https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/51f02c82992e48e7fc0114c2dd8fc41b.pdf 03fafe06f7162f7b9d4d20b9b6898144 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1949 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe - Polska Żydzi - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1809 Title A name given to the resource Problematyka żydowska w etnografi polskiej / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.67-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz-Goldberg, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72. 1986 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG PROBLEMATYKA ŻYDOWSKA W ETNOGRAFII POLSKIEJ Ostatnia dekada dziewiętnastego wieku jest okresem, w którym daje się zauważyć wzrost za~nteresowań tradycyjną kulturą Żydów, zamieszkujących obszary wschodniej oraz śr.odkowej Europy. Do najba'rdziej czynnych środowisk żydowskich, należy zaliczyć grupę, która ulwn'ity.tuowała się w Hamburgu, wokół znanego tamtejszego rabina Maxa Grt.inwalda, i założyła tam pi'erwsze żydowskie towarzystwo ludoz,nawcze 1. W roku lBgB t·owarzystwo to r.ozpoczęlo wydawanie czasQpisma etnograficznego. w którym publikowano prace dotyczące za!równo problemów ogólnych ważnych dla żydawsk'iego ludoznawstwa, j·aik i poszczególne artykuły oparte na badani'ach terenowych, oraz materi,ały fol'klorystyczne e. Czasopismo to terenem swych zalinteresowań obejmowało przede wszystkim ·ob:-;zar Niemiec, ale również, zwłaszcza w późniejszych latach, ukazywały się w nim prace dotycząoe Żydów zamieszkujących ziemie położone w Europie wschodruiej. W tym samym okresie w ówczesnym Piotrogracizi'e, również powstaje stowarzyszenie; Żydowska Komisja Historyczno-Etnograficzna. której celem jest przede wszystkim zbie.rail1lLei publikowanie żydowskiego folkloru słownego i melodii ludowych 3. W Polsce sytuacja wygląda nieco inaczej. p.aczą tki zainteresowań tradycyjną kulturą Żydów ni'e są inspirowane przez środowiska żydow* Artykuł omawia prace pub1ikowane począwszy od drugiej polowy XIX wieku do roku 1981. , Max Grunwald. uroJzony v,,' roku 1371 w Zabrzu, zmarł \II 1953 w Jerozolimie. W latach 1895 - 1903 był rabinem w Hamburgu. Posiadal zainteresowai,ia historyczno-etnograficzne. W 1897 ro:<u założyl w Hamburgu Geselbchaft fill' ju.-::};sche Volkskunde. Towarzystv,'o to przejawiało żywą działalność do roku 1'929, członkowie Towarzystwa wywodzili się z war.sltw żydowskJiej inteligencJi; pochodzili przede wszystkim z Niemiec or.az z Austr'ii, znane są nazwis,ka czynnych czlonków zamieszkałych w miastach polskich. e Mitteilllngen der Gesellschaft fur judische Vo!ksklmde, Hamburg, 1898 - 1904. Następnie organ ten przemienia się w Mitteilungen Zlir judische Volkskunde. Leipzig 1905 - 1929. 3 Jest to sekcja działającego w drugiej połowie XIX wieku towarzyst\\-a popierania kultury żydowskiej. W roku 1908 sekcja ta przekształca się w Evrejskoe Istoricesko-Etnograficeskoe Obśćestvo, działa do roku 1929. �OLGA 68 MULKIEWICZ-GOLDBERG skie, a wiążą się przede wszystkim z rozwojem polskich badań etnograficznych. Za~nteresowanie pwblematyką juda:istycZiną, zostało już ruieco wcześniej rozbudzone w polsbej publicystyce, literaiturze, sztuce. Tematykę tę po.dejmują w swej twóxczości czolowi dziewiętnastowieczrui pisarze tacy jak Eliza Orzeszkowa, czy Bolesław Prus. Opisy poszczególnych zabytków np. synagog; czy też odmiennych zachowar'l, charakterystycznych dla ludności żydowskiej, jej innego j{~zyka,spotylkamy na łamach prasy publicystyczno-społecznej; tema,tyikę żydowską poruszają przede wszystkim takie czasopi:oma jak "Kłosy" oraz "Tygodnik Ilustrowany". Charakterystyczne' w swej odmienności postaci.e tradycyjnie ubranych Żydów są tematem prac wielu znC\Jnychartystów. Wszyscy podkreślają odmienność kultury żydowskiej, Jej złożoność, a czasem egzotykq. Jednak to życzliwe zacie:kawi,enie wypływało przede wszystkim z interesów poszczególnych twórców, często było wyrazem ich zapatrywań społecznych czy politycznych. Ich stosunek do całokształtu problematyki z kulturą żydowską związanej, powstaje najczęściej obojętny. Założeniem metodologicZinym ówczesnych "zbieraczy starożytności ludowych" było maksymalne sk,oncentrowanie się na tradycyjnej kulturze polskiej li jej slowiańskich powiązaniach 4. Klasycznym przykładem tego stanowiska może być Oskar K'olberg, który zbierając i opisując wszelakie przejawy tradycyj'nego życi'a wsi, niemalże nie znalazł miejsca na opi's kultury Żydów, z :któryuni się stykał podczas swych licznych podróży 5. Zainteresowanie się polskich etnografów tradycyjną kulturą Żydów należy wiązać przede wszystkim z iosobą Jana KaTłowicza. Rozumiał an ko~ieczność podjęcia badań nad kulturą ludową poszczególnych grup etnicznych zamieszkujących polskie ziemie, a w tym także i nad kulturą żydowską Zdawał sobie sprawę, że badania te najlepiej prowadziliby ludzie z tą kulturą obeznani, a przede wszystJkim znający język żydowski. Charakte,rystyczna dla postawy Karłowicza jest jego ',vypowiedź w liście otwartym publikowanym na łamach ni€miecklego czasopisma etnograficznego "Am Dr-Quell'. Pisząc o dorobku polskiej etnografii, o wzroście zainteresowań tą dyscypliną w Polsce, ubolewam jednocześnie, że wśród badaczy, brak }est Żydów. Wyrażając swoje uznClnie dla pracy SaH. ~ A. Kutrzebianka. Rozwój 19, 44; A. P03ern-Zieliński, etnografii Etnografia jako i etnologii samod.<ielna w Polsce, dyscyplina Kraków s. [w:] 19ł8, naukowa, etnografii polskiej, Warszawa-Wrocław-Kraków 1973. s. 64 - 66. O. Kolberg, Dzieła wszyskie, t. 1 - 66, W·wcław-Poznań 1966. Istnieją w dziele Kolberga nieliczne wzmianki Żydów dotyczące, jedn2.k jest ich tak malo, że usprawiedliwiają wyrażoną w tekście opinię. • H. Kapeluś, Jan Karlowicz, [w:] Dzieje folklorystyki polskiej 1864-1918, Warszawa 1982, s. 236, 240. Historia 5 �Problematyka żydowska w etnografii polskiej 69 muela Adalberga, pisze "on niestety jest jedynym Żydem, który się t.utaj folklorem zajmuje" '. Przyczynę tego stanu rzeczy upatruje Karlowicz w tym, że większość polskich Żydów zamieszkuje miasta, a to jego zdaniem nie sprzyja rozbudzeniu zainteresowań etnografIcznych. Ci zaś, którzy mieszkają po wsiach, są zbyt mało wykształc,,:ni, aby zrozumieć \vażność materiału etnograficznego i zająć siG jego zbleraniem. Pierwszym, który poruszył w 1890 roku, na łamach "Wisły" sprawę kcnieczności rozpoczęcia systematycznych badali. etnograficznych wśród Żydów, był Aleksander Świętochowski. Pisze on do redaktora "Wiisły" li,st otwarty, w którym zwraca się z apelem nawołującym do zbierania wiadomo'ści, dotyczących żydowskich mieszkańców małych miasteczek. Do listu załącza kwestionariusz obejmujący zagadnienia, które wydawały mu się najpilniejsze do zbadania. Redakcja "Wisły" gorąco popiera apel Świętochowskiego, umieszcza jego list wraz -z kwestionariuszem w dziale "Poszukiwania ... " i usilnie prosi o nadsyłanie mate6ałów". Apel Świętochowskie!go, był wyrazem jego ówczesnych przekonań i stanowiska politycznego, celem do którego dążył było zebrall1iie materiału, który dopomógłby w rozwiązaniu problemu społecznego ważnego dla polskiego narodu a nie poznanie, względnie dokumentacja kultury żydowskiej. Podkreśla on na wstępie swego listu, że ziemie polskie zamieszk1.1je przeważająca część Żydów "Kiedy bowiem ścięte drzewo Izraela zwaliło się na Europę, na inne kraje padły tylko jego gałęzie, na naszą zaś zierll1ę. cały piel niemal" !I. Świętochowski zwraca uwagęczyi:elnikom "Wisły", że Żydzi stanowią grupę, która nie zasymilowała się, nie wtopila w polskie społeczeństwo, ale żYJe obok niego -- "Żyjemy z ni('mi, jak dwa odmienne, pasem skóry zrośnięte a nieprzyjazne sobie i wzajem drażniące się ciała" 10. Dlatego też, dla ustalenia właś'ciwych form współżycia, pomocnym będzie dokładne poznanie ludności żydo'vvskiej, jej obyczajów, kultury. We wzajemnych stosunkach, pisze Świętochowski, nie można dawać unosić si~ emocjom, opierać sącly na niekcmpetentnych, stronniczych relacjach, często nieprawdziwych. Społeczeństwo polskie nie może dzielić się, jak dotychczas, na żarliwych wrogów i obrońców Żydów. Winno ich poznać, a następnie dopiero przystąpić do rozwiązywania problemów, związanych z tą ludnościa. Jako trybunę do rozpoczęcia proponowanej akcji zbierania materiałów wybrał Świętochowski" Wisłę", gdyż jako czasopismo naukowe zapewniała ona, jego zdaniem, apolityczne, neutralne stanowisko, zarówno przy zbieraniu materiałów, jak i ich opracowywa- , "Am Dr-Quell' t. 1, 1980, s. 186. s "Wisła" t. 4, 1890, s.224 - 225. 