https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c174060e7ab3d2a39bfde7640c8d0a38.pdf d095ac02586df1109f1bfbb823ad4bea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1081 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:993 Title A name given to the resource Obyczaj robotniczy połowy XIX w. w świetle akt stanu cywilnego (na przykładzie Żyrardowa) / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.215-228 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stawarz, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 ANDRZEJ STAWARZ OBYCZAJ ROBOTNICZY POLOWY X I X W I E K U W ŚWIETLE A K T STANU CYWILNEGO (NA PRZYKŁADZIE ŻYRARDOWA) Kultura robotnicza okresu pierwszej połowy X I X w. do dziś z t r u ­ dem poddaje się dogłębniejszym badaniom. Podstawową przeszkodą sto­ jącą na drodze do bliższego poznania treści kulturowych tworzonych i przyswajanych przez rodzącą się wówczas — przede wszystkim na obszarze Królestwa Polskiego — klasę robotniczą stanowi ograniczona baza ź r ó d ł o w a . Trudności w t y m względzie mają zarówno historycy, jak i etnografowie. Dokumentacja etnograficzna tworzona jest właści­ wie od niedawna, co uniemożliwia korzystanie z w miarę wiarygodnych materiałów, które odnosiłyby się do rzeczywistości sprzed ponad 100 lat. Stosunkowo niewielkie są także możliwości wykorzystania opracowań dotyczących warunków życia i pracy czy niektórych obyczajów charak­ terystycznych dla środowisk robotniczych połowy ubiegłego stulecia . Etnograf zmuszony jest zatem oprzeć się na źródłach typowych dla war­ sztatu historyka: archiwaliach, prasie czy pamiętnikach. Sądzić można —• na podstawie stanu opracowania tego typu źródeł pod interesującym nas kątem — że istnieją jeszcze dość znaczne możliwości wyzyskania różnorodnych materiałów do badań nad kulturą robotniczą. W swoich badaniach poświęciłem wiele uwagi sprawie stosunków społeczno-obyczajowych charakterystycznych dla środowisk * robotni­ czych. Spośród źródeł archiwalnych, które były m i najbardziej pomocne, należałoby wymienić akta stanu cywilnego. Dotychczas w nauce pol­ skiej akta metrykalne służyły przede wszystkim szczegółowym analizom z zakresu demografii historycznej (głównie okresu staropolskiego) *, a od 1 2 1 Por. I . I h n a t o w i c z , Źródłowe możliwości i ograniczenia badań nad dzie­ jami społeczeństwa polskiego w XIX i XX w., [w:] Metody i wyniki, pod red. S. Kalabińskiego, Warszawa 1980, s. 32-42. Por. A. S t a w a r z , Problematyka badań nad kulturą robotniczą w Polsce, „Etnografia Polska", t. 26: 1982, z. 1. Szczególnie wiele prac tego rodzaju ukazało się na ł a m a c h wydawanego od kilkunastu lat wydawnictwa seryjnego Przeszłość Demograficzna Polski. 2 8 �216 ANDRZEJ STAWARZ niedawna także studiom nad problematyką ruchliwości społecznej w X I X w. Mimo iż wiadome są walory poznawcze akt metrykalnych , to jed­ nak uderza nas brak większej liczby opracowań, w których opisywano by bardziej wszechstronnie konkretne wycinki minionej rzeczywistości społeczno-kulturowej na podstawie analizy wspomnianych materiałów źródłowych. Niewątpliwie pod t y m względem pozostajemy jeszcze wy­ raźne w tyle, przede wszystkim za historykami francuskimi, uważany­ mi za prekursorów tego kierunku badań . Akta stanu cywilnego poprzez masowość zawartych w nich infor­ macji, wiążących się bezpośrednio z istotnymi faktami natury społeczno-obyczajowej, pozwalają na prowadzenie dość precyzyjnych badań empirycznych. Odpowiedzi na pytania badawcze możemy otrzymać sto­ sując metody wnioskowania statystycznego (w stosunku do całej badanej populacji lub też próby reprezentatywnej). Jest to o tyle ułatwione, że metryki (urodzeń, ślubów, zgonów) odznaczają się jednolitą formą zapisu informacji , co umożliwia ich skategoryzowanie, odpowiadające wymogom badań metodami kwantytatywnymi. Szczególnie interesujące mogą być badania nad zmiennością zjawisk demograficznych czy społeczno-obyczajowych w tzw. czasie długim (stulecia) oparte na mate­ riałach reprezentacyjnych. W Polsce nie tak dawno podjęto taką próbę . Ostateczny efekt naukowy, odnoszący się tylko do jednego z wielu pro­ blemów demograficznych (przemienność generacji), osiągnięto w toku wieloletnich, niezwykle pracochłonnych i dość kosztownych (wykorzy­ stanie maszyny cyfrowej) badań. Ze względów ekonomicznych nie mo­ żemy zapewne liczyć na rozszerzenie tego typu badań w naukach spo­ łecznych w najbliższym czasie. Natomiast wszelkie szanse powodzenia, tak od strony warsztatowej, jak i merytorycznej, mają badania nad niewielkimi wycinkami rzeczywistości, np. nad grupami zawodowymi, gminami wyznaniowymi czy całymi społecznościami lokalnymi konkret­ nych wsi, miasteczek itp. w ściśle określonych, stosunkowo niewielkich, ramach czasowych. 