https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af8a8fd8038424a0d20e9ecb346add94.pdf fc6b133934fc5509f65b7343b390fbcd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2286 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2121 Title A name given to the resource Symbolika domu w tradycji ludowej (cz.1) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3, s.48-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Danuta; Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Danuta Benedyktowicz Zbigniew Benedyktowicz S Y M B O L I K A D O M U W T R A D Y C J I L U D O W E J (Cz. I)* N i e j e d n o k r o t n i e z w r a c a n o u w a g ę na związek j a k i kryje się Zatrzymajmy się jeszcze nad t y m obrazem " D o m u - K s i ę g i " w ź r ó d ł o s ł o w i e " d o m " z " t w o r z e n i e m " , na związek p o m i ę d z y z a w a r t y m w prozie N o w a k a . O t o opis t e g o o s o b l i w e g o d o m u , tak b u d o w a n i e m i t w o r z e n i e m , czy jak w s t u d i u m M a r t i n a H e i d e g ­ jak ukazał się o n p o o d s ł o n i ę c i u o k i e n z a m k n i ę t y c h szczelnie, 1 gera - " b u d o w a n i e m - mieszkaniem - m y ś l e n i e m " . M a c i e j Ciało, n a w i ą z u j ą c d o rozważań Heideggera, w s w o i m eseju • "chronić wzrastanie", Budować p r z y p o m i n a o t y m z w i ą z k u raz jeszcze " S ł o w o ' d o m ' w i ą ż e się z dem: c z ł o n e m , który w oznaczał ' b u d o w a n i e ' , ' t w o r z e n i e ' , jak w wyrazie Rdzeń t e n jest o b e c n y także w ł a c i ń s k i m domus "Rzeczywiście w izbie p a c h n i a ł o , jak w bibliotece pełnej starych, z j e d z o n y c h przez k o r n i k i d r e w n i a n y c h p ó ł e k , na którym sanskrycie leżą u p c h a n e c i a s n o b u t w i e j ą c e książki. D o p i e r o g d y staruszek 'demiurg'. zdarł derki i rozwarł o k n a na oścież, p o j a ś n i a ł o w izbie o d białego i greckim Ten ma d o m k t o g o z b u d o w a ł , czy dał z b u d o w a ć " . " a b y pisma ś w i a t ł o nie w y j a d ł o " . domos. 2 d n i a , z a p a c h n i a ł o p o w i e t r z e m p r z e s y c o n y m ż y w i c ą ściekającą po s o s n a c h p o b l i s k i e g o lasu. W ó w c z a s przed naszymi oczami zami­ Jeszcze bardziej d o c e n t r u m o w e g o z w i ą z k u p o m i ę d z y d o m e m g o t a ł y niemal złote m o d r z e w i o w e ściany zapisane o d p o d ł o g i do i t w ó r c z o ś c i ą , d o m e m i obrazem ś w i a t a p r o w a d z i nas m o t y w p o w a ł r ó w n y m , w y c i ą g n i ę t y m p o d sznurek p i s m e m . Pobiegliśmy " D o m u , k t ó r y jest zapisaną k s i ę g ą " , jaki o d n a j d u j e m y w prozie d o t y c h ścian, p r ó b u j ą c na w y p r z ó d k i czytać p o c z y n i o n e na nich Tadeusza N o w a k a , przedstawiciela n u r t u c h ł o p s k i e g o w naszej zapiski. 3 literaturze w s p ó ł c z e s n e j . W s w e j książce Dwunastu , którą by - Poczekajcie, gołąbeczki moje. Pismo nie sokół, nie uleci n a z w a ć w r ę c z m o ż n a l u d o w y m , c h ł o p s k i m a p o k r y f e m , umieszcza pierzaście. Zacznijmy, jak się patrzy, o d t y t u ł u , o d o n ó w z n a m i e n n y n i e z w y k ł y obraz " D o m u - K s i ę g i " , t w o r z o n e j , pierwszej. J a k każda księga p r a w d z i w a , zrodzona z rozsądku, b u d o w a n e j i zapisanej "przez Józefa O d l u d k i e m z w a n e g o " . Ó w z w i e l o l e t n i e g o p o m y ś l u n k u , r ó w n i e ż moja ma s w ó j początek. z n a m i e n n y obraz t w ó r c y l u d o w e g o , c h ł o p a s p i s u j ą c e g o stronicy swą Przeto nie Iza czytać jej na w y i m k i , byle jak i byle gdzie, szukając księgę na ś c i a n a c h d o m u , d o k t ó r e g o p o d e j m u j ą p i e l g r z y m k ę scen uciesznych, p o b u d z a j ą c y c h o d ś m i e c h u , scen s w a w o l n y c h tytułowi bohaterowie czy też g o r ą c y c h o d p o c a ł u n k ó w , o d w e s t c h n i e ń rozlicznych. Jak Dwunastu. " W o w y m czasie d o w i e d z i e l i ś m y się, że w e w s i śródleśnej żyje każda księga stateczna, r ó w n i e ż m o j a w s p a r t a jest na d ę b o w y c h starzec, k t ó r y z d a w i e n d a w n a spisuje s w ó j p a m i ę t n i k . A l e nie w ę g ł a c h , na takichże przyciesiach. M a ona ścianę frontową spisuje g o w k r a t k o w a n y m zeszycie, jak nasza N i e w i d k a , ani i ścianę p ó ł n o c n ą z bali g r u b y c h , c i o s a n y c h c i e r p l i w i e toporkiem, w g r u b y m b r u l i o n i e czy też na b r z o z o w e j korze pociętej na w y g ł a d z o n y c h m o z o l n i e o ś n i k i e m . M a też przepierzeniowe ścia­ arkusiki w i e l k o ś c i d ł o n i , oczyszczonej z szarych w ł ó k i e n , z zaro- nki z lichszego d r z e w a z r o b i o n e . Są w niej też przybudówki p i a ł y c h oczek. O w ą księgą s p i s y w a n ą przez starca ze śródleśnej mniejsze i w i ę k s z e , szopy i stryszki, p i w n i c z k i zatęchłe, wykusze w s i miał być okazały kmiecy d o m z b u d o w a n y z o c i o s a n y c h i d y m n i k i , w k t ó r y c h zapisane zostało t o , c z e g o n a w e t moje oko t o p o r e m i w y s t r u g a n y c h d o o s t a t n i e g o sęczka m o d r z e w i o w y c h nie c h c i a ł o b y p o raz w t ó r y oglądać. b i e r w i o n . W y b r a l i ś m y się d o n i e g o w l i p c o w ą niedzielę (...) - M ó w i ą c t o w s z y s t k o d o p r o w a d z i ł nas staruszek