https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06f80685a6146f84b34c9b084f47846a.pdf b7780ef0661654a294a2538912169f85 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1082 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:994 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.229-235 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Е С Е N Z J Е „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 „ROCZNIK P O L O N I J N Y " nr 1 (1980), Wydawnictwo Polonijnego K u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e g o U M C S w Lublinie, redaktor naczelny Albin wniak, ss. 163. Centrum Kopruko- K o n s e k w e n c j ą wyzwolonych w naszym życiu naukowo-spolecznym systema­ tycznych zainteresowań sprawami polonijnymi jest między innymi powstanie sze­ regu placówek naukowo-badawczych zajmujących się różnymi aspektami tej pro­ blematyki. Jej zakres jest oczywiście różnorodny i można w y m i e n i ć główne pola zainteresowań poszczególnych ośrodków naukowych, które zajmują się badaniami rozlicznych kwestii polonijnych. Mamy bowiem w kraju wyspecjalizowane ośrod­ ki badań polonijnych, takie jak Instytut Badań Polonijnych Uniwersytetu J a ­ giellońskiego w Krakowie, Zakład Badań Polonijnych Instytutu Historii P A N w Warszawie, Zakład Badań nad Polonią Zagraniczną P A N w Poznaniu, Polo­ nijne Centrum K u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e U M C S w Lublinie i inne. Ponadto pew­ nymi problemami z tego zakresu zajmują się różni autorzy nie związani profe­ sjonalnie z żadną z wymienionych poprzednio placówek, a z grona etnografów w y m i e n i ć chociażby należy A. Kuczyńskiego i M. Paradowską. W sumie, w ostat­ nim okresie czasu ta zaniedbana w naszej historii problematyka zaczyna budzić coraz większe zainteresowanie i w o k ó ł niej skupił się dość liczny zespół badaczy. Zainteresowania te złożyły się na powstanie interesującej literatury przedmio­ tu \ a także s p o w o d o w a ł y wzrost inicjatyw wydawniczych i powstanie nowych czasopism, nastawionych wyłącznie na problematykę polonijną. Po systematycznie ukazującym się od paru lat „Przeglądzie Polonijnym" organie wydawniczym K o ­ mitetu Badania Polonii Zagranicznej P A N oraz „Studiach Polonijnych" wyda­ wanych przez Katolicki Uniwersytet Lubelski, na rynku księgarskim pojawiło się nowe czasopismo, k t ó r y m jest „Rocznik Polonijny", organ wydawniczy Polo­ nijnego Centrum K u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e g o U M C S w Lublinie. Czasopismo to w no­ cie od redakcji informuje swych Czytelników, że jego „łamy są otwarte dla przedstawicieli krajowych i zagranicznych ośrodków naukowych, zajmujących się badaniami polonijnymi". Należy w i ę c mieć nadzieję, że stanie się ono doskonałą 1 Zobacz np. A. B r o ż e k , Polonia amerykańska, Warszawa 1977; Stan i po­ trzeby badań nad zbiorowościami polonijnymi, pod red. H . K u b i a k a i A. P i l ­ c h a, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1976; J . D r o h o j o w s k i , Poiacy w Ameryce, Warszawa 1976; M. P a r a d o w s k a , Polacy w Ameryce Południo­ wej, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk, 1977; Polonia w Ameryce Łacińskiej, red. Z. D o b o s i e w i c z , W. R ó m e l , Lublin 1977; G . B a b i ń s k i , Lokalna spo­ łeczność polonijna w Stanach Zjednoczonych Ameryki w procesie przemian, Wro­ cław—Warszawa—Kraków—Gdańsk, 1977; A. K a