4 5 6 7 8 W 1978 r. w ramach zespołowych badań nad modą i obyczajem w środowisku robotniczym Żyrardowa X I X i początku X X w . , zająłem 9 4 S. Kowalska-Glikman, Ruchliwość społeczna i zawodowa mieszkań­ ców Warszawy w latach 1845-1861, Wrocław 1971. Por. S. K o w a l s k a - G l i k m a n , Akta masowe w badaniach historii spo­ łecznej, [w:] Metody i wyniki, s. 179-206. Tamże, s. 179-180. W Królestwie Polskim zunifikowane zapisy metrykalne wprowadzono w 1825 r. E . P i a s e c k i , R. W r o n a , Przeniesienie do pamięci maszyny cyfrowej da­ nych za lata 1746-1968 z ksiąg metrykalnych parafii bejskiej w województwie kie­ leckim, Przeszłość Demograficzna Polski, t. 10, Warszawa—Poznań 1978, s. 15-37. O badaniach tych szerzej pisze m.in. A. K u c z y ń s k a - S k r z y p e k , Ba­ dania nad kulturą robotniczą w etnografii, [w:] Klasa robotnicza i ruch robotniczy 5 6 7 8 9 �O B Y C Z A J R O B O T N I C Z Y P O Ł O W Y X I X W. się bliżej problematyką narodzin społeczności tego ośrodka, jak rów­ nież początków zachowań zbiorowych (zwyczajów) wykorzystując do tego celu w pierwszym rzędzie akta stanu cywilnego . Opracowałem najpierw zagadnienie powstania społeczności Ż y r a r d o w a . W dalszej kolejności zająłem się problematyką struktury rodziny, integracji spo­ łecznej, wreszcie niektórymi zagadnieniami obyczaju i obrzędów — przede wszystkim rodzinnych, związanych z narodzinami dziecka (chrzest), zawarciem małżeństwa (ślub) i zgonem. Wydawać się może, iż akta stanu cywilnego pozwalają na zaledwie formalny ogląd fragmen­ tów tych uroczystości. W metrykach nie znajduje przecież odbicia ani przebieg chrzcin, wesel czy styp, ani t y m bardziej spleciona z nimi sfera wierzeniowo-magiczna. Niemniej dogłębniejsza analiza tego typu źródeł pozwala na uchwycenie niektórych powszechnych zwyczajów, a także pewnych cech klimatu moralno-obyczajowego, jaki kształtował się w badanej społeczności. Wnioski, jakie w t y m względzie wypływają z dotychczasowych badań, chciałbym przedstawić na przykładzie nie­ których zwyczajów związanych z narodzinami dziecka oraz założeniem rodziny. Jest to próba spojrzenia na XIX-wieczną społeczność robotni­ czą głównie poprzez pryzmat zwyczajów związanych z doborem rodzi­ ców chrzestnych oraz doborem małżeńskim, a także swego rodzaju mo­ dy na imiona. 10 11 Mówiąc o początkach zwyczajów robotniczego Żyrardowa trzeba — przynajmniej w zarysie — przypomnieć fakty związane z powstaniem tego ośrodka i jego społeczności. Otóż, 24 czerwca 1829 r. powstał za­ mysł założenia spółki „Karol Scholtz i Współka", której celem było uruchomienie pierwszej w Królestwie Polskim fabryki wyrobów lnia­ nych. Spółkę zalegalizowano w sierpniu 1830 г., po czym przystąpiono do realizacji zamierzenia. W latach 1831-1833 na terenie osady fabrycz­ nej powstały pierwsze budynki przemysłowe (tkalnia, przędzalnia, bielarnia i drukarnia tkanin) oraz kilka domów mieszkalnych. Uruchomie­ nie fabryki nastąpiło 24 lipca 1833 r. Niewątpliwy jest fakt, że proces tworzenia się społeczności osady musiał być równoległy do procesu powstawania i pierwszych lat dzia­ łalności fabryki. Na podstawie akt stanu cywilnego można stwierdzić, że trwalsze osiedlanie się ludności napływowej następuje około roku ( 1 2 na zachodnim Mazowszu 1878-1948, pod red. R. Kołodziejczyka, Warszawa 1981, s. 125-137. W badaniach wykorzystano akta metrykalne przechowywane w W o j e w ó d z ­ kim Archiwum P a ń s t w o w y m w Skierniewicach z/s w Żyrardowie (dalej: W A P Żyrardów) w y z n a ń rzymskokatolickiego oraz ewangelicko-augsburskiego parafii Wiskitki z lat 1830-1870. Por. A. S t a w a r z , Rodowody mieszkańców Żyrardowa, Żyrardów 1980. Por. J . K a z i m i e r s k i , Założyciele i działalność Fabryki Wyrobów Lnia­ nych (1829-1857), [w:] Żyrardów 1829-1945, pod red. I . P i e t r z a k - P a w ł o w s k i e j , War­ szawa 1980, s. 42. 