https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/985edbac05a43bf8d7db94df0c67442a.pdf 79b89ce8735c71314b77558fbc2e33d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3754 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3526 Title A name given to the resource Listy i recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1960 t.14 z.3, s.185-187 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kotula, Franciszek, Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text zapadkowego, wozu. W jak obrazowało z okolic nie również sumie tych nieźle Gorlic. zdobył się zdobione kilka poziom Szkoda na kowalstwa jedynie, wykonanie w z g l ę d n i e samego k o g u t k a , rych kapliczkach teresujące że żaden który świadczące o wiejskich Akcentem zamykającym wystawę żywotność. nych na plastycznej t y m terenie Prócz w bów" ( i l . 14) sąsiedniej rzyły Pieczywo nymi z po­ obrzędami, kar Kolekcja obrzędowych była figurek gwiazdy kurek itp., dochodzących tu różne da „dziadów", „dra­ przypominające zaskakiwały na wystawie ciekawsza, że z Wśród rodzinną wykonane na plan rózgi pierwszy weselne selne w y s t ę p o w a ł y strowała w z wota Kończąc przegląd oraz dwóch rózga z Bystrej w I S T Y POGÓRZANIE CZY Rózgi we­ wego Jedną ilu­ regionu drzewka dawne Migacz świnek, 12 c m , o kopu- że znalazła Należy miejscowe pokazania i w stanowiła zabawki nie ograniczą społeczeństwu przyszłości będą gliniane zabytków, ona bardzo ( i l . 3), Kurpiów. udaną, szczególnie przyjemny że które Gorlicach, imprezę społeczeństwa, przypuszczać, posia­ formy przez ważniejszych miejscowego chłopskiego, oddźwięk. pieczywo. i żywy zachęcone się do sztuki ludowej również tym jednorazo­ swego organizowały podobne wystawy. Jan Swiderski. D O PODGÓRZANIE Do Redakcji „Polskiej Sztuki stwierdzić, wśród odmianach. Fot. L która czynniki postaci A. do w y s o k o ś c i wykonywane do zespół piesków, należy etno­ obrzędowością się przez postaci ko­ pie­ służące terenu pomysłowo wybijały „szyszki") reprezentował potraktowane kształtem czy w o s k o w e zaś związanych syntetycznie w i Drobne z n a l a z ł y s i ę na w y s t a w i e sztuki l u d o w e j w eksponowane. przedmiotów to plecio­ ustawiono mężczyzny masz­ P o g ó r z a n n i e b y ł y one dotychczas na w y s t a w a c h graficznych proste, tzw. wykonanych Pieczywo Siedliska). ozdobiony postacie rózg two­ rogalach (Gródek, nowożeńców. (czyli do odmianę rosochatych weselników zwierzęcych Gródka. zaś k o ł a c z ; na n i m parę z które Drugą z ciasta obrzędowe laskowych materiale reprezentował znaczną „turoni", tym obrzędowe ulepione i czy p i ó r k a m i symbolizujące czywo orzeszków drewnianych widywa­ jak z formie pospolicie muzeach, przedstawionych na zielenią obdarowywania widza z a r ó w n o r ó ż n o r o d n o ś c i ą f o r m jak i i c h archaiz­ mem. w z ciasta d e k o r a c j a m i również część wykonanej Sądeczyzny. rózgi ubieranych biety była przebierańców: „kobyłek", in­ z koronie 10), n a w i ą z u j ą c a kowali. kolędnicze, szopki l u b pisanki, zgromadzono ubiory obrzędowych sta­ nieraz (il. jeszcze d o ś ć przedmiotów czy kowali lastej nieprzeciętnych związanej wykazują wystawach z kogutkiem, szczególnie na plastycznych k t ó r e na z przybierał uzdolnieniach ś w i ę c o n a ^sztuce do