Kosiarki Urządzenia inspektowe Ciężarówki bd. — 10 221 1 1 3 45 309 640 Wozy okute i nieokute, karuce, kabriolety Ź r ó d ł a : D a n e d l a 1949 г.: Okrążeń D a r ż a w e n A r c h i w - W i d i n , F o n d № 279, op. 1, a r c h . e d . 21; d a n e d l a 1954г.: Okrażen D a r ż a w e n A r c h i w - W i d i n , F o n d № 279, op. 1, a r c h . ed. 24; d a n e d l a 1957г.: Okrażen D a r ż a w e n A r c h i w - W i d i n , F o n d № 279, op. 1, a r c h . e d . 43. stworzono w o m a w i a n y m okresie państwowe stacje t r a k t o r o w o - m a s z y n o w e i usługi t y c h stacji były stosunkowo drogie, w i e l e spółdzielni — w t e j liczbie także gramadzka — korzystało z i c h usług j e d y n i e w stop­ n i u nieodzownym. W i e l e prac w y k o n y w a n o t r a d y c y j n y m i sposobami, p r z y użyciu przestarzałych narzędzi i środków t r a n s p o r t u . W t e n sposób n i e d o s t a t k i m o d e l u organizacyjnego, założonego w p o l i t y c e r o l n e j pań­ stwa, utrzymywały wiele cech t r a d y c y j n y c h w spółdzielczym gospodaro­ w a n i u . Pogłębiało t o różnice w zaawansowaniu procesów profesjonali- �44 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA zacji w r o l n i c t w i e i poza n i m . J a k k o l w i e k dochód z tytułu r e n t y za wniesioną ziemię n i e był w y s o k i , t o jednak utrzymywał w świadomości społecznej r e l i k t y dawnego r o z w a r s t w i e n i a majątkowego — dzielił k o ­ l e k t y w roboczy na t y c h , którzy utrzymują się wyłącznie z w y n a g r o d z e ­ n i a za pracę, i t y c h , którzy ponadto pobierają rentę . Poważniejsze zna­ czenie miało zróżnicowanie wielkości działek przyzagrodowych, j a k wskazuje b o w i e m materiał t e r e n o w y — gospodarowanie n a t y c h dział­ kach miało istotne znaczenie dla budżetu r o d z i n spółdzielców. Stanowiło też o poczuciu bezpieczeństwa w w a r u n k a c h l i c z n y c h błędów p o l i t y k i rolnej, n i e ułatwiających i d e n t y f i k a c j i z interesami spółdzielni. Więk­ szość działek p r z y z a g r o d o w y c h była w t y m okresie zagospodarowywana analogicznie j a k dawne gospodarstwo, gdyż „ludzie b a l i się, że spółdziel­ nia chleba nie da, trzeba o t y m pomyśleć" . O żywym poczuciu wła­ sności p r y w a t n e j świadczy przebieg wydarzeń w 1951 г., k i e d y t o grupa członków spółdzielni usiłowała samowolnie odebrać wniesione do spół­ dzielni wkłady. Z p e r s p e k t y w y historycznej można t e w y d a r z e n i a p o ­ traktować j a k o wypadkową działającej jeszcze w t e d y w e w s i opozycji politycznej i błędów p o l i t y k i r o l n e j , jednak d l a etnografa n i e m n i e j i n t e ­ resujące są m o t y w a c j e ówczesnych działań, dziś jeszcze relacjonowane przez informatorów. Znamienne, że podkreśla się niedostateczną troskę spółdzielni o zwierzęta i chęć zabrania i c h z p o w r o t e m do zagrody . 89 90 91 Przy w s z y s t k i c h niedostatkach ówczesnego gospodarowania spółdziel­ czego, wśród osiągnięć wymienić należy poszerzenie terenów u p r a w n y c h przez zagospodarowanie dotychczasowych nieużytków i zamianę pastwisk na pola orne. Niewątpliwym i doniosłym ekonomicznie novum w s t r u k ­ turze u p r a w roślinnych było w p r o w a d z e n i e p l a n t a c j i trwałych — w i n ­ nic, sadów, krzewów m a l i n o w y c h . 92 Z p u n k t u w i d z e n i a interesującej nas w n i n i e j s z y m szkicu r o l i zajęć r o l n o - h o d o w l a n y c h j a k o sfery aktywności człowieka podkreślić m u s i m y , że ów pierwszy etap k o l e k t y w n e g o gospodarowania nie stwarzał zespo­ łom spółdzielców szans r o z w o j u i n i c j a t y w y , pomysłowości, eksperymen­ towania. Centralistyczne, d y r e k t y w n e kierowanie produkcją spółdzielczą w znacznym stopniu ignorowało lokalną specyfikę — t y p doświadczeń i nawyków p r o d u k c y j n y c h k o n k r e t n y c h społeczności, rodzaj miejscowych możliwości przyrodniczo-technicznych. Mieszkańcy Gramady odczuwali t o t y m ostrzej, że w okresie międzywojennym p r z y w y k l i do i d e i i n d y w i ­ dualnej aktywności gospodarczej, a n a w e t do r y z y k a i n n o w a c j i . Nic więc 89 90 6 1 9 2 Por. AZE AZE Por. n p . A Z E n r 3 8 5 - V oraz 3 8 3 - V . nr 383-V. n r 385-V. tab. 9. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA dziwnego, iż w o m a w i a n y c h latach wzmogły się procesy migracyjne g r a madczan do miast i ośrodków przemysłowych . Następny z k o l e i etap r o z w o j u gospodarki spółdzielczej w Bułgarii, zaznaczający się wyraźnymi z m i a n a m i w badanej przez nas w s i , zapo­ czątkowany został uchwałami C K B K P i Rady Ministrów z lipca 195G r o k u , korygującymi w sposób i s t o t n y model gospodarki spółdzielczej. Pierwszoplanową rolę odegrało podniesienie cen dostaw obowiązkowych świadczonych przez spółdzielnie n a rzecz państwa oraz zniesienie obo­ wiązkowych dostaw z działki przyzagrodowej. Obniżenie opłat za usługi państwowych stacji imaszynowo-traktorowych odegrało niemałą rolę w procesach modernizacji technologii pracy. Spółdzielnie zyskały także p r a w o sprzedaży na w o l n y m r y n k u t a k i c h artykułów, j a k owoce, w a r z y ­ wa, m l e k o i p r o d u k t y mleczne. Z r e w i d o w a n o dotychczasowe n o r m y w y ­ nagrodzenia za pracę, a jednocześnie decyzji samych kolektywów spół­ dzielczych pozostawiono ustalanie n o r m pracy. Miało t o ogromne w p r o s t znaczenie zarówno dlatego, iż pozwoliło n a zróżnicowanie t y c h n o r m w zależności od l o k a l n y c h warunków, ale i dlatego, że dawało spółdziel­ com poczucie zarządzania wspólnym gospodarstwem *. Jeden z i n f o r m a ­ torów t a k o t y m mówi: „Dopiero kiedyśmy się zebrali, żeby wszyscy r a ­ zem ustalić n o r m y , poczułem się po raz pierwszy od w i e l u l a t gospoda­ rzem, przedtem byłem j a k sługa, który czeka, co imu każą zrobić" . 