1 0 11 1 2 �218 ANDRZEJ STAWARZ 13 1833 . Pierwszy etap ożywionego napływu osadników zamyka się w przybliżeniu w latach 1833-1840. Z moich wyliczeń szacunkowych wynika, że w t y m czasie mogło przybyć do osady oraz najbliższych wsi około 600-700 osób, aby podjąć pracę w nowej fabryce. Skład grupy osadniczej był zróżnicowany pod względem pochodzenia terytorialnego, społecznego oraz narodowościowego. Obszarem, z którego napłynęła większa część pierwszych osadników, było Królestwo Polskie (blisko 2/3 wszystkich imigrantów). Przybywający z terenu Królestwa stano­ w i l i element niemal wyłącznie rodzimy, polski, pochodzenia przede wszystkim chłopskiego (głównie proletariat wiejski). W około 80% w y ­ wodzili się oni z zachodniego Mazowsza. Stosunkowo duża grupa przy­ byszów wywodziła się z Warszawy (blisko 13% osadników urodzonych w Królestwie Polskim). Drugim obszarem, z którego pochodziła poważna liczba pierwszych żyrardowian, było Cesarstwo Austriackie (blisko 30%). Właśnie z tego kraju przybyło kilkadziesiąt rodzin czeskich tka­ czy. Ponadto w Żyrardowie osiedlali się rzemieślnicy z k i l k u innych krajów europejskich, głównie z Prus i Saksonii . Ogólnie szacuje się, że w latach trzydziestych X I X w. społeczność osady Żyrardów w 2/3 tworzyła ludność polska, w 1/3 zaś zróżnicowana narodowościowo lud­ ność cudzoziemska. Ponadto trzeba dodać, że około 90% mieszkańców było wyznania rzymsko-katolickiego, a pozostałe 10% ewangelicko-augsburskiego. Można też przypuszczać, że blisko 1/4 osadników wywodziła się z miast (polskich, czeskich, w mniejszym stopniu niemieckich), nieco zaś ponad 3/4 ze wsi. Na gruncie nowo powstałej osady zderzały się zatem treści kulturowe przyniesione przez imigrantów wywodzących się ze wsi i miast. Treści te tworzyły podstawy obyczaju robotniczej spo­ łeczności. W społeczności tej od początku najliczniejsze były grupy tkaczy oraz tzw. wyrobników (łącznie około 80% osób zarobkujących w osadzie). Na zwyczaje kształtujące się wśród tkaczy i wyrobników zwracam szczególną uwagę omawiając w y n i k i swoich badań. 14 RODZICE CHRZESTNI Analiza danych zawartych w aktach metrykalnych wykazała, iż w początkowym okresie funkcjonowania społeczności Żyrardowa naj­ więcej dzieci urodziło się w rodzinach tkaczy (38,5%), następnie w ro­ dzinach wyrobniczych (20%) oraz rzemieślniczych (niecałe 2 0 % ) . W y 15 13 W A P Żyrardów, Akta stanu cywilnego wyznania rzymskokatolickiego pa­ rafii Wiskitki, sygn. 8. S t a w a r z , Rodowody s. 5-6. Wyliczenia w ł a s n e na podstawie informacji z ksiąg metrykalnych z lat 1833-1840. W A P Żyrardów, Akta stanu cywilnego wyznania rzymskokatolickiego parafii Wiskitki, sygn. 8-15. Brak danych dotyczących urodzeń w parafii ewange­ lickiej. 1 4 1 5 �O B Y C Z A J R O B O T N I C Z Y P O Ł O W Y X I X W. 219 niki te pośrednio świadczą o stosunkowo szybkim ustabilizowaniu osad­ niczym tkaczy, którzy bez wątpienia stali się wówczas swoistą „elitą" r o b o t n i c z ą . Natomiast robotnicy niewykwalifikowani („wyrobnicy", zwani też „służącymi fabrycznymi") nadal stanowili element dość r u ­ chliwy, gotowy do kolejnych wędrówek w poszukiwaniu lepiej płatnej pracy. W toku dalszych badań okazało się, że wyrobnicy zaczęli trwalej osiedlać się w Żyrardowie dopiero w latach 60-tych ubiegłego stulecia, kiedy wyraźne były oznaki wybrnięcia przez Zakłady Żyrardowskie z upadku ekonomicznego lat 1848-1856 . Według oficjalnych statystyk liczebność załogi zaczyna wzrastać gwałtowniej od lat 60-tych, głównie za sprawą zwiększonego zapotrzebowania fabryki na tanią siłę roboczą. 