p i s z e w s k i , Stereotyp Amery­ kanów polskiego pochodzenia, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk, 1978; Z. Ł u ­ k a w s k i , Ludność polska w Rosji 1863-1914, Wrocław—Warszawa—Kraków— Gdańsk, 1978; J . P a c h o ń s k i , Polacy na Antylach i Morzu Karaibskim, Kra­ k ó w 1979 i inne. �230 RECENZJE płaszczyzną dla prezentacji różnorodnych problemów związanych z dziejami Po­ lonii. Pierwszy numer rocznika orientuje czytelnika w układzie problemowym cza­ sopisma, w którym wydzielono działy: artykułów, materiałów i informacji, re­ cenzji i omówień oraz kronikę. Tom pierwszy „Rocznika Polonijnego" poświęcony jest g ł ó w n i e zagadnieniom oświaty polonijnej i szkolnictwa. Tak więc zawiera on interesujący artykuł T. R a d z i k a omawiający Polskie instytucje i organiza­ cje oświatowe w Wielkiej Brytanii w latach I I wojny światowej (1940-1945), s. 934, z którego poznajemy szereg przedsięwzięć polskich władz emigracyjnych w za­ kresie organizowania różnorodnych form szkolnictwa podstawowego, doskonalenia zawodowego, szkolnictwa średniego, kolonii itp. I jeśli do tej pory myślał ktoś, że polskie w y c h o d ź s t w o do Anglii w okresie I I wojny światowej pozbawione było możliwości kształcenia się, to po lekturze tego artykułu przekona się, że poczynając od uczelni w y ż s z y c h poprzez szkolnictwo ogólnokształcące i zawodowe aż po korespondencyjne i rzemieślnicze, możliwości takie były rozległe. Zgoła inne możliwości w zakresie szkolnictwa i oświaty od tych, które po­ siadała emigracja polska w Anglii, posiadały środowiska polonijne w Brazylii. Problem ten omawia J . S ę k w artykule pt. Szkolnictwo polonijne w Brazylii do roku 1947 — wybrane zagadnienia, s. 35-51. Mamy w i ę c tutaj scharakteryzowane szkółki polsko-brazylijskie, szkółki towarzystw kulturalno-oświatowych, szkółki parafialne i zakonne, a także kadrę pedagogiczną, programy i pomoce szkolne. To właśnie dzięki temu elementarnemu wręcz szkolnictwu tysiące dzieci polskich emigrantów uratowanych zostało od analfabetyzmu. Często jednak na znajomości pisania i czytania kończyła się ich edukacja. Ogół polskiej emigracji nie przy­ w i ą z y w a ł bowiem szczególnej roli do rozwoju szkolnictwa. W tym zatem nale­ żałoby zdaniem autora upatrywać słabego rozwoju oświaty polonijnej w Brazylii. Oczywiście nie bez znaczenia w tym procesie był rodzaj polskiej emigracji do Brazylii, która nosiła charakter chłopski, a jej motywem była przysłowiowa w ę ­ drówka „za chlebem". Kolejny artykuł omawia Szkolnictwo polskie w czechosłowackiej części Śląska Cieszyńskiego w latach 1945-1948, s. 52-67. Jego autor Z. J a s i ń s k i oprócz za­ sadniczego tematu omówił bardzo istotną k w e s t i ę genezy polskiej mniejszości narodowej na terenie Czechosłowacji. Szkolnictwo polskie na terenie zwanym popularnie Zaolziem jest ściśle związane z początkiem kształtowania się stosunków polsko-czeskich po roku 1945. W owym to czasie dochodziły w Czechosłowacji do głosu pewne tendencje separatystyczne próbujące doprowadzić do autonomii Ś l ą ­ ska Cieszyńskiego lub wręcz umiędzynarodowienia jego terytorium. Ostatecznie jednak po z w y c i ę s t w i e rewolucji lutowej w 1948 r. demokratyczne kierownictwo Czechosłowacji uregulowało w sposób prawny i sprawiedliwy k w e s t i ę mniejszości polskiej. Wprawdzie pojawiały się jeszcze potem ze strony Partii Narodowych Socjalistów próby przejęcia