https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/90229e582d9cceed704256f6c4c611e3.pdf 778a8f5c03015f81eb55dabaafbbfa16 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1088 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:999 Title A name given to the resource Oswiata a społeczno-kulturowe przeobrażenia wsi w okresie międzywojennym (na przykładzie wybranej społeczności) / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.111-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polski", t. XXVII, z. 1 I S S N 0071-1861 I i i MARIA BIERNACKA OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA W S I W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM ( N A P R Z Y K Ł A D Z I E W Y B R A N E J SPOŁECZNOŚCI) I. Z A R Y S D Z I A Ł A L N O Ś C I W I E J S K I E G O S Z K O L N I C T W A P O W S Z E C H N E G O R O L N I C Z E G O I OŚWIATY P O Z A S Z K O L N E J Odzyskanie niepodległości w r o k u 1918 postawiło przed młodym pań­ s t w e m p o l s k i m t r u d n e i odpowiedzialne zadania na w s z y s t k i c h o d c i n ­ k a c h życia, w t y m także na polu oświaty i w y c h o w a n i a . Obszarem n a j jaskrawszych zapóźnień c y w i l i z a c y j n o - k u l t u r a l n y c h była w t y m czasie wieś polska. A l e już u p r o g u swego istnienia Polska niepodległa zagwa­ rantowała pod względem f o r m a l n o - p r a w n y m równe i ' powszechne p r a w o wyborcze dla w s z y s t k i c h o b y w a t e l i i t y m s a m y m wprowadzała całą wieś polską w obręb politycznego życia narodu. Rząd l u d o w y w L u b l i n i e , który w d n i a c h l i s t o p a d o w y c h 1918 r. ogłosił manifest zapowiadający szerokie r e f o r m y gospodarczo-społeczne (ośmiogodzinny dzień pracy, r e ­ formę rolną, upaństwowienie ważniejszych gałęzi gospodarki narodowej) postulował także wprowadzenie powszechnego, obowiązkowego, bezpłat­ nego oraz średniego nauczania. M i n i s t e r oświaty K s a w e r y Prauss zapo­ wiedział wprowadzenie 7-letniej, obowiązkowej i bezpłatnej szkoły p o w ­ szechnej, pozostającej pod świeckim nadzorem państwowym, a także u d o ­ stępnienie dalszego kształcenia w s z y s t k i m z d o l n y m dzieciom. P o s t u l a t y te rozwinął i uzupełnił ogólnopolski zjazd nauczycielski w 1919 r. Podjęto n a n i m uchwałę, że "zasadą u s t r o j u szkolnego p o w i n ­ na być j e d n o l i t a 7-klasowa szkoła powszechna i na n i e j oparta 5-letnia szkoła średnia". Stwierdzono również, że zachodzi potrzeba prowadzenia konsekwentnej w a l k i z analfabetyzmem oraz szerokiej działalności oświa­ t o w e j pozaszkolnej, którą p o w i n n i kierować odpowiednio p r z y g o t o w a n i i n s t r u k t o r z y oświatowi. Ta pozaszkolna działalność oświatowa przybrała w naszym k r a j u imponujące r o z m i a r y i była udziałem w i e l u w y b i t n y c h Polaków. W y r a z e m poglądów ówczesnych działaczy oświatowych odnośnie r o l i i znaczenia oświaty w życiu polskiego społeczeństwa może być odezwa �I MARIA 112 BIERNACKA " K o m i t e t u propagandy c z y t e l n i c t w a " , która w y d a n a została p r z y współ­ udziale różnych organizacji oświatowych ze Związkiem B i b l i o t e k a r z y P o l s k i c h na czele. Tekst t e j odezwy głosił: "Niepodległość P o l s k i pchnęła naprzód życie całego N a r o d u . py | : społeczeństwa, które za czasów n i e w o l i żyły w światło d n i a i stanęły do zbiorowej Olbrzymie zastę­ m a r n o c i e i zastoju, wyszły n a p r a c y n a d budową odrodzonego życia p a ń s t w o ­ wego. Praca w niej ta jednak przewodnika, toczy dzieła. T y m brakującym c y , jest książka. W Książka się b a r d z o któryby wielkie przewodnikiem, książce u t r w a l o n e roznieca w powoli myślach i w wśród wielu siły twórcze n a r o d u niepowodzeń. przeistoczył w Brak udatne tą pomocą niezastąpioną w życiu i zostały n a w i e k i w i e c z n e W i e d z a d u c h u światło, które p o z w a l a nam w pra­ i Sztuka. rozumny sposób zorganizować do p r a c y naszą wolę twórczą i n a s z e zdolności. Kto wzgardzą obcowaniem z książką, ten zarabia sobie na najstraszniejsze j a r z m o , j a r z m o c i e m n o t y , która pociąga za sobą w s z y s t k i e i n n e postacie niewoli. M u s i m y pokryć siecią bibliotek i czytelń całą Polskę. ; ji ! ; Niech ; I: książka leży n a drodze każdego — n i e c h n i k t n i e może się wymówić, że do niej t r u d n o trafić. Otwórzmy jej szeroko drzwi naszych domów, naszych gmin, stowarzyszeń i szkół. : Z a t e m w s z y s c y , którzy s t a n o w i m y społeczeństwo i pomyślnie o d b u d o w a n e P a ń - jI s t w o P o l s k i e , stańmy do w a l k i o zwycięstwo książki" K li |l J ! i ! T a k więc w odrodzonym państwie p o l s k i m wszystkie postępowe siły społeczeństwa przystąpiły do odrobienia zaniedbań powstałych n a o d c i n k u oświaty, a zwłaszcza szkolnictwa powszechnego. Tempo z m i a n było początkowo szybkie, dzięki czemu już w 1927/28 naukę w szkołach pobierało 9 2 , 7 % ogółu dzieci. Równolegle z t y m prowadzono akcję pod¬ noszenia stopnia organizacyjnego szkół powszechnych zmierzając do p o ­ szerzenia s z k o l n i c t w a 7-klasowego. Przeorganizowywano także szkoły 1-klasowe (zwłaszcza w b. Królestwie), które w miarę możliwości za­ mieniano na pełne szkoły 7-klasowe. Kształcono konsekwentnie n o w y c h nauczycieli, których liczba w ciągu l a t 1921-1931 wzrosła z 50 do 70 t y ¬ sięcy. T e n stosunkowo duży rozmach zmierzający do u z d r o w i e n i a polskiego s z k o l n i c t w a już w latach 1928/29 zaczynał p o w o l i ulegać załamaniu, a j e ­ go następstwem było to, że pod koniec okresu międzywojennego poza szkołą znajdowało się ponad m i l i o n dzieci. Szczególnie opłakany był s t a n szkolnictwa na w s i . Dotyczyło to zarówno sieci i s t r u k t u r y szkół, j a k również stopnia i c h wyposażenia. Poważną bolączką systemu szkolnictwa polskiego było od samego początku niepodległości to, że nie posiadało ono c h a r a k t e r u jednolite¬ go. Obok 7-klasowej szkoły powszechnej istniała 8-klasowa szkoła średn i a , ale p r o g r a m y o b u t y c h szkół n i e były do siebie dostosowane i u t r u d niały młodzieży przejście ze stopnia niższego do wyższego. . jj li i !' !! j • i ] j | j j j ! • 1 |; !• 1 " S i e w " , n r 21: 1927, s. 2. �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUHOWE 113 PRZEOBRAŻENIA Przeprowadzona w 1932 r. reforma szkolna wprowadzała zasadę j e d ­ nolitości, jednakże t r z y s t o p n i o w a organizacja szkół powszechnych u t r u d ­ niała przejście do szkół średnich młodzieży ze stopnia pierwszego (od klasy I do I V ) . Szkoły powszechne stopnia drugiego (od I V do V I ) i t r z e ­ ciego (od I do V I I ) gwarantowały młodzieży przejście do szkół średnich, ale było i c h za mało, co również w w i e l k i e j mierze wpływało n a odcię­ cie młodzieży od możliwości dalszego kształcenia się. Dotyczyło to znów przede w s z y s t k i m młodzieży w i e j s k i e j . Na temat t e n pisał w 1937 r. B. Suchodolski: "gdy w roku najwyższego natomiast 1934/35 w m i a s t a c h 89,9»/ 0 (szkoły siedmioklasowe), 51,1«/» w i e j s k i c h dwuklasówki, co o z n a c z a , należy do najuboższego łami, a będących na szkół p o w s z e c h n y c h w s i tylko szkół p o w s z e c h n y c h iż trzy czwarte typu jedno- przeważnie, siedmioklasówek, stanowiły jednoklasówki, a 24,2"/» szkół dostarczających i dwuoddziałowych mimo należało d o t y p u 4,2»/» było heroicznych oświatę instytucji, zwanych wysiłków nauczycielstwa, ludowi szko­ miej­ s c e m nieporozumień i złudzeń d l a rodziców, dzieci i społeczeństwa" *. I n n y m poważnym u t r u d n i e n i e m dla wiejskiego s z k o l n i c t w a powszech­ nego było liczbowe przepełnienie klas. Mówią o t y m c y f r y podane przez B. Suchodolskiego: " w r o k u 1934/35 n a 12 725 jednoklasówek t y l k o w 554 l i c z b a uczniów n i e osiąg­ nęła 40, n a t o m i a s t w 2787 w a h a ł a się o n a między 41-60, w w 4962 — między 81-120, a w 164 szkołach sięgała c y f r ły o dwóch n a u c z y c i e l a c h b y ł y p o n a d 4511 — między 61-80, 121-140. A n a l o g i c z n e szko­ wszelką wątpliwość przepełnione i n a 5933 t a k i c h szkół 1976 miało 121-140 uczniów, 1328 od 141-160 uczniów, a 597 liczyło po 161-180. W t a k i c h w a r u n k a c h — pisał dalej S u c h o d o l s k i — »kształci się« połowa d z i e c i w i e j s k i c h , gdy b o w i e m w m i a s t a c h 96,9»/o p o b i e r a naukę w s i e d m i o k l a s o w y c h szko­ łach p o w s z e c h n y c h , to n a w s i t y l k o 1 5 , 3 % c i e s z y się z tego r o d z a j u p r z y w i l e j u . 51,1»/» ... D a l s z e drogi oświatowe t y c h d z i e c i są zamknięte, ponieważ przedostać się do g i m n a z j u m skazana jest n a wieloletnią wegetację moż­ na zwa­ (pomijając materialne względy) w tylko jedno z dobrej nego drugiego stopnia, a pozostanie w r o d z i n n e j pomnienie zaszczepionej wiedzy, i dwuklasówkach nierzadko szkoły p o w s z e c h n e j , w s i o z n a c z a najczęściej nawet powrót do tak rychłe z a ­ analfabetyzmu" . 1 Poważne niedomogi, j a k i e występowały w systemie szkolnictwa powszechnego n a w s i , nie podważają f a k t u , że rola tego s z k o l n i c t w a w w i e j s k i m życiu k u l t u r a l n y m była w i e l k a . Dobrze funkcjonująca szko­ ła oddziaływała poprzez upowszechnianie umiejętności czytania i pisa­ nia, popularyzację książek, organizowanie różnych i m p r e z k u l t u r a l n y c h i wreszcie przez bezpośrednie oddziaływanie ówczesnych nauczycieli, którzy byU ludźmi żarliwymi i o d d a n y m i sprawie podnoszenia ogólnej k u l t u r y całego n a r o d u . Stan t e n charakterystyczny był zwłaszcza dla pierwszego okresu niepodległości, w czasie którego entuzjazm dla o d b u - 4 B. S u c h o d o l s k i , Warszawa 1937, s. 27-29. » Tamże. 8 — Etnografia Polska X X V I I / ! Polityka kulturalno-oświatowa w Polsce współczesnej, �114 MARIA BIERNACKA d o w y P o l s k i udzielał się całemu społeczeństwu. Wieś także w coraz szerszym zakresie interesowała się nie t y l k o i s t n i e n i e m szkoły, ale rów­ nież j e j dobrą pracą i oddziaływaniem na miejscowe środowisko. Można b y przytoczyć wiele przykładów z l i t e r a t u r y , czasopism, pamiętników, a także z badań terenowych, które świadczą o w i e l k i m zaangażowaniu chłopów w s p r a w y s z k o l n i c t w a wiejskiego. Działalność s z k o l n i c t w a powszechnego na w s i w okresie międzywo­ j e n n y m to także sprawa prowadzenia w a l k i z analfabetyzmem. Już na p i e r w s z y m zjeździe nauczycielskim w 1919 r. wysunięto postulat w a l k i z analfabetyzmem, t r a k t o w a n e j jako "konieczność dziejowa". N i e z w y k l e owocne okazały się pod t y m względem doświadczenia, uzyskane jeszcze w czasach zaborów przez s t a r y c h oświatowców i niepodległościowców, którzy już w 1905 r. zorganizowali pierwsze Stowarzyszenie Kursów dla Analfabetów Dorosłych. Stowarzyszenie to głosiło, że celem jego jest "praca n a d k u l t u r a l n y m podniesieniem upośledzonych w a r s t w n a r o d u " . Działalność swą rozwijało w Warszawie oraz na p r o w i n c j i i w krótkim czasie uzyskało liczbę ok. 3000 członków. Znaczenie t e j działalności b y ­ ło w i e l k i e i — j a k stwierdza J . Landy-Tołwińska — " b r z e m i e n n e w s k u t ­ k i dla dalszych pokoleń oświatowców przez to, że położyło f u n d a m e n t y pod dydaktykę kształcenia dorosłych... Do dziś n i e straciły na a k t u a l ­ ności poglądy K o m i s j i N a u k o w e j Stowarzyszenia na psychikę dorosłego ucznia, na wynikające stąd metody i środki nauczania, na postawę i p r z y ­ gotowanie nauczyciela-oświatowca" *. W Polsce niepodległej tradycję d o r o b k u oświatowego z czasów za­ borów przejęła Sekcja Kursów dla Dorosłych i B i b l i o t e k Powszechnych Wydziału