16 17 Uzasadnione jest zatem objęcie badaniami porównawczymi lat 18341838, t j . początkowego okresu istnienia fabryki i osady, oraz połowy lat 60-tych, kiedy zaczyna się bardziej dynamiczny demograficzny roz­ wój społeczności. Badaczom zwyczajów wiążących się z narodzinami dziecka, akta stanu cywilnego dostarczają jednakże nie tylko danych ściśle demograficznych, ale także informacji o doborze rodziców chrzest­ nych, wyborze imienia dla nowo narodzonego dziecka itp. Przypatrzmy się najpierw, kogo wybierano na rodziców chrzestnych? Sporządzona przeze mnie kartoteka mieszkańców Żyrardowa z lat 18301870 pozwala na dokładniejsze określenie statusu społeczno-zawodowego chrzestnych, co umożliwia zbadanie korelacji zachodzącej między pozy­ cją rodziców naturalnych dziecka a pozycją chrzestnych. Jak wiemy w X I X w. decydująca o sytuacji społecznej dziecka była pozycja jego ojca naturalnego. Słabiej natomiast zbadana jest pozycja ojca chrzest­ nego (w rodzinie i szerszej społeczności) oraz czynniki decydujące o je­ go wyborze. Można tylko przypuszczać, iż poprzez dobór rodziców chrzestnych starano się wzmocnić pozycję społeczną dziecka, a także rozwinąć odpowiadające rodzicom dziecka stosunki towarzyskie. Z wyliczeń dokonanych dla lat 1834-1838 wynika, iż tkacze do­ bierali ojców chrzestnych dla swoich dzieci niemal wyłącznie z własne­ go kręgu zawodowego (ok. 85% przypadków), niekiedy tylko prosząc na kumów przedstawicieli personelu technicznego fabryki, np. jednego z głównych mechaników. Jak widać, tkacze stanowili wówczas dość zamkniętą grupę, co nie pozostawało bez związku z ich przeważnie cu­ dzoziemskim pochodzeniem (głównie czeskim) . Znajduje to potwier1 8 19 1 6 O wysokiej pozycji tkaczy decydowały ich kwalifikacje, częściowe dyspo­ nowanie środkami produkcji (wynajmowanie warsztatów należących do fabryki) i lepsze zarobki. Por. J . K a z i m i e r s k i , Zakłady Żyrardowskie w okresie przewrotu tech­ nicznego (1857-1882), '[w:] Żyrardów 1829-1945, s. 57-58. is W A P Żyrardów, Akta stanu cywilnego wyznania rzymskokatolickiego pa­ rafii Wiskitki, sygn. 9-13. S t a w a r z , Rodowody s. 10. 1 7 1 9 �220 ANDRZEJ STAWARZ dzenie także i w tym, że początkowo tkacze byli proszeni na ojców chrzestnych przez przedstawicieli innych grup zawodowych stosunkowo rzadko . Zgoła inaczej przedstawiał się dobór ojca chrzestnego dla dzieci w y ­ robników. Robotnicy niewykwalifikowani poszukiwali ojców chrzest­ nych równie często we własnej grupie, jak i w gronie osób zajmują­ cych w hierarchii fabrycznej wyraźnie określoną pozycję (np. dozorcy) lub też nawet pozycję pracownika o konkretnych, znacznych kwalifika­ cjach, np. bielarza czy ślusarza. W początkowym okresie istnienia osa­ dy zdarzało się też — chociaż bardzo sporadycznie — że ojcem chrzest­ nym dziecka robotnika niewykwalifikowanego zostawała osoba zajmu­ jąca w społeczności Żyrardowa pozycję wybitną, np. dyrektor fabryki, zarządca oddziału fabryki (przedstawiciele tych zawodów stanowili nie­ całe 3% wszystkich ojców chrzestnych w osadzie). Fakty te w pewnym stopniu mogą świadczyć o przełamywaniu dawnych barier społecznych i kształtowaniu się nowego demokratycznego obyczaju. Mała liczba po­ dobnych przypadków — przy statystycznie potwierdzonej regule doboru ojca chrzestnego o podobnej lub nieco wyższej od ojca dziecka pozycji społeczno-zawodowej — nie pozwala jednak na zasadne udokumento­ wanie powyższego stwierdzenia. Tego rodzaju zachowania równie dobrze mogły być indywidualnym gestem, wynikającym z charakteru, typu umysłowości lub też podyktowanym przez przekonania osoby zajmują­ cej wysoką pozycję w hierarchii społecznej. I tak chyba trzeba ocenić to zjawisko, szczególnie że w następnych latach podobne fakty nie miały już miejsca . 20 21 W połowie lat 60-tych X I X w. na ogół utrzymywały się podobne jak w latach 30-tych zwyczaje doboru ojców chrzestnych, chociaż np. tkacze coraz częściej byli ojcami chrzestnymi dzieci osób zajmujących nieco niższą pozycję społeczno-zawodową. Sami zaś tkacze wybierali na ojców chrzestnych dla swoich dzieci nie tylko przedstawicieli własnego kręgu zawodowego (już tylko 60% przypadków), ale także wyrobników (ok. 13%) lub specjalistów innych rzemiosł (ponad 2 5 % ) . Wyrobnicy zaś wybierali ojców chrzestnych bądź z własnego kręgu pracowników o niskich kwalifikacjach (70%), bądź też z kręgu, z którego się wywie­ dli, t j . prosili w kumy gospodarzy rolnych z okolicznych wsi (20%). Natomiast rzemieślnicy w mniej więcej r ó w n y m stopniu preferowali ja22 2 0 Tylko w jednym przypadku (na 31 zanotowanych w metrykach w połowie lat 30-tych) ojcem chrzestnym dziecka wyrobnika był tkacz. W latach 60-tych zdarzało się sporadycznie, że dyrektorzy bądź też nawet właściciele zakładów byli ojcami chrzestnymi dzieci w y ż s z y c h urzędników Z a ­ kładów Żyrardowskich. 