p a ń s t w o w y c h środków przeznaczonych na polskie szkolnictwo, jednak z czasem sytuacja ta została opanowana przez Ministerstwo Szkolnictwa. Polska grupa mniejszościowa w Czechosłowacji otrzymała odpo­ wiednią bazę szkolną, a przejawy szowinizmu i nacjonalizmu inspirowane przez pewne elementy burżuazyjne ustały całkowicie. Szkolnictwo to zaczęło się roz­ wijać i do dzisiaj w czechosłowackiej części Śląska Cieszyńskiego posiada ono pełną autonomię i zabezpieczenie finansowe. Dział artykułów „Rocznika" zamyka szkic o charakterze ogólniejszym. R. К uc h t a omawia bowiem k w e s t i ę Roli i miejsca nauk pedagogicznych w badaniach nad oświatą polonijną, s. 68-84. Obszar ten dotychczas nie penetrowany przez badaczy stanowi układ otwarty dla odpowiedniej organizacji prac studyjnych w tym zakresie. Określając miejsce nauk pedagogicznych w badaniach nad o ś w i a ­ tą polonijną formułuje autor projekt szczegółowego programu w tym zakresie. �RECENZJE 231 Program ten winien zdaniem autora uwzględniać szereg s k ł a d o w y c h w takich problemach, jak: dzieje polonijnej oświaty szkolnej i pozaszkolnej, aktualne uwa­ runkowania działalności oświaty polonijnej, współpraca organizacyjno-programowa Polonii i Polski w dziedzinie kształcenia i dokształcania nauczycieli, polonica o ś w i a t o w e w świecie oraz Polonia i jej oświata w świadomości współczesnych Polaków. Wspomniana grupa zagadnień badawczych nie wyczerpuje oczywiście całości problematyki poznawczej oświaty polonijnej. Należy jednak podkreślić, że zajęcie się nimi w sposób systemowy wzbogaciłoby w sposób istotny naszą wie­ dzę o rozległej Polonii na świecie. Dział „Materiały i Informacje" otwiera artykuł pt. Uwarunkowania skutecz­ ności pomocy dydaktycznej dla nauczycieli polonijnych, s. 87-94, napisany przez K . K r a k o w i a k a i J . M a ń d z i u k a . Autorzy wykorzystali wyniki sondażu przeprowadzonego wśród uczestników kursu metodyki nauczania języka polskie­ go, zorganizowanego w Lublinie przez Polonijne Centrum Kulturalno-Oświatowe U M C S i Towarzystwo „Polonia". Zebrany materiał empiryczny upoważnia do stwierdzenia, że pomoc taka winna mieć charakter kompleksowy i obejmować działania w zakresie: przygotowania i doskonalenia zawodowego nauczycieli, opra­ cowania i stałego ulepszania programów nauczania oraz przygotowywania pod­ ręczników i innych środków dydaktycznych. Zdaniem respondentów niezmiernie ważną formą tej pomocy jest otrzymywanie pełnej informacji o możliwościach doskonalenia zawodowego w kraju. To nastawienie na informację z tej dziedziny winno być uwzględniane przy wszystkich poczynaniach mających zapewnić po­ moc dydaktyczną dla nauczycieli polonijnych. Współczesnych problemów polonijnych dotyczy artykuł pt. Formy aktywności środowisk polonijnych w Republice Federalnej Niemiec, s. 95-107, napisany przez G. J a n u s z a . W artykule zaprezentowano zróżnicowane treści i formy pracy prowadzonej przez środowiska polonijne na terenie R F N gdzie istnieje ponad 20 stowarzyszeń polonijnych skupiających około 25 tysięcy członków. Oprócz szkolnictwa, w a ż n ą rolę w utrzymywaniu polskości wśród tej grupy emigracyjnej odgrywał ruch artystyczny, ukierunkowany na działalność zespołów śpiewaczych i tanecznych. Dużą rolę w inicjowaniu tych form odgrywał i nadal odgrywa Związek P o l a k ó w „Zgoda". To w ł a ś n i e z inicjatywy Związku sięgnięto samoist­ nie po pomoc