Oświecenia. Główną formą w a l k i z a n a l f a b e t y z m e m były k u r ­ sy organizowane w miastach, na w s i i w w o j s k u przez: placówki oświa­ t y pozaszkolnej w pionie M i n i s t e r s t w a Wyznań R e l i g i j n y c h i Oświece­ n i a Publicznego, samorządy miejskie, organizacje społeczne oraz j e d n o ­ s t k i wojskowe. Bezpośrednio po I w o j n i e nasilenie i zasięg przestrzenny zjawiska analfabetyzmu w Polsce były mocno zróżnicowane. N a ziemiach za­ chodnich i północnych (b. zabór p r u s k i ) było średnio 4 , 2 % analfabetów, natomiast w Polsce południowej (b. zabór austriacki) średnia analfabe­ tów wynosłia 31,5%, w c e n t r a l n y c h (b. Królestwo Polskie) 31,7%; a w e wschodnich aż 64,7°/o, W t y m czasie w 1921 r. średni p r o c e n t analfabe­ tów wynosił w całej Polsce 33,1 %> w stosunku do ogółu ludności, z t y m 4 J. L a n d y - T o ł w i ń s k a , Analfabetyzm w Polsce i w 1961, s. 54. N a temat oświaty dorosłych por także: Pamiętniki 1935; J. Chałasiński, miętniki towej samouków, w Polsce. Warszawa Młode Warszawa Przewodnik 1947 oraz Oświata B r o d o w s k a ] , W a r s z a w a 1979. pokolenie chłopów, 1968; H . R a d l i ń s k a , oświaty dorosłych, i kultura wsi Warszawa Warszawa Warszawa 1938, t. 1-4; Z przeszłości Warszawa polskiej świecie, chłopów, pracy 1928; Oświata Wybór pism Pa­ oświa­ dorosłych, [Wstęp Helena �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 115 PRZEOBRAŻENIA że w miastach osiągał on 18,7%, a na w s i aż 3 8 , 1 % analfabetów . W y n i k i podjętej przez oświatowców pracy n a d l i k w i d o w a n i e m a n a l ­ f a b e t y z m u zaznaczyły się już w p i e r w s z y m dziesięcioleciu istnienia państwa polskiego. Jeśli w 1921 r. 1/3 ludności nie posiada umiejętności czytania i pisania, w t y m ok. 3 0 % w w i e k u 10-14 l a t i ok. 2 4 % w w i e ­ k u 15-19 l a t , to w 1931 r. liczba ta zmniejszyła się do 1/4 ludności i obejmowała 5 0 % ludności w w i e k u ponad 50 l a t , 6 , 6 % w w i e k u 10-14 lat oraz 1 2 % o d 15 do 19 l a t . Osiągnięcia te były w y n i k i e m zarówno intensywnego r o z w o j u s z k o l n i c t w a powszechnego, j a k i szerokiej a k c j i oświatowej prowadzonej wśród dorosłych. Ze względu na pogarszający się stan s z k o l n i c t w a w następnych l a ­ tach okresu międzywojennego działalność ta zmalała i , j a k to ocenia J . Landy-Tołwińska, można było wówczas jedynie łagodzić "niedomaga­ nia oświaty". W latach 1937-1938 ogólna liczba uczących się dorosłych analfabetów i półanalfabetów wynosiła 89 410 osób, w t y m : n a k u r s a c h p r z y szkołach wieczorowych 14 646, na kursach dla przedpoborowych 54 764 i w początkowych szkołach żołnierskich 20 000 osób. L i c z b y te, j a k zaznacza J . Landy-Tołwińska, nie są ścisłe, ponieważ akcja naucza­ nia prowadzona była przez różne i n s t y t u c j e i organizacje, j a k n p . Polska Macierz Szkolna, związki młodzieżowe, koła gospodyń, a przede w s z y ­ s t k i m wojsko, które przejęło znaczny ciężar w a l k i z analfabetyzmem realizując uchwałę sejmową z 1919 r. " O p r z y m u s o w y m nauczaniu w W o j s k u P o l s k i m " «. Działalność oświatowa w w o j s k u miała duże zna­ czenie dla r o z w o j u k u l t u r a l n e g o w s i , ponieważ wracający do życia c y ­ wilnego żołnierze przysposabiani b y l i do korzystania z dóbr k u l t u r y , które przed t y m były d l a n i c h niedostępne. 5 W przemianach gospodarczych i społeczno-kulturalnych w s i okresu międzywojennego ważną rolę odegrało szkolnictwo rolnicze i spółdziel­ cze. Przed s z k o l n i c t w e m r o l n i c z y m , które posiadało tradycje sięgające jeszcze czasów zaborów, otwarły się z miejsca duże możliwości. Zapew­ niła je u s t a w a sejmowa z 1920 r. głosząca powołanie w ciągu 20 l a t 528 szkół r o l n i c z y c h , a więc stworzenie t a k i e j sieci, ażeby w każdym powiecie była czynna szkoła rolnicza męska i żeńska. W p r a w d z i e pełnej realizacji t e j u s t a w y sejmowej n i g d y nie osiągnięto, ale samo j e j u c h w a ­ lenie świadczyło o znaczeniu, j a k i e przywiązywano do szkolnictwa r o l n i ­ czego. Już w 1921 r., przystąpiono do ujednolicenia programów szkół rolniczych, w okresie poprzednim b o w i e m różniły się one n i e k i e d y 5 Landy-Tołwińska, czeństwo w drugiej Oświata i szkolnictwo polskich, Warszawa pa polskiego, op. cit, Rzeczypospolitej, na wsi w okresie 1973, s. 156-161; E . P o d g ó r s k a , międzywojennym, [w:] 1980, t. 3, s. 389-440; W. B r o n i k o w s k i , W a r s z a w a 1934. • Landy-Tołwińska, Społe­ s . 61. P o r . także J . Z a r n o w s k i , Warszawa op. cit., s . 66-67. Historia Drogi chłopów postępu chło­ �116 MARIA BIERNACKA w sposób i s t o t n y . W t y m zakresie w y k o r z y s t a n e zostały w największym stopniu osiągnięcia " z a r a n i a r s k i c h " szkół r o l n i c z y c h z t e r e n u b. Króle­ stwa Polskiego. Zaprojektowano 3 t y p y szkół: a) szkoły i n t e r n a t o w e , najczęściej 11 miesięczne, a także 11/2 roczne oraz 2 i 3-letnie; b) szko­ ły średnie (lecz nie gimnazja) dla gospodarstw r o l n y c h t y p u średniego oraz c) szkoły dla instruktorów r o l n y c h . Zarówno uchwała sejmowa, j a k i reforma programów szkolnych opracowane zostały p r z y znacznym udziale J a d w i g i Dziubińskiej. Rozwój s z k o l n i c t w a rolniczego nie prze­ biegał łatwo. W latach 1936-1937 było na terenie całej P o l s k i zaledwie 128 szkół rolniczych. Największym uznaniem cieszyło się s z k o l n i c t w o rolnicze t y p u 11-miesięcznego i ono też odegrało jedną z ważniejszych ról w przeobrażeniach k u l t u r o w y c h polskiej w s i okresu międzywojenne­ go. Wyrosłe z d a w n y c h , początkowych szkółek r o l n i c z y c h , które miały n a celu przede w s z y s t k i m budzenie świadomości narodowej wśród mło­ dzieży w i e j s k i e j — szkoły te w niepodległej Polsce podnosiły swój po­ ziom organizacyjny, d y d a k t y c z n y i wychowawczy. Było to zasługą n a u ­ czycieli oraz uczniów wywodzących się z młodzieży w i e j s k i e j , którzy b y l i coraz lepiej p r z y g o t o w a n i w zakresie wiedzy podstawowej i coraz mocniej angażowali się w prace n a d społeczno-gospodarczym i k u l t u ­ r a l n y m rozwojem w s i i k r a j u . Przodujące miejsce pod t y m względem uzyskały szkoły rolnicze: w Dąbrowie Zduńskiej, na B l i c h u obok Ł o w i ­ cza, w K r a s i e n i n i e pod L u b l i n e m , w A l b i g o w e j koło Łańcuta i w i e l u jeszcze i n n y c h Specyficzny charakter t y c h szkół, wypróbowane m e t o d y nauczania oraz atmosfera wychowawcza panująca zarówno w zakładzie s z k o l n y m , j a k i w internacie powodowały, że placówki te łączyły w sobie elemen­ t y skandynawskiego u n i w e r s y t e t u ludowego i czeskiej szkoły rolniczej. Niezależnie od wpływu wychowawczego na uczniów działalność i c h p r o ­ mieniowała również na najbliższe środowisko społeczne. W p ł y w t y c h szkół na wsie okoliczne był znaczny jeszcze i dlatego, że prowadziły one doświadczalne gospodarstwa rolne. Specyfikę w y c h o w a n i a w jednej ze szkół prowadzonych przez Leonildę i K a z i m i e r z a W y s z o m i r s k i c h t a k charakteryzuje D y z m a Gałaj: "Czytając patriotyczne, wspomnienia głęboko tezy, że f o r m y ogromny pracy wychowawczej społecznej — w Zduńskiej w nich Wyszomirska, K. Wyszomirski, 1965; Wspomnienia zurowa], 1974; S . I n g 1 o t, Zarys Warszawa Albigowej Dziubińskiej, (1896-1958), Przemyśl o Irenie na daje Dąbrowa rozwoju boru. młodzież szkoły jako D ą b r o w i e Zduńskiej Kosmowskiej 1958; Pamięć mądre, p r a c y zespołu należy widzieć główny w a l o r nauczania i wychowania — potwierdzenie szkole wywierały w s i łowickiej. Działalność szkoły w i pieśnią, W a r s z a w a w Dąbrowie znajdujemy stosowane Dąbrowie Zduńskiej k u m e n t u j e tezę, że p r o g r a m 'L. szkoły w wspomnienia w p ł y w . Właśnie w o w y c h f o r m a c h s z k o l n e j i p o z a s z k o l n e j nauczycielskiego w instytucji absolwentek ludzkie do­ t y m lepsze w y n i k i , i m Zduńska żyła prasą [opracowała Z . M a ­ Żeńskiej Szkoły Wspomnienia [red. Z . M a z u r o w a i L . W y s z o m i r s k a ] , W a r s z a w a 1968. o Rolniczej Jadwidze �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE pełniejsze jest zaangażowanie placówki w społecznym życiu własnego społecznego. N i e z w y k l e ścisły związek dąbrowieckiej łecznym mógł się rozwijać t y l k o idei w pełni wychowawczych szkoły 117 PRZEOBRAŻENIA środowiska szkoły ze środowiskiem dlatego, że istniała całkowita ze społeczno-politycznymi dążeniami jej środowiska. Dążenia te wyrażał p r o g r a m ówczesnego r u c h u ludowego — S t r o n n i c t w a go, a zwłaszcza Związku Młodzieży W i e j s k i e j rolnictwa i hodowli, Ludowe­ » W i c i « . Była to szkoła, która g o s p o d a r s t w a domowego, p r a c y w m i e j s c o w e j spo­ zgodność ucząc spółdzielni spo­ żywców, w k o l e gospodyń w i e j s k i c h , ukazując piękno dzieł s z t u k i m a l a r s k i e j , pieśni ludowych, tańca, słowa polskiego wartości r o d z i n y patriotyzmu, — uczyła z a r a z e m p o c z u c i a chłopskiej wynikającej ofiarności, umiejętności chłopskiej ze s t o s u n k u tej r o d z i n y współżycia i współpracy godności, do p r a c y , we uczyła własnym śro­ d o w i s k u społecznym" . 8 W szkole prowadzonej przez W y s z o m i r s k i c h wielką rolę spełniały spotkania z w y b i t n y m i przedstawicielami świata k u l t u r y , j a k n p . z M a ­ rią Dąbrowską, Stefanem Jaraczem, W i n c e n t y m B u r k i e m , Jędrzejem C i e r n i a k i e m , J e r z y m Z a w i e y s k i m , Wojciechem Skuzą, Stanisławem Młodożeńcem czy H e n r y k i e m Ładoszem. Spotkania te stwarzały dosko­ nałą okazję do współdziałania szkoły z m i e j s c o w y m środowiskiem, w t y m zwłaszcza z młodzieżą wiejską, która brała w n i c h bardzo liczny i ży­ w y udział. Budziły one wśród ludności w i e j s k i e j potrzebę obcowania z literaturą i sztuką. Osiągnięcia szkolnictwa rolniczego w okresie międzywojennym z a m k ­ nęły się następującymi liczbami: 7 liceów i 11 gimnazjów r o l n i c z y c h z 1700 u c z n i a m i ; 160 niższych szkół r o l n i c z y c h z 6700 uczniami oraz 12 500 zespołów przysposobienia rolniczego ze 120 000 uczestników W systemie zawodowego s z k o l n i c t w a wiejskiego mieściło się również szkolnictwo spółdzielcze. Powstawanie t y c h szkół było następstwem co­ raz intensywniejszego r o z w o j u r u c h u spółdzielczego na w s i , w t y m zwłaszcza r u c h u spółdzielczości spożywców. Szkoła spółdzielcza dla do­ rosłych w Nałęczowie koło L u b l i n a oraz druga podobna do n i e j w W a r ­ szawie należały do szkół i n t e r n a t o w y c h , wychowujących przede w s z y ­ s t k i m młodzież pochodzenia wiejskiego. M e t o d y nauczania i w y c h o w a ­ n i a stosowane w t y c h szkołach zbliżone były do m e t o d stosowanych w szkołach r o l n i c z y c h i u n i w e r s y t e t a c h l u d o w y c h . Wychowankowie szkół spółdzielczych p r a c o w a l i z reguły na w s i l u b w małych miastecz­ kach, stając się organizatorami oraz p r a c o w n i k a m i spółdzielczych p l a ­ cówek. Młodzież tę cechowała ideowość, solidność w pracy oraz poważne zaangażowanie społeczno-obywatelskie. Działalność szkół spółdziel­ czych prowadzona była także w okresie ostatniej w o j n y . Wzrosła w ó w - 8 W y s z o m i r s k a, W y s z o m i r s k i, op. cit, s. 6-7. Dorobek » S. D e s k a , cji społeczno-ekonomicznej, Rozwój skiego, wiedzy rolniczej Warszawa c z o r e k , Historia i perspektywy Warszawa i jej rozwoju oświaty polaryzacja, [w:] Z a r y s 1980, t. 3, s. 231-264; P o d g ó r s k a , szkół rolniczych rolniczej na tle sytua­ 1975, s. 3. P o r . także J . D y d o w i e z o w a , w Polsce, historii gospodarstwa wiej­ op. cit., s. 408-411; T . W i e ­ W a r s z a w a 1969. �MARIA 118 BIERNACKA czas i c h .liczba, choć działalność ta prowadzona była w bardzo ciężkich warunkach okupacyjnych . Należy podkreślić, że zarówno działalność szkół r o l n i c z y c h , j a k i spół­ dzielczych o charakterze w i e j s k i m związana była najściślej z p o l i t y c z ­ n y m r u c h e m l u d o w y m oraz Związkiem Młodzieży W i e j s k i e j RP ( " W i c i " ) . " Działalność oświatowa wśród dorosłych, zwana inaczej działalnością pozaszkolną l u b andragogiką, odegrała w życiu ludności w i e j s k i e j n i e ­ z w y k l e istotną rolę. Zapoczątkowana już w końcu X I X w . prowadzona była przez różnego rodzaju organizacje i stowarzyszenia kulturalno¬ -oświatowe, społeczne i gospodarcze, które przeniknięte były ideą odro­ dzenia polskości i dążeniami do odzyskania pełnej niepodległości. W o d ­ rodzonej już Polsce działalność oświatową na w s i prowadziły n i e k i e d y te same l u b zreorganizowane i n s t y t u c j e i organizacje, funkcjonujące w n o w y c h w a r u n k a c h w s k a l i całego k r a j u . Prócz tego powstawały n o ­ we i n s t y t u c i e i organizacje wywołane potrzebami życia społeczno-go¬ spodarczego i politycznego w s i , a także ogólną polityką oświatowo-kult u r a l n a państwa polskiego N i e m n i e j należy stwierdzić że n u r t oświaty pozaszkolnej w t y m zwłaszcza z p i e r w s z y c h l a t międzywojennych n a ­ wiązywał do' najlepszych t r a d y c j i oświatowych z okresu w a l k i o' o d ­ zyskanie niepodległości. 