9 "W~sła" t. 4, 1890, s. 224. 10 "Wisła" t. 4, 1890, s 225. �70 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG niu. Liczył równi'eż na to, że jako czasopismo etnograficzne, nastawione na dostrzeganie i opisywani;e różnic kulturowych, znajdzie "Wisła'" grono respondentów, które zainteresuje się, tak ważnymi, nie tylko kulturowo. ale i społecznie, problemami. Załączony kwestionariusL: podporządkował auto:- wstGpnyn1 stadiom proponDwanej akcji, koncentmjąc si;:; prz::!;; wszystkim na takich zagadnieniach jak: liczba Ży:;ów zamieszkujących konkretną miejscowość, stosunek ilości Polaków do Żydów, podstawowe zajęcia, którymi Żydzi się zajmują. Ponadto, kwestionariusz wymagał od respondenta ustosunkowania sif~ do nastE~J:.1Ujących .spraw: czy handel miejscowy skorzystałby czy straciłby, gdyby Żydów zabrakło, czy ich wyroby są lepsz€, czy gorsze od wyrobów nieżyd-owskich rzemieślników, jaki wpływ wywierają Żydzi na życie osady. Były to na pewno pytania zbyt ogólne, wymagające raczej zaangażovvania poLt.yczn:::>-społecznego responJentów. Nie zainteresO\vały one czytelników ,,\V!sly" i red.akcja nie otrzymała na nie odpowiedzi. Trudno zresztą obecni·e dociekać, czy zł.y kwestionariusz był przyczyną całkowitego milczenia respondentów "Wisły", czy też tematyka żydowska była dla nich ta k odliC'gła,że do j ej badania nie chcieli czy też nie parafili przY:3tąpić. Re~lakeja jednak sp'awy nie zaniechała. W czwartym z·eszycie tego samego rocznika, drukuj-e ponowny apel, podpisany inicjałami S.A., oraz bardziej szczegółowy kwestionariusz, podporządkowany tej samej tematyce ". Tak więc na plan pierwszy wybijają się i tu pytar.ia dotyczące ilości Żydów; ale pytania dotyczące ich zawodów są bardzo konkretne, wymagajqce szczegółowego opisu żydowskiego sklepu, warsztatu czy gospodarstwa rolnego. Ponadto, kwestionariusz' ten usiłuJe ustosunkować: się do spraw wewnętrznych gminy żydowskiej, interesuje się jej składem społecznym, zawodowym. Pyta o zawody służące wyłącznie społeczności żydowskiej jak mełam2d (nauczyciel), rzezak rytualny, interesuje się ilością żebraków żydowskich Vi osadzie. Celem kwestionariusza jest zebrani2 konkrE:tnych danych; ni2 zawiera on pytań opiniujących, kwalifikujących rolę Żyda w życiu osady. a Jedyni'e w ostatnim punkcie "Uwagi", pozostawia margines na ewentualną wypowiedż, nie mieszczącą się w proponowanych tematach badawczych. I ten kwestionariusz nie spotkał się z żywszym oddźwiękiem wśród licznego grona czytelników i stałych niemalże respondentów "Wisły", niemniej nadesłane odpowiedZ1i,stanowią dziś ważne pozycje wśród ubogiej dokumenta·cji etnograficznej, dotycząc·ej ludruości żydo.wskiej zamieszkującej małe miasteczka. Choć oczywiście, materiał ten najeży traktować bardz·o krytycznie. Już bowiem w pi€rwszyeh nadesłanych pracach z całą ostr-ością daje się zauwa,żyć problem, który następn.ie będzie przewijał :J "Wisła" t. 4, 1890, s. 463. �Problematyka żydowska a.v etnografii polskiej 71 się w badaniach nad kulturą żydowską aż do \końca ·okresu międzywojennego. B0Wi1em,podczas gdy dla zbieraniJa mater:i~łów, dotyczących rodzimej kultury chłopskiej wystarczył nawet nieprzygotowanym do badań etnograficznych respondent,om "Wisły" kwestiona'riusz, który wypełniali bardziej lub mniej dokładnie li szczegółm~o, WiOb€Czbierających dane etnograiiczne dotyczące Zydów, stałta 'Zapora bardzo trudna do- prz€bycia. Przede wszystkim istniały podstawowe trudności w porozumieniu się; ty1ko nieliczna część ludności żydowskiJej zamieszkującej małe miasteczka czy wsie znała polski, przy czym naj'częściej język ten kaleczyła. Ale gdy nawet i ta trudność zostaŁa pokonana, oalklOlwitanie"'naj,omość kultury żydowskiej, jej podstaw, języka, historii Zydów, powodowała, że zbieranie wtiadomości, gdy wykraczały poza dane statY18tyczrneczy też nie ogroniczały się tylko do notowaniJa tekstu £olklmystycznego, za,wierają cały, szereg niedokładności i nieporadnych, czy też błędnych interpretacji. Nie mnożąc przykładów, aby jednaJk ułatwlić czytelnikowi zl'ozumienie problemu. przytoczę tu wyjątek, z bardzo interesując'ej i hogatej w szczegóły korespondencji, nadesłanej przez Ignację Piątkowską 1~, która opisując żydowskie wesele pi·sze " ... i brzęk szklank;i na Iszczęścitez okrzykiem lvI A Z E L T O P F ... " (podkreśleni'e auto'l'lkri).Interpl'etując znany sobie zwyczaj tłuczenia na chłopskich weselach glinianych garnków, zmieniła Piątkowsrka zasadniczo, znaczenie słowa MAZELTOW, które temu 'ZwyczaJowi na żydowskim weselu towarzyszy, a ze slowem TOPF - gal'nek nie mG nic wspólnego. Usłyszala je być może sama, lub 'od żydowskiego informatora, i przystosowała do znanego, zrozumiałego sobie. Interpl'etując słusznie zwyczaj tłucz,enia szkła na weselu, tworzy SłOWiO ·nowe, nie istniejące, i wkłada je w usta biesiadników. Redakcja "Wisły', może nie do końca, jednrak na pewno częściowo świadoma była trudności, jakie z zagadnienriem badania kultmy żydowskiej były związane. Tot'eż, pra.gnąc przybliżyć swym czytelnikom znajomość podstawowych wiadomości nra temat żydowski'ej kultury oraz zainteresować ich tą problema tyką, publikuje pr.ace dotyczące Zydów, o bardzo szerokim wachlarzu tematyczrnym i różnym stanowisku metodologicznym autorów. Kontynuowana jest więc przede wszystkim nadal akcja zbienania materriałów metodą kwestionariuszy ogłaszanych w dziale "Poszukiwania ... ", czasopismo stara się o pQlzys:kan~'e d~a tego działu gr'ona współpraoowników z pr-oblemam kultury żydowS'bej ,obznaj!omionych; ponadto, pojawiają się w Wiśle praoe dotyczące wzajerrnnych kontaktów wątków pol- Je' wsk'ej) ". XV Ludoznawstw<J "WLiła" t. H, 1987, s, 805. Poszukiwania żydowskie, (K<Jrespondencja L Piątk<J- �72 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG skich li ukraińskich występujących w folklorze 13, oraz prace na tematy ściśle biblijne 14. Starając się wzbogacić pflOblematykę ogłaszanych kwestionariuszy. redakcja nawiązuje kontaJkt z HenrY'kiiemLwem. Ów znany w kręgach warszawskiej inteligencji dziennikairz, interesuje się również i żydowskim ludoZiI1awstwem. Powstając pod wpływem, rozsz~rzającego się stale w Niemczech kręgu M. GriinwaldJa li prOlWadroillejprzez niego akcji zbierania materiałów ludoznawczych 15, pub1ukuje H. Lew w wydawanej w Warszawie w języku polskim, żydowskiej gazecie "Izraelita", apel o zbieranie materiałów etnograficznych, o'raz kwestiona!l'Iiusz, który ma być w tej akcji pomocny 16. Cały tekst, publikowany w "Izraelicie" przedrukowuje w tym samym roku "Wisła" H, Kwestionariusz Lwa dotyczy wylącznie kultury żydowskiej, składa się z sześciu podstawowych dZJialów:wierzenia i podania, poezja, zwyczaje i tradycje, lecznictwo i przesądy, światopogląd, wyobrażenia ludowe. Przreznaczony on był dla czytelników żydow,skiej gazety, a więc z podstawowymi wiadomościami 'na temat tradycyjnej kultury żydowskiej obeznanymi. Redakcj.a "WilSly" nie tylko nie przystosowuje kwestiOJllaTiuszado pot'rzeb czytelnika polskiego. któremu problematyka żydolWska jest zupełnie nieznana, ale również pozostawia zdanie wyjaśniające, że odpowiedzi mogą być nadesłane w jakimkolwiek języku, ... "nawet w jidysz ... , 'który pod tym względem za najodpowiedniejszy może uważamy ... ". Pytani'a zamieszczone w 'obrębie .każdego z wyżej wymienionych działów są dw'ojakliego rodzaju. Do jednej grupy zaliczyć na'leży pr·ośby o notowarnie teikstów kołysanek, pieśni weselnych czy legend i podań, Uip.dotyczących ikoIlJkretnychpostaci znanych tradycji żydowskiej jak anioł śmiJerciczy lewi:atan. Obok tych pytań. najprostszych zamieszcza Lew pytania obejmujące swym zakresem całe olbrzymie problemy badawcze, wymagające bliskich kontaktów z badaną ludnością, współuczestniczenia w obrzędach. Są to pytania w rodzaju "SmieTć, zwłoki, pogrz'eb", ,,0 uk}.cmach"i tym podobne. Takie ustawie13 raturą Porównaj: ludową, 1. Franko. Wojna żydowska -- Przyczynek do studiów "Wisła" t. 6, 1892, s. 263 - 278; ,jeszcze o WOJnie żydowskiej nad lite- ... Wlsla" t. 7, 1892, s. 8:2 - 87 .• 14 J. Radli/Iski, Apokryfy judaistycznO-Ch1"Ześcij071.skie. (Notatka wstępna do literaturyapokryficznej polskiej), "Wisła" t. 12, 1898, s. 1- 4(j, 438 - 466, 615 - 655: tamże, t. 15, 1901, G. 184 - 196, 303 - 316, 435 - 447; tamże, t. 16, 1902, s. 577 - 603, 733- 754; tamże, t. 17, 1903, s. 206 - 23'1. 