22 Wyliczono na podstawie informacji zawartych w 58 metrykach z 1866 r. W A P Żyrardów, Akta stanu cywilnego wyznania rzymskokatolickiego parafii W i ­ skitki, sygn. 80-80a. 2 1 �221 O B Y C Z A J R O B O T N I C Z Y POŁOWY X I X W. ko ojców chrzestnych i tkaczy, i osoby z najbliższej sobie grupy rze­ mieślników. Jednym z charakterystycznych zwyczajów było to, że robotnicy (w t y m i tkacze) w żadnym razie nie wybierali na rodziców chrzest­ nych par m a ł ż e ń s k i c h . Reguła ta utrzymywała się też w połowie lat 60-tych. Trzeba stwierdzić, że w społeczności Żyrardowa dużą wagą przy­ wiązywano do wyboru matki chrzestnej. W latach 1834-1838 kilka ko­ biet, głównie żon lepiej sytuowanych majstrów tkackich, wielokrot­ nie wybierano na chrzestne — szczególnie dzieci z rodzin o zbliżonej pozycji zawodowej. T y m samym zapewne zacieśniano kontakty towarzy­ skie, na co szczególnie wskazują akta dotyczące tkaczy czeskich. Nieco inaczej sytuacja przedstawiała się w 30 lat później. Liczba szczególnie „wziętych" chrzestnych znacznie wówczas zmalała, co może świadczyć z kolei o znacznym poszerzaniu się kręgów towarzyskich. Należy też zaznaczyć brak bliższych powiązań krewniaczych między rodzicami dzie­ ci a ich chrzestnymi. Tak w początkach osady, jak i 30 lat później więk­ sza część społeczności składała się z osób i niedużych rodzin, wywodzą­ cych się z różnych, często odległych od siebie miejscowości. Nie było też napływu większych „familii", z wyjątkiem kilku rodzin tkaczy czeskich. Wydaje się zatem, że dominował zwyczaj dość swobodnego wyboru rodziców chrzestnych, szczególnie w kręgu osób, które w Ży­ rardowie ustabilizowały swoją pozycję społeczno-zawodową. W nowo powstającej społeczności o charakterze robotniczym instytucja rodziców chrzestnych spełniała niewątpliwie znaczącą rolę nie tylko w stosunku do kontaktów towarzyskich i integracji środowiska, ale także wzmacnia­ ła funkcjonowanie nowego obyczaju. Warto przy t y m podkreślić, iż np. dzieci nieślubne mogły liczyć na wybór chrzestnych (szczególnie ojców) zajmujących w społeczności pozycję nieco wyższą niż ich matki, będące na ogół służącymi bądź wyrobnicami . 23 24 NADANIE IMIENIA Istotnym i wielce ciekawym rysem ówczesnego obyczaju robotnicze­ go jest moda na imiona nadawane nowo narodzonym dzieciom. Wia­ domo, że wśród chłopów jeszcze w okresie przedrozbiorowym utrwalił się zwyczaj nadawania kilkunastu popularnych imion, szczególnie z de2 8 Z jednym wyjątkiem, gdy para małżeńska była proszona na chrzestnych nowo narodzonych bliźniąt, z tym że każde z m a ł ż o n k ó w było chrzestnym innego dziecka. W latach 30-tych chrzestnymi dzieci nieślubnych byli m.in. dozorcy fabrycz­ ni, ślusarze, wyrobnicy. Natomiast w latach 60-tych — tkacze, murarze gospo­ darze rolni i wyrobnicy. 2 4 j �222 ANDRZEJ STAWARZ 25 kalogu świętych funkcjonującego w tradycji katolickiej . Moda na imiona kształtowała się najczęściej pod wpływem księży. Niekiedy też — chociaż może w mniejszym zakresie — upowszechniały się imiona w y ­ bitnych osób, np. aktualnych władców. Zwyczaje te utrzymywały się na wsi przez cały wiek X I X . Znajduje to potwierdzenie także we wsiach okolic Żyrardowa, gdzie w latach 30-tych ubiegłego stulecia szczegól­ nym powodzeniem cieszyły się takie imiona męskie, jak: Józef (12,2°/o), Jan (9,6%), Tomasz (5,9%) czy Antoni (5,4%), a także' Franciszek, M i ­ chał i .Wojciech, a wśród imion żeńskich — przede wszystkim Marianna (22,5%), dalej Józefa (10,2%), Katarzyna (9,5%), Anna (6,6%) oraz Franciszka (6,1%) . Podobnie było w połowie lat 60-tych, chociaż zau­ ważyć można wzrost popularności imienia Jan (13,9%) oraz Stanisław (8,6%) . 