https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d737a6893f01e0a7cbb583ae27f9d9da.pdf 1a22eca2793b41aa0d45432e768e1d5e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2894 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2698 Title A name given to the resource Hermeneutyka i życie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.27-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text T ekst Dariusza Czai Zycie, czyli nieprzejrzystość. Poza antropologię - kultury jest bardzo dobrze napisany, z charakterystyczną dla tego autora erudycją. Zapewne umyślnie zostały w nim wyostrzone niektóre stwierdzenia, ponieważ cel autora jest wyraź­ nie polemiczny. Szuka on miejsca dla swoich koncep­ cji antropologii wśród rozmywającego się zakresu dys­ cypliny, gdyż na jej tereny wchodzi wielu innych spe­ cjalistów nazywających się do tej pory filozofami, filo­ logami, filmoznawcami, historykami, kulturoznawcami, historykami idei lub jeszcze inaczej. W ciągu ostat­ nich lat interpretacja w kategoriach antropologicz­ nych stała się powszechnym dobrem humanistyki i przedstawiciele wymienionych dyscyplin czują się obecnie antropologami, a przekonanie takie mają nie tylko oni. Dobrze więc się stało, że Dariusz Czaja pró­ buje rozpętać burzę mózgów, po której na nowo okre­ śli się to, czym zajmuje się antropologia i jakie ma możliwości poznawcze, tym bardziej że w skali polskiej sam przyczynił się swoimi tekstami do wspomnianego stanu nieokreśloności antropologii. CZESŁAW ROBOTYCKI Hermeneutyka i życie na marginesie rozważań Dariusza Czai to toczyć już sporów, bo nie wniosą one wiele do aktów poznania. Nie wyjdziemy bowiem dalej niż poza stwier­ dzenie, że życie przejawia się w fenomenach, a opis i po­ znanie mają charakter symbolizujący, metatekstowy, pojęciowy, metaforyzujący. Dodać jeszcze można, że kwestie statusu pojęć są pytaniami filozoficznymi. Przesłanie jego tekstu, które brzmi: „wracajmy do ży­ cia, omijając nic już nie znaczącą opisową hipostazę kategorię «kultura». Antropologia powinna opisywać ludzką kondycję w całej jej złożoności", jest zaprosze­ niem do dyskusji. Oto kilka moich uwag dotyczących wybranych problemów przedstawionych przez Dariusza Czaję. 2. Hermeneutyka jako rozpoznanie rzeczywistości 2.1. Hermeneutyka nie ma wyłączności na inter­ pretowanie świata i życia. Całe jego obszary (poznawa­ ne empirycznie) nie poddają się interpretacji hermeneutycznej, dopiero sądy o tych fragmentach rzeczywi­ stości mogą być odczytywane na tenże sposób. 2.2. Hermeneutyka zjada własny ogon, gdy apeluje o rzeczywistość życia w rozpoznaniu antropologicznym, a dla ilustracji i realizacji tychże postulatów posługuje się literaturą lub filmową fikcją. Gdzież więc to życie. 2.3. Hermeneutyka jako sposób na życie jest sposo­ bem na niedostrzeganie życia w jego aspektach interak­ cyjnych (zbiorowych). Interpretacje hermeneutyczne, odnosząc do coraz dalszych skojarzeń, są komentarzami do rzeczywistości. Apel o dostrzeganie tajemnicy życia, o co upomina się Dariusz Czaja, jest, jak wiemy, elemen­ tem myślenia hermeneutycznego, ale trzeba też przy­ znać, że waga takiego apelu wzrasta, gdy spojrzymy na to z filozoficznej (metafizycznej) perspektywy. Nadaje to bowiem pytaniom antropologicznym głębi, jakiej nie mają pytania stawiane przez antropologów innych opcji. Z tych powodów hermeneuci pozostają dla mnie autora­ mi błyskotliwych tekstów dobrze przyjmowanych w róż­ nych środowiskach, jednak osobiście podejrzewam ich o rodzaj etycznego szalbierstwa związanego z ich wypo­ wiedziami utrzymanymi zawsze w wysokich rejestrach. 1. Zycie 1.1. Gdy Dariusz Czaja odwołując się do W. D i l thaya, proponuje nam zastosowane w opisie antropolo­ gicznym tegoż autora rozumienie życia, to warto zwró­ cić uwagę, że Dilthay podkreśla też fakt, że „eksplikacja ludzkiej istoty następuje w dziejach", powiadając dalej, że „dzięki świadomości historycznej osiąga czło­ wiek suwerenność w wydobywaniu z każdego przeżycia jego treści w pełnym oddawaniu się mu, bez jakichkol­ wiek uprzedzeń, tak jak gdyby nie było żadnego syste­ mu wiary czy filozofii, który mógłby go krępować. Zycie uwalnia się od poznawania za pomocą pojęć" (Rozu­ mienie i życie [w:] Wokół rozumienia, wyb. G. Sowiński, Kraków 1993, s. 61). Ale w innym miejscu pisze Dil­ thay o życiu, że jest to „interakcyjny układ istniejący między nami i naszym środowiskiem" (s. 62, tamże) Dochodzimy więc, mimo wszystko, do kategorii opiso­ wej (zdefiniowanej w sposób projektujący), a to prowa­ dzi do pułapki, której chce uniknąć Czaja, gdy rozpo­ czyna tekst od stwierdzeń odbierających moc heury­ styczną kategorii „kultura", ponieważ jest to, jego zda­ niem, hipostaza. 