https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d44a0e8a5f3097145865684d68f9b249.pdf f5f40a501069ffc50270088df78ab6a4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1087 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:998 Title A name given to the resource Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztuka ludowa w życiu społeczeństwa II Rzeczypospolitej / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.51-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 1 ISSN 0071-1861 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J . S Z T U K A L U D O W A W ŻYCIU SPOŁECZEŃSTWA I I RZECZYPOSPOLITEJ * Proces kształtowania się nowoczesnego n a r o d u polskiego przebiegał w naszym k r a j u w okresie b r a k u własnej państwowości. Wówczas to czołowi humaniści, artyści, społecznicy i badacze dążyli do znalezienia wspólnej zasady integrującej cały naród. Ponieważ j e d n a k względy n a ­ t u r y p o l i t y c z n e j n i e pozwalały n a jawne propagowanie i d e i państwa i w y z w o l e n i a narodowego podstawą myślową masowego działania t y c h g r u p społecznych stały się koncepcje ideologiczne uwypuklające i n d y ­ widualność n a r o d u i rodzime p i e r w i a s t k i jego k u l t u r y . Budowano je głównie na bazie k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j , uznanej za jądro tożsamości narodowej. Wartości tkwiące w k u l t u r z e i sztuce l u d o w e j były więc źródłem i n t e l i g e n c k i c h poglądów i haseł narodowowyzwoleńczych, spo­ łeczno-politycznych, ekonomicznych oraz a r t y s t y c z n y c h w ciągu długich dziesięcioleci n i e w o l i . P r z y t y m w różnych okresach nacisk n a ekspono­ w a n i e poszczególnych wartości k u l t u r y l u d o w e j i i c h znaczenia dla k u l ­ t u r y ogólnonarodowej był zmienny. N p . inteligenccy ideolodzy R o m a n ­ t y z m u k o n c e n t r o w a l i się głównie na szeroko r o z u m i a n y m folklorze, po­ zytywiści na ekonomicznych w a l o r a c h rzemiosła i przemysłu ludowego, n e o r o m a n t y c y n a m a t e r i a l n e j i plastycznej twórczości l u d u . W n o w e j s y t u a c j i politycznej po odzyskaniu niepodległości i n t e l i ­ genckie koncepcje ideologiczne (z okresu rozbiorów) doszukujące się indywidualności n a r o d u i r o d z i m y c h pierwiastków jego k u l t u r y w k u l ­ turze i sztuce l u d o w e j nie były już wystarczające. Wskrzeszenie sa­ modzielnego b y t u państwowego po blisko 150-letniej n i e w o l i w y m a g a ­ ło znalezienia naczelnej zasady konsolidującej i integrującej zróżnico­ w a n i e społecznie i narodowościowo państwo polskie. T y m bardziej że od początku borykało się ono z l i c z n y m i p r o b l e m a m i społecznymi i eko­ n o m i c z n y m i , a w narodowej e u f o r i i krzyżowały się i zderzały różne * Niniejszy tekst jest kontynuacją tematu podjętego w poprzednim zeszycie "Etnografii Polskiej". �1 i I | MIROSŁAWA 52 j DROZD-PIASECKA siły oraz dążności społeczno-polityczne, gospodarcze i k u l t u r a l n e . I s t n i e ­ jąca racja stanu zadecydowała o t y m , że główna uwaga ówczesnych działaczy państwowych i społecznych (w t y m kół i organizacji społeczno¬ - p o l i t y c z n y c h i ekonomicznych) skupiała się przede w s z y s t k i m na kształ­ t o w a n i u ogólnonarodowej d o k t r y n y społeczno-politycznej godzącej i n ­ teresy całego zróżnicowanego narodu * oraz w y p r