26 27 Zgoła zupełnie inaczej kształtowała się moda na imiona w środo­ wisku żyrardowskim. Otóż w latach 30-tych X I X w. żadne z imion nie osiągnęło wyraźnej popularności. Na przykład w okresie 1834-1838 wśród 43 urodzonych chłopców aż 41 miało inne od pozostałych imię, wśród 34 dziewczynek 32 miały odmienne i m i o n a . Charakterystyczne było natomiast nadawanie imion podwójnych (w większości rodzin tkaczy), mała liczba imion, które cieszyły się wówczas popularnością w środo­ wiskach wiejskich oraz stopniowe zwiększanie się liczby imion cudzo­ ziemskich, np. Wilhelm czy Frydrych. Możemy t u mówić o zaznacza­ jącym się wpływie osadnictwa obcego wywodzącego się z niemieckie­ go obszaru kulturowego. W połowie lat 60-tych zwyczaje te nie ulegają zasadniczo znaczniej­ szym przekształceniom. Z jednym tylko wyjątkiem: popularyzuje się wyraźnie w Żyrardowie modne na wsi imię Marianna (18,9%), co moż­ na uzasadnić wzmagającym się napływem robotników pochodzenia wiejskiego. Nie należy się tu raczej doszukiwać wpływów francuskich (imię to było bardzo modne we Francji w X I X w.). Choć założycielem fabryki był Francuz F. de Girard, to jednak ani on, ani żadne rodziny francuskie nie mieszkały wówczas w Żyrardowie. Nikłe były też kon­ takty z kulturą francuską. W społeczności robotniczej w zasadzie nie było mody na określone imiona. Regułą był wybór oryginalnego, mniej znanego imienia bądź też 28 25 Por. Z. K u c h o w i c z , Obyczaje staropolskie XVII-XVIII wieku, Łódź 1975, s. 184-185. Wyliczenia w ł a s n e na podstawie analizy metryk chrztu z lat 1834-1838. W A P Żyrardów, Akta stanu cywilnego wyznania rzymskokatolickiego parafii Wiskitki, sygn. 9-13. Wyliczenia w ł a s n e na podstawie analizy metryk chrztu z lat 1866-1867. W A P Żyrardów, Akta stanu cywilnego wyznania rzymskokatolickiego parafii Wiskitki, sygn. 80, 80a i 81. Por. przypis 26. 2 6 2 7 2 8 �O B Y C Z A J R O B O T N I C Z Y P O Ł O W Y X I X W. 223 łączenie dwóch (a niekiedy i trzech) imion — popularnego z rzadziej stosowanym, np. Aleksander Bogumił, Tomasz Mateusz, Walenty Stani­ sław, Tomasz Adam czy Paweł Mieczysław, a wśród żeńskich — Justy­ na Katarzyna, Teofila Aleksandra, Teresa Anna, Franciszka Elżbieta, Elżbieta Józefa i wiele innych. Brak metryk urodzeń ewangelików nie pozwala nam niestety na zbadanie bliższych wpływów ludności cudzo­ ziemskiej na modę na imiona wśród robotników pochodzenia rodzimego. Badania wykazały ponadto, że w społeczności Żyrardowa nie znala­ zła potwierdzenia reguła nadawania dziecku takiego imienia, „jakie so­ bie przyniosło", t j . zgodnego z imieniem patrona dnia, w k t ó r y m się urodziło. Rzadki był także zwyczaj nadawania dzieciom imion rodziców lub chrzestnych. DOBÓR MAŁŻONKÓW W okresie 1833-1870 mieszkańcy Żyrardowa zawarli 380 związków małżeńskich, w tym 312 w kościele katolickim i 68 w ewangelickim. Do roku 1850 najwięcej nowo założonych rodzin miało charakter robot­ niczy, przy czym oboje małżonkowie byli pochodzenia polskiego (30,8% małżeństw). Drugi typ stanowiły rodziny tkacko-wyrobnicze o miesza­ nym narodowościowo pochodzeniu małżonków (najwięcej polsko-czes­ kim — 18,7%), trzeci zaś — rodziny tkackie pochodzenia całkowicie obcego (11,2%). Ponadto występowało jeszcze 9 typów małżeństw o stru­ kturze bardziej zróżnicowanej z uwagi na dobór partnera z odmiennej grupy społeczno-zawodowej i narodowościowej. Wśród nowych m a ł ­ żeństw wówczas zawieranych, czysto polskie stanowiły 62%, polskoczeskie 23%, całkowicie cudzoziemskie 15%. Natomiast małżeństw czy­ sto katolickich było 87%, ewangelickich 2,5%, a mieszanych wyznaniowo 10,5%. W latach 50- i 60-tych zaznaczyły się pewne zmiany w do­ borze małżeńskim. Liczba typów nowo zakładanych rodzin — według przyjętych powyżej kryteriów -— wzrosła do 14. Dominowały co praw­ da nadal trzy typy analogiczne do tych z lat 1833-1850, więcej jednak było nowych rodzin, w których oboje małżonkowie byli pochodzenia ro­ dzimego (ok. 70%), mniej zaś mieszanych narodowościowo (ok. 20%) i całkowicie cudzoziemskich (blisko 10%). Zmieniły się też wyraźnie pro­ porcje w doborze małżeństw ze względu na wyznanie. W latach 60-tych zawarto 160 małżeństw, w t y m małżeństwa czysto katolickie stanowiły 75%, czysto ewangelickie blisko 14%, wyznaniowo zaś mieszane około 11%. Dane te pośrednio poświadczają znaczący wzrost liczby ludności ewangelickiej (głównie pochodzenia niemieckiego) w społeczności Ży­ rardowa . 