15 Kwestionariusze opraco,w,ane przez Henrylka Lwa poprzedzaj,! też publikowane w Mitteilungen. Są one opracowane z większą dozą wiedzy metodologicznej należy więc przypus'Zczać, że auto,r opracowal je korzystając z wskazówek pol;kich ludoznawców. 16 "Izraelita" t. 32, 1897, nr 1. li "Wisla" t. 11, 1897, s. 558 - 561 �Problematyka żydowska w etnografii polskiej .,· 7 .), nie problematyJki badawczej, był,o zresztą zg.odne z ówczesną metodyką bada!l terenowych; dla czytelników "Wilsły" Ikwesticmari'U'szLwa spełniał jeszcze jedną dodatk'ową ważną I1olę, mianowicie zaznajamiał nieobeznanego badacza terenowego, z inną, nową dla niego problematyką· Szukając współpracowników dla czaslopisma, Karłowicz stara slię pozyskać dla "Wisły" aut,orów, którzy z racj.i swych osobistych związków z żydowską tradycją, mieliby łatwiejszy dostęp, zarówno do info.rmatorów, jak i istl1<:ejącychjuż zbiorów f,01klorystycznych. Wysiłki te zostają uwieńczone powodzeni'em, i zgodnie 'z panującą wówczas powszechnie w polskiej etnografii tendencją, pojawiają się na łamach "Wisły" przede wszystkim materiały folklerystyczne - tłumaczenia z hebrajskiego i jidysz. Do pieTwszych tego rodzaju prac, należy zaliczyć artyJkuł S. Adalb€rga pod tytułem Przysłowia żydowskie 18, w których autor omawia :~7.czegółowo, tłumaczy i uzupełnia wła.snymi materiałami, broszurc; :.1. Spectora wydaną ze zbiorów Ignacego Bernsteina; artykuł ten otv;iera całą serię publikacji materiałowych o treści przede wszystkim p;::femi'alogicznej. Poza tym drukuje "Wisła" tłumaczone na język pobki ludowe pieśni żydowskie i opowieści, ,oraz materiały dotyczące w'.erzeń odnośnie duszy człowieka, życia pozagr,obowego, śmierai, choroby, pielęgnacji dzieci itp. Materiały te za,wdzięcza "Wisła" prz,ede wszystkim Reginie Lilientalowej, która na łamach tegoż wła~nie czasopisma rozpoczyna swoją bogatą li płodną karierę naukową .". Zrozumienie przez red3kcjG "Wisły", a przede wszystkim przez jej naczelnego redaktora, ważności badań terrenowych .i publikowania materiałów dotyczących etnografi,i i folkloru żydowskiego, rozbudziły, aczkolwiek może w zbyt szczupłym g.ronie badaczy, zainteresowanie tymże tematem. W czasopiśmie pojawiają się szersze prace dotyczące Żydów, recenzje książek na tematy żydowski'e, dział "Poszukiwania ... " drukuje luźne przyczynki a'l1IkioetoJwe. Problematyką i'nteresującą uczonych tego okresu, publikowaną obficie w "Wiśle", była tematyka dotycząca związków folkloru z kulturą dawnej Polski, jej histonią, literaturą a także, a może nawet prz,ede wS'zystkim zwią7Jki pomiędzy polską tmdycyjną twórczością ludową a obcą 20. W ramach tejże pwblematyki porównawcz.ej, pojawiają się prace dotyczące wzajemnych zwiąZJków i \V1pływówpolSko-żydowskich w folkloJ"Z€. Prekursorem tego rodzaju prac był znów Jan KalfłJOwicz;,interesując się w S. Adalbcrg, Przyslowia żydowskie, "Wisła" t. 4, 1890, s. Hi - 186. R. Lilientalowa, Przesądy żydowskie, "Wisła" t. 12, 1898, s. 277 - 284; tamże, t. H, 1900, s. 318 - 322, 634 - 644. 20 Porównaj: H, Kapełuś, ,,"Visla" (1887 - 1906), [w:] Dzieje folklorystyki polskiej 1864 - 1918, Warszawa 1982, s. 291. 118 19 �74 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG młQdości zagadnieniem mitu ,i jego wędrówek, podjął i opracował na szerokim tle porównawczym wątek Zyda wiecznego tułacza 21. Pracę tę oparł na bardzo szerokim m'arteri,alepOlrów:nawczym,pr~ede wszystkim znanym w literaturze Ziachodnio-euDopejskioej,natomiast talk -obficie WykOTzystywany przez niego w innych pmcach materiał polski, został w tejże rozprawie niemalże nie uwzględni'QIIly22. Zainteresowania problemat~ką stosunków polsko-żydowskich i wzajemnych powiązań, uwidocznione są w "Wiśle" w dwóch 'różnych trendach badawczych. Przede wszystkim pojawiają się rozprawy na temat wspólnych wątków folklory:stycznych i ich roz'w'oju, co zresztą jest charakterystyczne nie tylk'o dla tego czasopisma, gdyż prace ,o tej'że tematyce są w owym ,okresie często spo'ty1kane23. P.onadto poruszona zostaje sprawa konieczności badal1 terenowych na temat wzajemnych powiązań, opinili jednego nar,odu o drugim, tworzenia się stereotypów kulturowych w obu grupach. Projekt ten nie wychodzi jednak ze środowiska polskich etnografów, mimo że wzajemne sto:sul1JkisąsiedZJkie,opmi-e o żydowsikich rzemie'Ślnikach, czy też wzmi!anki na temat l'odzin żydowskich zamieszkujących poszczególne wsie, ich stosunków sąsi,edzkich z ludno,ścią polską, pojawiia,ją się w poszczególnych 'oprącowa:niach monog,raficznych, Plan skone:entrowania zainteresowań badawczych na stosunkach polsko-żydowskich zapożycza red'akcja "Wisły" z rosyjskiego cza90pisma et'n'ograficznego "Etnograficzeskojeooozrenie", przedrukowując stamtąd kwestionariusz A. Weissenberga 24. W kwe9t,ionariuszu tym autor rozwija problematykę badawczą związaną z poglądami ludu rosyjskiego na postać Zyda, interesuje g{) stosunek ludu do obrzędów i zwyczajów żydowskich, zakres wiadomości na temat religii żydowskiej. Anonimowy autor, kryjący się pod pseudonimem S. C. przesyła ten artylkuł do redakcji, z pr;0',3bąo wydrukowanie i uzupełni,a go własnym komentarzem, podkreślając konieczność prowadzenia takich badań w Polsce, .i pogłębieniia pytań przez r,ozbudowanie zagadnień dotyczących stosunku szlachty do Zydów i odwrotnie. Niestety, był to już ostatni rocznik "Wisły", przed Jej krótkotrwałym wznowieniem w okresie międzywojennym - drukowany więc kwestionariusz, nie dostarczył zamierzonego plonu. Przedstawi'ona tutaj próba charakterystyki materiałów dotyczących zawartości tematyki związanej z tradycyjną kulturą żydowską w jednym 21 J. Karłowicz, Zyd wieczny tułacz Karłowicz, [w:}, - legenda średniowieczna, Warszawa 1873. 22 H. Kapełuś, Jan Dzieje folklorystyki Warszawa 198-2,s. 235 - 237. 23 Porównaj ożywioną dyskusję na temat "Hag.ady" _"Ludu" w tomach 4, 5, 8. 24 Ludoznawstwo żydowskie, "Wisła" t. 19, 1905, s. 471. polskiej 1864 - 1918, prowaodz'oną na lamach �Problematyka ;żydowska w etnografii 75 polskiej czasopiśmie, oczywiśde nie wyczerpuje ca~ości interesującego nas problemu ... Wisła" wybrana została przez mnie jako model czasopisma z dwóch zasadniczych przyczyn. Po pierwsze, była pierwszym czasopismem etnogrcliicznym w ogóle, które zainteresowało się tradycYJną kulturą polskich Żydó'.\.-i uznało konieczność jej badanrio.,Po drugile, jako czasopismo odgrywające czołową rolę w ,polskiej etnog;rafii, odzwierciedla "Wisła" zasadnicze tendencje badawcze i metody całej dyscypliny, Z;"·ozumieniedla pDoblE.lmatJ'lki żydowskriej spotykamy jednak i w drugim polskim czasopiśmie etmograbcznym, jakim był "Lud", I to czasopismo postulowało w swych' założeniach redakcyjnych ikonieczność zajęcia SdL problematyką żydowską, Znalazło to wyraz, w oświadczeniu ówcZbnego redaktora, Antoniego Kaliny, który na jednym z pierwszych posiedzen naukowych, nowo założonego Towarzyst\va Luc.::oznawczegooświadczył, że "postanowiano zająć się także etnologią żydowską" es. Znalazło to wyraL przede wszystkim w włączeniu problematyki żydowskiej w zEl!kres odczytów naukowych li popula'rno-naukowych organizowanych przez Towarzystwo Ludoznawcze el;,Odczyty te nie tyliko przyczyniły się do rozpowszechnienia żydowskiej tematyki, ale spowodowały napływ w szeregi Towal'zystwa nowych członków, wywodzących się z szeregów żydowskiej intEJgencji. Cni to stworzyli pierwszą, niewieliką niestety grupę, z{"jmującą zbieraniem i publik·owaniem żydowskich materiałówetnograficziljTl" Jednak nie zdołano zaintereSOiwać tematyką żydowską szerokiej rzeszy korespondentów i współpracowników czaiSlopi~ma,wywodzących się przede wszystkim z kręgów małomiasteczlwwej i wiejskiej inteligencji -- a więc ludzi, którym ta problematyka nie mogła być zupełnie obca, Wśród autorów, piszących do "Ludu" artykuły na tematy żydowskiej kultury tradycyj.nej spotykamy przede wszystkim autorów żydowskich, znanych z prac drukowanych w ,,\Viśle", względnie w innych czasopi,smach etnograficGllych, jak M, Allerhanda, R Lilienta1ową, B. W. SegeL Zapewne chcąc wzbogacić tematykę żydowską, r'edakcj.a inicjuje przedruki materiałów, które już raz ujrzały światło dzienne, Przykładem tej inicjatywy jest praca publikowana w IV tomi·e czasopisma "Materiały do etnografii Żydów polskich" "7, sygnowana "Ch.", która jest kompilacją mat,eriulów publikowanych w "Mitteilungen ful' der Gesellschaft £lir Judische Volkskunde", ,A spotJ'lkanych li Adalberga, oraz częściowo chyba zebra- ,," "Lud" "li t. -i. 1898, Miesięczne s. 346. zgromadzenie naukowe (Tow. Ludoznawczego), "Lud" t. 3, 1897, s. 19,;. c, "Lud" t. 4. 