a c o w a n i u ekonomicz­ nego m o d e l u gospodarki. Równocześnie liczne organizacje chłopskie i r o ­ botnicze starały się stworzyć a t r a k c y j n e z p u n k t u widzenia i c h człon­ ków i sympatyków własne p r o g r a m y społeczno-polityczne i ekonomiczne. W cieniu t y c h podstawowych dążeń, niejako na i c h marginesie dojrze­ wają również poglądy k u l t u r a l n e na temat konieczności stworzenia r e p r e z e n t a t y w n e j dla całego młodego państwa s z t u k i narodowej (którym szczególnie patronowały c z y n n i k i rządowe) oraz k u l t u r y l u d o ­ w e j i k u l t u r y ogólnonarodowej, a wśród n i c h n a sztukę ludową i s z t u ­ kę ogólnonarodową. W I I Rzeczypospolitej na p o l u k u l t u r a l n y m obserwujemy zarówno żywotność odziedziczonych t r a d y c j i , a nawet rozwój i n t e l i g e n c k i c h idei a r t y s t y c z n y c h i społecznych genezą sięgających okresu zaborów, j a k i współczesnych prądów europejskich w sztuce p r z y równoczesnych n a ­ rodzinach idei n o w y c h i n i c j o w a n y c h już n i e t y l k o w m i e j s k i c h kręgach h u m a n i s t y c z n y c h i twórców profesjonalnych, ale i w środowisku w i e j ­ s k i m głównie przez inteligencję pochodzenia chłopskiego, a w t y m dzia­ łaczy r u c h u ludowego i tworzące się właśnie związki młodzieży wiejskiej . Dotychczas w i e l k a liczebnie w a r s t w a chłopska dążyła do zajęcia n a ­ leżytego j e j miejsca w ramach s t r u k t u r y społeczeństwa narodowego. S e k u n d o w a l i t e j idei czołowi humaniści epoki zaborów. L a t a między­ wojenne przynoszą formalne zrównanie p r a w chłopów z i n n y m i w a r s t w a ­ m i i klasami społecznymi, ale w dalszym ciągu są o n i zmuszeni do w a l ­ k i o swoje rzeczywiste u p r a w n i e n i a . Jedną z w i e l u płaszczyzn, na któ­ r y c h toczyła się ta w a l k a , była sprawa miejsca k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j w życiu narodu. Inteligencja chłopska zaczynając uczestniczyć w kształ­ t o w a n i u poglądów na kulturę ludową, sztukę ludową i wartości przez nie reprezentowane widziała w n i c h już nie t y l k o zachowane elementy rodzimości, ale również w y r a z odrębności k u l t u r o w e j w a r s t w y chłop­ skiej. Świadomość odrębności k u l t u r o w e j uzasadniała p r a w o do udzia­ łu we współtworzeniu k u l t u r y i s z t u k i narodowej. 2 3 Szczególnie istotne dla naszych rozważań są z jednej s t r o n y dążenia 1 P o r . np. A . M i c e w s k i , Kraków kracji, 2 1964; J . T e r e j , Idee, Z geografii mity, politycznej realia. Szkice I I Rzeczypospolitej. do dziejów Szkice, Narodowej Demo­ W a r s z a w a 1971. W latach 1918-1939 obserwujemy charakterystyczne zjawisko powstawania i r o z w o j u ideologii oraz działalności r u c h u ludowego i kół młodowiejskich. 3 P o r . D. G a ł a j , Chłopski ruch polityczny w Polsce, Warszawa 1969, s. 27. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I 53 LUDOWEJ działaczy r u c h u ludowego i związków młodowiejskich do zaznaczenia odrębności k u l t u r y w a r s t w y chłopskiej przez sięganie do wartości k u l t u ­ r y i s z t u k i l u d o w e j , z drugiej poczynania młodego państwa zmierzające do nadania sztuce polskiej c h a r a k t e r u narodowego m . i n . przez w p r o ­ wadzanie do n i e j pierwiastków s z t u k i l u d o w e j . Na p o l u s z t u k i l u d o w e j m a m y do czynienia z jeszcze j e d n y m zjawiskiem, którym zainteresowa­ ne były w równej mierze państwo, organizacje społeczne i r u c h l u d o w y . M a m y t u na myśli próby w y k o r z y s t a n i a walorów k o m e r c y j n y c h s z t u k i ludowej j a k o jednego ze środków zabezpieczających b y t m a t e r i a l n y mieszkańców w s i . Poglądy w a r s t w y chłopskiej na temat odrębności własnego dzie­ dzictwa k u l t u r o w e g o oraz s z t u k i l u d o w e j formułowane były głównie na bazie — ówczesnych prądów społeczno-politycznych i k u l t u r a l n y c h — regionalizmu i a g r a r y z m u . R e g i o n a l i z m był żywym n u r t e m społecznym s t e r o w a n y m przez inteligencję, który zakresem swego oddziaływania objął cały k r a j . R u c h ten już wkrótce przyjęty został za określony p r o g r a m p o l i t y k i k u l t u ­ ralnej państwa oraz praktykę działania, a specjalne okólniki propago­ wały jego popieranie. W krótkim czasie "stawał się urzędową ideologią administracji, która mobilizowała ekonomistów, geografów, etnografów, geologów, rolników w celu skupienia i c h prac na danej z i e m i " . Re­ gionalizm wywodzący się bezpośrednio z i n n y c h (dawniejszych) tego t y p u t e o r i i europejskich (szczególnie francuskich) miał już bogaty do­ robek z okresu zaborów. Jego nową formę na gruncie p o l s k i m zainicjo­ wał A. P a t k o w s k i , autor Regionalizmu w Europie (Warszawa 1924), który w założeniach p r o g r a m o w y c h k i e r u n k u — nawiązujących do idei neoromantycznych — kładł specjalny nacisk na u w y p u k l e n i e wartości k u l t u r y l u d o w e j i j e j znaczenia dla k u l t u r y narodowej. Prąd t e n p r a k ­ tycznie r o z u m i a n y jako "uczenie się świata na najbliższej maleńkiej ojczyźnie, r e g i o n i e " , miał zapełnić życie "twórczą i realną treścią" , a z określenia p r o w i n c j a wyeliminować nudę. Opierał się n a "nauce ojczystej p r z y r o d y , geografii, h i s t o r i i , kładł nacisk na w y t w o r y etno­ graficzne i folklorystyczne jako wartości regionalne, a zarazem ogólno­ n a r o d o w e " . Istniejące l u b r e a k t y w o w a n e t o w a r z y s t w a społeczno-kul¬ t u r a l n e czy ogólnonarodowe zajęły się efektywną działalnością w zakre­ sie zakładania archiwów i muzeów regionalnych oraz l o k a l n y c h zbiorów pamiątek historycznych. P r z y t y m n i e ograniczano się wyłącznie do prac 4 5 6 7 8 J . O r y n ż y n a , O sztukę s Późniejszy r e d a k t o r Ruchu 4 6 O r y n ż y n a , op. cit., s. 63. 7 I b i d e m , s. 63. ludową. Pamiętnik regionalistycznego pracy, W a r s z a w a 1956, s. 63. w Europie, W a r s z a w a 1934. J . B u r s z t a , Kultura chłopska — ludowa a narodowa, [w:] Etnografia Pol­ ski. Przemiany kultury ludowej, oprać, zbiór, pod r e d . M . B i e r n a c k i e j i in., t. I I , W r o c ł a w 1981, s. 403. 8 �54 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA badawczych n a d poszczególnymi elementami k u l t u r y l u d o w e j różnych regionów i i c h ochrony, ale równocześnie starano się je odpowiednio pokazywać. M . i n . na licznych uroczystościach państwowych, r e l i g i j ­ n y c h i l o k a l n y c h prezentowały się zespoły w i e j s k i e w s t r o j a c h l u d o w y c h , p r z y akompaniamencie kapel i instrumentów l u d o w y c h z wieloma r e k w i z y t a m i t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej; odtwarzano