93 9 95 Zdobyczą tego okresu jest też w p r o w a d z e n i e e m e r y t u r — dla kobiet od 55 r o k u życia, a dla mężczyzn od 60 r o k u życia począwszy. Miało to istotne znaczenie zarówno j a k o m o m e n t przyspieszający proces koncen­ t r a c j i ziemi w spółdzielni ( w i e l u gospodarzy w starszym w i e k u oddało wówczas ziemię w zamian za emeryturę), j a k i j a k o c z y n n i k n i w e l a c j i różnic w u p r a w n i e n i a c h socjalnych zawodów pozarolniczych i spółdziel­ ców. Wprowadzenie e m e r y t u r miało niezmiernie doniosłe konsekwencje dla stosunków r o d z i n n y c h , zachwiało b o w i e m w i e l o w i e k o w y m systemem r o d z i n n y c h zabezpieczeń, zwalniając w znacznym s t o p n i u dzieci z obo­ wiązku świadczeń m a t e r i a l n y c h na rzecz starych rodziców. Dało też l u ­ dziom s t a r y m poczucie niezależności. D o zagadnienia tego powrócimy jeszcze w dalszym t o k u naszych rozważań. Następnym ważnym postanowieniem było łączenie małych spółdziel­ n i w większe. Jesienią 1958 r o k u spółdzielnia w Gramadzie połączyła się ze spółdzielniami w s i Wodna, B o j a n o w o oraz Toszewci. W w y n i k u tego połączenia obszar ziemi spółdzielczej wynosił pod koniec 1958 r o k u 72 892 dekary, z czego ziemia u p r a w n a stanowiła 62 403 dekary, ziemia 9 3 P a p r o c k a , 9 4 AZE 9 5 nr Tamże. op. 385-V. cit. �46 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA nie u p r a w i a n a •— 1636 dekarów, a obszar przeznaczony pod działki p r z y ­ zagrodowe łącznie zajmował 7408 d e k a r ó w . W t o k u dalszego gospoda­ r o w a n i a obszar t e n powiększył się nieco zarówno w s k u t e k uzyskania z i e ­ m i z państwowych gospodarstw r o l n y c h , j a k i pozyskania n o w y c h człon­ ków spółdzielni. W 1966 r o k u ziemia użytkowana przez T K Z S czterech w y m i e n i o n y c h wyżej w s i wynosiła łącznie 80 042 dekary, z czego u p r a ­ w i a n o 67 876 d k a . Obszar n a w a d n i a n y wynosił już 3002 dekary. S t r u k t u ­ ra u p r a w roślinnych przedstawiała się następująco: ipod u p r a w y zbożo­ w e i strączkowe przeznaczano 41 695 dka, p o d pastewne — 13 151 d k a (głównie pod lucernę), 6345 d k a zajmowały rośliny przemysłowe, 2162 d k a w i n n i c e i 1776 d k a — sady owocowe. Działki przyzagrodowe zajmowały łącznie 7339 d k a . Dane t e orientują n i e t y l k o w r o z m i a r a c h u p r a w i a n e j ziemi, ale wskazują n a znamienne z j a w i s k o : wypieranie „tradycyjnych" u p r a w zbożowych przez rośliny przemysłowe i k u l t u r y intensywne. Jest t o niewątpliwie jeden z symptomów kształtowania się gospodarstwa spółdzielczego j a k o nowoczesnego przedsiębiorstwa r o l n e 96 9 7 Tab. 9. Zmiany struktury upraw w spółdzielni rolnicze] wsi Gramada w latach 1957-1968 Odsetek ziemi pod uprawami Ogółem ziemia Rok uprawiana w de­ zbożowymi owocami, wa­ karach i strączko­ rzywami, wymi plantacjami przemysło­ wymi Razem paszowymi 1957 33 621 80,2 2,6 6,9 10,3 100,0 1966 65 129 64,0 6,1 9,7 20.2 100,0 1968 66 467 59,5 8,9 10,3 21.3 100,0 O b l i c z o n o n a p o d s t a w i e następujących źródeł: d l a 1957 r. d a n e w Okrążeń D a r ż a w e n A r c h i w - W i d i n , F o n d № 279, op. № 1, a r c h . ed. 43; d l a 1966 r. d a n e zaczerpnięto z obliczeń I. Nizińskiej ( m a s z y n o p i s w A r c h i w u m Z a k ł a d u E t n o g r a f i i I H K M P A N w W a r s z a w i e ) ; d l a 1968 r. w y k o r z y s t a n o d a n e T K Z S Swedenije za strukturata na stopaniswanata zemija po brigadi za 1968 godina, materiały zebrał i o p r a c o w a ł B . T u m a n g e ł o w , A r c h . I n s t y t u t u E t n o ­ g r a f i i w S o f i i , n r 276-II/1-44. go. Jak wskazują na to dane t a b e l i 9, proces t e n następował systematycz­ nie w okresie 1956-1968, został jednakże spotęgowany po 1966 r o k u . Z łączeniem mniejszych spółdzielni w większe, skupiające p o k i l k a w s i , wiąże się l i k w i d a c j a państwowych stacji m a s z y n o w o - t r a k t o r o w y c h i w y k u p y w a n i e przez spółdzielnie maszyn t y c h stacji. Był t o dalszy k r o k naprzód w kształtowaniu się spółdzielni j a k o zintegrowanego wewnętrz­ n i e przedsiębiorstwa. N a przykładzie spółdzielni w s i G r a m a d y i sateli­ t a r n y c h obserwować można gwałtowne zmiany t a k w technologii pracy, 9 6 Materiały S O N S , z e b r a n e p r z e z I . Nizińską, rękopis w A Z E . 