1898, s. 436 - 438. dużą rołę w ówczesnym okres~e i powiąz.ania pomiędzy pracamidruk'Owanymi tam i w innych czas'Opi:smach były bardzo częste. co Czas'Opis;no to odgrywało �76 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG nych w terenie, względll1ie uzysikanych z innych publikacji żródl()lwych. Jednak i ta akcja, zostaje po palru próbach zaniechana. Omawiając materiały etnograficzne dotyczące Żydów, drukowc",:e w języku polskim, nie można pominąć akcji podejmowanej przez ,,!z,ra€liLG". Jako czaS'opismo publicystyczno-literackie nie miała gazeta ta więbzych ambicji naukowych. MateI1iały mogące zainteresować obeC'nie etnografa. drukowała, chcąc przybliżyć rzeszy swych czytelników problema tyk(~dotyczącą żydowSlkiej kultury tradycyjnej w Po'lsce i na świecie. Interesujące nas publikacje podzielić można na dwie zasadn.icze grupy. Do pierwsz'ej zal1iczyćnależy artykuły dotyczące hist'QIfiiosiedlania się, sposobu życia, zwyczajów, struktury społecznej grup Żydów zamieszkujących odległe kraje OTaz k,ontynenty. Artykuły te miały zadziwić czytelnirkaodmiennością kultury poszczególnych gwp żydowSJkiej diaspory. Nie są to prace oryginalne - prz'ede wszystkim są to tłumaczenia lub streszczeni? prac ukazujących się na zachodzie Europy. Przedruki z pamlętlników, opisów podróży ludzi, którzy różnymi drog-ami trafili do społecznośc'i żydov.:Slkich żyjących w Indiach, na Kaukazie w Etiopii czy w górach Atlasu. Pnce te ni'e wnoszą nic nowego, stanowią dla nas przyczynki o chara:..;:terze historycznym, mówią o polityce redakcyjnej czasopisma. Do drugi'ej grupy zaliczyć należy materiały publikowane przede wszystkim z inicjatywy Henryka Lwa 20 li dotyczące polsk'ich Żydów. Licząc na zainteresowPJlie i współpracę czytelni'ków otwiera Lew na łamach "Izraelity" dz~ał zatytułowany "Teczka ludoz:nawcza" 30. Niestety, początkowym zamie-rzeniem redakcji było zebrall1liemateriałów do późniejszych QPraoowań, a nie publikacja nadesIanej kores.pondencji. Dlatego więc w pierwszych odcinkach "Teczki" czytamy kto przysłał odpowiedzi i na jaki temat, redaktor ustosunkowuje się do jako.ści nadesłanych materiałów, prosi o dokładniejsze podawanie dokumentacji, uczula respondentów na najczęściej powtarzające się błędy i :n1eścisł,ości.Tak więc, poza eW2lntualnyrn nazwiskiem, :inicjałami lub miejscem zami'eszkania korespondenta możemy jeszcze znaleźć tytuły nadesłall1ychopracowań, dowiedzieć się, które tematy cieszyły się większym zainteresowani'em czytelników, na które pytania kwestionariusza nadesłano odpO'WIiedzi,samych materiałów nie znajdujemy. Materiały te wykorzystuje Lew, ale chyba jedynie częśeo Dziennikarz ten, ja.;{ już zaznaczono w tekście po~iadał rozwinięte kO:ltakty zarówno z .kołami badającymi żydoWSlką kulturę tradycyjną w Niemczech, jak i z polskimi etnografami. Niewątpliwie jest to przyczyną, że kieroviana i zainicjowana przez niego akcja zbierania materiałów etnograficznych prowadzona była rzeczywiśc'ie na wysokim poziomie zawodowym. 30 Porównaj: "Izraelita" t. 32, 1897, nr 8 oraz następne roczniki tegoż czasopisma. �Problematyka żydowska w etnografii polskiej 77 ciowc, w ogłaszanych później niektórych swoich większych pracach 31. Niestety. zerwanie przez niego, po osiedleniu się w Paryżu ,k'ontaktów, zaró\vno z "Izraelitą", jak i innymi polskimi czasopismami etnograficznymi położyło kres tej tak interesująco 'Zapowiadającej się akcji. Niemniej ni,e pozo·stała ona zupełnie bez echa. Do najciekaw.szych kontynuatorów Henryka Lwa, należy na łamach "Izraelity" aut'or, tiWrywający się pod pseudunimEm Bar-Ami, w poszczególnych numerach, a zwłaszcza w roczniku 1902 publikuje on b-a'rdzo interesujące prace materiałowe, powołując się niejednokrotnie na materiały, nadesłane do redakcji w ramach akcji zapocząl,kowanej przez Henryka Lwa. Wydaje się jednak, że czerpie on i z innych źródeł, jak 'na przykład z prac publiJkowanych w polskich czasopisrnach etnograficznych oraz własnych badań terenowych 3~. Oprócz odpowiedzi na kwestionariusze i na apele pub1iJkowa:neprzez Lwa, które nadsyłane były zarówno do "Teczki ludoznawczej" jak i działu "Z ludoznaws1wa", który redagowl8ł Bar-Ami, napływają też do redakcji "Izraelity" prace, drukowane następnie jako samodzielne monografie oraz jako krótkie komunikaty. Są to najczęściej opisy konkretnych obrzędów 1'0clzinm'ch czy świątecznych wydarzeń, jakie miały miejsce w społeczeństwa<:n żydowskich zamiE<szkujących małe miesteczka 33, oraz teksty zawieraJące zbiory wierzeń, przepisów magicznych, legendy, podania, przysłowia. W kolejnych numerach czasopisma prowadzone są cykle zatytułow8!1E"Legendy i opowi'eści ludowe" 34, "Podania i wy'obraienia religijne u Zydów w życiu i literaturze" 35, czy też ,,0 lecznictwie i przesądach leczniczych ludu żydowskiego" al;. Poszczególni autorzy, publikują w tychże dział,ach bardzo różne materiały. Czasem są to teksty z·ebraue w terenie, CZl;stotłumaczenia z rozmaitych prac, najczęściej niE opatrzone żadnymi przepisami, czasem własne przemyślenia na tematy, w tytule publikacji \,,;yrażone. Oczywiście różny jest stopień wartośd. tychże materiałów obecnie; niemniej, mimo wielu usterek w zaokresie dokumentacji, materiały te ;:tanowią dziś źródła o których zapominać nie wolno. Poza "surowym· materiałem, "Izrae1ita" zami'eszcza też opraoowaiIlia dotycząoe Zy:J! Porównaj: H. Lew, Z ludoznawstwa żydowskiego - śmierć bowe ." Zyt/ów, "Izraelita" t. 34, 189!:!, nr 17 - 23; tegoż, Z wierzeń 2Udow.~kieyo, tamże, t. 31, 1896, nr 30 - 3I. i obrzędy pogrzei wyobrażeń ludu Bar-Ami, Z ludoznawstwa, "lzraelita" t. 37, 1902, nr 10 - 36. Jak na przykład opis wesela w Brzeźnicy, zawarty w artykule Z. Majerczyk. Vies";,, ~ydowskie w maŁym miasteczku, "Izraelita" t. 37, 1902, nr 50, czy też opis wizyty cadyka w małym miasteczku, zawarty w korespondencji pod tytułem "Koprzyw~.:ca·', ·'Izrael.ita·' t. 34, 1'899, nr 10. ~t..Izrae1i'ta" t. 34, 1899, nr 20 - 28. ~:.1amże, t. 30. 1895, nr 28 - -17. H :amżc. t. 31. 1896, nr 35 - 48. :1" "S �78 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG dów w małych miasteczkach, włącza się w dyskusje prowadzone na łamach polskich i zagranicznych czasopism ·etnograficznych, publikuje polemiki, świadczące o zaangażowaniu się współpracowników pIsma w probl~matykę związaną z badaniami etnograflicznymi. Przykładem mo'że być wnosząca wiele nowych tI'eści polemika pomiędzy H. Lwam a B. W. Segelem, na temat obrzędów i wierzeń związanych ze śmiercią i pogrzebem "'o Spełniła więc ta gazeta podwójne zadaniE': pubbkowała zarówno materiały, jak i większeopraoowania, które swą jakością niewi,ele lub wcale nie ustęDowały współczesnym publli1kacjom w cz'asopismach etnograficznych. oraz - ożywiła krąg żydowskiej inteligencji i wzbudzlła w niej zaintere.>owanie dla problematyki ludoznawczej. Równolegle z wydawnictwami ciągłymi ukazuje siC; w oma\\·:3:1~.·m przez nas okresie szereg monografii dotyczących poszczególnych mi'Ó'·j.';cow,ości, i opracowań temaitycznych. Niektóre z nich dotyczą wyłączni ..: kultury Żydów, większość oczywiście kultury chłopskiej; prace bad:c;,czc dotyczące Żydów stymulowane są przede wszysbkim pr'zez poszczególne komisje A'kademii Umiejętności. Należą do nich przede wszystkim opra0ow:mia B. W. Segala ~S. W pracach ogó1nych, temat)'1ką dotyczącą Ż::dów, zajmują się przede wszystkim autorzy monograHi poszczególnych miejscowości. Dając opis wsi czy miasteczka, najczęściej w sposób zwięzły jedynie poruszają problematykę badawczą związaną z żydowskimi mie->zkańcami ,opisywanej osady. W opraeowaniach tych spotykamy więc p:'zede wszystkim dane dotyczące historii - czasu osiedlenia się Żydów, materiały demograficzne, dotyczące li.ezby mieszkańców żydowskich. ich stn.lktury zawodow.ej; czasem krótki opis taTgu, na którym większość stanowili żydowscy handlarze i rz·emi1eślnicy,op.i:sy dQmów żydowS'kich, ich liczby. Uwagę autorów tych opracowań przyciągdo przede wszystkim to, CD mCJżna było zauważyć z zewnątrz. Dlatego też częste stosunkowo są opisy handlu, sposoby handlowania żydowskich przekupni, zaangażowanie się kobiet w ten proceder, przekonywanie, ewentualnych nabywców o zaletach sprzedawanego towaru. W praoach tych brak niemal zupełnie materiałów, które dotyczyłyby wewnętrznej struktury gmi'ny żydowskiej. zjawisk z zakresu żydowskiej kultury duchowej, czy też materialnej. Do wyjątków należy "Encyklopedia Staropolskfl" Z. Glogera, w której autor w poszczególnych hasłach jak "strój", "pożywienie", "arenda", "karn.ma", uwzględnia materiały dotyczące Żydów, ponadto %amieSZcz3 ilustracje żydowskiego muzykanta, kobiety w tradycyjnym nakryciu głowy. :~tóre tamże, t. 34, 1'899, nr 17. 