z macierzystego kraju. Chóry „Zgody" nawiązały współpracę ze Zjednoczeniem Polskich Zespołów Śpiewaczych i Instrumentalnych w Warszawie oraz Wielkopolskim Związkiem" Ś p i e w a c z y m w Poznaniu, które służą im fachową pomocą. Ponadto dużą popularnością cieszą się w środowiskach polonijnych wie­ czorki świetlicowe, połączone często z w y s t ę p a m i artystycznymi i zabawami. W pewnym okresie stałą formą tej działalności były imprezy sportowe integru­ jące środowiska polonijne. Środowiska te przywiązują dużą rolę do upowszech­ niania i utrwalania znajomości języka polskiego i kultury polskiej. Podejmują one działalność na rzecz czytelnictwa książek i prasy polskiej, chociaż z przyk­ rością należy stwierdzić, że punkty biblioteczne — mieszczące się często w do­ mach prywatnych — są skromnie zaopatrzone w książki. W sumie autorzy za­ prezentowali ciekawy obraz zróżnicowanych form aktywności kulturalno-oświato­ wej środowisk polonijnych w R F N oraz nakreślili związane z tym trudności i nie­ powodzenia. Interesująca jest treść artykułu L . S у с h u t a, zatytułowanego Charaktery­ styka źródeł wiedzy o Polsce, jej języku i kulturze, a oświata polonijna w świe­ tle badań ankietowych, s. 108-121. Badania przeprowadzał autor w latach 19771978 wśród nauczycieli i organizatorów działalności kulturalno-oświatowej uczest­ niczących w letnich kursach dla Polonii, odbywających się w Lublinie, Krakowie, Toruniu i Wrocławiu. Badani (369 osób) pochodzili przede wszystkim z U S A i Kanady. Źródła ich wiedzy o języku polskim, historii i kulturze polskiej i Pol- �232 RF;CŁNZJE see współczesnej, są w miarę jednorodne i w y w o d z ą się z domu rodzinnego, szkoły polonijnej lub ze swoistego „hobby". Oczywiście efektywność oddziaływania tych źródeł jest dość zróżnicowana, zatem w ostatecznej konkluzji stwierdza autor, że istnieje pilna potrzeba poprawy stanu oddziaływania oświaty polonijnej, przede wszystkim ze strony instytucji polskich, realizujących funkcję wychowawczą i kształceniową wśród Polonii. Omówione poprzednio artykuły i rozprawy dotyczyły stricte problemów szkol­ nictwa i oświaty polonijnej i nakreślone są z wielkim znawstwem przedmiotu. Nieco inny charakter posiada natomiast zamieszczony w „Roczniku" artykuł pt. „Dom Polski", w Wiedniu, s. 122-132 napisany przez W. K u c h a r s k i e g o . Oma­ wia w nim bowiem autor dzieje tzw. „Domu Pojskiego" w Austrii, którego po­ czątki sięgają lat osiemdziesiątych X I X stulecia. Zgromadzone z pietyzmem ma­ teriały świadczą dowodnie jak z wielkim zapałem zabrano się do stworzenia tego „Domu", stanowiącego jedną z istotnych potrzeb P o l a k ó w stale lub choćby cza­ sowo mieszkających w Wiedniu. B y ł y to bowiem lata, kiedy z tzw. Galicji często jeździło się do Wiednia, miasta równie chętnie odwiedzanego, jak L w ó w czy Kraków. B y ł w i ę c „Dom Polski" swoistego rodzaju przystanią dla P o l a k ó w i dopiero przyłączenie Austrii do Rzeszy Niemieckiej w 1938 r. położyło kres jego działalności. Po zakończeniu wojny miejscowe środowisko polonijne podjęło k w e s t i ę reaktywowania Fundacji „Dom Polski". P o w o ł a n o Kuratorium Fundacji, w skład której weszli przedstawiciele naszego kraju — profesorowie, ambasador craz przedstawiciele Polonii austriackiej. Zanim jednak budynek fundacyjny zo­ stanie oddany dla publiczności — wymaga on bowiem robót remontowo-adaptacyjnych — Kuratorium Fundacji „Dom