d o drzwi O j c o w i e nasi p o w i a d a l i , że piszecie księgę w i e l k ą , jakiej n i k t i w y c i ą g n i ę t ą d ł o n i ą wskazał na o d r z w i a . D o p i e r o teraz zauważy­ jeszcze nie w i d z i a ł . M ó w i l i n a m , że cały w a s z d o m zapisany jest liśmy, że ciągną się nad n i m i z d o b i o n e roślinne litery układające m ą d r o ś c i a m i r o z l i c z n y m i , g a d k a m i zbieranymi z całej o k o l i c y , się w spory napis: ' C z e g o nie zapisał król i pan ze d w o r u , biskup uciesznymi d y k t e r y j k a m i , ś p i e w k a m i . i p l e b a n , zapisze ręka zdjęta z p ł u g a ' . - Księga, jak księga. Różnie rzecz całą n a z w a ć m o ż n a . W e d l e P o d t y m napisem, jeszcze w i ę k s z y m i literami, malowanymi m n i e każdy c h ł o p s k i d o m p r z y p o m i n a księgę. Tyle j e n o , że nie n a j w i d o c z n i e j pędzelkiem, z d o b i o n y m i t y m razem ptasio, ciągnął zapisaną literą, s ł o w e m w y r a ź n y m , a p i s m e m k o r n i k ó w , p a j ą k ó w , się t y t u ł księgi: Ż Y W O T A C H Ł O P S K I E G O D O L E I NIEDOLE zwierząt d o m o w y c h , p t a k ó w gnieżdżących się w strzesze, pis­ - spisane przez Józefa O d l u d k i e m z w a n e g o , w c h w i l a c h wolnych m e m naszych rąk d o t y k a j ą c y c h p r z e d m i o t ó w , źrenicami naszymi o d pracy, k u nauce i przestrodze j a k o też g w o l i zabawienia tych w i d z ą c y m i nie t y l k o c h l e b r o z k r o j o n y na stole, ale i duszę t e g o w s z y s t k i c h , którzy o w ą księgę czytać z e c h c ą ' . " chleba. T o p o m y ś l a ł e m sobie, k u p u j ą c o n g i ś książki rozliczne D o t e g o obrazu " D o m u - K s i ę g i " i m o t y w u p o w r ó c i m y jeszcze u kramarzy, u Ż y d ó w z o k o l i c z n y c h miasteczek, że ja też napiszę w s t o s o w n y m miejscu naszej analizy. P r z y w o ł a l i ś m y g o t u zaraz s w o j ą księgę. A l e nie na papierze, który w y j a d a słońce, który na w s t ę p i e , by z a s y g n a l i z o w a ć i pokazać jak ó w związek pomię­ b u t w i e j e i kruszy się w palcach, j e n o na d r z e w i e t w a r d y m jak dzy b u d o w a n i e m i t w o r z e n i e m , d o m e m i t w ó r c z o ś c i ą pojawia sił żelazo h a r t o w a n y m w glinie. I tak m o j e d u m a n i e p o n o c a c h nad w trzech r ó ż n y c h refleksjach, w r o z w a ż a n i a c h filozofa, poety- księgą przybrało kształt d o m u . B o w i e m księga p r a w d z i w a , d o -architekta, prozie pisarza. Pod t y m w z g l ę d e m , dysponując* której się w r a c a , przy której się o d p o c z y w a , nad którą się rozmyśla o g r o m n y m materiałem ź r ó d ł o w y m prace e t n o g r a f i c z n e pozostają, nie t y l k o o pietruszce, jest jak d o m ludzki, w k t ó r y m się mieszka d a l e k o w tyle. W większości prac e t n o g r a f i c z n y c h tak starszych, codziennie." jak i w s p ó ł c z e s n y c h , w syntezach, p o d r ę c z n i k a c h , monografiach r e g i o n a l n y c h i p r z e d m i o t o w y c h , g d y m o w a o d o m u t o pojaw* * Są t o f r a g m e n t y p r z y g o t o w a n e j d o d r u k u książki Dom w kul­ turze ludowej. W skład t e g o o p r a c o w a n i a w e s z ł y p r z e r e d a g o w a ­ ne części pracy magisterskiej D a n u t y B e n e d y k t o w i c z Doświad­ czenia domu i bezdomności w kulturze ludowej i twórczości artystycznej napisanej p o d k i e r u n k i e m D o c . dr hab. A n n y Z a m b r z y c k i e j - K u n a c h o w i c z , oraz prac Z. B e n e d y k t o w i c z a d o t y c z ą ­ c y c h m o t y w u d o m u w e w s p ó ł c z e s n e j kulturze artystycznej (por. Przestrzenie pamięci w : Film i kontekst, Ossolineum 1 9 8 9 ) . W d r u g i e j części t e g o o p r a c o w a n i a , które ukaże się w n a s t ę p n y m zeszycie " P o l s k i e j Sztuki L u d o w e j " o m a w i a n e będą kolejne w ą t k i s y m b o l i c z n e j struktury d o m u ( d o m - d r z e w o , d r z e w o życia; dom-człowiek, dom-antropokosmos, dom-rodzina, dom-uczta, d o m siedziba dusz zmarłych, d o m - g r ó b , d o m - p r z e s t r z e ń d e m o n i ­ czna). 48 się o n n i e o d m i e n n i e w dziale o m a w i a j ą c y m t z w . k u l t u r ę m a t e r s ' ną ( b u d o w n i c t w o , architekturę, o s a d n i c t w o , gospodarkę itd.)O d czasu pamiętnej k w e r e n d y Poszukiwań, ogłoszonej Р в в J a n a Karłowicza na temat Chaty i p r o w a d z o n e j w niemal w s z y ł * 4 kich rocznikach " W i s ł y " , d o m rozpatrywany był w e t n o g r a f i c z n y c h przede w s z y s t k i m j a k o element kultury P r a c mater *^ C nej. M i m o f u n d a m e n t a l n y c h na naszym g r u n c i e i prekursorskW względem współczesnej refleksji a n t r o p o l o g i c z n e j prac J*f£ 5 S t a n i s ł a w a Bystronia i Stefana C z a r n o w s k i e g o o s y m b o l i c z n a w a r t o ś c i o w a n i u przestrzeni i p o d e j m u j ą c y c h tę p r o b l e m a t y * 6 k i l k u prac n o w s z y c h , brak jest nadal jakiejś syntetycznej P**" �na temat s y m b o l i k i d o m u . Stało się j u ż p r a w i e regułą, że materiał prac, stawiając w c e n t r u m s w e j u w a g i niezależne o d a b s t r a k c y j ­ dotyczący wierzeń, zwyczajów, obrzędów związanych z d o m e m , nych uogólnień naukowych sposoby magiczno-symbolicznego i wartościowania wartościowania przestrzeni domu przestrzeni percepcji, odczuwania