2e. B. W. Segel, IHateriały do etnografli Zydów wschodnw-galicyjskich. ,Zbiór W:iadomo,ści do Antropologii Krajowej" t. 18, 1893. 39 R. Lilien:Łalowa, Dziecko żydowskie, "Materoialy Antropologiczno-Arc:-.-;..)logiczue i Etnograficzne" t. 7, 1904. 37 38 �Problematyka żydowska w etnografii polskiej 79 de dziś pozostają ważnymi żródłami np. dla badaczy tradycyjnego stroju żydowskiego. Opraeowania monograficzne nie zawSze ujęte są obiektywnie, szcze-gólnie w momentach opisywania stosunków polsk,o-żydowskich autorzy nie są wolni od przyjmowania i powta'rzania krążących tendencyjnych opinii i uogólnień. Bardzo często przestrzegają prz,ed niesolidnością, niestałością, skłonnością do oszustw żydowskich handlarzy czy rzemieślniJków. Dość powszechne są stwierdzenia, jak np. J. 5więtka, który pisząc, że prawdziwe korale do stroju kfalkowskliego kupowano najczęściej u żydow,skich handlarzy, podtk,reśla: "Trzeba bardzo uwaŻJać. by nie dostać fałszywych, i oonajmniej dwóch chłopów winno wybrać :się po taki zakup, bo. " jednego Zyd zawSze oszuka" 40. Do rzadkości należą opracowania tendencyjnie wrogie. Do tak/ich niewątpliwie zaliczyć ,nale~y art)"kuł M. Wysokińskiego, ,,0 żywieniu się ludności Międzya.'zecza"41, z którymi polemizuje Henryk Lew w "Izraelicie", oraz artykuł B. Koskowskiego, który w swym bardzo wyczerpującym li sZelroikoujętym artykule na temat żywienia się mieszkańców żydowskich i ich mieszka,ń w Łaszczewie, pisze: "Rasowa niechlujność potęguje ,okropność warunków sanitarnych, ... "Zydówki lenią się i nie umieją zamiatać" .~i temu podobne. T!egor,odzaju podejście do badanej ludności, choć może nie wyraża!Ile w tak skrajnych c;piniClch,nie dotyczyło w ówczesnym czasoopiśmiennictwie etnograficznym wyłącznie Żydówki. W wielu publikowanych wówczas pracach czytamy o "prymitywnej" kulturze czy też mentalności polskiego czy urkraińskiega chłopa, który niczego nie rozumie i nie można gooniczego nauczyć. Okres pierwszej wojny światowej stanowi dla nas znaną cezurę. Istotnym dla okresu poprzedzającego wojnę jest wejście żydowskiej problematyki etnograficznej w orbitę zainteresowań zarówno polskich, jak i żydowskich ludoznawców. W pr,acach publikowanych mo;ź)na zauważyć' przede wszystkim zaangażowanie społeczne i popularyzatorskie wśród autorów. Zaangażowanie społeczne inicjuje strona polska, mieści się ono w polskim programie społecZ1nymniektórych kół tego ok,I'esu. Badania nad kulturą Zydów mają dopomóc w rozwiązaniu skomplikowanej problematyki wzajemnych stosunków, a więc nie badanie tTladycji żydowskiej jako zjawiska kulturowego, ale załatwienie prloblemu społecznego było myślą wiodącą inicjalorów badań nad Żydami. Kierunek drugi, który można by nazwać popularyzatorskim, stawiał sobie za zadanie przede wszystkim za.poznani:epolskich i żydowskich etno'" J. Swiętek, Lud nadrabski, Kraków 1893, s. 62. •, "Zdrowie" t. 13, 1397. •~ B. Koskowski, O mieszkaniach i żywieniu się Żydów "Lud" t. 3, 1897, s. 319. małomiasteczkowych._ �80 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG grafów, oraz warstw inteligenckich z bogactwem i różnorodnością tradycyjnej żydowskiej kultury. Można było to osiągnąć przede wszystkim przez publikowanie tekstów folklorystycznych, podstawowych prz'episów religijnych, apokryfów judaistycznych .3. Prace te, oczywiście jedynie w ograniczonym stopniu posuwały naprzód badani'a nad etnografią Zydów, często brakowało im wytyczonego jasno planu badawczego, zaangażowania naukoweg~ poszcz'ególnych badaczy. W owym okresie, ważność ich polegała przede wszystkim na tym, że publikacje te spowodowały włączenie materiałów żydowskich do rozważań ogólnokulturowych: obecnie stanowią one dla badaczy żródla, których nie można pominąć. W okresie międzywojennym badania nad tradycyjną kulturą Zydów polskich prowadz.o:ne są nadal, ,alei na p~erwszy plan wysuwają się inicjatywy kręgów żydowskich, eo powoduje znaczny wzrost publikacji w języku źródła, a więc w jidysz. Wiele wydawanych wówczas prac przede wszystkim o charakterze materiałowym, zawdzięcza swój początek inicjatorskiej działalności N. Pryłutskiego 4\ który w pełni rozumiał i doceniał ważność materiałów etnograficznych dla badania całokształtu kultury narodowej. Jako centrum badań nad żydowskim folklorem i etnografią, wykrystaliz.owuje się z cZas€m Wilno. P'owstały tam Zyclowski Instytut Naukowy (YIVO) 45, poświęca wiele wysiłku organi'zując szer'oką :sieć respondentów, nadsyłających odpowiedzi na publikowane kwestionariusze, dotyczące przede wszystkim folkloru, ale też i innych zagadnierl związanych z żydowsiką' etnografią. Bogate, g'wmadwne systematycznie archiwum, miało stać się zaczątkiem naukowej dokumentacji tradycyjnej kultury żydowskiej. Kręgi osób 'zgromadzonych wokół YIVO nie nawliązywały, poza baTdzo nielieZinymi wyjątkami, bliższych kontaktów z etnograficznymi ośrodkami polskimi. Interesujące nas prace, wydawane w języku polskim, a poświęcone wyłącznie tematyce żydowskiej, to przede wszystkim opracowania R'eginy Lilientalowej oraz Gizy Franklowej. Lilientalowa, kontynuuje ro'zpoczęte już wcześniej badania, wychodzi jednak znacz.ni€lpaza pierwszy etap, w którym publikowała wyłącznie materiały terenowe, czy też zaczerpnięte z literatury, bez podania źródła ich pochodlienia. Tematyka badawcza, której poświęca się przede '" Op. cit. ,. Noah Pryłutski, 1892 - 1941, znany przywódca polityczny. Swe zainteresowanie i poparcie dla prac nad żydowskim folklorem demonstrował niezwykle czynnie, pomagając wielu autorom w wydaniu ich prac. '5 YIVO Zydowski Instytut Naukowy zaiożony w 1925 r. w Berlinie, z siedzib'l w Wilnie, Celem instytutu było pielęgnowanie żydowskiej kultury, języka jidysz ,prow-adzenie pracy wychowawczo-oświatowej wśród mówiących jidysz Zydów_ �Problematyka żydowska w etnografii 81 polskiej w::zyst;kim dotyczy wi,erzeń i obrzędów dOflocz:nychoraz rodzinnych 4ij. Interesuje ją odpowiedź na zadawane sobie pytanie, na ile wiadomości i nakazy religijne, zawad? przede wszystkim w Biblii, ale też i w pismach talmudycznych, znajdują kontynuację w współczesnej obrzędowości ~ v,,-i'E'rwniach tradycyjnej żydowski-ej spoh~czn,ości. Ważny jest dla niej problem istnienia przeżytku kulturowego, oraz wpływu kultur są.siednich na :'<ldycyjne wierzenia i współczesne zachowani€. Autorka z biegiem lc'l rozszerZi1 swój warsztat badawczy - sięga do źródeł pisanych, materiały terenowe poddaje krytyce, prace swe zaopatruje w bardzo dokładną dO(i{.Jment:1cjq. Pracuje ona naukowo 'Z pełnym zaparoiem - poświęca na ~o caly swój czas wolny, po pracy zarobk,owej, którą ni'est,ety, mimo dzialaj:-lc~;:i r.«liKowej. musiała ,k'ontynuować .\7. Jedyn<l, która swój los praoownika naukowego po,wiązała z katedrą unlwf':csytecką, byla Giza F'ranklowa 48. Zainteresowania jej obracały się przede wszystikim wokół tematów związanych z rzemiosłem i artystyczną : wórczością Żydów. Prace jej dotyC'zące żydowskiej wycinanki, stały si~' rewelacją, zarówno dla polskich, j'ak i ży,dowskich badaczy sztuki ludowej. Prowadząc i:nt-ensYW1l1epo'S"zuikiw.ania, zarówno w terenie, jak i \V pas::~Z(',.;:'·.lnych kolekcjach .muzealnych czy prywatnych gromadzi G. Fr'l{;~do\va boga ty o;:biór \vycinanek i opracowuje monografię tradycyjnej :~ydcw::l·l 'j '1/ycin:ł nki, interesując się 'ni,e tyLko jej formą, ale może przede wszysti,im jej Listoriq i funkcją jab! odgrywała w wspókzesnym życiu t;"adycyjnej 5połecz~1O~ci m:tłomiastecz;kowej 1'), Zainteresowania Gizy Franklowej zbieg,ały siq z rozwojem badań nad rzcniosłcm i t wórcz.oścą artystyczną polskiej wsi, jak też i zainteresowaniem, j'Cl'k,iezaczciy wz,budzać prz edmi'Ot y z zakresu żydowskiej twórczości wśród polskich muzeologów. W Muzeum Przemysłu i Rzemiosła Arty~tyczn2go \1 Y.rako\vie, tamże w Muzeum Etnograficznym, w Muzeum Wic1.kc~c;;:l\i!ll w Poz.naniu, pow.stają zaczątki kolekcji żydowskich zabytków etnograficznych. p.oszczególne zbiory, będące w posiadaniu osób prywatnych, czy teź instytucji żydowskich, wzbogacają swe zasoby i zosta.i:) opr:.