żelaznych artystycznego krzyża przydrożnych formy, pierścienie przedmiotów Ludowej" W z w i ą z k u z p o w t a r z a j ą c y m i się nieporozumie­ niami z n a z e w n i c t w e m n i e k t ó r y c h r e g i o n ó w etnogra­ ficznych, p r o s z ę o zamieszczenie na ł a m a c h P S L mego listu, k t ó r y t r a k t u j ę jako „ w y z w a n i e " do dyskusji; w i e r z ę , ż e p o m o ż e ona w u p o r z ą d k o w a n i u nomen­ k l a t u r i raz na zawsze usunie nieporozumienia. Chodzi t u o g r u p ę z a m i e s z k u j ą c ą znaczny obszar terenu w o j . rzeszowskiego — jego część wyżynną, na p ó ł n o c od K a r p a t i n a p o ł u d n i e o d o b n i ż e n i a terenowego zwanego dawniej „ R y n n ą P o d k a r p a c k ą " , a b ę d ą c y m faktycznie — w e d ł u g rozeznania prof. W . Szafera — k o r y t e m P r a w i s ł y . G r u p a , o k t ó r e j m o ­ w a , n i e w y t w o r z y ł a s a m a d l a siebie n a z w y , t e d y nazwa u ż y w a n a przez e t n o g r a f ó w nie jest etnonim e m , a l e w c a ł y m tego s ł o w a z n a c z e n i u terminem roboczym. N a terenie w o j . rzeszowskiego znajduje s i ę inna, podobna — jeśli chodzi o w i e l k o ś ć — grupa etno­ graficzna, k t ó r a n a z y w a się o d w i e k ó w L a s o w i a k a m i czy L e s i a k a m i . N a z w a g r u p y i r e g i o n u p o c h o d z i w i ę c od t e r m i n u fizjograficznego. R E D A K C J I D l a i n t e r e s u j ą c e j nas t u g r u p y n a z w ę u r o b i o n o r ó w n i e ż o d t e r m i n u fizjograficznego. I oto c a ł a rzecz w tym, jak powinna brzmieć poprawnie nazwa tak r e g i o n u fizjograficznego, j a k i , z k o l e i , r e g i o n u etno­ graficznego. Chodzi o w y ż y n ę na p o ł u d n i e o d K a r p a t , którą jedni nazywają „Pogórze", inni „Podgórze"; z kolei n a z w ę dla grupy etnograficznej, dominującej na t y m t e r m i n i e , j e d n i u r a b i a j ą na „Pogórzanie", d r u d z y na „ P o d g ó r z a n i e " ; s t ą d — sztuka Pogórzan lub sztuka Podgórzan. Nie w c h o d z ą c w rozważania f i z j o g r a f i c z n e czy geograficzne, o p r ę się jedynie na ź r ó d ł a c h i t r a ­ dycji. I tak: 1) B i b l . Ossol. r k p . 2 0 9 2 / V I . k . 1 - j e s t t o opis n a ­ padu T a t a r ó w , p o d a n y przez ó w c z e s n e g o pisarza miejskiego w Łańcucie, Szymona Gbaura: „Roku P a ń s k i e g o 1624 d n i a 11 c z e r w c a w e wtorkowy dzień, w tern tygodniu octawi Bożego Ciała, w p a d l i T a t a r o w i e na P o d g ó r z e a ż po K r o s n o [...]". Czyli, w rozeznaniu Gbaura, a n i e w ą t p l i w i e na podstawie ogólnej opinii, teren od Ł a ń c u t a aż po K r o s n o to P o d g ó r z e . 2) W X V I I I w . n a m a ł o p o l s k i c h r y n k a c h t o c z y ł a s i ę walka konkurencyjna między „płótnem przeworskim" i „płótnem podgórskim" (I. Kołaczkowski, Wiadomości tyczące s i ę przemysłu i sztuki w daw- 185 �nej Polsce, L w ó w 1905). W r. 1737 p r z e d s ą d e m m i e j s k i m t o c z y ł s i ę proces, p o n i e w a ż j e d e n z k u p ­ c ó w p r z y w i ó z ł p o t a j e m n i e do miasta „50 p ó ł s e t ków płótna podgórskiego maglowanego" (Arch. m . P r z e w o r s k a , k s i ę g a s ą d o w a z l a t 1733—1740, s. 122—123, r . 1737). 