29 2 9 Wiązało się to z zainteresowaniem właścicieli Zakładów Żyrardowskich spro­ wadzaniem najlepszych s p e c j a l i s t ó w - w ł ó k i e n n i k ó w oraz odpowiedniej kadry u r z ę d ­ niczej z zagranicy (głównie z Saksonii). Zjawisko to przyczyniło się do rozwoju �226 ANDRZEJ ST Л W A R Z rzeń? Otóż, w latach 30- i 40-tych X I X w. mieszkańcy Żyrardowa (wy­ znania rzymskokatolickiego) preferowali niedzielę jako najdogodniejszy dzień dla zawarcia małżeństwa (73% przypadków). P e w n ą popularnością cieszyły się też początkowe dni tygodnia, t j . poniedziałek (12,1%) i wto­ rek (7,5%). Zupełnie sporadycznie miały natomiast miejsce śluby w i n ­ ne dni. Wyraźną zmianę tego stanu można zaobserwować w latach 50i 60-tych. Spadła wtedy znacznie popularność niedzieli (do ok. 56%), przy czym w okresie 1856-1860 więcej ślubów zawarto w poniedziałek oraz wtorek niż właśnie w niedzielę. W latach 60-tych popularność pierwszych dni tygodnia utrzymuje się wyraźnie; chociaż na niższym poziomie (28,8%) niż w latach poprzednich, przy ponownym wzroście zainteresowania niedzielą (69,2%). Jak się wydaje, wybór dnia tygodnia na ślub nie pozostawał bez związku z dynamiką rozwoju fabryki żyrar­ dowskiej. Okazuje się, że w okresie załamania się produkcji (lata 50-te) robotnicy częściej wybierali inne dni tygodnia niż niedziela. Można to wytłumaczyć tym, że znaczna część robotników zamieszkujących osadę nie znajdowała wówczas stałego zatrudnienia w fabryce. Mieli oni wię­ cej czasu wolnego, a co za t y m idzie większe możliwości urządzenia wesela i rozmaitych zabaw niekoniecznie w niedzielę. Równie chyba interesująco przedstawia się wybór miesiąca, w któ­ rym zawierano związek małżeński. Spośród wszystkich miesięcy w spo­ łeczności robotniczej Żyrardowa siedem cieszyło się stosunkowo dużą popularnością. W latach 30- i 40-tych najpopularniejszy był listopad (ok. 30% zawartych małżeństw), następnie październik (ok. 13%) i sty­ czeń (10%). Zdecydowanie niepopularne były. marzec, kwiecień oraz grudzień, a więc miesiące, na które przypadały okresy Wielkiego Po­ stu i Adwentu. Z tego wypływa też wniosek, że nie wykształcił się wówczas zwyczaj zawierania małżeństw przy okazji wielkich świąt chrześcijańskich, t j . Bożego Narodzenia i Wielkanocy. Ciekawe, że sto­ sunkowo często wybierano maj (8,2%) — przesądnie niepopularny do dziś. W latach 50- i 60-tych zachodzą wyraźne zmiany w wyborze po­ szczególnych miesięcy. Zauważalnie wzrasta popularność lutego (18%) i lipca (ok. 12%), a także maja (ok. 12%), przy wyraźnym spadku za­ interesowania młodożeńców listopadem (14%) i nadal prawie zupełnym brakiem popularności miesięcy związanych z Bożym Narodzeniem czy Wielkanocą. Z przytoczonych danych widać wyraźnie, że wybór miesiąca dogod­ nego do zawarcia małżeństwa kształtował się w środowisku robotniczym w sposób odmienny niż wśród chłopów. Nie znalazły odbicia przekonania o feralności maja czy też listopada. Utrzymał się natomiast wpływ za­ kazów religijnych (przedświąteczne okresy postu). Rzadko też zawierano śluby w lecie. Preferowanie ślubów w miesiącach jesiennych i zimowych można tłumaczyć m. in. chęcią organizowania zabaw w czasie niesprzy- �OBYCZ" .1 R O B O T N I C Z Y P O Ł O W Y X I X W. 227 jającym innym formom rozrywek, np. takich, które mogą odbywać się poza domem. Wesela byly bez wątpienia znaczącymi wyda­ rzeniami w życiu stosunkowo niewielkiej społeczności robotniczej. Szczególnie, że tych wesel było kilka, niekiedy kilkanaście rocz­ nie. Jak wiemy, mimo rodzinnego charakteru, wesela w społecz­ nościach lokalnych miały szeroki zasięg towarzyski. Nie inaczej musiało być w połowie ubiegłego wieku w Żyrardowie, gdzie przy braku instytucji kulturalnych nie było zbyt wiele rozrywek dla robotników. Na obrzędy rodzinne i doroczne możemy więc też spojrzeć pod kątem rozrywki umilającej przynajmniej niektóre z długich jesiennych i zimo­ wych wieczorów. Od lat 50- i 60-tych zaczęły upowszechniać się „ma­ jówki", dzięki k t ó r y m robotnicy mieli zapewnioną rozrywkę w miesią­ cach