10 Ośrodkiem postępowej myśli oświatowej początkowego okresu mię­ dzywojennego stał się I n s t y t u t Oświaty i K u l t u r y i m . Staszica, założo­ n y z i n i c j a t y w y J a d w i g i Dziubińskiej, I r e n y K o s m o w s k i e j , H e l e n y R a d ­ lińskiej oraz i n n y c h w y b i t n y c h działaczy l u d o w y c h . I n s t y t u t t e n p r z y ­ czynił się do r o z w o j u i upowszechnienia demokratycznej oświaty w i e j ­ s k i e j . Oddziaływał on na usamodzielnienie się Centralnego Związku K ó ­ łek Rolniczych i n a powstanie p r z y n i m wydziału oświaty, współpraco­ wał z wydziałami oświaty pozaszkolnej p r z y M i n i s t e r s t w i e Wyznań Re­ l i g i j n y c h i Oświecenia Publicznego, Związku Nauczycielstwa Polskiego Szkół Powszechnych oraz p r z y C e n t r a l n y m Związku Młodzieży W i e j ­ skiej. Współpracę z t y m i i n s t y t u c j a m i i organizacjami nawiązały także: Związek Teatrów L u d o w y c h Związek B i b l i o t e k a r z y Związek Soółdzieln i Spożywców "Społem" oraz T o w a r z y s t w o U n i w e r s y t e t u Robotniczego W działalności tej duża role odegrały ludowe u g r u p o w a n i a polityczne' organizacje młodzieżowe oraz i n s t y t u c i e oświatowe i gospodarcze i a k n o C e n t r a l n y Związek Kółek Rolniczych I z b y Rolnicze Towarzystwo Szkoły L u d o w e j oraz Polska Macierz Szkolna. ' W początkowych latach okresu międzywojennego czołowe miejsce w działalności oświatowo-kulturalnej i społecznej zajmował C e n t r a l n y Związek Młodzieży W i e j s k i e j (jako sekcja młodzieżowa Centralnego T o w a r z y s t w a Rolniczego) z organem p r a s o w y m " S i e w " , będący przedłuZ . O 1 s z a k o w s k a - G 1 a z e r o w a, W szkole spółdzielczej na [w:] Twierdzą nam będzie każdy próg, W a r s z a w a 1968, s. 460-478. 1 0 nie, Lubelszczyź- �ł OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 119 PRZEOBRAŻENIA żeniem działalności r u c h u młodzieżowego zapoczątkowanego w 1912 r. przez organizatorów pisma młodzieżowego "Drużyna" oraz młodzież zaraniarką skupioną p r z y piśmie "Świt — Młodzi idą" (dodatku do pisma " Z a r a n i e " ) . W 1928 r. na s k u t e k p o l i t y c z n y c h nacisków ówczesnych władz zmierzających do uzależnienia działalności tego Związku o d Cen­ tralnego T o w a r z y s t w a Rolniczego nastąpił k r y z y s , który po b u r z l i w y c h , trwających w i e l e miesięcy dyskusjach ideologicznych, doprowadził do rozłamu, w w y n i k u którego znaczna część działaczy i młodzieży opowie­ działa się za samodzielnością ideową i organizacyjną, tworząc odrębną organizację pod nazwą Związku Młodzieży Wiejskiej Rzeczypospolitej Polskiej z organem p r a s o w y m " W i c i " . Związek ten, aczkolwiek nie po­ siadał c h a r a k t e r u politycznego, to jednak w istocie był organizacją mło­ dzieżową związaną ideowo ze S t r o n n i c t w e m L u d o w y m , powstałym w 1931 r. ze zjednoczenia trzech głównych s t r o n n i c t w l u d o w y c h — P S L " P i a s t " , P S L " W y z w o l e n i e " i S t r o n n i c t w a Chłopskiego. Należy także dodać, że w działalności r u c h u wiciowego i politycznego r u c h u l u ­ dowego b r a l i żywy udział studenci pochodzenia chłopskiego zrzeszeni w Polskiej A k a d e m i c k i e j Młodzieży L u d o w e j ( P A M L ) — z organem p r a ­ s o w y m "Młoda Myśl L u d o w a " « . Na terenie w s i działały ponadto jeszcze inne organizacje młodzieżo­ we, m. i n . C e n t r a l n y Związek Młodej W s i (o zmienionej po rozłamie w 1928 r. nazwie), Związek Młodzieży L u d o w e j , K a t o l i c k i e Stowrzyszenie Młodzieży i Związek Strzelecki. Niezależnie o d celów p o l i t y c z n y c h i m e t o d w y c h o w a w c z y c h , wszystkie one poprzez swą różnorodną dzia­ łalność w większym l u b m n i e j s z y m stopniu wpływały j e d n a k na prze­ m i a n y społeczne i k u l t u r a l n e zapóźnionej w s w y m r o z w o j u w s i p o l ­ skiej i . W p r o g r a m a c h organizacji młodzieży w i e j s k i e j czołowe miejsce zaj­ mowały prace kulturalno-oświatowe. W " S i e w i e " w 1927 r. czytamy: 2 "z potrzeb oświatowe k o n i e c z n y c h w s i wyrósł i k u l t u r a l n e , chęć w y j r z e n i a nasz Związek. Głód wiedzy, zaniedbanie za opłotki w i e j s k i e n a s z e r s z y świat d l a zrównania się z i n n y m i ludźmi, żyjącymi p o d t y m s a m y m słońcem — powołały n a s do życia. A ogrom p r a c y stanął p r z e d n a m i w i e l k i , j a k w i e l k i e są k r z y w d y i za­ n i e d b a n i a kulturalno-oświatowe n a w s i a c h n a s z y c h " . 1 8 Prace kulturalno-oświatowe prowadzone n a w s i cechowała różnorod­ ność stosowanych f o r m , gdyż ambicją każdej organizacji stało się w p r o ­ wadzanie własnych treści i d e o w y c h oraz stosowanie najwłaściwszych m e t o d działania. T a k więc Związek Młodzieży W i e j s k i e j R P " W i c i " , P o r . Akademicka młodzież ludowa w I I Rzeczypospolitej. dokumenty, [red. S . M a l a w s k i ] , W a r s z a w a 1974. 1 1 Relacje, materiały, A . L e c h , Tradycyjna kultura ludowa w programach i działalności polskich związków młodzieży wiejskiej w okresie II Rzeczypospolitej, Acta Universitatis L o d z i e n s i s , S e r i a I , n r 39, Łódź 1976. 1 2 1 8 "Siew" organ Centralnego Związku Młodzieży Wiejskiej, nr 45: 1927. �120 i! ¡1 li || MARIA BIERNACKA k o n t y n u a t o r Centralnego Związku Młodzieży W i e j s k i e j , sformułował w okresie międzywojennym nie t y l k o demokratyczne zasady ideowe, ale także wypracował bardzo skuteczne f o r m y pracy oświatowo-wychowaw­ czej. Należały do n i c h : a) różnego rodzaju k u r s y dla dorosłych, na któ­ r y c h wykładowcami b y l i w y b i t n i działacze społeczni i oświatowi ( n a u ­ czyciele, p r a c o w n i c y n a u k o w i , agronomowie, lekarze itp.). Dużą rolę spełniała w t y m zakresie wykształcona l u b kształcąca się w szkołach średnich i wyższych młodzież w i e j s k a związana ideowo z r u c h e m l u d o ­ w y m , b) b i b l i o t e c z k i wiejskie stałe l u b w y m i e n n e ; c) t z w . "świetlice" organizowane w domach l u d o w y c h , w szkołach, a często także w domach p r y w a t n y c h — na których czytano wspólnie prasę, książki, dyskutując n a d i s t o t n y m i p r o b l e m a m i życia wiejskiego; d) zespoły samokształceniow e ; e) amatorskie zespoły artystyczne (chóry, t e a t r y , o r k i e s t r y ) ; f) ob­ chody związane ze świętami: n a r o d o w y m i , l u d o w y m i , r o b o t n i c z y m i oraz dorocznymi; g) dożynki, zabawy i inne i m p r e z y r o z r y w k o w e . Działalność artystyczna nie miała wyłącznie c h a r a k t e r u r o z r y w ­ kowego. Organizatorzy świadomie nawiązywali do treści i f o r m zaczerp­ niętych z bogactwa t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j . Wielką rolę pod t y m względem spełnił Związek Teatrów L u d o w y c h i czasopismo " T e a t r L u ­ d o w y " oraz I n s t y t u t Teatrów L u d o w y c h (1929-1939) prowadzony przez w y b i t n e g o i zasłużonego działacza k u l t u r y , w i z y t a t o r a oświaty poza­ szkolnej w M i n i s t e r s t w i e Wyznań R e l i g i j n y c h i Oświecenia P u b l i c z n e ­ go — Jędrzeja Cierniaka, pochodzącego ze w s i Zaborów k/Brzeska. Ten k i e r u n e k działalności prowadzony przez specjalistów oraz u s t a l e n t o w a n y c h amatorów z dziedziny t e a t r u , tańca i m u z y k i l u d o w e j , znajdo­ wał szeroki oddźwięk wśród w i e j s k i e j społeczności młodzieżowej *. 1 W kształtowaniu się nowej osobowości młodego pokolenia w s i o k r e ­ su międzywojennego podstawowe znaczenie wychowawcze zaczęły speł­ niać u n i w e r s y t e t y ludowe. Ojczyzną t y c h placówek oświatowo-wycho­ wawczych była Dania, a twórcą i c h koncepcji " j a k o uczelni mającej zapewnić przede w s z y s t k i m ogólny rozwój, pobudzać do r e f l e k s j i , do samokształcenia, ułatwiać zdobywanie własnego światopoglądu" — M i ­ kołaj G r u n d t v i g . Realizatorem idei G r u n d t v i g a w postaci u n i w e r s y t e t u ludowego był Christen K o l d . Przeniesienie na g r u n t P o l s k i wzorów oświaty i w y c h o w a n i a r e p r e ­ zentowanych przez duńskie u n i w e r s y t e t y ludowe dokonane zostało za sprawą grona d e m o k r a t y c z n y c h oświatowców wywodzących się ze Związku Nauczycielstwa Szkół Powszechnych, Centralnego Związku Młodzieży W i e j s k i e j i Centralnego Związku Kółek Rolniczych. W 1924 r. P o r . B . N y c z , Instytut Teatrów Ludowych 1929-1939, "Przegląd H i s t o r y c z no-Oświatowy", n r 2: 1967, s. 31-57; Zaborowska nuta, [Opracował J . Z a w i e y s k i ] , W a r s z a w a 1956; Żródla i nurty polskiego teatru ludowego, [Opracował i wstępem opatrzył A . O l c h a ] , W a r s z a w a 1963; Wspomnienia o Jędrzeju Cierniaku, [Wybór i o p r a c o w a n i e Z. M a z u r o w a i L . W y s z o m i r s k a ] , W a r s z a w a 1981. 