9 7 D a n e w e d ł u g materiałów I . Nizińskiej, rękopis w A Z E . �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 47 GRAMADA jak i w u z y s k i w a n y c h efektach p r o d u k c y j n y c h , spowodowane m . i n . w w y s o k i m s t o p n i u przez tę decyzję. Z interesującego nas p u n k t u w i ­ dzenia oddanie spółdzielniom całokształtu p a r k u maszynowego miało k a ­ p i t a l n e znaczenie dla kształtowania nowego t y p u s t r u k t u r y zawodowej załogi spółdzielczej. Oznaczało t o b o w i e m angażowanie do pracy fachow­ ców, l u d z i zawodu —• traktorzystów, pracowników stacji r e m o n t o w y c h , inżynierów — specjalistów w zakresie t e c h n i k i r o l n e j i t d . Te istotne zmiany przedstawiamy w t a b e l i 10. W ostatnich latach wzrósł też fundusz przeznaczony n a cele socjalne i k u l t u r a l n e , co umożliwia szersze zaspokajanie różnorodnych i wzrasta­ jących potrzeb spółdzielców. Waga funduszu socjalnego m a — podobnie j a k wprowadzenie zabezpieczeń e m e r y t a l n y c h — sens niwelujący róż­ nice między przedsiębiorstwami pozarolniczymi a spółdzielnią . Gospodarka spółdzielcza ostatecznie przechyliła szalę orientacji p r o ­ dukcyjnej n a u p r a w y roślinne. Znamienne, iż w okresie międzywojen­ n y m i w latach bezpośrednio p o I I w o j n i e , k i e d y dominowały w e w s i g o ­ spodarstwa i n d y w i d u a l n e , Gramada słynęła w Widińskiem z h o d o w l i b y ­ dła rogatego, natomiast w ostatnich latach zyskała k i l k a k r o t n i e nagrody M i n i s t e r s t w a R o l n i c t w a za wysoką jakość u p r a w zbożowych . Gospo­ darka hodowlana jest dziś r e l a t y w n i e słabiej rozwinięta w spółdzielni. Chodzi t u o j e j r o z m i a r y , a n i e jakość. Jednocześnie coraz bardziej p e w ­ ne działy h o d o w l i wiążą się z gospodarowaniem n a działce przyzagrodo­ w e j . U t w o r z e n i e „Rodopy" — i n s t y t u c j i zajmującej się s k u p e m n i e r o g a 98 99 Tab. 10. Struktura organizacyjna spółdzielni we wsi Gramada w 1967 r. Liczba stale Liczba bry­ Rodzaj zajęcia Liczba gad i ferm ogniw pracujących członków spółdzielni Rolnictwo 12 57 917 uprawa winorośli i sadów 2 12 219 uprawy mieszane 2 13 221 prace traktorowe 3 25 358 kompleksowa mechanizacja 5 7 119 14 6 — 326 192 fermy nierogacizny 1 — 38 fermy owcze 4 — 61 fermy ptactwa domowego 3 — 35 Hodowla fermy bydlęce Źródło: 9 8 9 9 Godiszen otczet na TKZS za 1967 g o d i n a , w dyspozycji zarządu Materiały z e b r a n e p r z e z B . Tumangełowa, A I E w S o f i i , n r 276-11. Tamże. spółdzielni. �48 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA cizny, cieląt i p t a c t w a domowego przeznaczanego na eksport — p o ­ wszechnie zaktywizowało hodowlę przyzagrodową . Wysokie dochody uzyskiwane z t e j sprzedaży określiły wyraźnie rolę gospodarczą działki przyzagrodowej w całokształcie źródeł u t r z y m a n i a rodziny. Przekształca się ona m i a n o w i c i e coraz bardziej z dostarczyciela produktów spożyw­ czych, potrzebnych rodzinie do codziennej k o n s u m p c j i , w małe gospo­ d a r s t w o hodowlane dostarczające gotówki. Władze spółdzielcze dostar­ czają po niskich cenach k a r m y , nadto u p r a w i a się maszynami spółdziel­ czymi i obsiewa ziarnem spółdzielni ziemię przeznaczoną do i n d y w i d u a l ­ nego użytkowania. Odpłatność za te świadczenia jest bardzo niska. 10C Jednocześnie n o w y sens gospodarczy działki przyzagrodowej angażu­ j e w znacznym s t o p n i u pracę spółdzielców — głównie kobiet. Dzielą one swój czas i aktywność pomiędzy pracę w spółdzielni i pracę n a działce. Jeśli dodamy do tego jeszcze obowiązki domowe kobiet, t o stwierdzić należy, iż dorobek m a t e r i a l n y r o d z i n y spółdzielców jest w znacznym s t o p n i u u z y s k i w a n y kosztem dużego wysiłku kobiet. D u a l i z m gospoda­ r o w a n i a : w spółdzielni, gdzie istnieje tendencja do n o r m o w a n i a czasu pracy, i na działce przyzagrodowej, która podobnie j a k d a w n e gospodar­ stwo i n d y w i d u a l n e n i e pozwala n a „czas w o l n y " , powoduje, iż m i m o istnienia o b i e k t y w n y c h szans spółdzielcy n a ogół n i e korzystają z u r l o ­ pów . A w a n s m a t e r i a l n y dokonuje się więc kosztem rezygnacji z w i e ­ l u wartości, które w nowoczesnych społeczeństwach t r a k t o w a n e są j a k o nieodłączne o d m o d e l u b y t o w a n i a opartego o w y k o n y w a n i e zawodu. J a k ­ k o l w i e k p o z y t y w n y m z j a w i s k i e m byłaby p r o d u k c j a hodowlana n a dział­ ce przyzagrodowej — zarówno w skali globalnej e k o n o m i k i k r a j u , j a k i z p u n k t u w i d z e n i a poziomu dochodów r o d z i n y — t o jednak stwierdzić trzeba, iż u t r z y m u j e ona elementy tradycyjnego b y t o w a n i a , owej „krzą­ t a n i n y " od świtu do nocy. 101 T a k więc, w t o k u swego r o z w o j u spółdzielnia zyskiwała cechy n o w o ­ czesnego przedsiębiorstwa, co wszakże nie oznacza, b y h a r m o n i j n i e n a ­ rastały procesy profesjonalizacji pracy rolniczej spółdzielców. C z y n n i k i hamujące t e n proces omówimy poniżej. Organizacja pracy i procesy Jak już powiedziano, nowiła w gruncie rzeczy go t y p u rodzinnego. Jej nikami, jak modyfikacje 100 1 0 1 profesjonalizacji w zalążkach swego istnienia spółdzielnia sta­ rodzaj zwielokrotnionego gospodarstwa dawne­ jakościowe zmiany znaczyły się t a k i m i wskaź­ w organizacji pracy (tworzenie b r y g a d i ogniw) A Z E n r 382-V, 383-V. Por. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , op. c i t . �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 49" oraz w r e o r i e n t a c j i co do kierunków p r o d u k c y j n y c h , wreszcie — w p r o ­ wadzenie nowoczesnej t e c h n i k i i fachowego personelu obsługi maszyn. W p i e r w s z y m etapie n i e mogło więc być m o w y o poważniejszym uzaw o d o w i e n i u pracy rolniczej. Następnie, w miarę r o z w o j u specjalizacji p r o d u k c j i , wyodrębniały się poszczególne b r y g a d y o specyficznych za­ daniach, jednakże w obrębie b r y g a d poszczególne jednostki n i e w y k o ­ nywały zadań wyodrębnionych, wymagających swoistych k w a l i f i k a c j i . Można b y nieco metaforycznie powiedzieć, iż uzawodowienie objęło wówczas takie jednostki, j a k b r y g a d y , lecz n i e sięgnęło jeszcze a n i ogniw, a n i jednostek. Potrzebom p r o d u k c j i roślinnej służą obecnie takie b r y g a ­ dy, j a k brygada u p r a w y winorośli i sadów, brygada kompleksowej m e ­ chanizacji ( t j . u p r a w zbożowych, w których p r a w i e wszystkie etapy p r a ­ cy zostały zmechanizowane) oraz t z w . brygada mieszana, zajmująca się różnego rodzaju u p r a w a m i . Działalność h o d o w l a n a została również opar­ ta o f u n k c j o n o w a n i e w y s p e c j a l i z o w a n y c h f e r m , z których jedna zajmuje się hodowlą bydła, druga — nierogacizny, trzecia — owiec, czwarta — ptactwa domowego. Podstawowe informacje o s t r u k t u r z e b r y g a d i f e r m zamieszczono w t a b e l i 10. T u omówimy niektóre aspekty procesów p r o ­ fesjonalizacji. Godny odnotowania jest fakt, iż w związku z p o w s t a n i e m spółdzielni zlokalizowano na peryferiach w s z y s t k i c h czterech dzielnic (machał) k o m ­ pleksy budynków gospodarczych: r o l n i c z o - h o d o w l a n y c h i rzemieślniczo-przemysłowych . W t e n sposób w skali w s i miejsca pracy zostały przestrzennie oddzielone od miejsc zamieszkania, co upodabnia osiedle wiejskie do miejskiego. Spółdzielnia odegrała więc i p o d t y m względem rolę c z y n n i k a niwelującego różnice między m i a s t e m a wsią. F a k t t e n m a jednakże i inne konsekwencje. Otóż wieś zajmuje bardzo rozległy obszar i n i e posiada wewnętrznej k o m u n i k a c j i autobusowej, dlatego też więk­ szość spółdzielców — szczególnie zaś przedstawiciele pokolenia starszego i średniego oraz wszystkie p r a w i e k o b i e t y — w y b i e r a pracę w tej b r y ­ gadzie, której b u d y n k i gospodarcze znajdują się na krańcach danej dziel­ nicy. Ogranicza t o — rzecz jasna -— swobodę w y b o r u czynności wytwór­ czych w ramach istniejących w spółdzielni zawodów i ról p r o d u k c y j n y c h . Względami t y m i n i e są najczęściej skrępowani młodzi mężczyźni posia­ dający m o t o r y . T a k więc mają o n i znacznie większe szanse swobody de­ cyzji w k w e s t i i c h a r a k t e r u pracy, co jest i s t o t n y m elementem procesów profesjonalizacji r o z p a t r y w a n y c h z pozycji j e d n o s t k i . 102 W ogniwach i brygadach współpracują zatem najczęściej bliscy są­ siedzi, nierzadko osoby spokrewnione, ponieważ sąsiedztwo -— j a k po­ wiedziano w poprzednich p a r t i a c h tego szkicu — kształtowało się w p r o 102 Pokropek, op. cit., s. 165. 4 — Etnografia Polska, XVI/1 �50 IRENA NIZlNSKA, DANUTA MARKOWSKA cesie rozpadu w i e l k o r o d z i n n y c h wspólnot gospodarczych. Współpracują­ cy ze sobą spółdzielcy przenoszą w nowe w a r u n k i dawne zwyczaje zwią­ zane z pomocą sąsiedzką l u b równoczesnym w y k o n y w a n i e m prac, j a k np. wzajemne częstowanie się w czasie p r z e r w w pracy, składanie wszy­ s t k i c h p r z y n i e s i o n y c h z d o m u produktów w j e d n y m miejscu — do wspól­ nej k o n s u m p c j i , co jest kontynuacją t r a d y c y j n e j „trapezy" towarzyszą­ cej tłoce. Z d r u g i e j jednak s t r o n y obserwuje się inną linię p o d t r z y m y ­ w a n i a t r a d y c j i , a m i a n o w i c i e n a w e t w t y c h ogniwach czy brygadach, w których pracownicy n i e są powiązani t r a d y c j a m i sąsiedzkimi, nawią­ zują się n i c i przyjaźni, kształtuje się zwyczaj u t r z y m y w a n i a kontaktów t o w a r z y s k i c h . T . K o l e w a przytacza n i e z m i e r n i e interesujący przykład. Otóż w uroczystościach święta patrona d o m u b r a l i dawniej udział j e d y ­ nie k r e w n i , członkowie f a m i l i i . „Dziś jest t o uroczystość skupiająca obok k r e w n y c h i sąsiadów r o d z i n y także przyjaciół poszczególnych członków r o d z i n y czy kolegów z miejsca pracy. B y w a , że spółdzielca świętujący dzień p a t r o n a swego d o m u zaprasza n a tę uroczystość w s z y s t k i c h człon­ ków swej brygady. Święto to t r a c i więc obecnie d a w n y ściśle r o d o w o - r o dzinny charakter i wyraża różnorodne powiązania rodziny, zarówno z k o ­ l e k t y w e m spółdzielczym, j a k i i n n y m i k o l e k t y w a m i p r a c y ' ' . 