3) Kontynuacja wyroków i rozkazów powszechnych w Galicji i Lodomerii Królestwów, L w ó w , za r o k 1782. Jest to k s i ę g a r o z p o r z ą d z e ń urzędowych, a w niej znajduje s i ę u n i w e r s a ł o d n o ś n i e do ochro­ n y l a s ó w . N a s. 166 c z y t a m y . „ T u t e j s z e g ó r y [ t j . w Galicji], k t ó r e n a j w i ę c e j lasami s ą okryte, dzie­ lą się na trzy gatunki: w odnogi czyli Podgórze, w ś r e d n i e g ó r y i w g ó r y karpackie czyli Tatry". Ś r e d n i e g ó r y to n i e w ą t p l i w i e B e s k i d y , a o d n o g i to — j a k w i e m y — p o d g ó r z e z t a k i c h się w ł a ś n i e s k ł a d a . Dalej: „ P o d g ó r z e takie m a położenie, iż ich lasy prawie wszędzie d o s t ę p n e są". 4) Ł u c j a n T a t o m i r , Geografia ogólna i statystyka ziem dawnej Polski, Kraków 1868, s. 12: „Podgórze Niskiego Beskidu (okolice T a r n o w a , Wojnicza, W i ­ s ł o k i , S a n u i W i s ł o k a ) " ; s. 343: „ Z a J a n a I I I z b u ­ d o w a n o p i e r w s z y p i e c w y s o k i , a za Z y g m u n t a I I I dopiero zaczęto korzystać z r u d żelaznych na Pod­ górzu Karpackiem". 5) E m i l H o ł o w k i e w i c z , Powiat rzeszowski, z cyklu Wędrówki po kraju, L w ó w 1879 ( w P r z e w o d n i k u N a u k o w o - L i t e r a c k i m ) , s. 516: „... s t a n o w i ą j e r o ­ d z i m y p o d g ó r z e , m a ł e K a r p a t y " ; s. 529: „ P o d g ó r z e rzeszowskie". 6) P r z e m y s ł a w D ą b k o w s k i , Ziemia Sanocka w XV stu­ leciu, cz. I , L w ó w 1931, s. 97: „ N a p o d g ó r z u k a r ­ packim, w ś r ó d łagodnych wzgórz, pokrytych gę­ s t y m i d z i e w i c z y m i jeszcze l a s a m i [...] l e ż a ł J a ć ­ mierz [...]". A o ludności Podgórza tak pisze (s. 98): „ M u s i a ł y m i n ą ć c z t e r y s t u l e c i a , z a n i m z o d m ę t u najrozmaitszych narodowości, polskiej, ruskiej, niemieckiej, wołoskiej i węgierskiej, w y ­ ł o n i ł a s i ę p o l s k a j a k o ta, k t ó r a m i a ł a wycisnąć stanowcze p i ę t n o na charakterze osady". T o o k r e ś ­ l e n i e ś m i a ł o m o ż n a o d n i e ś ć do c a ł e g o t e r e n u P o d ­ górza, a ściśle — przyjąć je jako c h a r a k t e r y s t y k ę grupy etnograficznej z a m i e s z k u j ą c e j Podgórze. 7) J a n B y s t r o ń w a r t y k u l e z a m i e s z c z o n y m w K a l e n ­ d a r z u I l u s t r o w a n e g o K u r i e r a C o d z i e n n e g o , r . 1938, s. 65, u ż y w a t e r m i n u P o d g ó r z a n i e , c h o c i a ż l u d n o ś ć określa jako „Lachów". Wreszcie zdanie l u d z i , k t ó r z y w y r o ś l i na t y m te­ renie i byli z n i m jak najsilniej z w i ą z a n i : L u d w i k G r z y m a ł a J a b ł o n o w s k i , Złote czasy i wy­ wczasy (pamiętnik szlachcica z 1 pół. XIX w.), Lwów 1920, używa wielokrotnie tylko terminu R E C E P o d g ó r z e . P i s z e d o s ł o w n i e (s. 4): „ G ł ó w n y m z a ś przedmiotem handlu [w Krośnie] było płótno, całe P o d g ó r z e t k a ł o [...]". K . C h ł ę d o w s k i , Pamiętniki, t. I , G a l i c j a , K r a k ó w 1957, s. 43: „[...] n i e w s z ę d z i e n a P o d g ó r z u k a r ­ p a c k i m b y ł o a r t y k u ł e m w i a r y [...]" (ma t u m . i n . na m y ś l i W i e t r z n o w p o w . K r o s n o ) . S t a n i s ł a w P i g o ń , Z Komborni w świat, wyd. IV, Kraków 1957. Do książki przedmowę napisał F . B u j a k , w k t ó r e j n a s. 12 c z y t a m y : „[...] d a j ą c e obraz stanu k u l t u r a l n e g o w s i na P o d g ó r z u K a r ­ p a c k i m z k o ń c a X I X i pocz. X X w . " , a p r z e c i e ż w pracy Pigonia jest m o w a o okolicach na p ó ł n o c o d K r o s n a . S a m z a ś P i g o ń p i s z e (s. 2 . 