1 4 �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 121 PRZEOBRAŻENIA zorganizowano U n i w e r s y t e t L u d o w y w Szycach koło K r a k o w a , którego k i e r o w n i k i e m został Ignacy Solarz — chłop z pochodzenia, a inżynier r o l n i k z wykształcenia. Przez 15 l a t swej działalności n a j p i e r w w Szy­ cach a później w Gaci koło Przeworska — Ignacy Solarz w r a z ze swą żoną Zofią i g r o n e m najbliższych współpracowników zdołał w y p r a c o ­ wać własny, p o l s k i m o d e l u n i w e r s y t e t u ludowego. Dzięki niezwykłym zaletom umysłu i c h a r a k t e r u , w r o d z o n y m u z d o l ­ n i e n i o m pedagogicznym, w i e l k i e m u przywiązaniu do w s i i w y c z u w a n i u j e j najżywotniejszych potrzeb — Ignacy Solarz stworzył placówkę w y ­ chowawczą o w i e l k i e j sile oddziaływania społecznego. Związany ideowo z r u c h e m młodzieży w i e j s k i e j " W i c i " , znajdował w n i m zaplecze d l a swej p i o n i e r s k i e j działalności. Zapożyczonym w z o r o m szkoły g r u n d t v i gowskiej nadał n o w y kształt i dostosował do potrzeb życia polskiego i polskiej w s i . U n i w e r s y t e t L u d o w y Ignacego Solarza był placówką, która w w a ­ r u n k a c h życia internatowego, trwającego od 4 do 6 miesięcy, w a t m o ­ sferze r o d z i n n e j , w zespole kilkudziesięciu osób (oddzielne k u r s y d l a dziewcząt i oddzielne dla chłopców) wychowywała młodzież wiejską, napływającą z różnych s t r o n P o l s k i . N i e była to szkoła, której zada­ n i e m miało być przekazywanie w y c h o w a n k o m s u m y określonej p r o g r a ­ m e m wiedzy. U n i w e r s y t e t l u d o w y poprzez właściwe m u metody p r a ­ cy — wykład, dyskusje, zespołowe czytanie, śpiew, wycieczki, teatr oraz ścisłe współdziałanie z najbliższą wsią i okolicą — budził i utrwalił te cechy, które w w a r u n k a c h d o m o w y c h wychowanków mogłyby się n i g d y nie ujawnić. Przez i n t e r n a t jako instytucję w y c h o w a n i a Solarz r o z u ­ miał "wspólnotę życia" oraz: "bliskość, prostotę, bezpośredniość i ciepło, które zbliża ludzi, o s w a j a , wyzwa­ l a swobodę i naturalność, a łamie konwencjonalność, maskę, pozór, sztywność. J e s t to n a u k a życia z i n n y m i , u z n a w a n i a i c h , w i d z e n i a siebie w społecznym z w i e r c i a d l e i n n y c h , własna kontrola, hamowanie p r a k t y c z n e egoizmu c z y przerosłego indywi­ d u a l i z m u , to szkoła odpowiedzialności, wzajemności i c z y n n e j pomocy, szkoła p r a k ­ t y c z n a społecznego życia n i e w z n a c z e n i u f o r m a l n y m , a l e i s t o t n y m " « . W okresie międzywojennym działało w Polsce kilkanaście u n i w e r s y ­ tetów l u d o w y c h powstałych z i n i c j a t y w y różnych środowisk oświato­ w y c h i społecznych, jednakże żaden z n i c h n i e odegrał t a k i e j r o l i , j a k u n i w e r s y t e t Solarza. O wyjątkowości t e j placówki, która zdaniem peda­ gogów społecznych i socjologów zdołała wypracować jedną z najbardziej interesujących koncepcji w y c h o w a w c z y c h (nazwaną również "pedagogi­ ką wiciową") zadecydowała niewątpliwie w y b i t n a indywidualność jego twórcy i realizatora Ignacego Solarza. I chociaż powstanie u n i w e r s y t e ­ t u ludowego w Szycach było poprzedzone zorganizowaniem o k i l k a l a t « Ignacy Solarz i jego uniwersytet F . Popławski i S . Dyksiński], W a r s z a w a ludowy 1965, s. 79. 1924-1939 [Wybór i opracowanie �122 MARIA BIERNACKA wcześniej podobnej placówki w D a l k a c h koło Gniezna, to za w z o r c o w y uznano u n i w e r s y t e t Ignacego Solarza « . W y c h o w a n k o w i e uniwersytetów l u d o w y c h po powrocie do s w y c h środowisk wyróżniali się swą postawą społeczną, szerokością zaintere­ sowań, stosunkiem do swego najbliższego i dalszego otoczenia. B y l i z r e ­ guły k r z e w i c i e l a m i postępu w e w s z y s t k i c h dziedzinach życia. Potwierdza­ ją to w pełni badania pedagogów przeprowadzone po I I w o j n i e świato­ w e j wśród byłych wychowanków t y c h placówek. D o głównych osiąg­ nięć w y c h o w a w c z y c h uniwersytetów l u d o w y c h zaliczone zostały: a) a k ­ tywność społeczna, wyrażająca się w czynnej postawie w s t o s u n k u do przejawów życia ogólnospołecznego, j a k : budowa szkół, domów k u l t u ­ r y , dróg i t p . ; b) aktywność umysłowa rozbudzająca zainteresowania h i ­ storią świata i własnego narodu, dziejami ruchów społecznych na w s i , a zwałszcza r u c h u ludowego; c) postawa gotowości do modernizacji go­ spodarstwa rolnego i domowego; d) wrażliwość na k r z y w d y ludzkie; e) odwaga samookreślenia się po stronie ruchów l e w i c o w o - d e m o k r a t y c z n y c h ; f) podnoszenie moralności i e t y k i wśród młodzieży; g) rozwój zain­ teresowań p r o b l e m a m i ogólnokrajowymi«. Podobnie j a k u n i w e r s y t e t y ludowe, wychowywały szkoły rolnicze i spół­ dzielcze, a także organizacje młodzieżowe, niektóre stowarzyszenia gosspodarcze i k u l t u r a l n e oraz postępowe u g r u p o w a n i a polityczne. Był to t y p nowego obywatela w s i i państwa, charakteryzujący się uspołecznie­ n i e m , "otwartością" na wiedzę zdobywaną głównie poprzez stałe do­ kształcanie się, skłonności do podejmowania i n i c j a t y w przebudowują­ c y c h życie swego najbliższego i dalszego otoczenia, a równocześnie ce­ niącego i utrwalającego najlepsze wartości swej rodzimej k u l t u r y chłop­ s k i e j . Ten n o w y t y p obywatela stawał się "wiodącym" t y p e m , cieszącym się a u t o r y t e t e m i promieniującym n a całą społeczność wiejską. Dążnoś­ c i społeczne, ambicje i dalekosiężne cele ówczesnej młodzieży chłopskiej, żyjącej jakże często w ciężkich w a r u n k a c h b y t o w y c h , najwierniejsze s w o j e odbicie znalazły w pamiętnikach zamieszczonych w Młodym po­ koleniu chłopów. Ukazują one bowiem, j a k w psychice młodzieży w i e j ­ s k i e j okresu międzywojennego dokonywał się proces w i e l k i c h przeobra­ żeń, prowadzących do j e j pełnego u o b y w a t e l n i e n i a i "wejścia w naród". « P o r . Kultura wsi. Biuletyn XIII konferencji oświatowej poświęconej zagad­ nieniu kultury wiejskiej w Polsce, W a r s z a w a 1930; Wiejskie uniwersytety ludowe w Polsce. Biuletyn konferencji oświatowej poświęconej sprawie uniwersytetów lu­ dowych, W a r s z a w a 1939; L . T u r o s, Uniwersytet ludowy Ignacego Solarza i jego wychowankowie, Warszawa 1970; t e n ż e , Oświata dorosłych w krajach skandy­ nawskich, W r o c ł a w 1974; R . W r o c z y ń s k i , Pedagogika społeczna, Warszawa 1979; J . D y b i e c , Kształtowanie się polskiej wiedzy o duńskich uniwersytetach ludowych-, [w:] Studia z dziejów oświaty i kultury umysłowej w Polsce XVIIIXX w., W a r s z a w a 1977, s. 265-282. 1 7 Turos, Uniwersytet... �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 123 PRZEOBRAŻENIA Na temat wychowawczego r u c h u młodzieży w i c i o w e j i p o k r e w n y c h ruchów młodzieżowych pisał J . Chałasiński: "Idea człowieczeństwa wspólnota młodzieży idea w a r s t w y i poprzez zespołów P r z y s p o s o b i e n i a rodzinnego wawcze człowieka i w ruchu oparciu w podporządkowana chłopskiej j a k o współgospodarza wartości, i d e a w y c h o w a n i a prace odkrywanie chłopskiej, narodu i pokrewnych n a działkach w ruchów pedagogiczny, stanowi najważniejszy i przez konkursowe ramach — gospodarstwa oto e l e m e n t y młodzieży wiejskiej dorobek pedagogiki polskiej dorobku w wycho­ w wspaniały d o r o b e k d z y w o j e n n y c h . I t a k j a k w i e l e innego najważniejszego ludzkości, i strażnika j e g o m o r a l n y c h o sąsiedzką społeczność wiejską wiciowego społeczno-moralna narodu warsztat pracy, realizowana Rolniczego Można też powiedzieć, że r u c h ten, przedstawiający i chłopie, ideałowi Polsce. społeczny l a t a c h mię­ pedagogicznego, t a k i t e n zrodził się i rozwinął poza u n i w e r s y t e c k i m i ośrodkami pedagogiki i p s y c h o l o g i i pedagogicznej. Uniwersytecka pedagogika wiła żadnego z a i n t e r e s o w a n i a sadnicze znaczenie z p u n k t u i t e c h n i k i pedagogicznej. d l a niego, widzenia Pedagogika znaczenie, j a k i e d l a w y c h o w a n i a połączonej z w a r s z t a t e m p r a c y " 18 n i e zauważała mimo naukowej wiciowa tego r u c h u i n i e p r z e j a ­ że r u c h t e n miał o l b r z y m i e problematyki wykazała ogólnej między i n n y m i i za­ pedagogiki olbrzymie mieć może oparcie go n a społeczności sąsiedzkiej, . II. DZIAŁALNOŚĆ OŚWIATOWA W SPOŁECZNOŚCI G A C K I E J ! Analizę p r z e m i a n społeczno-gospodarczych i k u l t u r o w y c h , d o k o n y wających się w społecznościach w i e j s k i c h pod wpływem działalności oświatowej, przeprowadzono na przykładzie trzech w y b r a n y c h miejscowości położonych w różnych obszarach naszego k r a j u — o d czasu o d zyskania niepodległości w 1918 r. także w obrębie różnych zaborów. Ze względu n a ograniczone możliwości wydawnicze w a r t y k u l e n i n i e j szym p r o b l e m t e n przedstawiono t y l k o w jednej z w y b r a n y c h w s i , a m i a n o w i c i e w Gaci koło Przeworska. Wieś ta s t a n o w i b o w i e m interesujący przykład p r z e m i a n zachodzących od końca X I X w . n a obszarze w s i małopolskich w związku z r o z w o i e m n i e z w y k l e intensywnego żvcia sr>oleczno-gospodarczego, politycznego i oświatowo-kulturalnego» pokolenie i wychowanie, grafii IHKM w Warszawa 1948, s. 275. chłopów. Materiały dotyczące w s i Gać zgromadzono 1 9 prowadzonych nego Społeczeństwo J. Chałasiński, 1 8 P o r . t e n ż e , Młode badań t e r e n o w y c h prze­ w l a t a c h 1977-1978 — znajdują się one w a r c h i w u m Zakładu Etno­ PAN G a c i oraz w Warszawie. z archiwum podczas K o r z y s t a n o także Wiejskiego się p o d opieką T a d e u s z a B e m b n a w z materiałów Urzędu Uniwersytetu Gaci — wychowanka Ludowego Gmin­ znajdującego U L , gackiego działacza w i c i o w e g o i l u d o w e g o oraz zbiorów W ł a d y s ł a w a Fołty i Józefa Puchały. Z l i t e r a ­ tury wykorzystano: szawa W. 1956; t e n ż e , Ruch tenże, ludowy Fołta, Wieś w z a m i e s z c z a n e n a łamach społeczne łalność i zmagania Gać — 100-lecie Przeworskiem, ludowych wiciarzy, społeczno-wychowawczo, W a r s z a w a 1973. Wspomnienia z walk Kasy Warszawa młodzieży Spółdzielczej, 1975 oraz chłopskiej, i n n e jego artykuły c z a s o p i s m . P o r . także J . B o r k o w s k i , Warszawa Warszawa 1966; J . K o w a l , "Wici" 1964; Z. S o l a r z o w a , War­ W a r s z a w a 1969; powstanie Mój Wizje dzia­ pamiętnik, i j ! j i j \ j 1 1 �I III f l' I ' i¡1 I lii ¡11 || U li | I III ¡1 l i II II fi II | I I II III i || ||| | I I j 1 I U lii lij • 124 MARIA BIERNACKA Wieś Gać położona w odległości 12 k m na płd. zachód od P r z e w o r ­ ska znana była szeroko w Polsce okresu międzywojennego przede w s z y ­ s t k i m ze względu na działający t a m od 1932 r. W i e j s k i U n i w e r s y t e t O r k a n o w y , prowadzony przez w y b i t n y c h wychowawców i działaczy spo­ łecznych — Ignacego i Zofię Solarzów. A l e nie t y l k o u n i w e r s y t e t l u d o ­ w y przyczynił się do popularności t e j w s i . Działalność społeczno-wychowawcza prowadzona przez Solarzów od 1924 r. w U n i w e r s y t e c i e L u d o ­ w y m w Szycach koło K r a k o w a mogła być k o n t y n u o w a n a w regionie p r z e w o r s k i m dzięki t e m u , że środowisko gackie było już wówczas na t y l e oświecone i społecznie dojrzałe, iż mogło w bardzo t r u d n y m , k r y ­ z y s o w y m okresie stworzyć w a r u n k i do powstania i działania t e j placów­ k i . N i e stało się to p r z y p a d k o wo — wieś Gać posiadała b o w i e m bardzo dawne i piękne t r a d y c j e czytelnictwa, działalności różnych i n s t y t u c j i i organizacji, które przyczyniały się do podnoszenia poziomu w i e d z y ludności oraz w y c h o w a n i a nowego człowieka w s i . Wieś Gać l i c z y 466 domów, 592 gospodarstwa oraz 1598 mieszkańców. Ogólny j e j obszar w y n o s i 1075 ha, stąd n a 1 k m przypada 132 osoby (według d a n y c h s t a t y s t y c z n y c h z 1978 r.). Ilość domów i liczeb¬ ność mieszkańców wskazuje, że Gać należy do w s i dużych, podobnie j a k sąsiadujące z nią bezpośrednio M a r k o w a (licząca ok. 1000 domów i 5000 ludności) oraz Sietesz. Tereny, do których należy Gać, są rolnicze o gię­ bach t y p u lessowego (bielice), nadające się pod u p r a w y pszenno-buraczane. W a r u n k i k l i m a t y c z n e są także n a ogół korzystne. S t r u k t u r a gospodarstw w Gaci charakteryzuje się bardzo dużym rozdrobnieniem. Przeciętna wielkość gospodarstwa w y n o s i 1,5 ha, ale w e w s i znajduje się 511 gospodarstw poniżej 0,5 ha. Na terenie g m i n y wieś ta należy do najbardziej rozdrobnionych. Główną podstawą u t r z y m a n i a ludności jest r o l n i c t w o i częściowo zajęcia uboczne. Do pracy w najbliższych ośrodkach m i e j s k i c h ( w P r z e w o r s k u , Łańcucie i Rzeszowie) dojeżdża ok. 200 osób. Część mieszkańców u t r z y m u j e się z pracy dodatkowej w miejscowych placówkach a d m i n i s t r a c y j n