Polski" rozwija swoją działalność wśród tutejszej Polonii przy ścisłej współpracy ze Związkiem P o l a k ó w w Austrii „Strzecha". „Należy sądzić — pisze autor — że podjęte przez Kuratorium Funda­ cji i Polską A k a d e m i ę Nauk kroki w sprawie remontu budynku «Dom Polski» zostaną uwieńczone powodzeniem, a także wyrazić głęboką nadzieję, że Dom ó w służyć będzie przez następne dziesiątki lat patriotycznej Polonii austriackiej i rodakom, którzy przyjeżdżać będą do stolicy naddunajskiej, aby pogłębić swoją wiedzę i doskonalić się w zawodzie". D o p e ł n i e n i e m treści „Rocznika" jest dział Recenzji i o m ó w i e ń oraz Kronika. Z zawartości tych działów na wyróżnienie zasługuje syntetyczna informacja o dzia­ łalności wydawniczej Polonijnego Centrum K u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e g o U M C S w L u ­ blinie oraz sprawozdanie z Sesji w Polskim Stowarzyszeniu Kulturalnym im. Józefa Bema w Budapeszcie i sprawozdanie z uroczystości polonijnych w Wied­ niu. Prezentując nowe czasopismo, jakim jest „Rocznik Polonijny", należałoby wyrazić życzenie, aby pozostałe numery przedstawiały się równie interesująco jak numer pierwszy. Myślę, że w tej otwartości na różnorodne problemy badań po­ lonijnych, czasopismo zainteresuje się również tematyką polskich badań etnogra­ ficznych na świecie. Temat ten mało do dzisiaj znany, błąka się jak do tej pory na peryferiach zainteresowań organizatorów licznych imprez naukowych związanych z różnymi aspektami Polonii na świecie. Antoni ÁRNI B J O R N S S O N , Icelandic Feasts and Holidays. Celebrations, Present, Icelandic Review History Series, Reykjavik 1980, ss. 104. Kuczyński Past and Zainteresowanie Islandią jest w Polsce raczej nieznaczne. Stwierdzenie to odnieść można zarówno do tzw. przeciętnego Polaka, jak i do p r a c o w n i k ó w �RECENZJE 233 nauki. Nie należy go jednak rozumieć jako zarzut, czy jako stwierdzenie kry­ tyczne. Islandia — kraj urzekający wielu europejskich przyrodników, geografów i geologów, leży zdała od zainteresowań badaczy kultur Europy lub zajmuje za­ ledwie niewielki ich margines. Trzeba tu obiektywnie stwierdzić, że polski etno­ graf, który chciałby bliżej poznać kulturę tego kraju, napotka trudności wynika­ jące m. in. z braku bliższych k o n t a k t ó w (nie tylko naukowych) między Polską a Islandią. Brak współpracy badawczej z pewnością utrudnia Polakom penetrację etnograficzną Islandii, nie wymagajmy jednak zbyt wiele. I l u polskich etnogra­ fów ma w końcu możliwość poznania z autopsji terenów, będących polem ich zainteresowań i pasji badawczych, a jednak tworzą oni dzieła odbierane z apro­ batą przez n a u k o w c ó w w innych krajach na podstawie dostępnej im literatury. Etnolog, próbujący badać Islandię poprzez literaturę, byłby jednak w kłopocie, albowiem książki o Islandii są u nas rzadkością. W opracowaniach dotyczących krajów skandynawskich Islandia spychana jest na ogół na pobocza przez swoich w i ę k s z y c h i bardziej s ł a w n y c h partnerów. Z przyjemnością należy więc w tym miejscu odnotować nabytek Biblioteki I H K M P A N w Warszawie, jakim jest książ­ ka A. Bjórnsson, Icelandic Feasts and Holidays. Książka ta jest w całości poświęcona świętom, jakie na stałe w e s z ł y do tra­ dycji islandzkiej, choć część z nich straciła już swe dawne znaczenie i popular­ ność. W większości kultur współczesnych w niemal każdym święcie odnajdujemy