103 Unowocześnienie t e c h n i k i r o l n e j spółdzielni, zwłaszcza w latach 60-tych, w y k u p y w a n i e maszyn ze stacji t r a k t o r o w o - m a s z y n o w y c h , spo­ wodowało gwałtowny p o p y t n a w y s o k o k w a l i f i k o w a n y c h pracowników. Częściowo spółdzielnia zatrudniała d a w n y c h pracowników MTS-ów bądź t o n a zasadzie u m o w y o pracę, bądź p r z y j m o w a n i a i c h n a członków spół­ dzielni , częściowo zaś inspirowała kształcenie młodej k a d r y . Ponie­ waż łatwość awansu zawodowego w miastach i ośrodkach przemysło­ w y c h wyprzedzała w czasie procesy profesjonalizacji w pracy spółdziel­ n i , więc przed j e j władzami pojawił się doniosły p r o b l e m stworzenia bodźców, które byłyby w stanie zatrzymać młodzież w r o l n i c t w i e . W związku z poszerzeniem uprawnień spółdzielni, władze T K Z S ustaliły 1 0 % dodatek d o zarobków specjalistom z wykształceniem średnim i 2 5 % — specjalistom z wykształceniem wyższym . 104 105 Udział osób legitymujących się f o r m a l n y m wykształceniem f a c h o w y m jest różny w poszczególnych brygadach w zależności od c h a r a k t e r u za­ dań t y c h jednostek. Spośród 13 osób wchodzących a k t u a l n i e w skład za­ rządu spółdzielni 5 posiada wyższe wykształcenie fachowe, 2 średnie f a ­ chowe, a 6 wykształcenie podstawowe, uzupełniane różnego rodzaju k u r ­ sami. Także Vs a k t u a l n y c h brygadierów posiada co n a j m n i e j wykształRola obrzędów rodowo-rodzinnych..., 1 0 8 Kolewa, 1 0 4 Patrz: L a l e w , 1 0 5 Materiały z e b r a n e p r z e z Tumangełowa, j . w . op. cit. s. 241. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 51 cenie średnie fachowe, a niektórzy n a w e t wyższe . K a d r a k i e r o w n i c z a różnych szczebli spółdzielni posiada więc w znacznym odsetku f o r m a l n y cenzus wykształcenia zawodowego. O p o d s t a w o w y m znaczeniu są j e d ­ nakże procesy profesjonalizacji szeregowych spółdzielców. Szanse t e i charakter uzawodowienia są bardzo zróżnicowane w k o l e k t y w i e spół­ dzielczym. Wskażemy t u n a przykłady d w u zespołów: f e r m y k r o w i e j , zlokalizowanej n a p e r y f e r i a c h Tabaszkiej Machały oraz n o w o u t w o r z o ­ nej b r y g a d y kompleksowej mechanizacji. 106 F e r m a k r o w i a jest jedną z najwcześniej zorganizowanych w spółdziel­ n i . Z a j m u j e się hodowlą krów rasy sementalskiej, a więc t e j , która p o ­ jawiła się i została przez rolników gramadzkich zaakceptowana już w okresie międzywojennym. K i e r o w n i k f e r m y jest j e j długoletnim p r a ­ c o w n i k i e m , który obrał sobie tę pracę w s k u t e k „upodobania do h o d o w l i " . Poza wykształceniem p o d s t a w o w y m ukończył j e d y n i e kilkumiesięczny k u r s fachowy. Według jego o p i n i i praca w f e r m i e bydła rogatego i owiec oceniana jest znacznie wyżej prestiżowo niż praca w f e r m i e nierogacizny, a szczególnie p t a c t w a domowego. Uważa się również, że zajmowanie się t y m i d w o m a g a t u n k a m i zwierząt jest zajęciem o d p o w i e d n i m d l a męż­ czyzn, podczas gdy zabiegi wokół nierogacizny i d r o b i u kojarzą się z d o ­ meną zajęć kobiecych. O p i n i a t a n i e jest odosobniona . Większość p r a ­ cowników f e r m y to osoby w w i e k u 40-50 l a t o wykształceniu podsta­ w o w y m ; wszystkie zamieszkują w Tabaszkiej Máchale. Formą uzupeł­ n i a n i a i c h wykształcenia fachowego są prelekcje i konsultacje zoologa spółdzielni. Według ocen k o m p e t e n t n y c h fachowców, b r y g a d a t a osiąga bardzo dobre r e z u l t a t y , co tłumaczą o n i m . i n . żywymi w Gramadzie t r a ­ d y c j a m i gospodarki hodowlanej i gotowością p r z y j m o w a n i a i n n o w a c j i w t e j dziedzinie . M a m y t u z n a k o m i t y przykład p o z y t y w n e j r o l i t r a ­ d y c j i p r o d u k c y j n e j , zdolnej w p e w n y m s t o p n i u kompensować b r a k n o ­ woczesnego przygotowania fachowego , j a k k o l w i e k można b y się zasta­ nawiać, czy właśnie owa t r a d y c j a n i e stwarza poczucia pewności h a m u ­ jącego pęd k u kształceniu f o r m a l n e m u w tej dziedzinie. W świetle posia­ danych materiałów n i e jesteśmy w stanie odpowiedzieć n a t o p y t a n i e . 107 108 1 Zgoła o d m i e n n i e przedstawia się sytuacja w brygadzie kompleksowej mechanizacji. Jej k i e r o w n i k i e m jest młoda dziewczyna-agronom, która ukończyła studia za granicą (ZSRR) i a k t u a l n i e podejmuje dalsze prace naukowe. Brygada z a t r u d n i a 48 osób, z czego 28 t o mężczyźni-traktorzyśoi. przeważnie młodzi, a pozostałe 20 osób to „spółdzielcy" — j a k ich określa się w brygadzie, c z y l i osoby n i e posiadające określonego za- 1 0 6 107 106 Tamże. A Z E n r 387-V. O p i s f e r m y p a t r z : A Z E n r 337-V. �IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA w o d u . Ta proporcja ulegnie w najbliższym czasie zmianie n a rzecz f a ­ chowców, gdyż nie wszystkie etapy pracy b r y g a d y są w c h w i l i obecnej w pełni zmechanizowane. Brygada t a powstała wiosną 1967 r o k u , posta­ w i o n o j e j śmiałe, n a wpół eksperymentalne zadanie: dowieść miała r a ­ cjonalności nowego m o d e l u organizacji pracy w w a r u n k a c h m a k s y m a l ­ nego i optymalnego zastosowania maszyn r o l n i c z y c h . W w a r u n k a c h d a w ­ nej organizacji obszar u p r a w zbożowych tej b r y g a d y wymagał z a t r u d ­ n i e n i a 400 osób, a więc redukcja do liczby 48 n a w e t w s y t u a c j i o p t y ­ malnej mechanizacji była p e w n y m r y z y k i e m . Toteż wejście do tej b r y ­ gady było pozostawione całkowicie swobodnemu w y b o r o w i . J a k już po­ wiedzieliśmy w e wstępie, w tej właśnie brygadzie obserwować można s y m p t o m y o w e j drugiej fazy profesjonalizacji. Zawód i praca stanowią b o w i e m d l a członków t e j b r y g a d y płaszczyznę ekspresji i n d y w i d u a l n y c h uzdolnień, aspiracji, pomysłowości. Potwierdza t o d o b i t n i e przebieg n a ­ r a d p r o d u k c y j n y c h tej b r y g a d y . K i e r o w n i c z k a zespołu podkreśla, iż członkowie b r y g a d y w ciągu w i e l u miesięcy żyli napiętym oczekiwaniem na r e z u l t a t y , a sukces e k s p e r y m e n t u skłonił i c h do dalszych poszuki­ wań . Znamienne jest również to, że n i e występuje t u zjawisko f l u k ­ t u a c j i załogi. Członkowie tej b r y g a d y n i e wywodzą się z jednej macha­ ły. Można b y więc stwierdzić, iż nowoczesne uzawodowienie prowadzi do p o w s t a w a n i a kolektywów p r a c y na rzeczowych zasadach, nie stano­ wiących k o n t y n u a c j i t r a d y c y j n y c h powiązań rodzinno-sąsiedzkich. N i e znaczy t o , oczywiście, b y n i e powstawały n o w e postacie i n t e g r a c j i emo­ cjonalnej n a gruncie wspólnego celu i sukcesu. 109 Wachlarz zawodów, możliwych do w y k o n y w a n i a w spółdzielni, nie jest z b y t szeroki, j a k k o l w i e k udział p r o c e n t o w y fachowców znaczny. Jest t o niewątpliwe ograniczenie szans nowoczesnej profesjonalizacji. Jedno­ cześnie zwraca uwagę w y s o k i udział robotników sezonowych, n i e k w a l i f i k o w a n y c h . Szanse uzyskania nowoczesnego z a w o d u są nierówne: n a j ­ mniejsze mają k o b i e t y w średnim w i e k u i starsze, obarczone pracą na działce przyzagrodowej, pracą domową i wykonujące n i e k w a l i f i k o w a n e prace w spółdzielni. Nieznaczny jest też udział k o b i e t w zarządzie k o ­ lektywów spółdzielczych. UWAGI KOŃCOWE K o l e k t y w i z a c j a r o l n i c t w a rozwiązała w i e l e sprzeczności społeczno-ekonomicznych G r a m a d y okresu poprzedniego. Spółdzielnia rozwiązuje n i e t y l k o istotne p r o b l e m y efektywności i opłacalności p r o d u k c j i r o l n e j . i°» A Z E nr 384-V. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA ale w y c h o d z i również naprzeciw i s t o t n y m aspiracjom współczesnego człowieka: dążeniu do niezależności i i n d y w i d u a l i z a c j i . Spółdzielnia p o ­ maga w szybkiej i n d y w i d u a l i z a c j i n o w o powstających r o d z i n przez p r z y ­ dzielanie i m działki p o d budowę d o m u , uniezależnia starych rodziców od życzliwości i c h d z i e c i , daje coraz większe szanse uzyskania w y ­ kształcenia. N i e m n i e j jednak w t y m procesie modernizacji działają róż­ norodne c z y n n i k i hamujące, j a k n p . w s p o m n i a n a już r o l a działki p r z y ­ zagrodowej pochłaniającej w i e l e t r u d u kobiet, stare n a w y k i pracy n a k a ­ zujące generacji w podeszłym w i e k u nieustanną krzątaninę wokół d o m u , b r a k odpoczynku, wreszcie — napięte aspiracje związane z budową n o ­ wego d o m u mieszkalnego, którego rozmi-ary i wyposażenie bardzo często' przekraczają realne potrzeby rodziny. M a m y t u niewątpliwie do czynie­ n i a ze z j a w i s k i e m przenoszenia t r a d y c y j n y c h kryteriów na n o w e w a r ­ tości. W sytuacji, k i e d y ziemia przestała być w y z n a c z n i k i e m prestiżu i źródłem poczucia pewności, t r a d y c y j n y element systemu wartości — posiadanie — przenosi się na d o m mieszkalny i p r z e d m i o t y trwałego użytku. Jednakże n i e jego wartość użytkowa, wygoda, luksus jest w cen­ t r u m u w a g i społecznej, lecz samo posiadanie. Dowodzą tego cytowane studia M . Pokropka i B. J a w o r s k i e j . Prestiż r o d z i n y w i e j s k i e j w G r a m a dzie wyznaczony jest a k t u a l n i e standardem j e j mieszkania, natomiast kwestią drugoplanową staje się źródło dostarczające środków dla r e a l i ­ zacji obowiązujących społecznie wzorów mieszkania i b y t o w a n i a . Stąd też zawody rolnicze oceniane są w k o n f r o n t a c j i z i n n y m i zawodami, w y ­ k o n y w a n y m i przez gramadczan w e w s i l u b poza nią. Praca w spółdziel­ n i jest n a t y l e uważana za równą i n n y m sposobom zarabiania, n a ile da­ j e takie same l u b zbliżone z a r o b k i i podobny w y m i a r godzin z a t r u d n i e ­ nia. Za cechę pozytywną z a t r u d n i e n i a w spółdzielni uważa się niższy niż w i n n y c h zawodach w y m i a r d n i pracy w ciągu r o k u ( j a k k o l w i e k są t o t z w . d n i słoneczne, c z y l i dłuższe niż 8 godzin) oraz możliwość k o r z y s t a ­ nia z różnego rodzaju świadczeń spółdzielni, j a k dysponowanie działką przyzagrodową czy łatwość uzyskania parceli pod budowę nowego d o ­ m u . Natomiast d l a młodego pokolenia zawody pozarolnicze n i e związane ze spółdzielnią przedstawiają szczególną atrakcyjność z u w a g i n a szerszy wachlarz możliwości w y b o r u z a w o d u i specjalizacji w obrębie zawodu. n 0 i n W a k t u a l n e j swej postaci spółdzielnia nie s t a n o w i jeszcze nowocze­ snego przedsiębiorstwa socjalistycznego zdolnego skutecznie k o n k u r o ­ wać z ośrodkami przemysłowymi, jednakże w i e l e j e j cech i n o w y c h i n i ­ c j a t y w wskazuje n a t a k i t r e n d r o z w o j o w y . 