w plenerze sceny obrzędowe, n p . dożynki, wesela. W r a m a c h r e g i o n a l i z m u zwróco­ no ponadto uwagę n a artystyczną wytwórczość wiejską. Urządzano więc w y s t a w y wyrobów ceramicznych, dywanów, a d a p t o w a n y c h haftów i k i ­ limów o p a r t y c h na wzorach l u d o w y c h . Przede w s z y s t k i m j e d n a k podję­ to szereg działań w zakresie opieki n a d nią oraz s k i e r o w a n y c h na zor­ ganizowanie masowej p r o d u k c j i rzemieślniczo-chałupniczej bazującej na wzorach l u d o w y c h , czym zajmowało się szczególnie T o w a r z y s t w o Popierania Przemysłu Ludowego. Regionalizm miał bardzo w i e l u zwolenników i propagatorów rów­ nież wśród działaczy l u d o w y c h , których myśli A . Patkowskiego wzbo­ gacali praktyką społeczną. Rozwinął się w odrębną teorię i samodzielny r u c h społeczny, w którym poważny udział wzięły powstające w t y m cza­ sie związki młodowiejskie. P o s t u l a t y popierania badań i i n n y c h prac dla regionu — usankcjonowane s p e c j a l n y m okólnikiem s k i e r o w a n y m do wojewodów — rozbudzały w świadomości społecznej chłopów znaczenie wartości i c h k u l t u r y artystycznej, której liczne elementy zostały za­ równo poddane badaniom, j a k ochronie i p o p u l a r y z a c j i . Inteligencja chłopska, działacze r u c h u ludowego i związków mło­ dzieży w i e j s k i e j od początku istnienia I I Rzeczypospolitej w i d z i e l i j e d ­ nak konieczność w y p r a c o w a n i a samodzielnej chłopskiej ideologii s t a ­ nowiącej wspólną płaszczyznę ideową, na której m o g l i b y się skupić i zjednoczyć wszyscy chłopi w walce o n o w y ład społeczny • i własne miejsce w s t r u k t u r z e narodu. Wychodząc z założenia, że w a r s t w a chłop­ ska — najstarsza, najliczniejsza i najbardziej wartościowa m o r a l n i e — jest wyjątkowo predestynowana do odegrania głównej r o l i w kształto­ w a n i u w s z e l k i c h stosunków p o l i t y c z n y c h , gospodarczych i społecznok u l t u r a l n y c h w k r a j u , ponieważ żadna inna w a r s t w a czy klasa spo­ łeczna t a k i c h cech i wartości nie p o s i a d a , zbudowano teorię zwaną a g r a r y z m e m , która począwszy od l a t 20-tych X X w . stała się d o k ­ tryną o ambicjach przekształcenia się w ideologię całego r u c h u l u d o ­ wego » . 10 9 Por. J . D u s z a , Agraryzm zwycięża, „Młoda Myśl Ludowa", nr 3-4: 1937, s. 13. 1 0 w P o r . D. G a ł a j , walce Przedmowa, o postęp i sprawiedliwość [w:] Związek Młodzieży społeczną. Wybór Wiejskiej dokumentów RP zbiór, pod r e d . E . Gołębiowskiego i S . J a r e c k i e j - K i l i m o w s k i e j , W a r s z a w a » ustroju Por. D u s z a , społecznego, op. cit.; S . M i ł k o w s k i , Kraków J . A . K r ó l , Drogowskazy Agraryzm 1934; t e n ż e . Walka na manowcach kultury o nową ludowej, jako forma Polskę, „Wici" 1928-1948, oprać 1978, s. 15. przebudowy W a r s z a w a 1935; Warszawa 1947, s. 18'9 n! �I SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I 55 LUDOWEJ Według zwolenników tego k i e r u n k u chłopi b y l i j e d y n y m i żywicie­ l a m i i obrońcami narodu ("żywią i bronią"). Z tego względu odrodzenie n a r o d u mogło opierać się wyłącznie na tej w a r s t w i e jako najbardziej u p r a w n i o n e j do spełniania r o l i ostoi b y t u narodowego, którego p o d ­ stawą — w myśl założeń a g r a r y z m u — było r o l n i c t w o , a chłopi