kilka warstw. Każde święto podlega jakimś zmianom w sferze zachowań jego uczestników, przypisywanych mu znaczeń, przeplatają się w nim różne wątki wierzeniowe. W kulturach leżących — tak jak Islandia — w zasięgu oddziały­ wania chrześcijaństwa, historia niemal każdego ze świąt pozwala nam wydzielić w a r s t w ę , jaka ukształtowała się pod w p ł y w e m tej religii i wcześniejsze wątki wierzeniowo-kultowe. Możemy wreszcie mówić o zmianach, jakie zachodzą pod w p ł y w e m laicyzacji życia, przekształceń świadomości itp. (zanik niektórych zwy­ czajów należących kiedyś do tego czy innego święta). A. Bjórnsson, omawiając poszczególne święta islandzkie, stara się ukazać c w ą w i e l o w a r s t w o w o ś ć , w której w p ł y w y chrześcijańskie zaznaczają się bardzo wyraźnie. Islandia przystąpiła do wspólnoty chrześcijańskiej w roku 1000. Przy­ jęcie chrztu zmieniło w sposób zasadniczy nie tylko same święta, lecz także ich kontekst czasowy. Zanim bowiem zaczęto posługiwać się kalendarzem juliańskim, a następnie gregoriańskim, liczono tu czas w e d ł u g tygodni (rok miał ich 52), dni i pór roku, a nie miesięcy. Bjórnsson, posługuje się kalendarzem współcześnie stosowanym w Islandii, przedstawiając kolejno święta, jakie obchodzone są (lub były) w poszczególnych miesiącach. Szczególną u w a g ę poświęca ona świętom związanym z przełomowymi momentami roku (kalendarza) — początkiem lub środkiem poszczególnych pór roku, przede wszystkim zimy i lata. Choć i te ś w i ę ­ ta zostały podporządkowane oficjalnej religii przez złączenie ich np. z konkretny­ mi postaciami Kościoła lub historii państwa, to jednak warstwa starszych wie­ rzeń jest w nich wyraźnie widoczna. Przykładem może być dzień św. Jana Chrzciciela, który dla Islandczyków jest przede wszystkim dniem środka lata i związanych z nim wróżb i zabiegów magicznych (np. poszukiwania szczęśliwych kamieni lub roślin, które mają spowodować odzyskanie zguby, bądź też skradzio­ nej rzeczy), zbierania roślin mających zastosowanie w magii miłosnej i in. Tak charakterystyczne dla innych kultur palenie ognisk w noc świętojańską dla obrony przed złymi mocami, których aktywność wzrasta właśnie w tym czasie, w Islandii nie w y s t ę p o w a ł o . Wręcz przeciwnie, noc ta była porą snu złych mocy. Innym przykładem święta sezonowego jest dzień Thorri (od Piątku, 13 tygodnia �234 RECENZJE zimy przez 7 dni; 19-25 stycznia) lub dzień Goa (od Niedzieli 18 tygodnia zimy przez 7 dni; 18-24 lutego). Religia usiłowała wiązać je z konkretnymi postaciami historycznych władców, dla większości Islandczyków święta te pozostały jednak obchodami ku czci b ó s t w - d u c h ó w przyrody (pogody). Wiele zwyczajów, wywo­ dzących się z pewnością z czasów poprzedzających przyjęcie chrześcijaństwa, znajdujemy w ś w i ę t o w a n i u Bożego Narodzenia i Nowego Roku. Dniom tym autor­ ka poświęca szczególnie dużo uwagi, przenosząc się poza Islandię, aby ukazać ge­ nezę tych świąt i tradycje ich obchodów w wielu krajach Europy. Charakteryzu­ jąc obchody Bożego Narodzenia w Islandii prezentuje zarówno ich bardziej oficjal­ ną (kościelną) stronę, jak i domowe uroczystości, rodzinne biesiady, podarunki, choinkę i tańce ostro zwalczane przez średniowieczny kler. Autorka przywodzi wiele t e k s t ó w źródłowych dowodzących negatywnej postawy kleru wobec tańców, w y w o d z ą c y c h się z czasów pogańskich, gdy towarzyszyły obchodom związanym z przesileniem zimowym (święto zwane w Islandii Ylir, w innych językach skan­ dynawskich jol albo jul, a w fińskim joulu), organizowanym ku czci Słońca. 