~cow:ne. Do najważmiej-szych pozycji wydawanych w języku poll ':" R. Lilientalowa, Dziecko żydowskie, Kraków 1927, ,s. 97; Prace Komisj'i Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności t. 36, nr 3; tejże, Kult cial niebieskich u starożytnych Hebrajczyków 'i szczqtki tego kultu u współczesnego ludu żydo- Lwów-·Warszawa 1921, s. 15. Archiwum Nauk Antropologicznych t. l. nr 6; tejże. Kult wody u starożytnych Hebrajczyków i szczqtki tego kuLtl~ u współczesnego ludu żydowskiego, Warszawa-Lwów 1930, s. 13. Archiw,um Nauk Antropologicznych t. 3, nr 2. 17 G. Fn!llJklowa, Regina Ulientalowa" "Lud" t. 26, 1927, s, 1'19- 121. :8 J. Bt.:r~zta. Giza Frankel (1895 -1984), "Lud" t. 70, 1986, s. 396, lU G. Franklowa, Wycinanka żydowska w FoLsee, "Lud" t. 28, 1929, 5. 40 - 57. wskiego. j) Lud, t. LXXII �OLGA 82 MULKIEWICZ-GOLDBERG skim należy praca M. Goldsteina i K. Dresdnera 50 oparta na kolekc J l zydowskiej sztuki ludowej, zgromadzonej we Lwowie. Praca ta, dająca wiele opisów i fotografii poszczególnych zabytków, posiada dziś szczególną wartość. Jest jedyną dokumentacją olbrzymich zbiorów, które w większości zaginęły podczas ostatniej wojny. Tematyka żydo,wska z'Ostaje włącwna również do ogólnopolskich prac badawczych w zakresie problematyki społeczno-gospodarczej. Na szczególną uwagę wśród wydawnictw z tego ZakrE:1SU zasługuje monograficzne ('pracowanie żydowskiego osiedla rolniczego na Grodzleńszczyźr.ie, "Kolania Izaaka" 5\ Zgodnie z założeniami serii wydawniczej, autora intel'esuje przede wszystklim problematyika ekonomiczno-historyczna. Yładzie on główny nacisk na opis struktury agrarnej wsi, stosunków handlowych, położenia przyrodniczego. Niestety sprawy tradycyjnej kultury żydowskiej potraktowane są przez autom marginesowo, krótko bardzo porusza on takie zagadnienia jak strój, budownlctwo, pożywienie miejscowej ludności, maz zaopatruje książkę kilkoma zdjęciami mieszkańców. Również Tadeusz Seweryn publikując pracę na temat małomiasteczkowego centrum tkacko-k,rawieckiego w Brzezinach 5e, interesuje się przede wszystkim tematyką historyczno-społeczną; przekształceniem się małego ośrodka rZ2mieślniczego w szeroko~narne cant'rum krawieckJie oparte na systemie nakładczym. Również i ta praca, mimo że pisana przez zawodowego etnografa i badacza sztuki ludowej, nie zawiera treści dotyczących kultury tradycyjnej -- jelst jednak na pewno modelowym przykładem pracy ilustrującej zal'adność i prężność żydowskich kupców. Dla naszego tematu ważne są jednak nie tylko prace poświęcone wyłącznie Żydom, ale może przede wszystkim te prace, z zakresu polskiej etnografii, w których możemy znaleźć materiały Żydów dotyczące. Tu jednak oczekuje nas pewne rozcZJaTowania.Okazuje się bowiem, że właśnie w owym okresie, w okresie Tozwoju polskich badań etnog,mficznych tylko bardzo nieliczni etnografowie dostrzegali problematykę żydowską i poruszali ją w swoich pracach. Na szczególną uwagę zasługują tu prace Witolda Dynowskiego, wspomniHnego już wyżej Tadeusza Seweryna 53 i Henryka Biegeleisena 51. Dynowski i SeweI'yn pr,owadząc badania z zakresu sztuki ludowej musieli M. Goldsltein, K. Dresdner, Kultura i sztuka ludu żydowskiego na zŹ<'mioch Lwów 1935. 51 S. Sali t, Kolonia Izaaka wieś powiatu sokólskiego, Warszawa 1924. 52 T. Seweryn, Tkactwo i krawiectwo w Brzezinach, "Przemysł, Rzemiosło, Sztuka" t. 4, 1924, nr 3, s. 17 - 20. 53 T. Seweryn, Krakowskie klejnoty ludowe, Kraków 1935. 54 H. Biegeleisen, Wesele, Lwów 1928; tegoż, Lecznictwo ludu polskiego, Kraków 1929. Prace Komisji Etnograficznej PAU nr 12; tegoż, U kolebki, przed oltarzem, nad mogiłą, Lwów 1928. 50 polskich, �Problematyka żydowska w etnografii polskiej 83 natkn~lć E',iGna żydowskich rzemieślników i ich wyroby - to też w pracach ich znajdujemy liczne a nich wiadomości. Na szczególną uwagę zasługuje praca Dyno'Wskiego o chłopskioh kufrach malowanych 55. Autor nie tylko ,0pisuTe dokładnie produkcję i zdobi'eni.e taJkich ;kufrów, ale podaje bardzo szczególowe dan<; dotyczące żydowskich rzemieśLników zaj:nujących sic; tą wytwórczością, przytacza nazwiska, podaje miejsca zamieszkania poszczególnych żydowskich stolarzy. Niestety materiały Biegeleisena, jakkolwiek bardzo bogate, najczęściej podane są bez określenia źródeł, z których autor czerpał. Mieszają się \\o nich wiadomości zaczerpnic:te ze źródeł pisanych, talmudycznych oraz prawdopodobnie zebra1ne w terenie. Utrudnia to bardzo korzystanie z tychże prac. Do najciekawszych źródeł zawierających materiały do etnografii Żydów należą niewątpliwie pamiętnvki. One to dają szczegółowe opisy k9nkretnych sytuacji, najczęściej bardzo dokładnie umiejscowionych zarówno w czasie, jak i w przestrzeni. Niestety Jest ich stosunkowo niewiele. Do naj ciekawszych należą, wydane po raz pierwszy jeszcze przed pierwszą wojną światową, pamiętniki Jana Sł'omki SB. Książka ta jest bardzo interesującym i ważnym dokumentem ilustrującym nam różnor,odność wzajemnych kontaktów i powiązań pomiędzy ludnością chłopską i wiejskimi, wzglqdnie małomiasteczkowymi Żydami. Słomka wylicza i opisuje jak wiele różnorakich funkcji usługowych świadczyli Żydzi w stosunku do chłopów, jak wyglądały wzajemne powiązania, kontakty, zaufanie, ónimozje. Źródło to jest dla nas także ważnym dowodem ukazującym, il", przeciętny polski chłop wiedziało swoich żydowskich sąsiadach. Jak oceniał ich zasadnicze cechy charakterystyczne, jaka była jego opinia o żydowskich rzemieślnikach, handlarzach i karczmarzach, Oceniając pokrótce wydane w okresie międzywojennym opracowania dotyczące Żydów, ich tradycyjnej kultury, ,nie moina oprzeć się zdziwien:u, że je:Cl ieh tak niewiele. Przyczyny tego zajwiska na pewno szukać należy w ówczesnym klimacie społeczno-politycznym, jak też i w tym, że w okresie międzywojo!1nym· wyłaniała się już kadm żydowskich badaczy i pow"Ldy żydow~ikie instytuty nauk'owe zbierające materiały etnograficzne. Nie tłumaczy to jednak oałkowicio problemu, gdyż jak powszechnie wiadomo, prace pomijiające wkład ludności żydowskiej w tradycyjną kulturę polskiej wsi wiedzę o tej kulturze znacznie zubożały. Okro" pOWocjen!1Ymusi być traktoway w naszych 'rozważaniach zupełnie oddzielnie. Przede wszy.stkim tradycyjna żydowska społeeZllość 55 W. Dynowski, Barwne kufry chłopskie z okolic Wilno 1934. 56 J. SIomka, Pamiętniki właścianina, Kraków 1912.\ 6' Wi!eńs,zczyzny Polesia, �84 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG przestała istnieć, badanie t,ejże musiało więc być badaniem historycznym. Bezpośrednio po osŁatniej wojnie ukazują się jeszcze prace których au torzy. js:k np. Piotr Greniuk 57, oparli się na zgromadzonych przed wojną nct::<tk3ch z badań t~renowych. Wszystkie inne pra·cc opieraj4 siG na przekazJch m<:ljących charakter wspomni:eń a Żydach. Pamięć informatorów nie tylko przesłonięta jest wpływem czasu, ale również i to przede wszystkim tragedią wypadków wojennych, zagłady Żydów, cu na pewn0 ·wpływa na istotę pn:ekazu. Pierwszą akcje!, która miała na celu zebranie możliwych jeszcze do ocalenia przedmiotów z zaik.resu tradycyjnej sztuki żydowskiej i budownictwa. oraz przeprowadzenia dokumentacji na temat życiJa społeczności żydowskiej w okresie wojny, były prace Komisji H,istorycznej CE:'ntralnego Komitetu Żydów Polskich 58. Komisja ta opracowuje i ogłasza kwestionariusz, którego auborzy ;;;ainteresowani są w otrzymaniu odpowiedzi na pyt<1nia dotyczące wszelkich przejawów życia w warunkach wojny. Wachlarz p-orusza:nych problemów jest bardzo szeroki. Obejmuje zarówno pytania o teksty pieś:ni,opowiadań, przysłów powstałych w wojennych w8runkach, jak i opisy gier dziecinnych, zabaw z tego okresu, opisy życia w ukrye:iu, w bunkrach. Niestety jak dotychczas nie udało się autorce odkryć, czy nadesła-no j'akiekolwi'ekodpowiedzi na ten kwestiionariusz i jakie były losy tych mateniałów. Zabytkami z zakresu sztuki i rzemiosb artystycznego zajmuje się w tym okresie P,olskie Towarzystwo Ludoznawcze 5". IN akcję tą zaangażowała się Gi;.:a Frankluwa, planując systematyczne kompletowanie zbiorów, oraz zorganizowanie muzeum, pod auspicjami ŻydoWlskliego Instytutu Historycznego. Niecotety plany te nie wyszły poza stadium wstępnych rozmów i działań. Etnograficzny ośrodek w Toruniu pod kierownictwem Marii Znamierowsbej-Prliffel'owej, usiłuje zająć~ się ratowaniem resztek tradycyjneg,o budowni,ctwa żydowskiego. Ale i ta akcja jest krótkotrwała i n,ie przynosi rezult'atów 60. Widomym dowodem braku zabytków żydO'Wskich w polski-ch muz€ach ~tnograficznych, była zOliga:nizowana w 1960 Toku w Kra:kowie wystawa P. Greniuk, Druki ludowe na płótnie w poludniowej Lubelszczyźnie, ,.Pol,k<1 Ludo·wa" t. 2, 1·949, s. 268 - 285. 