twór­ cami i nosicielami najwyższych wartości zarówno społecznych, j a k k u l ­ t u r a l n y c h i d u c h o w y c h . Odwołując się do wyjątkowej r o l i w s i i chłopów w życiu społeczno-kulturalnym k r a j u a g r a r y z m miał wiele cech wspól­ n y c h z regionalizmem. Dlatego też w gronie ludowców zazwyczaj r e ­ gionaliści b y l i równocześnie z w o l e n n i k a m i a g r a r y z m u . Zasady a g r a r y z m u były rozmaicie i n t e r p r e t o w a n e w różnych częściach k r a j u , ale jego podstawowe założenia od początku akceptowały wszystkie związki młodowiejskie i działacze r u c h u l u d o w e g o . Dodać należy, że a g r a r y z m n i e był k i e r u n k i e m rdzennie p o l s k i m . Już wcześniej objął i n ­ ne kraje E u r o p y , m . i n . Szwajcarię, Danię i Czechosłowację, ale na naszym gruncie uzyskał specyficzne znaczenie i zasięg. Jego zasady — jako ideologii całego r u c h u ludowego — sformułowane zostały w gro­ nie " w i c i a r z y " , gdzie S. Miłkowski nakreślił p r o g r a m ekonomiczny, n a ­ tomiast J . Niecko i I . Solarz podjęli próbę zredagowania d y r e k t y w f i lozoficzno-społecznych. 12 O znaczeniu i popularności a g r a r y z m u świadczy f a k t , iż w d e k l a r a ­ c j i ideowej Z M W R P " W i c i " , uchwalonej na W a l n y m Zjeździe Delega­ tów w 1931 r. sformułowano dyrektywę futurologiczną stwierdzającą: "Zmierzając stawiamy oraz do P o l s k i L u d o w e j sprawę podniesienie wypływających kształtowania na naczelnym miejscu wszystkich prac i podnoszenia p o c z u c i a godności i wiary z głębokiego przywiązania wewnętrznych k u l t u r y ludowej, jącą całość państwową i narodową" ,8 będącej swoich człowieka w e własne siły. Kształtowanie chłopa do z i e m i i p r z y r o d y , współpracuje w t w o r z e n i u c h l e b a , uważamy za najważniejszy n i u źródeł r o d z i m e j wartości uczuć z którymi czynnik w rozbudze­ istotną i t r w a ł ą wartością cementu­ . Bilansując k i l k u l e t n i dorobek r u c h u ludowego w zakresie b u d o w a ­ n i a własnej ideologii w 1937 r. J . Dusza bez w a h a n i a pisze: "...możemy stwierdzić bez przesady, że a g r a r y z m m a w c h w i l i obecnej najwięcej szans k u t e m u , aby stać się n i e t y l k o wyłącznie ideologią całej w a r s t w y chłopskiej, ale również ideologią Polski, która i d z i e " . W gronie w i ­ ciarzy uważano, że " a g r a r y z m j a k o rdzennie chłopski, opierający się n a ziemi, człowieku i pracy k o n k r e t n e j rzeczywistości polskiej k i e r u n e k 1 4 » skich P o r . A . L e c h , Tradycyjna związków młodzieży kultura wiejskiej w powstanie i ludowa okresie w programach II i działalności Rzeczypospolitej, pol­ Łódź 1978, s. 52-53. " J. Kowal, 1939, W a r s z a w a 1 4 "Wici" 1964, s. 280-281. D u s z a , op. cit„ s. 15. działalność społeczno-wychowawcza 1927¬ �1 : MIROSŁAWA 56 DROZD-PIASECKA i \ ! ; przebudowy — wyszedł zwycięsko zarówno od s t r o n y n a u k i , j a k i p r a k t y k i życiowej" SZTUKA LUDOWA i W IDEOLOGII I DZIAŁALNOŚCI I ZWIĄZKÓW MŁODZIEŻY j | | ! ! i | i ] | i | | j } i | \ I I RUCHU LUDOWEGO WIEJSKIEJ Działacze l u d o w i i kół młodzieży w i e j s k i e j (szczególnie w i c i o w y c h ) dążąc do społecznej i politycznej emancypacji chłopów s k i e r o w a l i swoje wysiłki również na nadanie k u l t u r z e chłopskiej wartości autonomicz­ n y c h i ogólnonarodowych. Z d a w a l i sobie doskonale