wiosennych i letnich. * W artykule przedstawiłem zasadniczą część wyników badań nad oby­ czajem robotniczym prowadzonych na podstawie akt stanu cywilnego. "Wybrane przykłady opisanych zwyczajów niewątpliwie nie dają podstaw do ukazania całego mechanizmu narodzin tego obyczaju. Niemniej, jak się wydaje, posiadają w pełni walory ilustracyjności dla zagadnienia przekształcania się treści kulturowych o pochodzeniu ludowym w środo­ wisku, proletariackim. Nie bez znaczenia dla tworzenia się nowego oby­ czaju w środowisku robotniczym były też w badanym okresie wpływy cbce. Obyczaj robotniczy w Żyrardowie połowy X I X w. zaczyna odbiegać coraz wyraźniej od obyczaju wiejskiego, przynajmniej w dziedzinie ży­ cia seksualnego, doboru małżeństw czy wyboru rodziców chrzestnych, a nawet doboru odpowiedniej pory do zawarcia małżeństwa czy nadania imienia nowo narodzonemu dziecku. Stosunkowo szybko utrwalały się nowe lub zmodyfikowane zwyczaje, wzory zachowań i postaw przy stale umacnianych kontaktach zawodowych, rodzinnych i towarzyskich w znacznie przecież zróżnicowanej pod wieloma względami społeczności Żyrardowa. Głębsze zmiany obyczaju zarysowują się dopiero na prze­ łomie X I X i X X w. kiedy kształtuje się wyraźne oblicze kultury robot­ niczej Żyrardowa, wówczas już ośrodka wielkoprzemysłowego. ; �228 ANDRZE-T S T A W A R Z Анджей Ставаж Р А Б О Ч И Е О Б Ы Ч А И С Е Р Е Д И Н Ы X I X ВЕКА В СВЕТЕ АКТОВ ГРАЖДАНСКОГО СОСТОЯНИЯ (НА ПРИМЕРЕ ЖИРАРДОНА) Резюме В статье рассматриваются итоги исследования, как образовались рабочие обычая в се­ редине X I X в. в Жкрардовс. За неимением достоверные этнографических источников, каса­ ющихся этого периода, автору пришлось в основу исследования поставить источники, ко­ торыми пользуются главным образом историки, а именно — акты гражданского состояния. Из изучения метрических актов получены интересны? данные об основных обычаях, связанных с рождением ребенка, бракосочетанием и смертью. В самой статье особо вы­ делен вопрос подбора крестных родителей, присваивания имен новорожденных детям, су­ пружеского отбора и определения поры для бракосочетания. Во вступительной части рассматривается рождение жирардовского общества в 30-е годы X I X века (территориальное, социальное и национальное лроисхояигяие жителей селения, состав населения но основным профессиональным группам и религии). На этом фоне указаны избранные ссмейнь:г обычаи. Во вновь образованном обществе Жирардова особое значение имел подбор крестных родителей. Он служит укреплению общественного положения детей рабочих и расширению общественных езязей, хотя >; 30-е годы XÍX века отдельные профессиона 1ыпле группы (осо­ бенно ткачи) были довольно замкнутыми. Интересной чертой рабочих обычаев была мода на имена. Однако среди жителей Жи­ рардова не отмечается популярность определенных имен, даже тех наиболее часто при­ сваиваемых "ieTHií крестьян в п р е а ь и / щ е м столетии. Тем не менее старались присваивать довольно своеобразные имена, часто двойные, иногда с иностранным звучанием (немецкие). Только в середине 60-х годов чрезт.иа;ит распространилось популярное в деревне имя Марианна. Несколько г.гаре рассмотрен вопрос супружеского отбора. Особое внимание обращено на смешанные браки (по религии ¡; кациональности), которые в исследуемый период соста­ вляли в Жирарцове 25-30",, новых браков. Столь значительным процентом смешанных браков Жирарду-з выделялся в масштабе всего царства Польского. Основываясь на анализе метрических материалов, можно полагать, что смешанные браки в значительной степени ускоряли перемены обычаев в сексуальной области среди рабочих. Последним вопросом был вопрос определения поры (дня недели и месяца) для бра­ косочетания. Обнаружена популярность не одного лишь воскресенья, но и других дней — особенно понедетьника и вторника, а т месяцев ноября (считавшегося роковым у крестьян), октября и января, а также мая или июля. Проводившееся методом прямого статистического умозаключения исследование по­ казало, что в Жирардове с 30-х по 60-е голы возникли основы нового рабочего обычая, часто независимо от традиций народно!'! культуры и во многих случаях с известными чужеродными влияниями. �