3 ) : „ I . M o j a w i e ś [ t j . K o m i b o r n i a ] g e o g r a f i c z n i e p r z y n a l e ż y do Podgórza Karpackiego, położona na północnym brzegu doliny rozciągającej się u p o d n ó ż a Beskidu Niskiego [...]". Jeśli więc chcemy w y w i e ś ć roboczą n a z w ę dla grupy etnograficznej od n a z w y fizjograficznej, to — z g o d n i e z p o w y ż s z y m — m i e s z k a ń c y Podgórza po­ w i n n i się n a z y w a ć P o d g ó r z a n i e (przymiotnik: podg ó r z a ń s k i , itd.). Jak j u ż w s p o m n i a ł e m , u ż y w a n y jest r ó w n i e ż ter­ m i n „ P o g ó r z e " , a od niego — P o g ó r z a n i e , p o g ó r z a ń ski i t d . T a k w i ę c : r M a r i a D o b r o w o l s k a , Osadnictwo Puszczy Sando­ mierskiej między Wisłą i Sanem, K r a k ó w 1931 — u ż y w a s t a l e t e r m i n u „ P o g ó r z e " (s. 6, 7 i t d . ) . H e n r y k B a r y c z , S z c z ę s n y Morawski i jego stosunki z Ossolineum, W r o c ł a w 1957, n a s. 33 u ż y ł t e r m i n u „Pogórze Sądeckie". A d a m W ó j c i k , Strój Pogórzan, K r a k ó w 1939, t e j nomenklatury użył już w samym tytule. I wreszcie stale i k o n s e k w e n t n i e t e r m i n u „ P o g ó ­ r z e " u ż y w a p r o f . R. R e i n f u s s i j e g o w s p ó ł p r a ­ cownicy. W r e z u l t a c i e d o s z ł o d o t a k i e j s y t u a c j i : W 1958 r. u r z ą d z o n o w y s t a w ę sztuki ludowej oraz w y d a n o ka­ talog (scenariusz n a p i s a ł F. K o t u l a ) z t y t u ł e m : „ W y ­ stawa sztuki ludowej P o d g ó r z a n , Dolinian i Ł e m ­ k ó w " . W 1960 r. p o d o b n a w y s t a w a o d b y ł a s i ę w G o r ­ licach, a t y t u ł katalogu b r z m i a ł : „ W y s t a w a sztuki l u d o w e j P o g ó r z a n G o r l i c k i c h " ( s c e n a r i u s z R. R e i n fussa). T e d y a b y u n i k n ą ć p o d o b n e g o z j a w i s k a n a l e ż y de­ finitywnie ustalić termin, którego się będzie po­ wszechnie u ż y w a ł o . I to n i e t y l k o o d n o ś n i e do P o d g ó r z a n - P o g ó r z a n , ale i i n n y c h g r u p etnograficznych. doc. N I . P. R a b o t n o w a , W . Ja. J a k o w l e w a : R U S S K A J A N A R O D N A J A t e k s t u , 10 t a b l i c , 77 r y c i n . W Z w i ą z k u Radzieckim badaniami nad haftem l u d o w y m zajmuje się przede wszystkim Instytut P r z e m y s ł u Artystycznego „Rospromsowietu". W y n i k i tych b a d a ń ogłoszono w wydawnictwach dotyczących haftów: archangielskich, wołogodzkich i jarosław­ skich, nowogrodzkich i pskowskich, gorkowskich, kalinińskich. O wymienionych pracach, jak również i innych mniejszych artykułach, w s p o m i n a j ą autorki w p r z e d s ł o w i u niniejszej książki, a t a k ż e w podanej na jej końcu bibliografii. O m ó w i w s z y l i t e r a t u r ę przedmiotu, autorki prze­ c h o d z ą w e w s t ę p i e do o g ó l n e j c h a r a k t e r y s t y k i t r z e c h 186 Z J W Y S Z I W K A . Koiz, Moskwa Franciszek Rzeszów Kotula E 1957, 87 stron zasadniczych