sprawę z f a k t u , iż w przekonaniu ludności w i e j s k i e j I I Rzeczypospolitej k u l t u r a n a r o d u dzieliła się nadal na dwie k u l t u r y : "pańską" i "chłopską". Rozwijając więc idee r e g i o n a l i z m u i a g r a r y z m u poświęcili w i e l e u w a g i zagadnieniu t r a d y c y j n e j k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j , a w t y m j e j szczególnych w y t w o ­ rów, t a k i c h j a k stroje, pieśń, obyczaj, gwara. Realizacji t y c h zamie­ rzeń sprzyjała ogólna sytuacja społeczno-gospodarcza tego okresu, po­ budzająca wzrost klasowej, politycznej i narodowej świadomości l u d ­ ności w i e j s k i e j , która coraz ostrzej dostrzegała swoje upośledzenie w sto¬ s u n k u do i n n y c h klas i w a r s t w społecznych oraz b r a k p e r s p e k t y w sa¬ modzielności zawodowej młodzieży chłopskiej . Nas interesować będzie głównie, w j a k i m s t o p n i u działacze r u c h u ludowego i związki młodzieży w i e j s k i e j uwzględniały w swej ideologii i praktyce działania p r o b l e m y artystycznej twórczości i zajmowały się f o r m a m i j e j popularyzacji oraz j a k i m celom działania te były podporządkowane. Jeszcze przed odzyskaniem niepodległości postępowi działacze chłopscy (m. i n . M . M a l i n o w s k i , T. Nocznicki, I . Kosmowska) s k u p i e n i wokół pisma " Z a r a n i e " wydawanego w Warszawie (1907-1915) nawiązywal i do neoromantycznej koncepcji ludowości. " Z a r a n i a r z e " , zrywając z pozytywistyczną ideologią pracy " d l a l u d u " , s t a r a l i się utrwalić w i a rę w twórcze wartości l u d u bazując na n i m s a m y m . Jako podstawę ilustrującą wartość jego k u l t u r y w y k o r z y s t y w a l i w znacznej mierze twórczość młodopolską (m. i n . W . O r k a n a , W. Reymonta, S. Wyspiańskiego, L. Rydla), która stała się główną inspiracją dla tworzenia teor e t y c z n y c h programów związków młodzieży w i e j s k i e j . Już wówczas nawiązywano do wątków l u d o w y c h m . i n . w pracy t e a t r a l n e j kół młodzieżowych. Jeszcze przed 1918 r. czołowa reprezentantka " z a r a n i a r z y " , J . D z i u bińska, opierając się na ideach neoromantycznych precyzowała założenią teoretyczne pracy organizowanych ówcześnie kursów gospodarczych dla włościan (czyli szkół rolniczych). Równocześnie jednak f o r 16 « 1 8 Ibidem, Por. s. 14. J. C h a Jasiński, \ -j \ \ 1 1 f Rewolucjo młodości, Warszawa 1969, s. 10. j �1 -T SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 57 mułowała wiele myśli n o w y c h , k o n s t r u k t y w n y c h dla r o z w o j u l u d o w e j p r a k t y k i społecznej, zwracając szczególną uwagę na ludową twórczość artystyczną. Dają się one zauważyć przede w s z y s t k i m w w y t y c z n y c h do p r a k t y c z n e j działalności samorządu szkoły w Pszczelinie (która m i a ­ ła być w z o r e m dla i n n y c h placówek tego t y p u ) , gdzie powierzyła sekcji estetycznej troskę o s t y l o w e zdobnictwo zabudowań i wnętrz szkoły; organizowanie teatrów a m a t o r s k i c h oraz zapoznawanie uczniów ze s z t u ­ ką, muzyką, śpiewem, a także uczenie dostrzegania piękna w przyrodzie. W następnych placówkach tego t y p u (szczególnie dla dziewcząt) do p r o g r a m u zajęć wprowadzano liczne p i e r w i a s t k i z zakresu rzemiosła i s z t u k i l u d o w e j , a co więcej podjęto szeroko rozumianą naukę t k a c t w a ludowego, łącznie z obróbką