0 związkach święta Y l i r ze Słońcem mówią sagi z I X - X I I I w. Podczas Y l i r w i ­ tano powracające Słońce, wspominano przodków, ś w i ę t o w a n o ku czci opiekuń­ czych duchów i bóstw, cieszono się z odradzającej się życiodajnej siły Ziemi. Wprowadzając nas w świat wierzeń i świąt islandzkich, autorka przytacza wiele opisów zachowań należących niewątpliwie do warstwy przedchrześcijańskiej 1 umiejętnie z nią splecionych. Są to przede wszystkim wróżby (np. odnośnie do pogody) i zabiegi o charakterze magiczno-wróżbiarskim, nabierające z czasem cech zachowań ludycznych, gdy ich poważny sens praktyczny uległ zapomnieniu. Dla przykładu można tu podać przenoszenie w zębach czarki piwa i wypuszcza­ nie jej z jednoczesnym wypowiedzeniem życzenia (w myśli). Gdy czarka padała górną częścią do dołu, życzenie miało się spełnić (dzień Eldbjorga, 7 stycznia, zwany też dniem Kanuta, ku czci księcia Kanuta, zamordowanego skrycie w 1131 г.). W dniu Thorri skakano np. na jednej nodze wokół zabudowań, zapraszając bóstwo, by pukało do drzwi. W Akureyri w X I X w. w zimie chłopcy łapali kota lub kruka i zabijali go. Kto tego dokonał zostawał kocim królem i paradował przez miasteczko z mieczem i w koronie, w asyście mieszkańców, zbierając po­ chwały, słodycze i pieniądze. Zwyczaj ten w y s t ę p o w a ł samoistnie zanim został dodany do obchodów środy popielcowej. Przykłady takich magiczno-wróżebnych zachowań można by mnożyć. A. Bjornsson podaje ich wiele. Autorka ogranicza się tylko do zapisu zachowań. W książce nie znajdziemy raczej prób ich interpretacji, spojrzenia na święta oczyma ludu. Nie wiem, czy autorka prowadziła jakieś badania terenowe. Omawiana książka powstała wy­ łącznie na bazie literatury, starych kronik, sag, kalendarzy itp. Jej celem było też przede wszystkim uporządkowanie informacji rozrzuconych w różnych źród­ łach i znaczne ich uzupełnienie. Autorka nie podejmuje też próby interpretowa­ nia f a k t ó w przez analogię do lepiej zbadanych wierzeń innych l u d ó w (wierzenia tzw. l u d ó w pierwotnych w y k a z u j ą tak wiele zbieżności!). Z braku interpretacji zachowań uczestników poszczególnych świąt nie czynię zarzutów autorce. Otrzy­ m a l i ś m y bowiem bardzo rzetelnie opracowany almanach wypełniający z pewno­ ścią lukę w naszej wiedzy o kulturze Islandii, który może stanowić cegiełkę do syntezy etnografii Europy, kultur leżących w kręgu chrześcijaństwa i in. Ten kto pragnie interpretować święta, poszukuje ich sensu symboliczno-filozoficznego i magicznego, kto widzi w nich łącznik między człowiekiem a przyrodą, między człowiekiem a kosmosem, znajdzie w tej książce sporo materiału w y j ś c i o w e g o dla swoich analiz. Myślę, że książka A. Bjornsson nie musi być specjalnie rekomen­ dowana i że wszyscy powrócą zadowoleni z tej podróży po tajemniczym dla �235 RECENZJE nas i ciągle jeszcze trochę dzikim świecie islandzkich w i e r z e ń i obyczajów, a tak­ że historii tego kraju, która w większości świąt znalazła swe odbicie. Nie bez znaczenia dla czytelnika jest też język, prosty, niemal surowy, a jednocześnie zda się oddający klimat i atmosferę święta, pobudzający naszą wyobraźnię. Jest to zasługą tłumaczy: May i Hallberga Hallmundsson. Iwona Kabzińska-Stawarz �