przez c z ł o w i e k a , o d w o ł u j ą się których częstokroć d o b a d a ń p r o w a d z o n y c h przez e t n o g r a f i ę , e t n o l o g i ę , o m a w i a się szczegóły architektury, t y p y k o n s t r u k c j i , r o z w i ą z a ń antropologię kultury. Gdy m ó w i ą o współczesnym d o ś w i a d ­ umieszcza się na k o ń c u zasadniczych r o z w a ż a ń , w t e c h n i c z n y c h , r o z p l a n o w a n i a w n ę t r z a i ich f u n k c j i . Materiał t e n , czeniu " m i t y c z n e j przestrzeni" i o " m i t y c z n y m m i e j s c u " , w t y m ujęty częstokroć w s p o s ó b z d a w k o w y i p o w i e r z c h o w n y , o g r a n i ­ także o d o m u j a k o przestrzeni m i t y c z n e j , d o c h o d z ą d o t y c h czający się z w y k l e d o k i l k u i n f o r m a c j i na temat m a g i i ciesielskiej, s a m y c h konstatacji a r t y k u ł o w a n y c h już w c z e ś n i e j przez a n t ­ obrzędu zakładzin, r o z m a i t y c h w i e r z e ń d o t y c z ą c y c h d o m u , jest r o p o l o g i ę k u l t u r y . Z w r a c a j ą u w a g ę na t o , że: " M o ż e najbardziej jedynie p e w n e g o rodzaju d o d a t k i e m , aneksem, s p e ł n i a j ą c y m uderzającą cechą s p o s o b u , w jaki c z ł o w i e k p o j m u j e przestrzeń raczej rolę o z d o b n i k a w całości o p r a c o w a n i a , aniżeli p r z e d ­ w m i o t e m , który b y z a s ł u g i w a ł na p o w a ż n i e j s z ą analizę i głębszą przestrzeni d o p r a k t y c z n e g o p o z i o m u działania i d o ś w i a d c z e ń refleksję. Z drugiej zaś s t r o n y s p o c z y w a o n w o g r o m n y m roz­ zmysłowych." proszeniu i nie d o ś ć jeszcze z i n t e r p r e t o w a n y p o ś r ó d r o z m a i t y c h ś w i a d c z a n y ś w i a t o t o c z o n y jest znacznie szerszą strefą znaną działów, z a j m u j ą c y c h się s y m b o l i c z n y m działaniem c z ł o w i e k a , p o ś r e d n i o przez s y m b o l e " " . a w i ę c n p . w dziale d o t y c z ą c y m m a g i i i w i e r z e ń , o b r z ę d o w o ś c i rodzinnej i d o r o c z n e j , i t p . s w o i m ś w i e c i e , jest fakt, że n i g d y nie ogranicza o n 1 1 tej Podkreślają i t o , że " m a ł y , b e z p o ś r e d n i o d o ­ Wszystkie te z a s y g n a l i z o w a n e p o b i e ż n i e n u r t y w s p ó ł c z e s n e g o myślenia, tak różne jeśli idzie o cel s w y c h s z c z e g ó ł o w y c h b a d a ń , J e d n y m z zadań i c e l ó w , jakie s t a w i a m y sobie w tej pracy jest w s p ó l n i e p o d n o s z ą i akcentują z j e d n e j s t r o n y w a r t o ś ć d o m u jako rekonstrukcja struktury s y m b o l i c z n e j d o m u . Idąc t r o p e m w s p ó ł ­ s w o i s t e j kategorii interpretacyjnej dającej się s t o s o w a ć w o b r ę b i e czesnej refleksji a n t r o p o l o g i c z n e j ( M . Heidegger, M . Eliade, G . p o s z c z e g ó l n y c h nauk, dla r o z u m i e n i a r ó ż n y c h zjawisk k u l t u r y . Bachelard, G. v a n der L e e u w ) c h c e m y spojrzeć na d o m w ł a ś n i e Z drugiej zaś s t r o n y m ó w i ą o w a r t o ś c i d o m u j a k o s y m b o l u . od strony j e g o f u n k c j i s y m b o l i c z n e j . T y m , c o i n t e r e s o w a ć nas t u J e ś l i b y przyjąć najbardziej lapidarną " d e f i n i c j ę " s y m b o l u , sfor­ będzie najbardziej jest d o m , j a k o i s t o t n y składnik i element m u ł o w a n ą przez C G . J u n g a , która m ó w i , że " s ł o w o l u b obraz są "znaczący" szerszego zjawiska, które w s p ó ł c z e s n a h e r m e n e u t y ­ s y m b o l i c z n e w t e d y , kiedy zawierają w sobie coś w i ę c e j niż t o , c o ka i f e n o m e n o l o g i a da się w n i c h rozpoznać na pierwszy rzut o k a " , t o z p e w n o ś c i ą s y m b o l u określa m i a n e m " m y ś l i " bądź "wyobraźni symbolicznej". d o m jest t a k i m s y m b o l e m . W d o ś w i a d c z e n i u d o m u o d n a j d u j e m y Interesować nas t u będzie zatem d o m j a k o przestrzeń " m o c n a " , r ó w n i e ż wszystkie c e c h y p r z y p i s y w a n e s y m b o l o w i w innych " ś w i ę t a " , " s a k r a l n a " , "przestrzeń pełna z n a c z e ń " . D o m , j a k o " d e f i n i c j a c h " . J a k każdy s y m b o l , tak d o m łączy w sobie t o , c o przestrzeń p a m i ę c i , d o m j a k o struktura mityczna organizująca z m y s ł o w e , i t o , c o d u c h o w e , t o , c o k o n k r e t n e , i t o , c o abstrakcyj­ obraz i przeżycie egzystencjalne ś w i a t a . ne, t o , c o realne, i t o , c o nierealne, w s k a z u j e coś poza sobą Takie p o d e j ś c i e nie jest t y l k o j a k i m ś m e c h a n i c z n y m o d w r ó c e ­ i zastępuje t o sobą. niem o m ó w i o n e j przed c h w i l ą p e r s p e k t y w y w jakiej z w y k ł o się S p o ś r ó d w i e l u a n t r o p o l o g i c z n y c h analiz s y m b o l i c z n y c h f u n k ­ było u j m o w a ć z a g a d n i e n i e d o m u w b a d a n i a c h e t n o g r a f i c z n y c h . cji d o m u , s k u p m y naszą u w a g ę na k o m p l e m e n t a r n y c h w o b e c Lecz w przyjęciu t a k i e g o p u n k t u w i d z e n i a zawiera się t o samo siebie r o z w a ż a n i a c h Heideggera, Eliadego, B a c h e l a r d a , g d y ż ich przekonanie o znaczeniu i f u n k c j i s y m b o l u , o k t ó r y m tak pisze g ł ó w n e w ą t k i s t a n o w i ć będą kardynalne p u n k t y dla naszej dalszej jeden z badaczy: " W c a l e analizy i rekonstrukcji struktury s y m b o l i c z n e j d o m u w kulturze nie jest tak, że o z d a b i a m y swoje doświadczenia s y m b o l a m i , ale o w i e l e bardziej tak, że t o o n e ludowej. współpracują z naszym d o ś w i a d c z e n i e m poprzez procesy, które tylko c z ę ś c i o w o r o z u m i e m y . S y m b o l i z o w a ć t o znaczy składać z przepływającego strumienia d o ś w i a d c z e ń te cząstki i elementy, Martin Heidegger - doświadczenie egzystencjalne domu które, g d y zjednoczą się, t w o r z ą l u m i n i s c e n c j ę , c z a s o w e l u b trwałe p r o m i e n i e , w k t ó r y c h część K o s m o s u , kąt naszego zamie­ 7 szkiwania, l u b jakiś c i e m n y p o d z i e m n y labirynt rozjaśni s i ę " . 