y c h , spółdzielczych, w szkolnictwie, a także w rzemieślniczych p u n k t a c h usługowych. W całej g m i n i e jest zarejestrowanych 38 rzemieślników i n d y w i d u a l n y c h . Poziom k u l t u r y r o l n e j w e w s i jest w y s o k i , gdyż zdecydowana większość rodzin u t r z y m u j e się z r o l n i c t w a oraz h o d o w l i i j e d y n i e duża wydajność w t y c h gałęziach p r o d u k c j i może zapewnić mieszkańcom właściwy poziom życia. W 1978 r. było w Gaci 11 gospodarstw specjal i s t y c z n y c h , w t y m 6 mlecznych oraz 5 h o d o w l a n y c h . Istniały także 2 zespoły p r o d u k c y j n e rolników i n d y w i d u a l n y c h prowadzących n a w i e l ¬ ką skalę hodowlę k u r oraz 1 zespół h o d o w l i trzody chlewnej, S t r u k t u r a u p r a w roślinnych jest w e w s i zróżnicowana, u p r a w i a się wszystkie rodzaje zbóż i okopowych, w t y m także rzepak, kukurydzę 2 �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 125 oraz b u r a k i c u k r o w e i koniczynę. Dużym powodzeniem cieszy się u p r a ­ w a w a r z y w . Rozwinięte jest również na dość dużą skalę sadownictwo. G m i n a Gać, do której należy jeszcze 5 w s i sąsiednich (Białoboki, Ostrów, M i k u l i c e , W o l i c a i Dębów), posiada stosunkowo dobrze r o z b u ­ d o w a n y system usług. G m i n n a Spółdzielnia "Samopomoc Chłopska" p r o ­ w a d z i więc bazę magazynowo-składową, piekarnię, restaurację, 3 s k l e ­ p y spożywcze i branżowe oraz p u n k t y usług: r a d i o w o - t e l e w i z y j n y , m a ­ l a r s k i , e l e k t r y c z n y , ślusarski. Spółdzielnia Kółek Rolniczych dysponuje dużym p a r k i e m maszyno­ w y m złożonym z 26 traktorów, 39 przyczep, 10 snopowiązałek, 4 V i s t u l , 14 młocarni, 16 silników s p a l i n o w y c h , 6 rozsiewaczy nawozów, 3 rozrzutników do obornika, 9 opryskiwaczy oraz i n n y c h d r o b n y c h sprzętów związanych z uprawą gleby. Na obszarze g m i n y znajduje się 3 ośrodki zdrowia: w Białobokach, Dębowie i M i k u l i c a c h . Odczuwa się jednak b r a k gabinetów specjali­ stycznych oraz a p t e k i . W zakresie stomatologii działają 2 gabinety. Wieś posiada stosunkowo niezłe połączenia k o m u n i k a c y j n e : dobrze rozbudowaną i zmodernizowaną sieć dróg oraz bezpośrednie połączenie l i n i a m i P K S z P r z e w o r s k i e m i Łańcutem. Do Gaci i sąsiedniej w s i B i a ­ łoboki jest doprowadzona sieć wodociągowa, czynione są także starania o przeprowadzenie gazyfikacji. We w s i istnieje 8-klasowa szkoła zbiorcza — j a k twierdzą ludzie — za mała na miejscowe potrzeby. Poza szkołą działa jeszcze G m i n n y Ośrodek K u l t u r y , G m i n n a B i b l i o t e k a Publiczna posiadająca 4 f i l i e b i ­ blioteczne w pozostałych wsiach g m i n y . Stosunkowo dobrze jest rozbudowana opieka n a d dziećmi w w i e k u p r z e d s z k o l n y m — działają 3 ogniska przedszkolne i 3 przedszkola. B r a k n a t o m i a s t dostatecznych urządzeń s p o r t o w y c h dla dzieci starszych i d l a młodzieży (stadionu i boiska). Są t y l k o 2 prowizoryczne boiska p r z y szkołach. Poziom wykształcenia mieszkańców w s i przedstawia się następująco: wyższe rolnicze — 2 osoby, średnie rolnicze — 8 osób, zasadriicze szko­ ły rolnicze — 45 osób, zasadnicze zawodowe — 12 osób, k u r s y w y k w a l i ­ fikowanego r o l n i k a — 55 osób. Wykształcenie podstawowe pełne posia­ da 281 osób, a niepełne 102 osoby. Organizacje społeczne i polityczne w e w s i to: Koło Gospodyń W i e j ­ s k i c h — 113 członkiń zorganizowanych w 2 zespołach; Ochotnicza Straż Pożarna — 32 członków; Polska Zjednoczona P a r t i a Robotnicza — 74 członków; Zjednoczone S t r o n n i c t w o L u d o w e — 53 członków; Związek Socjalistyczny Młodzieży Polskiej — 35 członków. O d 1981 r. działa koło Związku Młodzieży W i e j s k i e j . Wieś zamieszkują wyłącznie Polacy. Do okresu ostatniej w o j n y miesz­ kało k i l k a r o d z i n żydowskich oraz r o d z i n y pochodzenia ukraińskiego, �126 MARIA BIERNACKA od dawna już spolonizowane. Wszyscy mieszkańcy w s i są rzymskokatolickiego. We w s i jest kościół i siedziba p a r a f i i . wyznania * Początki c z y t e l n i c t w a w Gaci przypadają n a połowę X I X w . Według najstarszych i n f o r m a c j i u s t n y c h w t y m czasie zaledwie t y l k o k i l k a osób posiadało umiejętność czytania i pisania. P i e r w s z y m człowiekiem umiejącym czytać i pisać był Robert Kuźniarski, który został wykształ­ cony przez miejscowych właścicieli d w o r u , a następnie " n o b i l i t o w a n y " do w a r s t w y szlacheckiej. P i e r w s z y m i nauczycielami chłopów gackich były osoby wywodzące się z różnych środowisk społecznych. Na uwagę zasługują głównie t r z y s y l w e t k i nauczycieli. Pierwszy z n i c h to ksiądz Zieliński sprawujący w Gaci obowiązki duszpasterskie z r a m i e n i a urzędu parafialnego w K a ń ­ czudze. Spowodował on oddanie " d o szkół" młodego wiejskiego chłopca Sebastiana Polaka. Jako uczeń g i m n a z j a l n y przystąpił Polak do p o w ­ stania styczniowego, a po jego u p a d k u ukrywał się aż do ogłoszenia amnestii wśród swoich gackich rówieśników — pastuchów, ucząc n i e ­ których spośród n i c h czytania i pisania. W t e n sposób "wychował" o n zdolnego i zapalonego gackiego samouka i b i b l i o f i l a — A n d r z e j a S k u ­ pienia. Następnym nauczycielem był kwestarz k l a s z t o r u Bernardynów z Przeworska, który przebywając często w Gaci nauczył Michała So­ chackiego s z t u k i czytania i pisania. Sochacki to także późniejszy b i b l i o ­ f i l i jednocześnie a r t y s t a i n t r o l i g a t o r . Trzeci nauczyciel to Tomasz Skwarczyński — powstaniec z 1863 r., który przybył do Gaci ze w s i Pawłosiów koło Jarosławia, gdzie przebywał jako uchodźca z K o n g r e ­ sówki. J e d n y m z jego pierwszych uczni był 2 4 - l e t n i Wojciech Brożbar, późniejszy w i e l o l e t n i wójt gacki, działacz społeczny oraz organizator k a ­ sy Stefczyka i Kółka Rolniczego. Stałym ośrodkiem nauczania była w e w s i szkoła l u d o w a , która zo­ stała o t w a r t a dnia 1 g r u d n i a 1863 r. dzięki s t a r a n i o m księdza Zielińskie­ go. Początkowo była to szkółka parafialna — zimowa, prowadzona przez organistę i nauczyciela w jednej osobie — Tomasza Skwarczyńskiego. W 1875 r. szkółkę parafialną przekształcono na szkołę ludową 1-klasową i 4-oddziałową o j e d n y m nauczycielu, u t r z y m y w a n y m przez Radę S z k o l ­ ną Krajową w e L w o w i e . W 1898 r. wzniesiono w e w s i b u d y n e k s z k o l ­ n y m u r o w a n y i od tej p o r y realizowano p r o g r a m szkoły 2-klasowej o 6 oddziałach z 3-letnią nauką dopełniającą. W szkole t e j pracowało dwóch nauczycieli. W latach międzywojennych 1918-1939 Szkoła P o w ­ szechna w Gaci realizowała p r o g r a m szkoły 7-klasowej o 6 siłach n a u ­ czycielskich. Dużą rolę w upowszechnianiu czytelnictwa wśród starszej młodzieży spełniała szkoła l u d o w a w latach 1890-1914. Czyniła t o głównie przez 4 �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 127 tzw. " c z w a r t k i " , na które uczęszczała młodzież dorastająca (14-17 l a t ) na tzw. naukę dopełniającą. Podstawą do n a u k i była książka w y d a n a przez Radę Szkolną w e L w o w i e , która składała się z 3 tomów (dla każ­ dego rocznika i n n y t o m ) . Zawartość tematyczna t e j książki była nastę­ pująca: c z y t a n k i i opowiadania moralno-wychowawcze, wiadomości 0 k r a j u , t j . G a l i c j i i A u s t r i i , n a u k i rolnicze, porady praktyczne d o t y ­ czące urzędów i p r a w o b y w a t e l i . Z d a n i e m informatorów książka ta kształtowała postawę i określała miejsce człowieka w życiu, dając n i e ­ j e d n e m u młodemu człowiekowi nastawienie na całe życie. Początkowe zainteresowania czytelnicze w Gaci sprowadzały się głównie do czytania książek do nabożeństwa. Książki te szybko się roz­ powszechniały wśród t y c h wszystkich, którzy opanowali sztukę c z y t a ­ nia. Znane były w e w s i książki do nabożeństwa o formacie dużym 1 zwykłe małe. Ponadto k u p o w a n o " k a n t y c z k i " zawierające zbiory k o ­ lęd oraz książeczki z pieśniami p a s y j n y m i — śpiewanymi powszechnie w okresie Bożego Narodzenia, Wielkiego Postu i Świąt W i e l k a n o c n y c h . Z czasem obok książek do nobożeństwa zaczynają się pojawiać książ­ k i świeckie. I n s p i r a t o r a m i tego czytelnictwa b y l i w s p o m n i a n i już gacanie — samoucy, późniejsi b i b l i o f i l e Michał Sochacki — kmieć na 24 morgach oraz A n d r z e j Skupień — zagrodnik na 8 morgach. W r o k u 1885 nawiązali oni k o n t a k t z Księgarnią Katolicką w Poznaniu, która po n i ­ skich cenach umożliwiała i m n a b y w a n i e (tzw. " w y p i s y w a n i e " ) książek. Jak informują starsi czytelnicy początkowo w b i b l i o t e k a c h i c h znajdo­ wały się takie pozycje, j a k : Biblia ks. Wujka, Bolesna Męka Jezusa Chrystusa, Stworzenie Świata opowiedziane wierszem, Żywoty Świę­ tych, a także Kazanie Sejmowe ks. Piotra Skargi. O b y d w a j " w y p i s y ­ w a l i " i p r e n u m e r o w a l i również czasopisma tygodniowe d l a l u d u k a t o ­ lickiego, j a k n p . " P r a w d a z B o g i e m " . Zestaw t y c h książek i czasopism zostaje wkrótce poszerzony o książki i czasopisma świeckie sprowadzane przez Michała Sochackiego z księgarni Kaspra W o j n a r a w K r a k o w i e i z Macierzy Szkolnej w e L w o w i e . C i p i e r w s i gaccy czytelnicy i b i b l i o f i l e g r o m a d z i l i l a t a m i książki i czasopisma, które skrzętnie czytali, a następnie o p r a w i a l i w grube rocz­ n i k i i p r z e c h o w y w a l i . Po śmierci Sochackiego w 1918 r. ludność rozebra­ ła jego liczne książki i kalendarze. Po A n d r z e j u S k u p i e n i u zachował się do czasów współczesnych zbiór 90 pozycji, które znajdują się u jego syna Józefa Skupienia. Z r o z w o j e m działalności r u c h u ludowego zapoczątkowanym na t e r e ­ nie p r z e w o r s k i m przez ks. Stanisława Stojałowskiego upowszechnia się w Gaci w latach 1890-1900 czytelnictwo w y d a w a n y c h przez niego — "Wieńca" i "Pszczółki" oraz kalendarzy '''Wieńca". Do zwolenników i czytelników pism Stojałowskiego należeli m . i n . : Tomasz Tonią, W o j ­ ciech Poszywak, Józef Pudełko, J a k u b T r o j n a r , Joachim Wąsacz, T o - �128 MARIA BIERNACKA masz Fołta. Pisma te szerzące oświatę, walczące o niezależność p o l i t y c z ­ ną r u c h u ludowego i o dopuszczenie jego przedstawicieli do udziału w Sejmie K r a j o w y m , a przede w s z y s t k i m budzące poczucie świadomo­ ści narodowej — przyczyniały się w w i e l k i m s t o p n i u do powstania w e w s i zalążków r u c h u ludowego oraz zorganizowania C z y t e l n i i B i b l i o t e ­ k i Kółka Rolniczego (ok. 1887 r.). W h i s t o r i i w s i Gać była t o pierwsza b i b l i o t e k a i czytelnia, gdzie każdy mógł czytać oraz wypożyczać książki i gazety. C z y t e l n i a i B i b l i o t e k a Kółka Rolniczego abonowała oprócz "Wieńca" i "Pszczółki" jeszcze inne czasopisma, j a k n p . : " N i e d z i e l a " , "Chata", "Nowiny", G w i a z d k a Cieszyńska", Światło", Przewodnik Kółek R o l n i c z y c h " , "Głos N a r o d u " . Niektóre z t y c h czasopism abonow a n o także p r y w a t n i e : " N o w i n y " — T . R y z n a r i Tonią, "Chatę" — J a n Bemben, "Niedzielę" — M . Sochacki. B i b l i o t e k a Kółka Rolniczego posiadała ponadto t a k ie pozycje, j a k : " R o l n i k W z o r o w y " — w y d a w n i c t w o Macierzy Polskiej w e L w o w i e oraz opowiadania z h i s t o r i i polskiej, n p . L . Siemińskiego Wieczory pod lipą, czy też W. L . Anczyca różne opowiadania historyczne. Bibliotekę tę p r o ­ w a d z i l i k o l e j n o — W i n c e n t y Skwarczyński, Szymon Adamczak, J a n Brożbar. Jak stwierdza W. Fołta, czasopisma