110 Patrz P o k r o p e k , op. cit. i " P a t r z n p . A Z E n r 381-V, 3 8 3 - V , 3 8 9 - V . �IRENA NIZINSKA, I r e n a Nizińska, D a n u t a THE DANUTA Markowska BASIC OCCUPATIONS OF THE VILLAGERS OF A G R I C U L T U R E AND A The MARKOWSKA a i m of the p r e s e n t p a p e r GRAMADA: HUSBANDRY S u m m a r y i s to b r i n g out a g r i c u l t u r e and husbandry as fields of h u m a n a c t i v i t y d i r e c t e d to w a r r a n t the s a t i s f a c t i o n of definite i n d i v i d u a l a n d c o l l e c t i v e needs. T h u s the c u l t u r a l d e t e r m i n a n t s of the w a y s means of s e c u r i n g the of s u r v i v a l a r e d i s c u s s e d , as w e l l as the b r o a d e r s o c i o - c u l t u r a l effects the f u n c t i o n i n g of a h i s t o r i c a l l y d e t e r m i n e d technological processes The employed m a n n e r of f a r m i n g , in agriculture and a u t h o r s a r e c o n c e r n e d w i t h the f u n c t i o n i n g rather than husbandry. of a t r a d i t i o n a l p e a s a n t i n t h e v i l l a g e G r a m a d a on the t u r n of t h e 19th c e n t u r y a n d i n the p e r i o d the two rable W o r l d W a r s , a t t e m p t i n g to f i n d or u n f a v o u r a b l e the covered time span such processes have been a g r o w i n g s h a r e of p l a n t crops a n d importance of of f a r m i n g and husbandry; animal production operative favou­ system. During as the d e c r e a s i n g a consequent in r u r a l economy an emergence farming farm between out the factors w h i c h h a v e been f o r the s h a p i n g of the c o o p e r a t i v e of a f a r m ; of the size r e l a t i v e f a l l of as a w h o l e ; a of s m a l l f a m i l i e s f r o m the modernization the l a r g e com­ m u n i t i e s of k i n s h i p ; c h a n g e s i n t h e a w a r e n e s s of people. A shift f r o m s m a l l p r i v a t e f a r m i n g u n i t s to c o l l e c t i v e f a r m s of e x t e n s i v e meant a r a d i c a l change i n the t y p e of relationships between productive areas labour a n d the other aspects of life. W i t h i n the t r a d i t i o n a l r u r a l c u l t u r e , the i n t e r e s t s of the f a r m family constituted the supreme members, and the value productive as opposed to t h e i n d i v i d u a l w e l f a r e activity imprinted its d e c i s i v e mark of upon t h e w h o l e life of a f a m i l y w i t h i n t h e v i l l a g e c o m m u n i t y . O n t h e other h a n d , the agricultural occupations now emerging a n d t a k i n g on t h e i r s h a p e s i n t h e s y s t e m of l a b o u r d i v i s i o n i n a c o o p e r a t i v e f a r m do constitute the f a m i l y ' s b a s i c or s e c o n ­ dary of s o u r c e of life. E v e n income, but more, other, f r e q u e n t l y meaning. they are often not a n y longer d e t e r m i n e means to s e c u r e v a r i o u s the o t h e r aspects goods, m a t e r i a l u n c o n n e c t e d w i t h a g r i c u l t u r e e i t h e r b y t h e i r o r i g i n or b y T h e cooperative t a n t i n d e e d , but t h e y do as a factor still far from integrating determining the local community is a l l the aspects of and their impor­ the c h a r a c t e r and p r i n c i p l e s of the f u n c t i o n i n g of the c o m m u n i t y . Specialized process. narrow agricultural During set of the f i r s t occupations phase, emerge, occupations the a c t u a l opportunities, and are as it seems, chosen from the c h o i c e s a r e in a a still two-phases relatively by certain .stereotyped s o c i a l c r i t e r i a . T h e v a l u a t i o n s a r e focused u p o n the c r i t e r i a of income i i n d s o c i a l prestige, w h i l e the l a t t e r factors a r e o b v i o u s l y system of values. Occupational a m a n ' s life, a n d m a n y and behaviors from activity hardly of o c c u p a t i o n a l life. I n the second g e a r e d to the t r a d i t i o n a l influences of t h e m r e m a i n i n d i f f e r e n t directed the other fields w i t h r e s p e c t to the phase, a n o c c u p a t i o n i s c h o s e n a m o n g a w i d e scope of the e x i s t i n g o p p o r t u n i t i e s , a n d the choices a r e influenced by individual motivations, and typed patterns. New besides less s t r o n g l y restricted by of s a t i s f y i n g t h e c o n s u m p t i v e needs, to be of p e r s o n a l s a t i s f a c t i o n , d e v e l o p the i n t e r e s t s a n d c a p a c i t i e s of selected the highly stereo­ e x p e c t a t i o n s a r i s e w h i c h a n o c c u p a t i o n s h o u l d m e e t : it ought, s u