t y p ó w haftów rosyjskich, t j . haftów siatkowych, p r z e ź r o c z y s t y c h czyli na t i u l u i h a f t ó w zapełniających całą tkaninę. Hafty maszynowe oma­ w i a j ą osobno w o s t a t n i m rozdziale. Po p r z e d s ł o w i u i w s t ę p i e znajduje się dość obszerny rozdział o rosyj­ skich haftach X I X wieku (wcześniejsze materiały nie z a c h o w a ł y się do dzisiejszych c z a s ó w ) . H a f t y z w i ą z a n e b y ł y w p r z e s z ł o ś c i ze z w y c z a j a m i i o b r z ę d a m i l u d o w y m i . J u ż od 7 roku życia k a ż d a wiejska dziewczyna uczyła się tkać i w y s z y w a ć , przy­ gotowując równocześnie swoje wiano. Na weselu o b d a r o w y w a ł a ona p r z y s z ł e g o m ę ż a r ę c z n i k a m i i w y - �s z y w a n y m i koszulami. R ó w n i e ż w y s t r ó j weselnej izby powinien byl świadczyć o mistrzostwie i zamiłowaniu m ł o d u c h y do r o b ó t k o b i e c y c h . H a f t e m z d o b i o n o p r z y r a m k i , r ę k a w y , mankiety, rozcięcia na piersiach, koł­ nierze koszul, w fartuchach w y s z y w a n o d o l n ą k r a ­ wędź. Używano przy tym różnych motywów, zwłasz­ cza g e o m e t r y c z n y c h i g e o m e t r y z o w a n y c h , p o w s t a ł y c h w dalekiej przeszłości. W t y m miejscu n a s t ę p u j e wyliczenie n i e k t ó r y c h często w y s t ę p u j ą c y c h m o t y w ó w wraz z podaniem i c h s y m b o l i c z n e g o z n a c z e n i a , bez j a k i e j k o l w i e k jed­ n a k a n a l i z y , p o r ó w n a ń czy i n t e r p r e t a c j i . T a k i z r e s z t ą lakoniczny, tylko orzekający styl charakterystyczny jest dla całego opracowania, co w konsekwencji w p r o w a d z a często p o w t a r z a n i e f a k t ó w i dość chao­ tyczne ich ujęcie. Jednak praca wnosi dużo materia­ ł u opisowego. Podaje np. i o m a w i a dość d o k ł a d n i e t y p o w e dla rosyjskiego haftu ściegi oraz ich tery­ torialne rozprzestrzenienie, k t ó r e pozwala usystema­ t y z o w a ć hafty — w zależności od rodzaju m o t y w ó w i k o l o r y s t y k i — w e d ł u g d w u zasadniczych g r u p : haf­ tów północnych oraz haftów środkowej równiny rosyjskiej. W pierwszej grupie w y r ó ż n i a j ą się hafty k a r g o p o l s k i e t y p u g e o m e t r y c z n e g o (z c e n t r a l n y m m o ­ t y w e m p r o s t o k ą t a w guberni ołonieckiej), hafty re­ jonu archangielskiego z g e o m e t r y z o w a n ą postacią ko­ biety i i n n y m i figurami, hafty z okolic Wołogdy o m o t y w a c h r o ś l i n n y c h i h a f t y z ł o t e oraz h a f t y po­ zostałych północnych regionów, które charakteryzują się szczególnie r ó ż n y m i t y p a m i h a f t ó w siatkowych powstałych przez zasnuwanie wyciągniętych nici płótna. Pewne odmiany haftów siatkowych są tak delikatne, że noszą nawet nazwę „wołogodzkich szkieł". A u t o r k i poświęcają i m wiele uwagi, oma­ w i a j ą c dość d o k ł a d n i e ściegi, ich warianty, motywy, k o l o r y s t y k ę . S t w i e r d z a j ą p r z y t y m , ź e h a f t y te i s t n i a ­ ł y na r o s y j s k i e j p ó ł n o c y do l a t s z e ś ć d z i e s i ą t y c h X I X w . I c h z a n i k z w i ą z a n y b y ł ze z m i a n a m i z a c h o d z ą c y m i w t y m czasie w życiu ekonomicznym wsi, które wpłynęły również na charakter odzieży ludowej, coraz