13 Heideggera określa się j a k o filozofa e g z y s t e n c j i , j a k o f e n o ­ menologa m o w y . 1 4 Zainteresowanie symbolem, symboliczną f u ­ W o s t a t n i m czasie daje się coraz częściej z a u w a ż y ć , że w w i e l u nkcją m o w y nie jest u Heideggera abstrakcyjne, ani n a u k o w e . Nie pracach z zakresu a n t r o p o l o g i i k u l t u r y d o m p o j a w i a się nie t y l k o idzie t u ani o badanie, ani o k o l e k c j o n o w a n i e s y m b o l i , s y m b o l i c z ­ jako p r z e d m i o t s z c z e g ó ł o w y c h b a d a ń i analiz, ale także j a k o n y c h znaczeń. Za z n a m i e n n ą t u dla nas sentencją filozofa, która swoista kategoria interpretacyjna. Z n a m i e n n a p o d t y m w z g l ę d e m głosi, że: " M o w a j e s t d o m e m b y c i a " , kryje się coś w i ę c e j . może być dla nas w y p o w i e d ź Claude'a Levi-Straussa: " B y l i ś m y T e m u s f o r m u ł o w a n i u , d o c i e k a j ą c e m u istoty m o w y , t o w a r z y s z y skłonni s t a w i a ć p o j e d n e j stronie s p o ł e c z e ń s t w a , które bada przeświadczenie, że w m o w i e zapisane jest d o ś w i a d c z e n i e e g ­ historia i s o c j o l o g i a , a z d r u g i e j s p o ł e c z e ń s t w a p r y m i t y w n e , które zystencji c z ł o w i e k a . Stąd pytania o sens l u d z k i e g o d o ś w i a d ­ sobie r e z e r w o w a l i ś m y . W czenia e g z y s t e n c j i , o sens bycia s t a w i a n e są przez f i l o z o f a samej ostatnich latach m e g o nauczania •terałem się w p r o w a d z i ć d o naszej t y p o l o g i i n o w ą dla e t n o l o g ó w m o w i e . Stąd bierze się postulat H e i d e g g e r o w s k i e g o " p o w r o t u d o kategorię. M ó w i l i ś m y zawsze o klasie, rodzinie, języku, s p o s t - ź r ó d e ł " , " p o w r o t u d o rzeczy", sięganie d o g ł ę b o k i c h w a r s t w ftegłem j e d n a k , że w bardzo w i e l u b a d a n y c h przez e t n o l o g ó w z n a c z e n i o w y c h jakie kryją się w m o w i e . Stąd u s t a w i c z n e w s ł u ­ •połeczeństwach te kategorie nie mają z a s t o s o w a n i a i że j e d y n e j c h i w a n i e się filozofa w t o , c o m ó w i m o w a . S t ą d bierze początek kategorii t a m s t o s o w a n e j p o w i n n i ś m y szukać w historii naszych H e i d e g g e r o w s k a hermeneutyka s ł u c h a n i a . •Połeczeństw. Jest nią ' d o m ' w znaczeniu np. ' d o m orleański', "Jeszcze dla naszych dziadów 'dom', 'studnia', znajoma •tom sabaudzki'. Jest t o m o s t , który m o ż e m y przerzucić między d z w o n n i c a , ba w ł a s n e ubranie i płaszcz b y ł y czymś nieskończenie Społeczeństwami sposób w i ę c e j nieskończenie lepiej z n a j o m y m : niemal każda rzecz - n a ­ Levi-Strauss m ó w i o d o m u j a k o kategorii społecznej. Radziecki składali. Teraz p c h a j ą się t u przez o c e a n , z A m e r y k i rzeczy p u s t e badanymi • naszymi s p o ł e c z e ń s t w a m i . " przez nas w tradycyjny 8 c z y n i e m , w k t ó r y m z n a j d o w a l i coś l u d z k i e g o i coś l u d z k i e g o **»>iotyk J u r i j Ł o t m a n umieszcza d o m p o ś r ó d s ł ó w - k l u c z y k u l - i o b o j ę t n e , rzeczy pozorne, atrapy życia... D o m w **V-* Z a i n t e r e s o w a n i e t e m a t e m d o m u w i d o c z n e jest w wielu a m e r y k a ń s k i m , amerykańskie j a b ł k o czy tamtejsza latorośl nie l i c a c h rozwijającej się w s p ó ł c z e ś n i e t z w . geografii h u m a n i s ­ mają nic w s p ó l n e g o z d o m e m , o w o c e m , g r o n e m w i n n y m , które tycznej. 10 A u t o r z y należący d o t e g o k i e r u n k u skupiają s w o j ą D*agę b a d a w c z ą na s p o s o b a c h w j a k i c h c z ł o w i e k d o ś w i a d c z a PRestrzeni" i " m i e j s c a " . W y c h o d z ą o n i o d przekonania, że ?°Pagowana w naszej c y w i l i z a c j i t e c h n i c z n e j , analiza geo- rozumieniu p r z y j m o w a ł y w siebie nadzieję i z a d u m ę naszych p r z o d k ó w . . . " - c y t u j e Heidegger f r a g m e n t listu R . M . R i l k e g o z 1 9 2 5 r o k u w j e d n y m ze s w o i c h e s e j ó w . 