p p l y i n g the m e a n s •occupation of attitudes and performed along such lines influences a source an individual. many aspects An of �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA ÚÍ) l i f e : the l i b e r a l i n t e r e s t s , p r e f e r e n c e s for other people, p a t t e r n s of b e h a v i o u r , i n ­ tellectual perspectives; i n a w o r d , it strongly involves the whole personality. S u c h a p a t t e r n r e q u i r e s a n e x i s t e n c e of a w i d e scope of o p p o r t u n i t i e s for t h e choice of a n o c c u p a t i o n , as w e l l as i n d i v i d u a l s a b l e to t a k e m a t u r e d e c i s i o n s i n t h e i r c h o i c e s of positions w i t h i n t h e s o c i a l d i v i s i o n of l a b o u r . T h e p r o c e s s e s of e m e r ­ gence of d i s t i n c t o c c u p a t i o n s i n t h e cooperative a g r i c u l t u r a l s y s t e m of G r a m a d a a r e n o w i n t h e f i r s t of t h e t w o p h a s e s . M a n y a c t i v i t i e s p e r f o r m e d i n t h e c o o p e r a t i v e f a r m h a v e not y e t e v o l v e d into s p e c i f i c o c c u p a t i o n s i n t h e s t r i c t sense. T h e s e v e r a l groups of p o p u l a t i o n h a v e got different c h a n c e s of p a r t i c i p a t i o n i n t h e p r o c e s s of d i v i s i o n of l a b o u r on t h e o c c u p a t i o n a l b a s i s ; these c h a n c e s a r e a p p a r e n t l y d e t e r m i n e d b y age a n d sex. Y o u n g m e n participate most fully i n the process, w h i l e old w o m e n are the least i n f l u e n c e d . F a r m i n g t h e h o u s e h o l d plot is a m o d i f i e d f o r m of t h e f o r m e r u n i t y of t h e h o u s e h o l d a n d f a r m . D u r i n g its historical development G r a m a d a has been transformed from an a g r i c u l t u r a l v i l l a g e into a m u l t i - o c c u p a t i o n a l w o r k e n v i r o n m e n t . T h e d i s t r i b u ­ tion of f a r m i n g a c t i v i t i e s a m o n g t h e s e v e r a l s p e c i a l i z e d o c c u p a t i o n s a c t i v e i n t h e c o o p e r a t i v e a n d t h e c u l t u r a l c o n s e q u e n c e s of t h e p r o c e s s at its p r e s e n t stage a r e confronted b y t h e i n h a b i t a n t s of the v i l l a g e w i t h t h e v a l u e s l i n k e d w i t h t h e o t h e r o c c u p a t i o n s . S u c h c o m p a r i s o n p r o v i d e s a s y s t e m of r e f e r e n c e for t h e e v a l u a t i o n of w o r k i n t h e c o o p e r a t i v e . T h e r a d i c a l c h a r a c t e r of the changes i n c o n t e m p o r a r y B u l g a r i a n c o u n t r y s i d e h a s found its p a r t i c u l a r l y s t r o n g e x p r e s s i o n i n p l a n t a n d a n i m a l p r o d u c t i o n . T h e s t a n d a r d s of l i v i n g , t h e p a t t e r n s of f a m i l y ties or r i t u a l s a n d c u s t o m s e v o l v e d g r a d u a l l y , e v e n i f deeply, w h e r e a s i n a g r i c u l t u r e a n d h u s b a n d r y as t e c h n o l o g i c a l a n d o r g a n i z a t i o n a l p r o c e s s e s t h e shift w a s s u d d e n a n d d e c i s i v e . T h e cooperative h a s s o l v e d t h e e s s e n t i a l p r o b l e m s of e f f e c t i v e n e s s a n d p r o f i t a b i l i t y of a g r i c u l t u r a l p r o d u c t i o n , a n d besides i t h a s m e t t h e deeper a s p i r a t i o n s of a c o n t e m p o r a r y h u m a n being, i.e. h i s s t r i v i n g s to i n d e p e n d e n c e a n d i n d i v i d u a l i t y . I t h e l p s t h e n e w l y f o r m e d f a m i l i e s to w i n t h e i r i n d e p e n d e n c e q u i c k l y b y a l l o t i n g t h e m b u i l d ­ i n g lots; old age p e n s i o n s m a k e old p a r e n t s i n d e p e n d e n t f r o m t h e b e n e v o l e n c e of t h e i r c h i l d r e n , t h e y o u n g g e n e r a t i o n is g i v e n i n c r e a s i n g o p p o r t u n i t i e s to g a i n e d u c a t i o n . H o w e v e r , t h e r e a r e s e v e r a l factors h i n d e r i n g t h e p r o c e s s of m o d e r n i z a ­ t i o n ; e.g. t h e h o u s e h o l d plots w h i c h a b s o r b too m u c h l a b o u r of w o m e n ; the t r a d i ­ t i o n a l w o r k i n g h a b i t s of t h e e l d e r g e n e r a t i o n ; t h e l a c k of r e s t ; s t r a i n e d a s p i r a t i o n s r e l a t e d w i t h t h e b u i l d i n g of n e w h o m e s , often e x c e e d i n g t h e r e a l needs of a f a ­ m i l y i n t h e i r size a n d a c c o m o d a t i o n . W h a t w e o b s e r v e h e r e , is c e r t a i n l y a t r a n s p o ­ s i t i o n of t r a d i t i o n a l c r i t e r i a to t h e n e w v a l u e s i n a s i t u a t i o n w h e n t h e s o i l no l o n g e r d e t e r m i n e s t h e prestige or the f e e l i n g of s e c u r i t y . T h e c o o p e r a t i v e i n its a c t u a l f o r m h a s not y e t b e c o m e a m o d e r n s o c i a l i s t i c e n t e r p r i s e a b l e to compete w i t h i n d u s t r i a l c e n t e r s , b u t m a n y of its f e a t u r e s , a s w e l l as n e w i n i t i a t i v e s , i n d i c a t e t h a t s u c h is t h e f o r t h c o m i n g t r e n d . �