3. Degradujący charakter opisu kulturowego 1.2. Co więc różni kategorie opisowe (bo jednak są to kategorie) „kultura" i „życie". „Kultura" jest intersubiektywna, życie" - indywidualizujące, ale obie samego życia nie dotykają. Pytanie o to, co opisują wymienione kategorie, co jest ich istotą, to kwestia, o którą nie war- 3.1. Przekonanie, że poprzez opis antropologiczny dokonuje się redukcji osoby ludzkiej i jej tajemnicy, nie jest niczym nowym. Znamy to z wielu krytyk. Towarzy­ szyły one niejednej refleksji o człowieku ukształtowa27 �POLEMIKI nym kulturowo. Oskarżane były o to: strukturalizm, nurty semiotyczne, szkoły konfliktu społecznego i inne. Mimo to, wnoszą one niejedno do wiedzy o człowieku. 3.2. Przyjąć jednak trzeba, że „mowa" o życiu wyma­ ga kategorii i schematów. Co ważniejsze, należą one do „życia" jako jego nieodłączny składnik, tkwią one w sa­ mej istocie życia („życie w jego własnej istocie rozumie­ my dzięki kategoriom, które są obce poznaniu przyrod­ niczemu. Także i w tym przypadku zasadnicze znacze­ nie ma okoliczność, iż tych kategorii do życia nie stosu­ jemy a prori jako jakiegoś obcego mu elementu, lecz że tkwią one w samej istocie życia - Dilthay, tamże, s, 76). zu...), lub odnieść do innych dokonań poetyckich (by pozostać na tym samym poziomie możliwości - zobacz Wojciecha Bellona - balladę o „Czesku Piekarzu"). Do każdej z wersji kulturowego przetworzenia wspomnia­ nego faktu Dariusz Czaja potrafi przyłożyć miarkę me­ tafizyczną, bo jest człowiekiem i antropologiem subtel­ nym i inteligentnym. Stąd też jego apel o rozumienie jest postulatem etycznym i, jak rozumiem, o taki nowy wymiar antropologii się upomina. O antropologię z wiedzą filozoficzną, ale nie o filozofię. 5. Antropologia czy literatura 3.3. Jurij Łotman podtrzymywał swoje przekonania o semiotycznych mechanizmach kultury. Widać to w pracach, których przedmiotem jest historia. Tezy o stałym przekładzie kulturowym pozostają użyteczne przy analizie dziejów. Historia (kultura) dla Łotmana, to wielowątkowa i wielopoziomowa przestrzeń wymia­ ny dyskursów. 4.1. Nawiązując do Łotmana przypominam, że sztu­ ka to jeden z metajęzyków opisu kulturowego równo­ prawny innym, co silnie podkreśla tenże autor. O sztu­ ce jako rodzaju prawdy można mówić, gdy się o niej wie tyle, co prof. Juszczak (o jej ontologii, mocy odkry­ wania prawdy i tajemnicy istnienia). Ale wróćmy do życia (również tak, jak je rozumiał Dilthay) - ciekawe, co tym wszystkim wie pijany student lub absolwent ASP (nawet zakładając, że stan, którym go scharakte­ ryzowałem, jest wehikułem duchowych podróży). 5.1. Przykłady antropologii opisującej życie znajdu­ je Dariusz Czaja w literaturze. Tu odkrył życiową ma­ terię, tyle że właśnie, cokolwiek by o niej powiedzieć, jest ona literacko przetworzona. Do jego pomysłów dodam własny: kultura jako strumień świadomości. Moją ulubioną kiedyś lekturę Jamesa Joyce'a, Ulisses. Kultura trwa w nas jako nieustanny tok myśli, skoja­ rzeń, nawrotów do rzeczy, które już były, skłania do odbiegania w bok od rzeczywistości, wracania do głównego wątku działania, do kreowania własnego świata z kawałków, a mimo, w wymiarze ogólniejszym, toczy się wszystko stałym równym trybem. Jeżeli tak odczyta się Joyce'a, jeżeli tak rozumie się kulturę, to również w antropologii nie szuka się od razu porządku świata, wie się, że w tym, wydawałoby się, porządku ludzkich interakcji zjawiska ahistoryczne, niefunkcjo­ nalne, często niezrozumiałe długo trwają, inne nato­ miast łatwo zmieniają się. Jeszcze inne po latach zno­ wu pojawiają się w porządku kultury. 4.2. Kwestia wyczerpania heurystycznej mocy kate­ gorii „kultura" skłania do zastanowienia się, jak opisać mistyczne i egzystencjalne aspekty życia. Tu mam po­ dobne wątpliwości jak Dariusz Czaja, ale czy sztuka do tego wystarcza, tego nie jestem pewny. 4.3. Nawiązując do punktu 4.2., historię Henryka Kwiatka przez Marcina Swietlickiego opowiedzianą ję­ zykiem poezji, a zinterpretowaną przez Czaję w katego­ riach metafizycznych, można przełożyć na język antro­ pologii (zobacz np. rozważania Czarnowskiego, Tokarskiej-Bakir), na język folkloru (... mówił dziad do obra­ Dla mnie, by porównać się z Dariuszem Czają, Ulisses, jako narracja literacka, pozostaje analogią i prze­ tworzeniem dyskursu kulturowego, i tylko tyle. Nie uważam, że należy ją wprowadzać w miejsce dyskursu antropologicznego. 5.2. Postulat Dariusza Czai, by ogląd antropologicz­ ny przyjął skrajnie zindywidualizowaną postać, rodzi pytanie zasadnicze - czym będzie się on różnił od lite­ ratury? I na tym pytaniu kończę moją wypowiedź, do której skłonił mnie nie byle jaki tekst mojego kolegi z pracy. 4. Sztuka i prawda życia 28 