15 "Żyjemy w czasie marnym" 1 6 p o w i a d a filozof, p o w t a r z a j ą c i rozwijając zdanie i n n e g o p o e t y , • " i c z n a przestrzeni, oparta na m e t o d a c h i l o ś c i o w y c h , p o m i j a w czasie wszechogarniającej t e c h n i k i zasłaniającej 'totne aspekty w i e d z y i d o ś w i a d c z e n i a l u d z k i e g o . A u t o r z y t y c h k o n t a k t z istotą rzeczy. T e c h n i k i zmieniającej w s p o s ó b i s t o t n y pierwotny 49 �nasze d o ś w i a d c z e n i a egzystencjalne. T o jeszcze j e d e n w ą t e k , k i w a n i e jest s p o s o b e m w jaki Śmiertelni są na Z i e m i . G d y tylko jeszcze j e d e n m o t y w , jeszcze j e d e n p o w ó d " p o w r o t u d o źródeł p o m y ś l i m y o t y m , że bycie c z ł o w i e k a polega na zamieszkiwaniu m o w y " , " p o w r o t u d o rzeczy", zastanawiania się filozofa n a d t y m , - że jest " p o b y t e m Ś m i e r t e l n y c h na Z i e m i " , p y t a m y dalej - takie c z y m była t e c h n i k a w p i e r w o t n y m znaczeniu g r e c k i e g o pytanie s t a w i a filozof - c o znaczy " n a Z i e m i " ? - c z y m jest dzisiaj, jak w p ł y w a na d o ś w i a d c z e n i e techne, egzystencji "... 'na Z i e m i ' znaczy ' p o d N i e b e m ' . O b a określenia oznaczają współczesnego człowieka. Jakiego skoku, jakich zmian w d o ­ też ' p o z o s t a w a n i e w o b l i c z u Istot B o s k i c h ' i 'należąc d o w s p ó l n o ­ ś w i a d c z e n i u bycia d o k o n u j e . ty l u d z i ' . Wszystkie cztery: Ziemia i N i e b o , Istoty Boskie i Śmierte­ Ó w w ą t e k " c z a s u m a r n e g o " d o t y c z y r ó w n i e ż k w e s t i i języka i w p ł y w a w s p o s ó b istotny na język w y p o w i e d z i f i l o z o f a , która kształtuje się tak o d m i e n n i e o d t e g o , d o czego zmierza(ła) i przyzwyczaiła nas w s p ó ł c z e s n a nauka. " B o przecież w s z y s c y lni m o c ą jakiejś p i e r w o t n e j j e d n o ś c i są j e d n y m . ( . . . ) Śmiertelni są l u d ź m i . N a z y w a j ą się Ś m i e r t e l n y m i , bowiem m o g ą umierać. Umierać znaczy p o d o ł a ć śmierci j a k o śmierci. T y l k o c z ł o w i e k umiera, i t o nieustannie, tak d ł u g o , jak pozostaje żyjemy w 'czasie m a r n y m ' - pisze k o m e n t a t o r myśli filozofa na Z i e m i , p o d N i e b e m , w o b l i c z u Istot B o s k i c h . M ó w i ą c : Smierte- - w czasie t e c h n i k i , gdzie s ł o w o staje się ś r o d k i e m t e c h n i c z n y m , % i i , m y ś l i m y już także Ziemię, N i e b o , i Istoty Boskie, nie bierzemy narzędziem d o osiągnięcia p e w n y c h c e l ó w . Gdzie s ł o w a coraz częściej służą j e d y n i e d o o p a n o w a n i a sytuacji, a ideałem m o w y j e d n a k p o d u w a g ę prostoty ich w s z y s t k i c h . Prostotę tę n a z y w a m y c z w o r o k ą t e m (das Geviert). Śmier­ staje się m a k s y m a l n i e precyzyjny język sztuczny " " . T y m c z a s e m telni są w c z w o r o k ą c i e , m i e s z k a j ą c . Zaś p o d s t a w o w y m rysem dla Heideggera, który pyta o istotę d o ś w i a d c z e n i a egzystencjal­ zamieszkiwania jest z a c h o w y w a n i e . Śmiertelni mieszkają zacho­ n e g o zapisanego w m o w i e - " I s t o t y m o w y nie w y c z e r p u j e t o , że w u j ą c c z w o r o k ą t - t o znaczy dając w o l n e pole j e g o i s t o c i e . " (s. m o w a znaczy, nie jest też ona czymś z n a k o w y m i c y f r o w y m . 321) P o n i e w a ż m o w a jest d o m e m bycia, zatem d o b y t u d o c i e r a m y Z a m i e s z k i w a n i e jest z a c h o w y w a n i e m t e g o c z w o r o k ą t a . Śmier­ nieustannie przechodząc przez ten d o m . Idąc d o s t u d n i i przez las, telni mieszkają o tyle, o ile ratują Ziemię, Śmiertelni mieszkają, zawsze idziemy przez s ł o w o ' s t u d n i a ' i poprzez s ł o w o 'las', n a w e t 0 ile g o d z ą się na N i e b o j a k o N i e b o [ " P o z o s t a w i a j ą jeśli nie w y m a w i a m y t y c h s ł ó w i o n i c z y m m o w n y m nie m y ś ­ 1 k s i ę ż y c o w i ich b i e g , g w i a z d o m ich tor, p o r o m roku ich dob­ limy." 1 8 słońcu r o d z i e j s t w o i ich d o k u c z l i w o ś ć , nie robią z n o c y d n i a , a z dnia " C z y m jest z a m i e s z k i w a n i e ? " , " n a c z y m polega b u d o w a n i e ? " , " c o znaczy b u d o w a ć ? " - o t o pytania, jakie Heidegger s t a w i a samej m o w i e . nieustannej za czymś p o g o n i " (s. 3 2 2 ) ] . Śmiertelni mieszkają, o ile oczekują Istot B o s k i c h j a k o Boskich ("Czekają na znaki ich nadejścia i nie zapoznają z n a m i o n ich W s ł u c h u j ą c się w t o , c o ma d o p o w i e d z e n i a m o w a , Heidegger b r a k u " ) . Śmiertelni mieszkają, o ile posłuszni są w ł a s n e j istopie zwraca u w a g ę na zatarcie i zagubienie p i e r w o t n e g o sensu, jaki - t e m u m i a n o w i c i e , że m o g ą p o d o ł a ć śmierci j a k o śmierci. (...) To s p o c z y w a w znaczeniu s ł o w a " b u d o w a ć " . Ó w p i e r w o t n y sens z a c h o w y w a n i e c z w o r o k ą t a nie b y ł o b y m o ż l i w e , g d y b y "...było przesłonięty jest przez schemat, w j a k i m m y ś l i m y o b u d o w a n i u t y l k o p o b y t e m na Z i e m i , p o d N i e b e m , w o b l i c z u Istot Boskich, i z a m i e s z k i w a n i u . Zazwyczaj u j m u j e m y b u d o w a n i e i zamiesz­ w e s p ó ł ze Ś m i e r t e l n y m i . A l e nie jest t y l k o t y m - jest raczej zawsze k i w a n i e j a k o d w i e o d r ę b n e c z y n n o ś c i . O b u d o w a n i u i zamiesz­ już p o b y t e m przy rzeczach. I w ł a ś n i e w rzeczach, przy których k i w a n i u myśli się oddzielnie. " B u d u j e się p o t o by zamieszkać." przebywają Śmiertelni zamieszkiwanie j a k o z a c h o w y w a n i e prze­ Ten schemat celu i środka zasłonił p i e r w o t n y sens s ł o w a b u d o ­ c h o w u j e c z w o r o k ą t . " (s. 3 2 3 ) w a ć . Heidegger sięgając d o e t y m o l o g i i w s k a z u j e , że: " S t a r o - g ó r n o - n i