58 Instrukcja dla zbierania materiałów etnograficznych z ukresu okupacji niemieckiej, Łódź 1915. 50 "Przeprowadzono badania nad budownictwem, ceramiką rr żydowsk<j :;ztuką ludową" jak wynika z prOltokołu z XXII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, z 24 - 25 III 1945, "Lud" t. 37, 1946, E. 472. 10 O próbach ratowania drewnianej synagogi, oraz kontaktach z izraelskim ministerstwem kultury w tej s'pr.awie opowiadała ,autorce niniejszego opracowania profesor M. Priifferowa. Niestety korespondencja ta ugrzęzła w martwym punkcie z przyczyn natury biurokratycznej. 57 Sztuka �Problematyka żydowska w etnografii 85 polskiej sztuki ludowej mmieszkałych w Polsce mniejszości narodowych Gl. Dział po~v";GCO:1Y ŻyJom przedstawił siC; tam więcej :niż skromnie, reprezentowany przez niewielką bardzo ilość eksponatów raczej skr,omnie obrazujących bogactwo tejże sztuki. Sytuacja ta uległa części,owej poprawi,e, przez t"'awołanic do ży2iJ. muze'ów kultu'ry żydowskiej w Polsce, ale omawianie tychże kolekcji 11.'(' leży w ramach niniej.szej pra'cy. Czasopismem, któT2 zapoczątko'wało publiJkowanie materiałów etnograficznych dotyczących Żydów w ,okresie powojennym, była wZlnowi,ona w 1956 roku "Ziemia" B~. W pierwszych rocznikach tegoż pisma pojawiająsi<:; artykuły poświęcone tradycyjnej sztuce żydowskiej czy też rze-' mioslom przC'z Żydów uprawianym. Mają one charakter popularno-naukowy, zwracają uwagę czytelnika na problem tradycyjnej kultury Żydów, poszczególne zabytki żydowskiej architektury istniejące jeszcze w Polsce. Dokumentację tychże zabytków, przeprowadzoną jeszcze w okresie mit;dzywojennym w ramach prac Komisji Inwentaryzacji Zabytków 13 Sztuki w Polsce, wydają Maria i Kazimierz Piechotkowie , powiększając skromną ilość wydawnictw z kulturą żydowską związanych, ukazujących siq w tym okresie. W cC1h:j bogatej literaturze etnograficznej, ukazującej 51i<:;w okresie "CowOj0ll':ty:n znajdujemy j,edY'nie WZmiD.Tlkio żydowskich rzemieślnikach czy handlarzach okresu międzywojennego. Wiadomości te są nieliczne .~z ill<Jłymi jedynie wyjątkami m::do precyzyjne. Na uwagę zasługuje; tu dwa artykuły: Przemysława Burcharda B4, drukowane w ,organie Żydowskiego Instytutu Historycznego, a więc w organie zobowiązującym autora do preferowa-nia tematyki żydow~kiej, oraz prace R. Goduli B5. Burchard, opierając sil; n:1 badaniach przeprowadzonych wakresie powojennym przez Pracownię Badania Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN publikuje bogato udokumentowaną pracę na temat żydowskich rzemieślników m3.łomiasteczkowych działających przede wszystkim na terenie Polski środkowt'j i wschodni'ej. R. Godula pisząco meblarstwie w ok'olicach Kr?kowa przytacza liczne wiadomości na temat żydowskich handlarzy meblami ludol\vymi obsługujących rynk,i okolic Krakowa, oraz na temat 1 Hl M. Woler'Jska, Wystawa sztuki ludowej zamieszkałych w Polsce Białornsil1ów, Kraków 1960. riC Tylko picrw.,ze roczniki owego czasopis!Yla pośw;ęcaly nieco miejsca tematyce żydow~kiej, późr:iej,ze. po zmianie składu redakcji od tej polityki odstąpiły. 1;'1 M. K. PiechoItka, 13ożn:ce drewniane, Warszawa 1953. ,r·1 P. Burchard, Przyczynki do zag2clnienia żydowskich rzemiosł lnclou'ych LU dawnej Polsce, "Biuletyn Zydowskiego Instytutu Historycznego" t. 37, 1361. ~. 66 - 30. "~R. Godula, Lntiowe meblarstwo północno-krakowskie, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" t. 2, 1978, s. 103 - 124. Litwinów, Rosj2n, Słowaków, Ukraińców, Zydów, �OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG 86 tak zwanych "tandeciarzy" - stolarzy bez uprawnień rzemieślniczych, którzy albo sami zajmowali się masową produ:kcją tanich mebli, ,albo skupywali na poły wykończone, malowali je i rozwozili po okolicznych rynkach. Wzrost zainteresowań kulturą żydowską, jaki nasląpił w lalach 70-tych, Z2.owocował przede wszystkim pracami z zakr,esu sztuki. Do najbaTdziej interesujących dla etnografów należy zJahczyć badania 1. Rejduch-Samkowej 6<1 i M. Krajewsk1iej 67. Re'jduch-Samkowa pisl'je o żydowskim rzemiośle artystycznym, Krajewska zajmuje się dokumentacją fotograficzną zachowanych jeszcze cmentarzy żydowskich. SIedząc prace charakterze wspomnieniowym czy pamiętnilkarskim musimy przede wszystkim zainteresować się twórczością Franciszka Kotuli ,;~.Doświadczenie etnografa dopomogło mu na gko!I1centrowaniu się na dokładnym opisie, co w rezultacie powoduje, że prace Kotuli mają niewątpl,iwie wartość cennego dokumentu etnograficznego. Wieloki,erunkowość zainteresowait oraz znikoma pamięć autora dodają opublikowanym przez niego tekstom ważkości i potwierdzaj;:l ich przydatność jako źródła etnograficznego. Osobnym tematem nie dotyczącym beZipośredn~o żydowskiej kultury tradycyjnej, ale wyobrażenia Żyda w polsk,iej kulturze ludowej zajmują si(~ w ostatnich latach Alina Cala oraz autorka niniejszego opracowania. _-\. Cała interesuje się przede wszysbkim stosunkiem do Żyda jako do obcego, powstaniem mitów na tymże tle, sferami kontaktów między ludnością polską a żydowską. Niżej podpisana, w swyeh drukowanych w języku polskim pracach 70, l'jajmuje się postacią Żyda w obrzędowości weselnej oraz wycbrażeniem tegoż w współczesnej rzeźbie ludowej. ° IHi Oceniając przydatność objętych niniejszymiI'oz;ważaniami prac, jako źródeł dla współczesnego badaczra irrteresującego się tradycyjną kulturą polskich Żydów, należy zastanowić się nad ki~koma podstawowYffili problemami. L Rejduch-Samkowa, Elementy sztuki ludowej i nieprofesjonalnej w małojudaikach, "Lud" t. 61. 1977, s. 140 - 152. '" M. Krajewslka, MUczqce kamienie, War,szawa 1981. ,;S F. Kotula. lVliasteczlco na przykładzie Głogowa Małopolskiego i jego sąsiadów. Rz'eszów 1981; tegoż, Muzykant y, Warszawa 1'979. Należy równ~eż wspomnieć WJ tym miejscu o bardzo interesującej pracy o charakterze wspomnieniowym. A. Bień, Bóg wysoko, dom daleko, Warszawa 1981. ';9 A. Cała, Stosunek swój-obcy w kulturze ludowej, "Etnografia Polska" t. 26, 1982. :,. 103 - 125. 'o O. Goldberg-Mulktiewicz. Postać Zyda w polskiej rzeźbie ludowej, "Polska Sztuka Ludowa" R. 34, 1980, s. 218 - 2.2-5; tejże, "Obcy" w obrzędzie weselnym, "Literatura Ludowa" R. 12, 1978, s. 48 - 57. 56 polski.ch �Problematyka żydowska w etnografii polskiej 87 Kluczowym zagadnieni,em, na które należy odpowiedzieć jest oczywi;;cis pytanie, czego konkretni,e pnace te dotyczą. Tematyc~nie należy POdL1E+Ć je na dwie podstawowe grupy: te które dotyczą życia wewnętrznego społeczności żydow::1kiej,a więc j'ej struktury wewnętrznej, obrz~dów dorocznych, rodzinnych, wieTzeń, folkloru slownego, kultury mateóalnej, sztuki; oraz te, które odnoszą się do \Sfery stosun!ków i zachowan, jaka znajdowała się poza wewnętrznym życiem ,gminy żyd.owskiej, sianow'iła płaszczyzny kontaktów, czy mO:ŻJetylko sty;ku pomiędzy społecznością żydowską a otaczającą ją ludnością polską. Poza tym, zarówno w ;:Jracach wchodzących w zakres jednej, jak ,i drugiej grupy, mamy peWJe:lładunek wiadomości historyczmych, dotyczących przede wszystkim czaSl' osiedlania się Zydów w danym milasteczku czy wsi, (}roaznajważnieJszych wydarzeń z tymże osiedlani~m się związanych, jak też sporo wiadomości demograficznych. Często zaró\vno wiadomości historyczne, jak; dane cyfrowe stanowią przedruki z iJnnych opnaoowań, ale czasem są lE'Żrezu1tat'em poszukiwań archiwalnych, czy też badań ter,(2Innwych przeprowad"'onych przez autora pra1cy. Wartość omawi:anych artykułów jest oczywiście różna. Wśród prac dOlYUących życia wewnętrznego gminy żydowskiej największą wartość maJą te, które zostały napisane przez au!torów Zydów, a więc na podstawie obserwacji uczestniczącej, lub też samodzielnie zebranych materiałów terenowych, czy też jak na przy;kład w "Izrae~icie", na podstawie odpowiedzi nadesła:nych na wcześniej drukowane apele czy kwestiQllariuszc·, Słabą