bardziej u p o d o b n i a j ą c e j s i ę do s t r o j u miej­ skiego, szytego z t k a n i a f a b r y c z n y c h . Podczas gdy dla h a f t ó w p ó ł n o c n y c h charaktery­ styczne s ą m o t y w y f i g u r a l n e i r o ś l i n n e w p o ł ą c z e n i u z figurami geometrycznymi, motywy haftów środkow o r o s y j s k i c h m a j ą f o r m y czysto geometryczne, w ś r ó d których p r z e w a ż a j ą romby z „odrostkami" (tj. d w o m a w y s t a j ą c y m i k o ń c a m i na k a ż d y m rogu) i plecionka. W tej grupie d o m i n u j ą hafty guberni s m o l e ń s k i e j , k a ł u ż s k i e j , o r ł o w s k i e j i t u l s k i e j oraz r j a z a ń s k i e j i i n ­ n y c h ; w s z y s t k i e one z o s t a ł y o g ó l n i e s c h a r a k t e r y z o ­ wane. N a s t ę p n y rozdział omawia ludowe hafty końca X I X i p o c z ą t k u X X w . oraz w z n o w i e n i e p r z e m y s ł u hafciarskiego. W z w i ą z k u z p r o l e t a r y z a c j ą wsi wiele w i e ś n i a c z e k p r a c o w a ł o w f a b r y k a c h czy „ n a p o s ł u ­ gach" i obcując z ludnością m i e j s k ą przejęło jej u p o d o b a n i a . C o r a z t e ż l i c z n i e j k o b i e t y w i e j s k i e za­ c z y n a j ą s i ę p r z y o d z i e w a ć na m i e j s k ą m o d ę . W m n i e j ­ szym stopniu w p ł y w o m t y m ulegają centralne gu­ b e r n i e r o l n i c z e o r a z r e j o n y p ó ł n o c n e o d d a l o n e od w i ę k s z y c h miast. N a s t ę p u j e upadek haftu tradycyj­ nego, a t a m , g d z i e s i ę o n z a c h o w u j e , z a z n a c z a s i ę upodobanie do form naturalistycznych, zwłaszcza roślinnych. Dopiero w k o ń c o w y c h latach ubiegłego w i e k u w ś r ó d rosyjskiej inteligencji budzi się zain­ teresowanie w s i ą i s z t u k ą l u d o w ą . J e d n a k ż e podej­ mowane p r ó b y wskrzeszenia haftu tradycyjnego nie d a ł y rezultatów. Nawet przeciwnie, w haftach ludo­ w y c h coraz c z ę ś c i e j p o j a w i a j ą s i ę d z i w a c z n e i z m a ­ nierowane formy h a f t ó w miejskich, dworskich i koś­ cielnych. H a f c i a r s t w o l u d o w e zaczyna s i ę p r z e r a d z a ć w rzemiosło chałupnicze, nastawione już nie tylko na w ł a s n e p o t r z e b y w s i , lecz i z b y t w celach h a n d l o ­ w y c h . N a j w i ę k s z y jego r o z w ó j p r z y p a d a na l a t a po r e f o r m i e r o l n e j , c z y l i p o 1861 r. P r z e d e w s z y s t k i m w i e l k i m uznaniem z a c z y n a j ą się cieszyć hafty złote guberni tulskiej i b i a ł e hafty mstierskie guberni włod i m i r s k i e j . Rozszerzanie się r y n k u z b y t u p r o w a d z i do z u b o ż e n i a f o r m t r a d y c y j n y c h n a k o r z y ś ć m i e j s k i e j tandety, osłabia s t a r a n n o ś ć i p r e c y z j ę wykonania. Hafciarki współdziałają ściśle z p o ś r e d n i k a m i i han­ d l a r z a m i . D o p i e r o w p o c z ą t k a c h X X w . z a c z ę t o za­ k ł a d a ć specjalne s z k o ł y i k u r s y pod k i e r u n k i e m m i ­ strzów, zorganizowano sieć p u n k t ó w przyjęć i składy w y r o b ó w chałupniczych. Taka organizacja wynikła w p r a w d z i e ze s w e g o r o d z a j u m o d y p a n u j ą c e j w w y ż ­ szych k r ę g a c h d w o r s k i c h , j e d n a k w y s z u k a n o w ten sposób spośród ludu uzdolnione jednostki, k