e m i e c k i e s ł o w o u ż y w a n e na określenie ' b u a n ' , oznacza 'mieszkać'. To zaś znaczy: Cały ten t o k rozważań Heidegger w i e ń c z y etnograficznym budowania przykładem, o p i s e m c h ł o p s k i e g o d o m u , w k t ó r y m przechowywa­ pozostawać, prze­ n y jest ó w " c z w o r o k ą t " : Ziemia - N i e b o - Istoty Boskie - Śmierte­ b y w a ć . W ł a ś c i w e znaczenie s ł o w a b u d o w a ć - a m i a n o w i c i e lni w s w o j e j p i e r w o t n e j j e d n o ś c i : mieszkać - jest dla nas s t r a c o n e " , (s. 3 1 8 ) Ukryty ślad t e g o " P o m y ś l m y przez c h w i l ę o jakiejś zagrodzie w Schwarzwal­ znaczenia daje się odnaleźć w s ł o w a c h " N a c f i b a r " (sąsiad). " D e r dzie, którą jeszcze przed d w u s t u laty b u d o w a ł o c h ł o p s k i e zamie­ Nachbar jest der ' N a c h g e b u r ' , der ' N a c h g e b a u e r ' , ten który szkiwanie. D o m urządziła t u m o c o t w i e r a n i a rzeczy dla p r o s t o ­ mieszka w p o b l i ż u . C z a s o w n i k i buri, buren, b e u r o n oznaczają t y Ziemi i Nieba, Istot B o s k i c h i Ś m i e r t e l n y c h . Postawiła ona wszystkie zamieszkiwanie, siedzibę mieszkalną." S ł o w o " b u a n " zagrodę na o s ł o n i ę t y m o d w i a t r u , p o ł u d n i o w y m zboczu góry, nie t y l k o m ó w i n a m , że b u d o w a ć t o w ł a ś c i w i e mieszkać, ze p o ś r ó d hal, w p o b l i ż u źródła. Dała m u szerokoskrzydły gontowy b u d o w a n i e jest już w sobie s a m y m z a m i e s z k i w a n i e m , ale r ó w n i e ż d a c h , s t o s o w n i e ukośny, by m ó g ł u d ź w i g n ą ć ciężar ś n i e g u , nisko w s k a z u j e , jak daleko sięga istota t e g o zamieszkiwania. 'Bauen opadający, by o c h r o n i ć izby przed burzami w d ł u g i e zimowe ( b u d o w a ć ) , b u a n , b h u , beo t o m i a n o w i c i e nasze s ł o w o ' b i n ' noce. Nie zapomniała o kącie ze ś w i ę t y m i obrazami nad wspól­ w z w r o t a c h : ich b i n (ja j e s t e m ) , d u bist (ty jesteś), w t r y b i e n y m stołem, przyznała w rozkazującym bis, s e i . " S p o s ó b w jaki " j a j e s t e m " i w jaki " t y i 'drzewu umarłych' (Totenbaum) j e s t e ś " , s p o s ó b w jaki my, ludzie, j e s t e ś m y nazywają t r u m n ę - i w ten s p o s ó b r ó ż n y m p o r o m życia wytyczyła na Z i e m i , t o izbie u ś w i ę c o n e miejsce połogowi - tak w t a m t y c h stronach " b u a n " , zamieszkiwanie. " B y ć c z ł o w i e k i e m oznacza, być na p o d j e d n y m d a c h e m tor ich w ę d r ó w k i przez czas. Zagrodę tę Ziemi jako śmiertelny, oznacza: mieszkać." D a w n e s ł o w o " b a u ­ zbudowało e n " - b u d o w a ć m ó w i , że c z ł o w i e k j e s t o ile mieszka. Heidegger k i w a n i u i u ż y w a jeszcze s w y c h narzędzi i p r z y b o r ó w jako rzeczy.- zwraca u w a g ę , że jednocześnie s ł o w o "budować" rękodzieło, które samo miało źródło w zamiesz­ oznacza T y l k o w t e d y g d y jesteśmy z d o l n i d o mieszkania, możemy otaczać opieką. W i d a ć t o w t a k i c h złożeniach języka niemiec­ b u d o w a ć . Gdy w s k a z u j e m y na zagrodę z S c h w a r z w a l d u , n» kiego jak: " d e n Acker b a u e n " - u p r a w i a ć rolę, " R e b e n b a u e n " c h o d z i n a m o c z y w i ś c i e o t o , ze p o w i n n i ś m y byli i moglibyśmy - h o d o w a ć w i n n ą latorośl. B u d o w a n i e jest w t y m znaczeniu p o w r ó c i ć d o b u d o w a n i a t a k i c h zagród. C h o d z i nam o to, by c h r o n i e n i e m wzrastania, które samo z siebie w y d a j e o w o c e . W e pokazać, jak z d o l n e było b u d o w a ć z a m i e s z k i w a n i e , właściwym było." b u d o w a n i u tzn. zamieszkiwaniu zawarte są oba które (s. 3 2 2 - 3 3 3 ) s p o s o b y b u d o w a n i a - opieka, łac. " c o l e r e " , " c u l t u r a " i w z n o s z e ­ nie b u d o w l i - " a e d i f i c a r e " . Te d w a aspekty z n a c z e n i o w e b u d o ­ w a n i a przesłaniają jednak ó w p i e r w o t n y sens, jaki d a n y jest M i r c e a E l i a d e - S y m b o l i c z n e d o ś w i a d c z e n i e domu-•„.Dom w "symbolizmie centrum" w b u d o w a n i u . B u d o w a n i e w p i e r w o t n y m s w y m sensie j a k o zamieszkiwanie, tzn. bycie na Z i e m i , " w y p r z e d z a " budowanie j a k o w z n o s z e n i e b u d o w l i . Heidegger, sięgając d o źródeł m o w y , c c W oparciu o b o g a t y materiał w i e r z e n i o w y , m i t o l o g i c z n y , * * f ' podkreśla w s p o s ó b istotny, że " t y l k o w t e d y , g d y jesteśmy z d o l n i nując d o mieszkania, m o ż e m y b u d o w a ć " , (s. 3 3 3 ) w s k a z u j e , jak c z ł o w i e k religijny w a r t o ś c i u j e czas i przestfUL Słuchając, co m o w a m ó w i o s ł o w i e b u d o w a ć , słyszymy w i ę c , że: 1. B u d o w a n i e jest w ł a ś c i w i e z a m i e s z k i w a n i e m . 