te "szerzyły poczucie polskości, p a t r i o t y z m u oraz upowszechniały postęp ogólny, a przede w s z y s t k i m w u p r a w i e r o l i i roślin oraz chowie zwierząt gospodarskich". Na przełomie X I X i X X w . w społeczności gackiej rozpowszechnio­ ne były różnego t y p u kalendarze kupowane u k r a m a r z y j a r m a r c z n y c h i odpustowych (np. Kalendarz powszechny, Kalendarz przyjaciela żoł­ nierza, Kalendarz mariański, które, j a k mówi W. Fołta, dewaluowały bardziej wartościowe kalendarze "Wieńca" i "Pszczółki", " N i e d z i e l i " , " M a c i e r z y P o l s k i e j " oraz " R o l i " . Kalendarze K a s p r a W o j n a r a , j a k n p . Kalendarz powszechny, Kalendarz Polaka, Kalendarz gospodarza, za­ wierające różne opisy historyczne, porady rolnicze, nowele i opowiada­ n i a literackie — oceniane były przez światlejszych gospodarzy jako w y ­ d a w n i c t w a patriotyczne i postępowe. Upowszechnianie c z y t e l n i c t w a książek odbywało się w t y m czasie n i e t y l k o poprzez bibliotekę, ale także p r z y okazji organizowania w e w s i i okolicy uroczystości n a r o d o w y c h , szkolnych i i n n y c h . T a k n p . w 1898 r., w 100-lecie u r o d z i n A d a m a M i c k i e w i c z a rozprowadzano książeczki mówiące o jego życiu i twórczości. Ponadto w l a t a c h 1885¬ 1914 jako nagrody pilności wręczano d o b r y m uczniom na zakończenie r o k u szkolnego książeczki oprawne w czerwone płótno, z tłoczonymi złotymi napisami na okładce, w y d a w a n e w e L w o w i e w t z w . K o m i t e c i e Dziełek L u d o w y c h . Fundusze na zakup książek — nagród brano z m i e j ­ scowej K a s y Oszczędnościowo-Pożyczkowej. W książeczkach t y c h u k a ­ zane były w sposób dostępny s y l w e t k i w y b i t n y c h Polaków, j a k np.: o żołnierzu tułaczu — rzecz o Józefie Bemie, o Stefanie C z a r n i e c k i m , �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 129 0 Janie Z a m o y s k i m , o W a l e r y m Wąsiku — bohaterze chłopskim z od­ działów piechoty w y b r a n i e c k i e j Stefana Batorego, o b i t w i e pod G r u n w a l ­ dem. Drugą biblioteką, która odegrała w h i s t o r i i w s i Gać znaczną rolę, była b i b l i o t e k a założona przez kształcącego się w g i m n a z j u m , a następ­ nie na uniwersytecie — P i o t r a Brożbara. Chociaż była biblioteką p r y ­ watną, to faktycznie pełniła f u n k c j e publiczne — służyła b o w i e m miesz­ kańcom Gaci i okolicy. P i o t r Brożbar, student Wydziału P r a w a U n i ­ w e r s y t e t u i m . Jana Kazimierza w e L w o w i e , s y n najzamożniejszego kmiecia, a zarazem najpoważniejszego społecznika w e w s i Wojciecha Brożbara — zaznaczył się także w środowisku g a c k i m jako działacz Związku Teatrów i Chórów Włościańskich oraz Drużyn Bartoszowych. B i b l i o t e k a P i o t r a Brożbara powstała około 1911 r. i czynna była od 1924 r. Według zachowanej jeszcze książki i n w e n t a r z o w e j (znajdującej się w rodzinie Brożbarów) oraz relacji d a w n y c h czytelników, księgo­ zbiór t e n w 1923 r. zawierał ok. 700 pozycji, w t y m : dzieła M i c k i e w i ­ cza, Słowackiego, Wyspiańskiego, Sienkiewicza, Prusa, Orzeszkowej, K o n o p n i c k i e j , Tetmajera, Rodziewiczówny, Korzeniowskiego, a także Szekspira, H . G. Wellsa, A. Dumasa i jego syna oraz i n n y c h . W b i b l i o ­ tece Brożbara znajdowały się także w y d a w n i c t w a B i b l i o t e k i " T y g o d n i ­ k a I l u s t r o w a n e g o " oraz k o m p l e t roczników tegoż pisma. Pokaźny był zestaw książek i broszur o treści dotyczącej r u c h u niepodległościowe­ go, w t y m również socjalistycznego. Z tej właśnie b i b l i o t e k i czytał W. Fołta książkę o L . Waryńskim jako bohaterze " P r o l e t a r i a t u " . Po śmierci P i o t r a Brożbara, który jako żołnierz został r a n n y na w o j ­ nie jesienią 1914 r. i zmarł w s z p i t a l u k r a k o w s k i m , b i b l i o t e k a jego u l e g ­ ła częściowo rozproszeniu. Książki uratowane znalazły się w posiada­ n i u r o d z i n y i sąsiadów. Wśród czytelników gackich panuje zgodna o p i ­ nia, że b i b l i o t e k a Brożbara odegrała ważną rolę zarówno w Gaci, j a k 1 okolicy. Wychowała ona młodych działaczy i społeczników t a k i e j m i a ­ r y , j a k : Tadeusz Brożbar (brat Piotra), P i o t r Świetlik z Sieteszy, któ­ r z y s t a l i się w przyszłości organizatorami i działaczami Związku Mło­ dzieży W i e j s k i e j " W i c i " i Wiejskiego U n i w e r s y t e t u Orkanowego w Gaci. Pierwszą organizacją młodzieżową, która w r a m a c h działalności oświatowej podjęła w 1913 r. próbę stworzenia własnej b i b l i o t e c z k i w i e j s k i e j , były Drużyny Bartoszowe. Niepodległościowy charakter t e j organizacji wyznaczał w p e w n y m sensie p r o f i l księgozbioru, który był k o m p l e t o w a n y ze zbiorów b i b l i o t e k i Kółka Rolniczego oraz n o w y c h p o ­ z y c j i z a k u p y w a n y c h z własnych funduszów Drużyny. B i b l i o t e k a r z e m Drużyny został rozmiłowany w c z y t a n i u s y n w y r o b n i k a — Tadeusz H o ­ łub, sąsiad głównego organizatora Drużyn Bartoszowych — P i o t r a Broż­ bara. B i b l i o t e k a ta działała niepełne 2 lata, gdyż uległa częściowemu zniszczeniu podczas I w o j n y światowej. Z opowiadań czytelników w y n i ­ ka, że księgozbiór t e n liczył 25 pozycji i zawierał głównie książki h i 9 E t n 0^1*3 f i s P o l s k s 3C3CVII/1 �130 MARIA BIERNACKA storyczne, dotyczące dziejów naszego n a r o d u (m. i n . w y d a n i e j u b i l e u ­ szowe Krzyżaków, Trylogię i Quo vadis — Sienkiewicza oraz dzieła Kraszewskiego). Z czasopism abonowano " D z w o n " — główny organ Drużyn oraz t y g o d n i k " R o l a " , który przed I wojną światową był p o w ­ szechnie w Gaci czytany. W działalności oświatowej i k u l t u r a l n e j młodzieży gackiej najważ­ niejszą rolę spełniała jednakże b i b l i o t e k a Koła Młodzieży, która działa­ ła od 1916 r. Początkowo mieściła się na t z w . organistówce (1916-1925), później w d o m u g m i n n y m (1926-1931), w d o m u p r y w a t n y m Leona M a c h niaka (1931-1932), aż wreszcie w d o m u Koła Młodzieży W i e j s k i e j " W i c i " (1932-1939). B i b l i o t e k a K M W powstała ze zbiorów b i b l i o t e c z n y c h Kółka Rolniczego i Drużyn Bartoszowych, które po rozproszeniu znajdowały się u czytelników. J e d n y m ze współzałożycieli t e j b i b l i o t e k i był ks. Jó­ zef U l a n o w s k i proboszcz p a r a f i i Gać, który ofiarował n a t e n cel 22 książ­ k i . W 1921 r. b i b l i o t e k a Koła Młodzieży została zasilona częścią ksią­ żek ze w s p o m n i a n y c h zbiorów P i o t r a Brożbara. W latach 1931-1932 biblioteka prowadziła wymianę książek z biblioteką K M W " W i c i " w M o k r e j . Jej księgozbiór wahał się od 100 do 301 pozycji. Część z n i c h zaginęła l u b celowo została wycofana, j a k n p . stare r o c z n i k i czasopism (ok. 30 pozycji). B i b l i o t e k a Koła Młodzieży była corocznie uzupełniana n o w y m i pozy­ cjami. I t a k w 1919-1920 zakupiono 154 t o m y , wśród których p r z e w a ­ żały zdecydowanie książki o treści historycznej (historia Polski) oraz przyrodniczo-geograficznej. Były ponadto powieści obyczajowe, p o r a d ­ n i k i rolniczo-gospodarskie, a także s z t u k i teatralne. W 1925 r. b i b l i o t e ­ k a liczyła 183 pozycji (dokupiono 18). W latach 1926-1928 Koło Mło­ dzieży zakupiło większość dzieł W. Reymonta, S. Żeromskiego, sporo broszur r o l n i c z y c h łącznie ze s k r y p t a m i r o l n i c z y c h kursów korespon­ d e n c y j n y c h i m . S. Staszica. W latach t r z y d z i e s t y c h sprowadzono książ­ k i A. Świętochowskiego, M . Dąbrowskiej, L. K r u c z k o w s k i e g o , W. O r k a ­ na, S. T h u g u t t a . W 1932 r. na 301 pozycji było 35 książek r o l n i c z y c h , 50 t e a t r a l n y c h i 27 roczników czasopism. Przez cały czas swojego istnienia b i b l i o t e k a Koła Młodzieży abonow ą ł a wiele czasopism i gazet, które często k o m p l e t o w a n o w r o c z n i k i i oprawiano. W różnych latach okresu międzywojennego p r e n u m e r o w a ­ no następujące czasopisma młodzieżowe: "Młodzież P o l s k a " (1918), " P r z y j a c i e l Młodzieży" (1920), "Drużyna", "Nasza Drużyna" (1920-1921), " S i e w " (1922-1928), "Młoda P o l s k a " (1920-1928), " O r k a " (1926-1927), " W i c i " (1928-1939), " Z n i c z " (1930-1939), "Młoda Myśl L u d o w a " 1930¬ 1939), "Chłopskie Życie Gospodarcze" (1935-1937). Z pism r o l n i c z y c h p r e n u m e r o w a n o : " P r z e w o d n i k Kółek R o l n i c z y c h " (1918-1926), ze spół­ dzielczych "Spólnotę" (1934-1939), z p o p u l a r n o n a u k o w y c h i społecznołiterackich: "Twórczość Młodej P o l s k i " (1924-1925), "Wiedzę i Ż y c i e " (1926-1939) i "Nową W i e ś " (1935-1936). Z p i s m p o l i t y c z n y c h — " P i a s t " �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 131 (1918-1925), " P r z y j a c i e l L u d u " (1924-1925), "Gazeta Chłopska" (1926¬ 1930), " Z i e l o n y S z t a n d a r " (1931-1939). B i b l i o t e k a Koła Młodzieży współdziałała w o k r e s o w y m u r u c h o m i e n i u c z y t e l n i Kółek Rolniczych, czynnej zimą t r z y razy w t y g o d n i u i posia­ dającej w 1925 r. następujący zestaw czasopism: " I l u s t r o w a n y K u r i e r Codzienny", "Gazeta Grudziądzka" (3 razy w t y g o d n i u ) oraz t y g o d n i ­ k i — " P i a s t " , " W o l a L u d u " , " P r z y j a c i e l L u d u " , " P r z e w o d n i k Kółek R o l n i c z y c h " , " P o r a d n i k Gospodarstw W i e j s k i c h " . Podobną czytelnię wiciową prowadzono zimą 1933-1934, również t r z y razy tygodniowo, lecz z o d m i e n n y m nieco zestawem czasopism: " I l u s t r o w a n y K u r i e r Codzienny", "Naprzód" "Tydzień R o b o t n i k a " , " Z i e l o n y Sztandar", " P i a s t " , " W i c i ' , "Zjednoczenie", "Czasopismo Spół­ dzielni R o l n i c z y c h " , " P r z e w o d n i k Gospodarski". W ciągu 22 l a t działalności b i b l i o t e k i Koła Młodzieży j e j k i e r o w n i ­ k a m i b y l i w różnych latach m . i n . : Józef Puchała (1918), Tomasz Hołub (1919-1920), J a n T r o j n a r (1922-1923), Jan Siuta (1924-1925), A n d r z e j Rydz (1926-1927), Franciszek Fołta (1928), P i o t r T r o j n a r 1929-1930), A n ­ t o n i M i a r a (1931-1932), Jan Fołta (1933-1934), Józef Rydz (1935-1936). B i b l i o t e k a ta była prowadzona wyłącznie przez Koło Młodzieży, które na j e j rozwój czerpało fundusze głównie z przedstawień t e a t r a l n y c h i zabaw. W p i e r w s z y m okresie międzywojennym była jedną z najważ­ niejszych placówek służących szerzeniu oświaty i k u l t u r y wśród mło­ dzieży. W 1933 r. w Gaci została zorganizowana nowa, o r y g i n a l n a i n s t y t u ­ cja — Spółdzielcza Książnica Gacka. Powstała z i n i c j a t y w y k i e r o w n i k a Wiejskiego U n i w e r s y t e t u Orkanowego — Ignacego Solarza. B i b l i o t e k a Koła Młodzieży prowadzona była raczej pod kątem młodzieży i n i e zaspokajała potrzeb całej w s i , a szczególnie starszego c z y t e l n i k a oraz wiejskiego a k t y w u ludowego i spółdzielczego. Udziałowcy Książnicy w n o s i l i jednorazowo opłaty w wysokości 5 zł oraz uiszczali groszowe opłaty za wypożyczenie książki. Z udziałów, opłat oraz dotacji K a s y Stefczyka i Kółka Rolniczego t w o r z o n y był fundusz na zakup n o w y c h książek. I c h t e m a t y k a dotyczyła problemów polskiej w s i , chłopów w l i ­ teraturze i n n y c h krajów, zagadnień ekonomiczno-ustrojowych i t p . Książ­ nica liczyła 50 udziałowców oraz posiadała 150 książek. Były wśród n i c h m . i n . takie pozycje, j a k : Uptona Sinclaira — Boston i Król Wągier; J . Bojera — Ostatni wikingowie; K. Hamsuna — Błogosławieństwo Zie­ mi; B. P i l n i a k a — Wołga