t ó r e od­ powiednio pokierowane zaczęły oddziaływać zachę­ cająco w swoim środowisku. Wprawdzie wpływ mieszczańskiej sztuki upadającej burżuazji XIX i X X w . był silny, j e d n a k ż e obudziła się r ó w n i e ż d ą ż n o ś ć do u t r z y m a n i a na w s i a u t e n t y c z n y c h w z o ­ r ó w tradycyjnych, opartych na doświadczeniu po­ koleń. W ł a ś c i w e jednak zrozumienie twórczości ludowej i jej znaczenia oraz r o z w ó j l u d o w e g o r z e m i o s ł a haf­ ciarskiego p r z y p a d a na okres po R e w o l u c j i P a ź d z i e r ­ nikowej. W latach dwudziestych bieżącego wieku coraz liczniej p o w s t a w a ć z a c z ę ł y z w i ą z k i hafciarek i koronkarek, o r g a n i z u j ą c e szkolenie i ułatwiające p r a c ę przez dostarczanie s u r o w c ó w i zapewnianie s t a ł e g o r y n k u zbytu. Hafciarstwo zaczyna p r z e r a d z a ć się w zdobnictwo u ż y t k o w e , przystosowane do po­ trzeb miejskich. Haftuje się nakrycia, kapy, tkaniny, bluzki itp. O d strony praktycznej i naukowej zaj­ m u j e się obecnie t y m i s p r a w a m i N a u k o w o - D o ś w i a d czalny Instytut P r z e m y s ł u Artystycznego, p o d l e g a j ą c y rzemieślniczej spółdzielni „Rospromsowiet". Autorki dość dużo uwagi poświęcają t e m u zagadnieniu oma­ w i a j ą c je w specjalnym rozdziale o rozwoju rzemio­ s ł a h a f c i a r s k i e g o w czasach w ł a d z y r a d z i e c k i e j . Recenzowana k s i ą ż k a , poza t y m i o g ó l n y m i wiado­ mościami, zawiera następnie, w siedmiu kolejnych r o z d z i a ł a c h , opisy h a f t ó w l u d o w y c h poszczególnych rejonów, a w i ę c : nowogrodzkiego, gorkowskiego, Iwa­ nowskiego, w ł o d i m i r s k i e g o , k a l i n i ń s k i e g o , r i a z a ń s k i e go i k a ł u ż s k i e g o . U w z g l ę d n i o n e s ą p r z y t y m t e c h n i k i i charakterystyczne m o t y w y zdobnicze. W i a d o m o ś c i te u j ę t e s ą d o ś ć schematycznie, a n a w e t chaotycznie, co d e p r e c j o n u j e i c h w a r t o ś ć . M a t e r i a ł z a w a r t y w t y c h r o z d z i a ł a c h nie jest o p r a c o w a n y ani o d strony histo­ rycznej, ani p o r ó w n a w c z e j , daje t y l k o obraz w s p ó ł ­ czesnego p r z e r a d z a n i a s i ę s a m o r o d n e j s z t u k i t r a d y ­ cyjnej w ś w i a d o m ą n a r o d o w ą t w ó r c z o ś ć o p a r t ą o mo­ tywy ludowe. Ostatni rozdział dotyczy maszynowego haftu a ż u ­ rowego, obecnie bardzo rozpowszechnionego, który r o z w i n ą ł s i ę z w ł a s z c z a w czasach r a d z i e c k i c h . O g ó l n i e biorąc, o m a w i a n a praca jest właściwie pierwszą próbą charakterystyki ludowego haftu ro­ syjskiego oraz p r ó b ą wskazania jego zasadniczych t y p ó w i t e c h n i k . P o z w a l a ona na powierzchowne z o r i e n t o w a n i e się w z a g a d n i e n i u od s t r o n y technicz­ nej i a r t y s t y c z n e j . Poza d o ś ć o b s z e r n y m w s p ó ł c z e s ­ n y m m a t e r i a ł e m ilustracyjnym, zawiera także przy­ k ł a d y starsze, X I X - w i e c z n e , k t ó r y c h n i e w i e l e z a c h o ­ w a ł o s i ę jeszcze w m u z e a c h . Dla etnografów zajmujących się stroju, a s z c z e g ó l n i e h a f t e m , jest to, usterek, p u b l i k a c j a p o ż y t e c z n a . zdobnictwem mimo wielu Barbara Bazielich �