2. Zamiesz­ 50 przeglądu najrozmaitszych typów 1S hierofanii , s w e g o bycia na Z i e m i . C z ł o w i e k religijny pragnie żyć w "owY* czasie" (illud tempus), o k t ó r y m o p o w i a d a mit, historia ś w i * * �W czasie m o c n y m , r z e c z y w i s t y m , r e a k t u a l i z o w a n y m , całkiem i n n y m o d p o w s z e d n i e g o . Poprzez obrzędy, rytuały, obrazy go: imitore) odtwarza ów czas, o w ą świętą (ima­ rzeczywistość. Pragnie żyć w c e n t r u m , w s a m y m środku " r z e c z y w i s t o ś c i par excellence i s t n i e j ą c e j " . W c e n t r u m rzeczywistości sakralnej. "Powiedzmy o d razu, ze d o ś w i a d c z e n i e 2 0 imago mundi. (s. 7 8 ) B o g a t y materiał e t n o g r a f i c z n y , f o l k l o r y s t y c z n y , w i e r z e n i o w y p o z w a l a p o t w i e r d z i ć tę tezę, iż d o m na skalę m i k r o k o s m i c z n ą o d t w a r z a w s z e c h ś w i a t . D o m jest m i k r o k o s m o s e m . niejednorodności przestrzeni - t o p r a d o ś w i a d c z e n i e , które można p o r ó w n a ć d o 'ustanawiania ś w i a t a ' . " a także chce, aby j e g o w ł a s n y d o m z n a j d o w a ł się w ś r o d k u i b y ł B u d o w a n i e , w z n o s z e n i e b u d o w l i , za­ Człowiek kultur archaicznych, człowiek społeczeństw tradycy­ j n y c h , c z ł o w i e k religijny pragnie żyć w ś w i e c i e m o c n y m , c z y s t y m , kładanie siedziby ludzkiej ( d o m u , w i o s k i , miasta) jest " s t w a r z a ­ p e ł n y m i u p o r z ą d k o w a n y m , w Kosmosie. Pragnie żyć w ś w i e c i e niem ś w i a t a " , jest przekształcaniem a m o r f i c z n e j , bezkształtnej ś w i ę t y m , w Kosmosie t a k i m j a k i m był na p o c z ą t k u , g d y w y s z e d ł przestrzeni Chaosu w Kosmos. B u d o w a n i e jest n a w i ą z a n i e m d o z rąk s t w ó r c y . Pragnąc p r z e b y w a ć w t y m świecie, o d t w a r z a k o s m o g o n i i , jest w e j ś c i e m w t r u d b o g ó w , jest n a ś l a d o w a n i e m rytualnie i s y m b o l i c z n i e ó w Kosmos t a k i m , j a k i m był " i n p r i n - trudu b o g ó w . c i p i o " , w mitycznej c h w i l i s t w o r z e n i a . C z ł o w i e k religijny, c z ł o w i e k kultur p i e r w o t n y c h , a r c h a i c z n y c h , Eliade podkreśla paralelizm: miejsce ś w i ę t e , ś w i ą t y n i a - d o m , obierając s o b i e siedzibę, b u d u j ą c d o m , pragnie b y ć " j a k najbliżej siedziba ludzka. Gerardus van der L e e u w idzie jeszcze dalej, g d y b o g ó w " , (s. 9 5 ) T u bierze początek cały k o m p l e k s analizując a n a l o g i c z n y materiał p o w i a d a : " D o m i ś w i ą t y n i a są symboli i o b r a z ó w , który Eliade określa m i a n e m „ s y m b o l i z m u ś r o d k a " , zasadniczo j e d n y m . " „ s y m b o l i z m u c e n t r u m " . Obierając miejsce na siedzibę, c z ł o w i e k ruje van der L e e u w w d o ś w i a d c z e n i u d o m u c h ł o p s k i e g o , gdzie 2 1 Tę tożsamość w s p o s ó b szczególny u p a t ­ poszukuje " p u n k t u s t a ł e g o " , " ś r o d k a " , osi wszelkiej przyszłej ma miejsce ż y w e o b c o w a n i e z ż y w y m s y m b o l e m . ( D o m c h ł o p s k i orientacji. W t y m dążeniu poszukuje m o c y miejsca ś w i ę t e g o , jest p o s t a w i o n y na ziemi, w z n i e s i o n y z " ż y w e g o " d r z e w a , p ł o n i e uważnie w y p a t r u j e z n a k ó w i z w i a s t u n ó w o b j a w i a j ą c y c h tę m o c , w n i m " ż y w y o g i e ń " . ) A także w j e g o s y m b o l i c z n e j strukturze. a n a w e t , kiedy te nie p o j a w i a j ą się, w r ę c z p r o w o k u j e je. Miejsce ś w i ę t e s t a n o w i przerwanie j e d n o r o d n o ś c i przestrzeni. Ów " p u n k t s t a ł y " , " ś r o d e k " jest jednocześnie m i e j s c e m u m o ż ­ liwiającym łączność z B o g i e m , łączność ze w s z y s t k i m i sferami rzeczywistości sakralnej ( n i e b o - z i e m i a - p o d z i e m i e ) . tego przerwania j e d n o r o d n e j Symbolem przestrzeni jest o t w a r c i e , które umożliwia przejście z j e d n e g o r e g i o n u k o s m i c z n e g o d o i n n e g o , z jednej sfery d o innej. T u , " w ś w i ę t y m k r ę g u , m o ż l i w e jest nawiązanie łączności z b o g a m i ; muszą w i ę c istnieć jakieś ' d r z w i ' " D o m i ś w i ą t y n i a są w i ę c t y m s a m y m - pisze autor logii religii Fenomeno­ - ' d o m e m b ó s t w a ' . Także ołtarz i o g n i s k o są t y m s a m y m - ołtarz jest w ś w i ą t y n i s t o ł e m i o g n i s k i e m b o g ó w " , (s. 4 4 1 ) Tak jak stół jest w d o m u ołtarzem a o g n i s k o j e g o m i e j s c e m szczególnie ś w i ę t y m - można d o d a ć , by streścić tę lapidarnie w y r a ż o n ą myśl van der L e e u w a o zasadniczej j e d n o ś c i d o m u i świątyni. Obaj - z a r ó w n o Eliade, jak i v a n der L e e u w - podkreślają t o , c o prowadzące ku górze, przez które b o g o w i e m o g ą s c h o d z i ć na p o z w a l a u c h w y c i ć s p e c y f i c z n y charakter d o m u j a k o Ziemię, a ludzie - s y m b o l i c z n i e w s t ę p o w a ć w N i e b i o s a " (s. 6 5 ) ś w i ę t e g o , w y o d r ę b n i o n e g o ze ś w i e c k i e j , c h a o t y c z n e j , a m o r f i c z ­ W swych miejsca - pisze Eliade i p r z y w o ł u j e opis o b j a w i e n i a się o b e c n o ś c i Bożej, nej przestrzeni " t e g o co na z e w n ą t r z " objawienia się miejsca ś w i ę t e g o , w k t ó r y m p o j a w i a j ą się obrazy przestrzeni s y m b o l i c z n e j d o m u kładą akcent na granice sakralne analizach " B r a m y " i D o m u j e d n o c z e ś n i e : " G d y J a k u b w Haran ujrzał w e oddzielające j e d n ą przestrzeń o d d r u g i e j , na o w e s y m b o l e przejś­ śnie drabinę sięgającą nieba, p o której w c h o d z i l i i schodzili cia jakimi są p r ó g i d r z w i w każdym d o m u . G. van der L e e u w pisze: aniołowie, i usłyszał ze szczytu Pana, który p o w i a d a ł : ' J a m jest " W d o m u m o c jest podzielona