stroną tych pnac jast to, że często celem a'U'tocabyło przede wszy,,:akim spopularyzowamie żydow\Skiej kultury wśród nieżydowskkh czytElników i wówczas ujęte są bardzo płytko, zawieralją wriele uproszczeń lub tłumaczeń z takich źródeł jak Talmud 'czy midrasze. Brak odnies)cnia do źródła stanowi też cechę tych prac, którą współczesny etnogrilf musi wziąć pod uwagę. Największą trudność współczesnemu badaczov.i spraw,i wykorzystanie prac z wyżej wymienionej grupy, zawi,erających materiały dotyczące wierzeń, zabiegów magicznych or,az teksty folklorystyczne. Materiały te zawierają różnorakie wierzenia, wskazówki jak sit; zachować w poszczególnyoh wypadkach, ZJakazyi naka'zy magiczne. Publikowane są one chaotycznie, bez podania źródła, teksty folklorystyczne często publikowane w tłumaczeniach, z których trudno zOI"ientować się, czy tłumac'lowi chodziło o zachowanie treści, czy formy utworu. Mateniały dotyczące wewnętrznego życia społecZlnościżydowskiej zbiera'ne przez obserwatorów z zewnątrz, względnie przy pomocy inf'armatorów lrzecich, prz'ekazują najczęściej jedynie treść obrzędu, a lIlie jego formę, Oczywiście posiadają też pewną dozę niedokładności wyniikającej już to z lIliezrozumienila podstawowych pra,w i treści religii żydowskiej, już to z niewłaściwego interpretowania poszczególnych zachowań. �88 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG Druga grupa omawianych materiałów, to prace odnoszące się do :ych przejawów tradycyjnego życia żydowskiej społeczności, które stanowiły płaszczyznę sty,ku kultury żydowskiej z polską. Do prac tych zalliczamy przede wszystkim ro'zważania o charakterze teoretycznym na temat wspólnych wątków folklorystycznych, oraz s:z;ereg opmcowań, czy choćby tylko krótkich wzmi'anetk, na temat pracy żydowskich handlarzy; zarówno tych osiadłych, ha,ndlujących w sklepikach czy na jarmarkach, jak .i ty~h wędrownych, oraz na temat rzemieślniików i ich wyrobów wykonywanych na rynek zewnętrzny, dla ludnoGoinieżydowskiej. Ich wspólną i najczęściej powtarzającą się słabą stroną jest brak dokładności w przytClczaniu nazwisk żyd,owskich rzemieślników, czasem też miejscowości, z ~tórych poszczególni handlarze pochodzili. Chłopi najczęściej nie znali prawdziwych nazwisk Żydów, określali ich najczęściej imieniem, bardzo ,:zęsto przekręconym, spolszczonym w swoisty sposób. Często też określali poszczególnych handlarzy czy rzemi'eślników żydowskich przydomkiem, który charakteryzował cechy zewnętrzne noszącago tenże przydomek. lub określał jego zawód. Tak na przykład spotY1kamyokreśle:nia w rodzaju .,kolawy Jasek", czy też "Szaja-pachciarz". Obyczaj ten, być może wieś polS'ka przejęł<a z żydowskieg>o miastecZJka, gdzie często posługiwiano się takimi określeniami wobec sąsiadów. Prace, w których autorzy podają bezbłędnie żydowskie imiona i nazwiska należą w omawianym materiale do rzadkości. PrzedstaWiiając tę bardzo ogólną próbę oceny omawianego materiału, wydaje mi się koniecznym, poowięcenie paru słów pracom dotyczącym kultury materialnej i sztuki. Autorzy poszczególnych opracowań, dają opisy poszczególnych przedmiotów znalezionych w terenie, względnie wspierają się przykła0ami eksponatów muzealnych. Tych ostatn;ch prac jest bardzo niewiele, jak też niewi'ele za'bytków żydow~kich znaleźć można obecnie w polskich muzeach. W więks:wści zostały one zebnane poostat.niej wojnie i posiadają wszystkie braki tak tworzonych kolekcji. Przede wszystkim bralki w dokumentacji ·odnośnio prowenie.ncji przedmiotu, jego wykonawcy, miejsca wykonania czy też użytkownika. Oczywiście kolekcje te gromadzone 'są nieplanowo, w zależności od znalezi.sk. przeważają w nich przedmioty kultu. Bardziej inte'resująco prz.edstawia się sprawa przedmiotów wytwarzanych przez żydowskich rzemieślników dla nieżydowskiegoodbiorcy. Eksponatów takJich, wchodzących w zakres rzemi.osła a!r1ystycznego czy też przedmi'otów codziennego użytku, je.st w polskich kolekcj'ach muzealnych bardzo wiele. Niestety w przeważającej większości zgi·nęły one l)ezpowrotnie dla etnografa zajmująoego się pwbląmatyką żydowską. jako wytwór żydowskiego rzemieślnikla. Tylko bo'wiem w nielicznych wypadkach zostały tak skatalogowane i nawet wówczas dokumentacja najczę- �Problematyka żydowska w etnografii polskiej ściej pełna jest niedokładności, zresztą niezawionionych przez muzeolo-· gów. Powtarzają się PQlruszone powyżej problemy - przekręcone nazwiska, imiona tylko, itp. W większościi wypadków sytuacja wygląda jednak jeszcze mniej pomyślnie. Poszczególne eksponaty, na przykład meble ludowe kupowane do muzeów opatrzone są nazwiskami ich właścicieli od których zostały kupione, a więc od użytkowników, a nie wykonawców. Zarówno żydowscy, jak i polscy rzemieślnicy nie sygnowali swych wyrobów wi(;c też owo niedopatrzenie w dokumentacji jest stratą nie do odrobienia. Eksponowana na wystawie Muzeum Etnograficznego w Krakowie skrzynia ludowa autoryzowana przez stolarza żydowskiego, należydo bardzo rzadko spotykanych wyjątków. Dowodem całkowitego braku korelacji pomiędzy żydowskim wykonawcą a przedmiotem przez niego' zrobionym może być krakowska kolekcj.a klejnotów lud·owych. Wiadomo, że były one wykonywane zarówno przez polskich, jak i żydowskich jubilerów. Nazwiska rzemieślników podaje w swej pracy na ten temat Tadeusz Seweryn, jedna'k do zbiorów muzealnych 'zakupywano poszczegól-· nc j:rzcumioty od podkrakowsbch chłopów i ich na'Zwiska są jedynymi w dokumentacji poszczególnych zabyhków. Reasumując ninriejsze rozwa2Jania wydaje mi się godnym podkreślenia fakt, że zainteresowaniom polskich etnografów zawdzięcza etnografia ży_· dowska początki swego rozwoju, jeżeli idzie o materi'ał dotyczący polskich Żydów. Mimo nieścisłości, o których wyżej była mowa, mimo konieczności wyłuskiwania niefiaz bardzo znikomych wiadomości na temat Żydów z całości opracowań, omawiane prace mogą niewtąpliwie przysłużyć się do po::;zerzenia bazy, zezwalającej na opracowanie poszczególnych pro-· blemów dotyczących żydD\vskiej kultury tradycyjnej. Olga MI11kiewic::-GolcLberg JEWISH PIWBLEMS IN POLISH ETHNOGRAPHY. (summary) Polish writers initiated the ;ntere"t in Jewish culture in the various regions of Poland. Jan Kal'iowicz was the first Polish etnographer who understood the necessity to undertake research on traditio!lal Jewish culture, whereas Ale:ksander Świętochowski presented the first program of methodical research among Jewl',. aceomp:lnicci oy a questionnaire. in the columns of .Wisła' (the Vistula) magazine in 1890. 111 a later period, this periodical published question.naires and studies of' �'90 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG Henryk Lew, Samuel Adalberg and Regina Lilientalowa, authors associated with Jewish culture. The author of this paper describes some monographic studies, <lmong others those by R. Lilientalowa and B. W. Segel, having discussed Jewish culture problems in two specific journals - in ,Lud', an ethnographical magazine, and in "Izraelita'. a socio-literary periodical. In the year.s POlst World War I period research undertakings within Jewis'h communities, and by those associated with the Yiddish Scientific Institute (YIVO) established :in Vilnyus, tooik the lead in semitic research. The wG-rks 0.£ Regina LilientaIowa and Giza Franklowa deserve most attention among the author who write about Jewish culture in the Polish language. The names of M. Goldstein and K. Dresdner - the authors of the boo.k ,Kultura i sztuka ludu ży·d0wskiego na ziemia·ch polskich' (Culture and art of the Jews on the Polish terribo'ry') - are also worth mentioning. A lot of data concerning Jewish culture 'is found in memoirs and in studies on Polish folk art and crafts. The i,nterest in Jewish culture changed character after Wodd War II due to eradication of traditional Polish Jews society. The great majority of post-war research consists of reeallections and documentation of the saved remnants of Jewish 'culture. The interest in Jewish culture increased in the 1970's. Works appeared dealing with Polish-Jewish cultural interraction and the image of the Jew in Polish folkIoreat this time. Polish ethnographical literature constitutes a valuable s,ource for research on ;traditional Jewish culture, despite the gaps in descriptions of the Polish-Jewish cultural problems and inconsistencies found in semitic studies. �