wpada do Morza Kaspijskiego oraz Sobowtó­ ry; M . Szołochowa Cichy Don; J . Erenburga Zapałczany król. W latach 1938-1939 Książnica przejęła bibliotekę Koła Młodzieży, a j e j członkowie s t a l i się udziałowcami Książnicy. Przed wrześniem 1939 r. zbiory Książnicy liczyły 500 tomów. Podczas o k u p a c j i księgo­ zbiór rozprowadzono po w s i , wiele pozycji oddano dla potrzeb tajnego nauczania. Pożyczano również książki członkom konspiracyjnego S t r o n - �132 MARIA BIERNACKA n i c t w a Ludowego " R o c h " , Batalionów Chłopskich i Ludowego Związku Kobiet. Po w y z w o l e n i u r e a k t y w o w a n o Spółdzielczą Książnicę Gacka w 1951 r. w ramach wydziału społeczno-wychowawczego Spółdzielni RolniczoH a n d l o w e j "Chłop". W 1946 r. b i b l i o t e k a liczyła 467 czytelników. Spół­ dzielcza Książnica Gacka w latach 1946-1951 rozpoczęła k o m p l e t o w a ­ nie książek z zakresu h i s t o r i i chłopów i r u c h u ludowego, spółdzielczoś­ ci, r o l n i c t w a , geografii gospodarczej i ustrojów społecznych. Ponadto gromadziła książki dla dzieci i młodzieży, książki z zakresu n a u k ścisłych oraz l i t e r a t u r y pięknej. W latach bezpośrednio powojennych Książnica opracowała a m b i t n y plan prowadzenia g r u p samokształceniowych, zorganizowania w i e j s k i e ­ go a r c h i w u m , w y d a w a n i a b i u l e t y n u , ogłaszania d r u k i e m prac dotyczą­ cych Gaci oraz organizowania zebrań poświęconych d y s k u s j i n a d prze­ c z y t a n y m i książkami. W 1950 r. Książnica powiększyła się o bibliotekę Koła Związku Samopomocy Chłopskiej oraz bibliotekę koła Związku Młodzieży Polskiej — podarowane przez władze wojewódzkie t y c h orga­ nizacji. W ramach reorganizacji w 1951 r. Książnica, która liczyła wów­ czas 600 pozycji książkowych, została przejęta przez Gminną Bibliotekę Publiczną w M a r k o w e j i stała się t y l k o p u n k t e m b i b l i o t e c z n y m . Spośród gackich b i b l i o t e k do największego księgozbioru i znaczenia doszła b i b l i o t e k a Wiejskiego U n i w e r s y t e t u Orkanowego. Działała w l a ­ tach 1933-1951. Do w y b u c h u w o j n y służyła przede w s z y s t k i m słuchaczom Wiejskiego U n i w e r s y t e t u Orkanowego, w czasie o k u p a c j i szkole spół­ dzielczej (1941-1945), a po w o j n i e znów w y c h o w a n k o m wznowionego U n i w e r s y t e t u Ludowego i m . Ignacego Solarza (1946-1951). Z b i b l i o t e ­ k i tej również korzystała Gać oraz wsie sąsiednie, a szczególnie dzia­ łacze r u c h u ludowego, wiciowego i spółdzielczego. B i b l i o t e k a ta powsta­ ła z darów, później jednak była stale powiększana i we wrześniu 1939 r. liczyła ok. 1500 pozycji. W styczniu 1940 r., po aresztowaniu przez N i e m ­ ców Ignacego Solarza, b i b l i o t e k a została rozlokowana po domach p r y ­ w a t n y c h w Gaci i okolicy. Z książek t y c h korzystała wówczas młodzież objęta t a j n y m nauczaniem. W k w i e t n i u 1946 r. po r e a k t y w o w a n i u Wiejskiego U n i w e r s y t e t u Orkanowego ogłoszono rewindykację książek należących do t e j placówki. Udało się wówczas zebrać ok. 5 0 % p r z e d ­ wojennego księgozbioru, reszta uległa rozproszeniu. W t y m czasie po­ spieszyli z pomocą n o w i ofiarodawcy — m . i n . Stanisław K o j d e r z Grzęsk i przekazał bibliotece W U O pełny zbiór w y d a w n i c t w o k u p a c y j n y c h S t r o n n i c t w a Ludowego " R o c h " i Batalionów Chłopskich. W okresie p o w o j e n n y m działała w Gaci G m i n n a B i b l i o t e k a P u b l i c z ­ na, która początkowo mieściła się w l o k a l u Gromadzkiej R a d y Narodo­ w e j , a od 1961 r. przeniesiona została na t z w . "Janklówkę" — do b u ­ d y n k u stanowiącego przed wojną własność żydowską. O d 1969 r. b i ­ b l i o t e k a ta znalazła stałe pomieszczenie w n o w y m D o m u K u l t u r y . �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 133 PRZEOBRAŻENIA B i b l i o t e k a znajdująca się p r z y gackiej szkole podstawowej służy p r a w i e wyłącznie dzieciom s z k o l n y m . Działalność oświatowa w Gaci, podobnie j a k się to działo w niektórych i n n y c h wsiach pow. przeworskiego, łańcuckiego i rzeszowskiego, zwią­ zana była bardzo silnie z rozwojem w i e j s k i c h organizacji gospodar­ czych, p o l i t y c z n y c h i społeczno-kulturalnych. Na znaczenie t y c h c z y n ­ ników zwraca uwagę J a n Szczepański w s w y c h rozważaniach dotyczą­ cych oświaty i w y c h o w a n i a : "Zgodnie z wynikami analizy i kształcenia p r z y j m u j e m y , instytucjami, które wości obywateli wkład tych wnoszą naszego natury i złożoności programu wychowania że p o l i t y k a oświatowa m u s i kierować t y m i w s z y s t k i m i s p e c y f i c z n y wkład kraju. w s z y s t k i c h źródeł Trzeba w więc i kanałów, ostateczne kształtowanie zdefiniować którymi system do o b y w a t e l i osobo­ oświaty dociera jako wiedza n a u k o w a , treści ideologiczne, wartości i w z o r y postępowania. Są t o : r o d z i n a , s z k o l ­ nictwo, organizacje młodzieżowe, zakłady pracy, środki masowego przekazu, i n ­ s t y t u c j e u p o w s z e c h n i a n i a k u l t u r y , t e a t r u , k i n a , sportu i t u r y s t y k i , także i n s t y t u c j e w y m i a r u sprawiedliwości i te w s z y s t k i e i n s t y t u c j e państwowe, które regulują w y o b y w a t e l i i zaspokajają i c h p o t r z e b y " 20 spra­ . Do pierwszych organizacji gospodarczych, które powstawały na t y m terenie, należały kółka rolnicze. W Gaci kółko rolnicze założyli w 1885 r. czytelnicy gazety ks. Stojałowskiego "Wieniec — Pszczółka", która b y ­ ła organem S t r o n n i c t w a Chrześcijańsko-Ludowego. Przewodniczącym kółka został społecznik gacki i wójt g m i n y — Wojciech Brożbar, który już w 1889 r. uczestniczył w zjeździe okręgowym t y c h organizacji w e L w o w i e . Głównym celem organizacji było podniesienie na wyższy po­ ziom oświaty, w t y m szczególnie oświaty rolniczej, i- t y m s a m y m popie­ ranie dotychczasowego s t a n u gospodarowania. W ciągu długich l a t swo­ jej działalności Kółko Rolnicze w Gaci przyczyniło się w a l n i e do g r u n ­ t o w n y c h przeobrażeń w dziedzinie gospodarstwa rolno-hodowlanego i sadowniczego, zaopatrzenia (własny sklep) oraz warunków b y t o w y c h . Podstawową rolę w zakresie oświaty odegrał jednak p o l i t y c z n y r u c h l u d o w y , a następnie r u c h młodzieżowy, w t y m zwłaszcza Związek Mło­ dzieży W i e j s k i e j RP " W i c i " . W p o b l i s k i m Rzeszowie n a zjeździe w 1895 r. powstało S t r o n n i c t w o L u d o w e , które w 1903 r. zmieniło swą nazwę na Polskie S t r o n n i c t w o L u d o w e . Organizatorzy i przywódcy tworzącego się r u c h u ludowego, j a k n p . S. Stojałowski, J . Stapiński, cieszyli się wielką popularnością i m i e l i w P r z e w o r s k i e m i Gaci swoich zwolenników. W y ­ b i t n y działacz młodzieżowy i l u d o w y , autor w i e l u opracowań dotyczących życia społeczno-politycznego swej rodzinnej w s i Gaci oraz b. pow. prze­ worskiego i łańcuckiego — Władysław Fołta pisze: "pierwszymi ludowcami nisława Stojałowskiego w Przeworskiem ok. 1880 r. b y l i zwolennicy ks. S t a ­ ... Stojałowszczycy n a w s i p r z e w o r s k i e j b y l i p i o n i e r a m i r u ­ c h u ludowego, p i e r w s z y m i społecznikami troszczącymi się n i e t y l k o o swoje 2 0 J. Szczepański, Refleksje nad oświatą, Warszawa 1973, s. 45-46. spra- �134 wy, MARIA a l e . także Głównym o ogólnowiejskie i c h łącznikiem była BIERNACKA i krajowe oraz gazeta. Abonując o ogólnonarodowe i czytając — «Wieńca — polskie ... Pszczółką* c z y «Przyjaciela L u d u » b y l i n a w s i podstawową komórką rodzącego się r u c h u l u ­ dowego. Wokół prenumeratorów Gazetki uświadamiały c y c h gazetki l u d o w e gazetek ludowych i c h p o l i t y c z n i e , oświatowo, skupiali się gospodarczo. ich zwolennicy. Spośród czytają­ w y r a s t a l i chłopi wyróżniający się w s w o i c h środowiskach o d ­ wagą, ofiarnością, inicjatywą. Wokół n i c h g r o m a d z i l i się i n n i s y m p a t y c y r u c h u " " . Znaczenie działalności Stojałowskiego wśród chłopów galicyjskich n a j t r a f n i e j wyraził n a d jego grobem W i n c e n t y Witos: "dokonał w i e l k i e ­ go w y n a l a z k u , którego n i k t przed n i m nie dokonał, obudził l u d . Obudził l u d , którego s e t k i l a t usypiano, zbudził m i l i o n y o b y w a t e l i do życia n a ­ rodowego i społecznego, a więc n o w y c z y n n i k dziś tętniący życiem na­ r o d o w y m dał k r a j o w i , dał ojczyźnie" . Wszystkie w y d a r z e n i a społeczne i polityczne dokonujące się w o k r e ­ sie międzywojennym w s k a l i k r a j o w e j znajdowały odbicie także w Gaci, gdzie uformowała się grupa ludowców coraz wyraźniej określających swoje oblicze polityczne i ideowe. Po odzyskaniu niepodległości (1918 r.), k i e d y w P r z e w o r s k i e m zaczęło także działać Polskie S t r o n n i c t w o L u d o w e " W y z w o l e n i e " oraz S t r o n n i c t w o Chłopskie, wówczas obie te organizacje miały również w Gaci swoich zwolenników. I t a k n p . w w y b o r a c h do s e j m u w 1928 r. na P S L " W y z w o l e n i e " głosowało w e w s i 20 osób (na 800 u p r a w n i o n y c h do głosowania), większość natomiast złożyła swe gło­ sy na S t r o n n i c t w o Chłopskie, które cieszyło się w całym pow. przewors k i m znaczną popularnością. K i e d y w 1931 r. nastąpiło w s k a l i całego k r a j u połączenie trzech s t r o n n i c t w l u d o w y c h w jedną polityczną orga­ nizację pod nazwą S t r o n n i c t w a Ludowego — wydarzenie to zostało uznane przez ogół ludowców za duże osiągnięcie. W P r z e w o r s k i e m de­ cyzję tę przyjęto również z dużym zadowoleniem. P o t w i e r d z a to w y ­ powiedź W. Fołty: 22 "Ugruntowaniem SL w i ZMW domu «Wici» Koła n o w e g o pojęcia zorganizowana Młodzieży W i e j s k i e j r u c h u l u d o w e g o była «Wici» w G a c i . Wzięło w legatów z kół S L i « W i c i » z powiatów: P r z e w o r s k się ideologią, historią konferencji i rozwojem S o l a r z powiedział konferencja przez Z P S L w P r z e w o r s k u m. i n . : Z a d a n i e m niej działaczy 1933 r o k u udział 200 d e ­ i Łańcut ... k o n f e r e n c j a r u c h u l u d o w e g o ... W w i n n a być p r a c a n a d s t w o r z e n i e m j e d n e j 2 lutego podsumowaniu zajęła wyników r u c h u l u d o w e g o i młodzieży wspólnej wiary — idei po­ ludowej"". W r o z w o j u życia społecznego w Gaci ważną rolę odegrały również organizacje młodzieżowe. Już przed I wojną światową zaczęła t a m dzia­ łać wojskowa organizacja Drużyny Bartoszowe, której i n i c j a t o r e m i d u ­ c h o w y m przywódcą był w s p o m n i a n y P i o t r Brożbar — student p r a w a w e L w o w i e i uczestnik kursów w o j s k o w y c h w latach 1910-1911. D r u » F o 11 a, Ruch ludowy..., 2« Tamże, s. 19-20. " Tamże, s . 83-84. s . 17. �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 135 PRZEOBRAŻENIA żyna liczyła w e w s i 23 członków. Drużyniacy o d b y w a l i ćwiczenia w o j s ­ kowe, a także p r o w a d z i l i działalność kulturalno-oświatowa. S t w o r z y l i zespół muzyczno-śpiewaczy, który w 1912 r. chodził po domach śpiewa­ jąc patriotyczne pieśni i kolędy. Za zebrane d a t k i pieniężne drużyniacy z a k u p i l i k a r a b i n , czapki r o g a t y w k i z orzełkami oraz książki do własnej biblioteki. Działalność drużyniaków przyczyniała się do k r z e w i e n i a p a t r i o t y z m u wśród mieszkańców w s i . Niemałe znaczenie spełniały pod t y m wzglę­ dem uroczyście obchodzone święta narodowe, m . i n . rocznica powstania listopadowego i styczniowego. Najstarsi pamiętają, że podczas t y c h u r o ­ czystości, które odbywały się w kościele, na środku kościoła ustawiono k a t a f a l k z symboliczną trumną, a na niej składano złożone na krzyż dwie szable. Wspominają o n i również, że w 1913 r. drużyniacy urządzi­ l i we w s i podniosłą uroczystość poświęconą rocznicy K o n s t y t u c j i 3 m a ­ j a — połączoną z w i e l k i m pochodem i wiecem ludności. N a uroczystoś­ ci tej okolicznościowe patriotyczne przemówienie wygłosił Wojciech Adamczak z Gaci — ówczesny student p r a w a na Uniwersytecie Jana K a z i m i e r z a we L w o w i e . Drugą z k o l e i organizacją młodzieżową w Gaci było Koło Młodzieży P o l s k i e j , działające p r z y Małopolskim T o w a r z y s t w i e R o l n i c z y m . Koło to powstało w Gaci już w 1916 r. i było p i e r w s z y m kołem na terenie całej G a l i c j i . W 1920 r. Koło Młodzieży wydało z i n i c j a t y w y swego działacza Tadeusza Brożbara gazetkę p t . " W i c i " , która została powielona w ilości 40 egzemplarzy. Pod nazwą " W i c i " widniał napis: " Z żywymi trzeba naprzód iść po życie sięgać n o w e " . Koło Młodzieży w działaniu s w y m przejawiało wszystkie najlepsze t r a d y c j e prac oświatowych i k u l ­ t u r a l n y c h zapoczątkowanych w e w s i jeszcze w czasie zaborów. W dzia­ łalności swej nie było zresztą odosobnione, gdyż na całym terenie przeworsko-łańcuckim w żywiołowy sposób rozwijał się r u c h młodzieżowy. K i e d y zaś w r o k u 1928 nastąpiło wyodrębnienie się Związku Młodzieży Wiejskiej RP " W i c i " działacze młodzieżowi z Gaci i o k o l i c y w y r a ­ z i l i swoje poparcie dla tej s p r a w y i już w 1929 r. d o p r o w a d z i l i do p o ­ wstania Powiatowego Związku Młodzieży W i e j s k i e j RP " W i c i " w P r z e ­ w o r s k u . D o władz p o w i a t o w y c h Z M W " W i c i " weszli także gacanie — Tadeusz Brożbar i Władysław Fołta . 2i 25 W długoletniej, bardzo ożywionej działalności Koła Młodzieży w G a ­ ci znalazły wyraźne odbicie wszystkie te treści i f o r m y pracy, j a k i e w ciągu okresu międzywojennego zdołał wypracować cały r u c h w i c i o - " Na podstawie informacji a równocześnie samorodnego k o p i s oraz obrazy oraz opracowań o t e m a t y c e drużyniackiej się w e własnych z b i o r a c h J . Puchały). * działacza ludowego i m a l a r z a J . Puchały z G a c i : Drużyny z notatek i opracowań J . Puchały. przez niego malowane wiciowego, Bartoszowe — (rę­ znajdujące �136 MARIA BIERNACKA w y — zwłaszcza w zakresie w y c h o w a n i a nowego pokolenia w s i . Koło Młodzieży w Gaci należało do przodujących, a sama wieś Gać była t y m ośrodkiem, gdzie odbywały się różnego rodzaju zebrania, zjazdy i k u r ­ sy młodzieżowe o zasięgu p o w i a t o w y m i wojewódzkim. W Gaci mieś­ cił się sekretariat Z M W " W i c i " na w o j . l w o w s k i e . W Gaci działał rów­ nież w latach 1932-1939 U n i w e r s y t e t L u d o w y Ignacego Solarza dzięki t e m u właśnie, że w y r o b i o n a społecznie i ideowo młodzież tej w s i i oko­ l i c y zaprosiła Solarzów, by na tej ziemi k o n t y n u o w a l i swą pracę w y ­ chowawczą. Było to w t y m czasie, k i e d y władze zamknęły prowadzony przez niego U n i w e r s y t e t L u d o w y w Szycach koło K r a k o w a . W i e l k a ofiarność i dojrzałość społeczeństwa gackiego, j a k i najbliższych okolic spowodowała, że U n i w e r s y t e t L u d o w y k i e r o w a n y przez Solarza p r o ­ wadził nadal swą działalność choć w bardzo t r u d n y c h w a r u n k a c h l o k a l o ­ w y c h i równocześnie podjął decyzję b u d o w y w czynie społecznym włas­ nego d o m u na tzw. Gackiej Górce. Wpływ w y c h o w a w c z y U n i w e r s y t e t u Ludowego na środowisko w i e j ­ skie w Polsce okresu międzywojennego znany jest specjalistom z za­ kresu pedagogiki, socjologii w y c h o w a n i a oraz w i e j s k i m działaczom społecznym, zmierzającym do przebudowy życia społeczno-gospodarcze­ go i duchowego w s i . Wpływ U n i w e r s y t e t u Ludowego w Gaci na środo­ w i s k o miejscowe i najbliższych okolic był również w i e l k i , przede w s z y ­ s t k i m ze względu na bezpośrednią styczność z nieprzeciętną i n d y w i ­ dualnością Ignacego Solarza oraz zespołu jego najbliższych współpra­ cowników. Chcąc wskazać na najważniejsze r e z u l t a t y działalności oświatowej prowadzonej w Gaci na przełomie X I X i X X stulecia, a zwłaszcza w okresie międzywojennym, należy stwierdzić, że były one w i e l o s t r o n ­ ne i według o p i n i i samych Gacan wyraziły się: — poważnym wzrostem uświadomienia ogólnego całego społeczeństwa oraz w y s o k i m poziomem i n t e l e k t u a l n y m i w y r o b i e n i e m społecznym t y c h jednostek, które w życiu ogólnowiejskim i k r a j o w y m z w i e l k i m zaangażowaniem uczestniczyły, — p r z o d o w n i c t w e m w s i Gać w działalności gospodarczej, a szczególnie w społecznej i k u l t u r a l n e j wśród t y c h okolicznych miejscowości, które nie zdołały u siebie rozwinąć większej aktywności, — dojrzałością obywatelską społeczeństwa, która nakazywała również młodzieży w i e j s k i e j brać pełną odpowiedzialność za ogólne s p r a w y wsi, swojego najbliższego regionu, a także całego k r a j u , — postawą patriotyczną ludności, co się szczególnie zaznaczyło w cza­ sie I I w o j n y , k i e d y to p r a w i e cała świadoma część ludności w i e j s k i e j należała do podziemnego r u c h u ludowego ( S t r o n n i c t w a Ludowego " R o c h " , Batalionów Chłopskich i Ludowego Związku K o b i e t ) , — poszukiwaniem wartości w e własnej k u l t u r z e , a także coraz szerszym uczestnictwie w k u l t u r z e ogólnonarodowej, �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 137 PRZEOBRAŻENIA — znacznym podniesieniem poziomu gospodarowania w rolnictwie i h o d o w l i — co było w y n i k i e m czytelnictwa, konkursów przyspo­ sobienia rolniczego, kształcenia młodzieży w szkołach r o l n i c z y c h męskich i żeńskich, różnego rodzaju doświadczeń gospodarskich i t p . , — podnoszeniem poziomu wyposażenia wnętrz mieszkalnych, i c h este­ t y k i , a także osobistej higieny mieszkańców, — racjonalniejszym sposobem odżywiania się, — wrażliwością na l u d z k i e nieszczęścia, n p . organizowanie jeszcze przed wojną, głównie przez młodzież, pomocy dla l u d z i chorych, samotnych i s t a r y c h , a także organizowanie o p i e k i n a d małymi dziećmi (letnie dziecince), — poprawą stosunków międzyludzkich we własnej w s i (zanikały kłót­ nie, bójki) oraz pomiędzy sąsiadującymi z sobą w s i a m i , — powstawaniem n o w y c h więzi społecznych, o p a r t y c h nie t y l k o na pokrewieństwie i sąsiedztwie, ale także wynikających ze wspólnych ideałów, dążeń i pragnień, — znacznym podniesieniem r o l i i znaczenia kobiet, które w ogólnym ży­ ciu społeczno-gospodarczym i p o l i t y c z n y m zaczęły uczestniczyć razem z mężczyznami, — w y r a s t a n i e m wśród mieszkańców w s i niewątpliwych talentów spo­ łecznikowskich, a r t y s t y c z n o - l i t e r a c k i c h i organizatorskich. Życie w s i zostało wzbogacone wartościową pracą dla dobra ogółu w i e l u w y ­ b i t n y c h jednostek, a także całych wyróżniających się uzdolnienia­ m i rodzin Brożbarów, Bembnów, Fołtów, Puchałów, Trojnarów i w i e ­ lu innych, — obudzeniem zainteresowań oraz ofiarności na rzecz spraw p u b l i c z ­ n y c h — ogólnopolskich i ogólnonarodowych. Na t y m t l e rodziły się nowe i n i c j a t y w y , powstawały nowe instytucje, j a k n p . zaofiarowanie siedziby dla przeniesionego z Szyc pod K r a k o w e m U n i w e r s y t e t u L u ­ dowego i udział w budowie jego nowego d o m u , zawiązanie Spółdziel­ czej Książnicy Gackiej, zorganizowanie spółdzielni zrzeszającej k o ­ szykarzy, organizowanie czynów społecznych dla b u d o w y d o m u Koła Młodzieży spółdzielczego i t p . Ukazanie najważniejszych t y l k o wyników działań oświatowych p r o ­ wadzonych w jednej z najbardziej uspołecznionych w s i w Polsce po­ twierdzają uogólniające sformułowania J . Szczepańskiego, dotyczące ogólnego procesu wychowawczego, dokonywającego się poprzez różne f o r m y kształcenia. "Procesu wychowania jącej celowo — pisze on — j a k o działalności i n t e n c j o n a l n e j osobowość w y c h o w a n k a kształtu­ według przyjętego ideału w y c h o w a w c z e g o do­ k o n u j e się więc n i e t y l k o w szkole, ale także w rodzinie, o r g a n i z a c j a c h młodzieżo­ wych, organizacjach obywatel społeczno-politycznych, w zakładzie pracy, a ponadto każdy w t o k u całego życia, przystosowując się i biorąc udział w działaniu i ży­ c i u różnych form aktywności rowościach, u c z y się, podlega społecznej, w różnych i n s t y t u c j a c h , g r u p a c h i z b i o - w p ł y w o m , które mogą poważnie modyfikować r e z u l - �138 MARIA taty celowego w y c h o w a n i a . wychowania wę Chcąc więc celowo i kształcenia, d l a o p t y m a l i z a c j i z i c h złożoności, a równocześnie i efektywnie kierować pracami i c h w y n i k ó w , t r z e b a zdać sobie ustalić, chociażby b a r d z o wstępnie, w a g ę działania każdej z t y c h i n s t y t u c j i i BIERNACKA w osiągnięciu finalnego e f e k t u spra­ względną wychowaw­ czego. P o n a d t o t r z e b a przyjąć j a k o tezę oczywistą s t w i e r d z e n i e , że człowiek w łeczeństwie wychowania współczesnym jest procesem jest ukształtowany ciągłym i polityka i w y c h o w a n i e m n i e może się ograniczać t y l k o Map™ przez całe życie, oświatowa że zatem kierującą spo­ proces kształceniem do s z k o l n i c t w a " *>. EepHauica nPOCBEIUEHME M OElUECTBEHHO-KyjlbTypHblE B ME/KflyBOEHHblft nEPMOfl (HA IIPMMEPE IlPEOBPA>KEHMiI flEPEBHH M3BPAHHOrO OBIUECTBA) PesiOMe B He33BHCMMOH nojibiue, B aTMoaJiepe B 0 3 p o * f l e H H o r o B 1918 r. rocyaapcTBa, Bee n p o r p e c CHBHwe C H J I W o 6 m e c T B a CTpeMHjmcb HaBepcTaTb OTCTaBaHHe, B03HHKiuee B o 6 n a c T H n p o c B e i u e HHH H BOcnmaHHH. B nepBOft Mac™ ceJibCKHx HaiajibHbrx H CBOSH pa6oTM a B T o p npeflCTaBJiseT npo(J>eccnoHajibHbix IUKOJI H n e p T a x pa3BHTHe B O6UIHX BHeuiKOJibHoro o 6 y i e H H H B nepaofl 1918-1939 r . B pecbopiuax H ycoBepmeHCTBOBaHHsx 3 T o r o n e p n o f l a crpeMHJmcb rnaBHWM o 6 p a 3 0 M poBaTb H c a e n a T b B c e o 6 m e H CHCTeMy uiKOJibHoro o6pa30BaHH» n o Bceii TeppHTopHH yHH<j)HiiHo6i,eflHHeH- H o r o n o c n e T p e x pa3aejiOB nojibCKoro r o c y f l a p c T B a . 3 T H nonbiTKH He 6biJiH ocyiuecTBJieHbi B n o n H O M o 6 b e M e BcvrencTBHe npeatae B c e r o SKOHOMHHecKoro nojioaceHHH T o r a a u m e r o 3aTO n o umpoKOMy pycjiy pa3BepHyjiacb BHeuiKonbHaa npocBeTHTejibHaa rocyaapcrBa. H BOcnHTaxe/ibcKaa jjenxe^bHOCTb, HBJiHBuiaacH nponojiMceHHeM jiyiumx nonbCKHX TpaaHUHfi, B T O M MHCJie o c o 6 e H H o — npeabmymMX JieT. B 3 T O H fleaTenbHocTH y i a c T B O B a j i a MOJio/ieacb, KOTopaa Hepe3 nocpeflCTBO AeHTejibHOCTH pa3nnHHbix yipe>KfleHHH H opraHH3aijHH C03flaBajia pa3Hbie C J W P M M BaHHa. Oco6eHHyio p o n b B STOT n e p n o f l c T a n H n r p a T b HapoflHwe ymiBepcHTeTbi — caMoo6pa30npocBeTHTejib- CKHe qeHTpbi, nepeHeceHHbie Ha nojibcicyio n o i B y H 3 CKaHjxHHaBCKHx CTpaH. Bo B T o p o B naCTH p a 6 o T b i npHBJieKaeTca npHMep npocBeraTejibHOH a e a T e n b H o c T H B aepeBHe TaHb 6 J I H 3 n u i e a o p c K a (nepeMbrunibCKoe BoeBoacTBo). 3 T a aepeBHst, o6na.aaiomasi 6 o r a T b i M K TpaaHUMHMH npOCBeTHTe/lbCKOH fleHTeJIbHOCTH, BOCXOflHmHMH eme B O BTOpOfl noJIOBHHe X I X B . , B MeiKflyBoeiiHbifi nepnoa OKa3anacb B a B a H r a p a e nonbCKHX aepeBeHb, ao6HBHinxc5i B 3 T O H a e s T e a b H o c T H saMenaTeJibHwx pesyabTaTOB. Eonbwyio pojib H r p a j i T a K * e pa6oTaiomHH TaM C 1932 r . CenbCKHfi yHHBepcHTer OpicaHa, pyKOBOflHMbift BbiaatoujHMCH BoenHTaTeJieM MrHauH COJIH- » e M . Bca 3Ta aeareabHOCTb KopeHHbiM o6pa30M cnoco6cTBOBajia ray6oKHM o6inecTBeHHO- yjibK TypHbiM npeo6pa»ceHHHM T O M ace cpeaw. Szczepański, op. cit., s. 44-45. �