na różne części. W z o r c o w y m Pan, B ó g A b r a h a m a ' , zbudził się zdjęty t r w o g ą : 'O jakże miejsce przykładem jest tu d o m rzymski, j a k k o l w i e k na c a ł y m ś w i e c i e to straszne! Nie jest t u nic inszego, j e n o d o m Boży, a brama z n a j d u j e m y p o d o b n ą sytuację. A w i ę c przede w s z y s t k i m d r z w i : niebieska'. Wziął k a m i e ń , na k t ó r y m spał, p o s t a w i ł g o 'na znak' d r z w i , które odgradzają przestrzeń d o m u o d m o c y znajdującej się i nalał nań o l i w y . N a z w a ł t o miejsce ' B e t h e l ' , t o znaczy ' D o m na zewnątrz, d r z w i , które c h r o n i ą i s t a n o w i ą przejście z t e r e n u Boży' (Księga Rodzaju 2 8 , 1 2 - 1 9 ) . S y m b o l i k a zawarta w w y r a ż e ­ ś w i e c k i e g o na teren ś w i ę t y . W Rzymie w e j ś c i e stało się J a n u s e m , niu 'brama niebieska' jest bogata i s k o m p l i k o w a n a : teofania b o g i e m , który jako pierwszy w z y w a n y jest w m o d l i t w i e . Próg uświęca miejsce przez sam fakt, że ' o t w i e r a ' je ku górze, t o znaczy jest granicą sakralną, której przysługuje szczególna m o c . N a w e t czyni zeń miejsce łączności z n i e b e m , p u n k t paradoksalny przejś­ dzisiaj w Palestynie matka nie może na p r o g u karmić dziecka ani cia od j e d n e g o porządku d o i n n e g o " , (s. 6 5 ) g o karać. Dziecko zbite na p r o g u m o g ł o b y ciężko z a c h o r o w a ć . Na Świątynie, które są " w r o t a m i b o ż y m i " i u m o ż l i w i a j ą łączność z transcendencją j e d n o c z e ś n i e , jak w s k a z u j e t o b o g a t y , p o ­ chodzący z r ó ż n y c h o b s z a r ó w k u l t u r o w y c h materiał, d o t y c z ą c y symboliki a r c h i t e k t o n i c z n e j , są o d w z o r o w a n i e m K o s m o s u , m o ­ delem świata. Ś w i ą t y n i a , miejsce ś w i ę t e jest obrazem świata • Imago M u n d i . J u ż w p r z y w o ł a n y m przed c h w i l ą opisie miejsca świętego w w i z j i J a k u b a - (drabina sięgająca nieba, B ó g przema­ wiający ze szczytu) - w i d a ć e l e m e n t y całego c y k l u s y m b o l i c z ­ nego, który Eliade n a z y w a " s y m b o l i z m e m ś r o d k a " , " s y m b o l i z ­ mem c e n t r u m " . Należą d o ń takie obrazy jak " ś w i ę t a g ó r a " , " g ó r a s t a n o w i p r ó g . " L i c z n e obrzędy towarzyszą przekraczaniu p r o ­ gu d o m u : składa m u się p o k ł o n , bije c z o ł e m , d o t y k a p o b o ż n i e dłonią itp. Próg ma s w o i c h ' s t r a ż n i k ó w ' : b o g ó w i d u c h y , które bronią wejścia z a r ó w n o przed z ł o ś l i w o ś c i ą ludzką, jak przed p o t ę g a m i d e m o n i c z n y m i i niosącymi c h o r o b ę się ofiary b ó s t w o m Na p r o g u składa o p i e k u ń c z y m . T a m też niektóre kultury paleoorientalne ( B a b i l o n , Egipt, Izrael) z l o k a l i z o w a ł y s ą d . " (s. 65). kosmiczna", " o ś ś w i a t a " - A x i s M u n d i i paralelne d o n i c h obrazy Ó w akcent, jaki kładą obaj badacze na ukazanie sakralnego kolumny universalis", " k o l u m n y świata p o d t r z y m u j ą c e j p r a w i e charakteru d o m u , d o m u j a k o miejsca ś w i ę t e g o w y o d r ę b n i o n e g o Wszystko c o j e s t " , " k o l u m n y n i e b i o s " , słupa, drabiny, s c h o d ó w z otaczającej przestrzeni na zewnątrz, m ó g ł b y s u g e r o w a ć - czego l e g a j ą c y c h nieba, " d r z e w o ś w i a t a " , czy wreszcie interferujący w istocie w o b u analizach nie znajdziemy - dość j e d n o s t r o n n y * t e idee obraz " d r z e w a ż y c i a " . - p r o g u nie siada się, nie pracuje i t d . " Eliade podkreśla r ó w n i e ż t o w y o d r ę b n i e n i e przestrzeni d o m u i sakralny charakter g r a n i c y jaką Analizując dalej materiał w i e r z e n i o w y i " s t a t y c z n y " obraz. J e d n a k ż e w tradycji l u d o w e j d o m j a w i się nie symboliki "środka", •%mboliki c e n t r u m d o t y c z ą c y kraju, miasta, ś w i ą t y n i , d o c h o d z i t y l k o j a k o miejsce ś w i ę t e , m o c n e , Kosmos przeciwstawiony C h a o s o w i , ale r ó w n i e ż jako miejsce pełne m o c y n i e b e z p i e c z n y c h , ^fiiade d o z n a m i e n n y c h dla nas w n i o s k ó w . Wskazuje, jak charak- zagrażających c z ł o w i e k o w i , zwraca u w a g ę r ó w n i e ż d e m o n i c z n y Jterystyczna dla s p o ł e c z e ń s t w t r a d y c y j n y c h jest ta w i e l o ś ć " ś r o d - charakter przestrzeni w e w n ą t r z d o m u . M o ż n a m ó w i ć w i ę c r ó w ­ j^W" i p o w t a r z a n i e się o b r a z ó w ś w i a t a na coraz mniejszą skalę: nież o p o l i s e m a n t y c z n o ś c i , n i e j e d n o z n a c z n o ś c i i a m b i w a l e n c j i stara się żyć jak s y m b o l u d o m u i j e g o d o ś w i a d c z e n i a w tradycji l u d o w e j . B e z p o ­ ^ j b l i ż e j środka ś w i a t a . W i e , że j e g o kraj znajduje się faktycznie średnio w ten obszar w i e l o z n a c z n o ś c i s y m b o l i c z n e j , jaka j a w i się *°8>odku z i e m i ; że j e g o m i a s t o s t a n o w i pępek ś w i a t a , a nade w i n d y w i d u a l n y m d o ś w i a d c z e n i u d o m u i ekspresji artystycznej ^ V s t k o ś w i ą t y n i a bądź pałac są p r a w d z i w y m i ś r o d k a m i ś w i a t a ; (literackiej), w p r o w a d z a j ą nas niektóre refleksje Bacheiarda. у człowiek s p o ł e c z e ń s t w prawspółczesnych 51 