warsztatową płótna i e l e m e n t a m i dekoracji jego g o t o w y c h wyrobów, t a k i c h j a k haft. N a d stroną merytoryczną t e j n a u k i czuwało T o w a r z y s t w o Popierania Przemysłu Ludowego z K . B e n i n i m n a czele. Dbano również o to, aby szkoły rolnicze wyróżniały się l u d o w y m w y s t r o j e m wnętrz, co p r a k t y c z n i e sprowadzało się jednak do wyposażania i c h w " s t y l o w e zakopiańskie meble", zdobienie ścian w y ­ c i n a n k a m i oraz przebieranie słuchaczek w ludowe wełniaki. Równocześ­ nie wprowadzano i pieczołowicie k u l t y w o w a n o różne f o r m y obyczajowe, zwyczajowe i obrzędowe, związane z uroczystościami d o r o c z n y m i i r o ­ d z i n n y m i ludności w i e j s k i e j , którym nadawano szczególne treści spo­ łeczne. M . i n . w czasie uroczystej w i g i l i i organizowanej na zakończenie k u r s u od każdej z uczestniczek odbierano przysięgę, iż będzie pracowała nad postępem w s i . 1 7 Ruch " z a r a n i a r s k i " był więc i n i c j a t o r e m podejmowania p r o b l e m a ­ t y k i k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j w działalności związków młodzieży w i e j ­ skiej. Ideę propagowania s z t u k i l u d o w e j i wzbogacania t r a d y c y j n y c h zwyczajów w i e j s k i c h i s t o t n y m podtekstem społecznym przejął z czasem cały r u c h młodowiejski. Tego t y p u system szkolenia młodzieży chłop­ skiej rozwijał poczucie wartości własnej k u l t u r y , a w k i l k a l a t później (w 1916 r.) zaowocował w postaci jasno sformułowanego poglądu na t e ­ mat znaczenia k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j dla k u l t u r y całego narodu, za­ wartego w apelu I . K o s m o w s k i e j , skierowanego do młodego pokolenia w s i " . Eksponując w n i m znaczenie k u l t u r y chłopskiej dla życia n a r o ­ du (przeciwstawiając ją k u l t u r z e szlacheckiej) a u t o r k a podkreśla, iż w a r s t w a chłopska przechowała w prostej archaicznej f o r m i e "bezcenny s k a r b odrębności narodowej, z a w a r t y w sztuce zdobniczej, w podaniach i pieśniach" , teraz zaś dopiero k u l t u r a ta zaczyna budzić się, aby sprostać w y m o g o m współczesności. Kosmowska podaje również liczne i n f o r m a c j e p r a k t y c z n e dotyczące k u l t y w o w a n i a chłopskich zajęć ręko19 » P o r . M . M a k ó w n a, Początki ludowego szkolnictwa rolniczego Polskim, "Spółdzielczy Przegląd N a u k o w y " , n r 8: 1933, s. 10 n, « P o r . I . K o s m o w s k a , Do naszej i» Ibidem, s. 1. młodzieży, W a r s z a w a 1916. w Królestwie �58 : I j j j MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA dzielniczych, które biorąc pod uwagę sytuację ekonomiczną w s i uważa za korzystne dla rozpowszechniania, ponieważ dostarczają d o d a t k o w y za­ robek, wypełniając w o l n y czas w porze zimowej. Wskazówki te zosta­ ły później wyeksponowane w pracy związków młodzieżowych, szczegól­ n i e w okresie wielkiego k r y z y s u ekonomicznego. Założone w Królestwie P o l s k i m w r o k u 1912 pierwsze pismo mło­ dzieży w i e j s k i e j "Drużyna" w odezwie p r o g r a m o w e j skierowanej do młodych odbiorców postuluje m . i n . ocalenie pierwiastków piękna i do­ bra z a w a r t y c h w rodzimej k u l t u r z e l u d o w e j , a następnie włączenie i c h do skarbca k u l t u r y ogólnonarodowej, wzbogacając ją i społeczeństwo n o w y m i treściami — l u d o w y m i . Zadanie to powierzono właśnie młodzie¬ ży chłopskiej, która najlepiej znała kulturę, potrzeby i pragnienia swe¬ go środowiska, przez co była niejako predestynowana do formułowania właściwych f o r m i sposobów oddziaływania w myśl zasady " s a m i so­ b i e " . Ten niezinstytucjonalizowany jeszcze p r o g r a m działań młodzie­ ży w i e j s k i e j w swoich ogólnych r a m a c h pozostał wiodący w pracach ca­ łego r u c h u młodowiejskiego w czasie I I Rzeczypospolitej » . Na ziemiach zaboru austriackiego r u c h l u d o w y i młodowiejski starał się wykorzystać od początku osiągnięcia lokalnego oddziału T o w a r z y s t w a Popierania Przemysłu Ludowego w dziedzinie r o z w o j u przemysłu d o ­ mowego oraz lwowskiego Związku Teatrów i Chórów Włościańskich (założonego w 1907 r.) w zakresie f o l k l o r u teatralnego. Często więc p u n k t e m wyjścia do podejmowania prac na rzecz propagowania s z t u k i l u d o w e j i f o l k l o r u w latach międzywojennych był t u już istniejący dorobek związków i zrzeszeń chłopskich. Ziemie zaboru pruskiego były w t e j dziedzinie w odmiennej s y t u ­ acji polityczno-społecznej i k u l t u r a l n e j . Nieustająca, silna p o l i t y k a germanizacyjna wywoływała kontrreakcję społeczeństwa polskiego przeja­ wiającą się głównie w walce o u t r z y m a n i e polskości. Toczyła się ona przede w s z y s t k i m na p o l u rozbudzenia świadomości narodowej, szacunku dla języka i obyczaju, a patronowało j e j w dużej mierze duchowieństwo. Te specyficzne okoliczności spowodowały, iż w p i e r w o t n e j działalności tutejszych kół i związków młodzieżowych nie eksponowano odrębności k u l t u r y l u d o w e j i j e j wartości . Dopiero w okresie późniejszym na b a ­ zie wzorów zaczerpniętych z Królestwa Polskiego i G a l i c j i przejęte zos­ tały idee pielęgnowania t r a d y c j i chłopskiej (szczególnie w Wielkopolsce), które następnie rozwinięto na k a n w i e artystycznie bogatych r o d z i m y c h elementów. Założenia ideologiczne odnoszące się do miejsca i r o l i k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j w życiu w a r s t w y chłopskiej oraz narodu formułowane b y 21 » Por. J . N i e c k o , W a r s z a w a 1933. Dwudziestolecie ruchu młodzieży wiejskiej Zresztą p o w s t a w a n i e s a m o d z i e l n y c h związków młodzieży przesunięte w czasie w s t o s u n k u do z i e m i n n y c h zaborów. 8 1 (1912-1932), wiejskiej jest tu �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I 59 LUDOWEJ ły w I I Rzeczypospolitej głównie na podstawie ówczesnych k r a j o ­ w y c h prądów społeczno-kulturalnych, szczególnie regionalizmu i agrar y z m u oraz poglądów czołowych autorytetów — reprezentantów t y c h kierunków — rekrutujących się nie t y l k o z grona działaczy r u c h u l u ­ dowego. F a k t e m bezspornym pozostaje jednak, że szersze spojrzenie na te zagadnienia, zwłaszcza w sferze oddziaływania na środowisko w i e j ­ skie przez pielęgnowanie r o d z i m y c h zwyczajów, obchodów l u d o w y c h , m u z e a l n i c t w a regionalnego czy s z t u k i l u d o w e j , wniosły doświadczenia i pomysły zaczerpnięte m . i n . z duńskiego r u c h u uniwersytetów l u d o ­ w y c h (z którymi I . Solarz i J . Dziubińska zapoznali się przez autopsję) oraz p r o g r a m y Związku Republikańskiej Młodzieży W s i Czechosłowac­ k i e j . Budując ideologię na miarę aspiracji i potrzeb w a r s t w y chłopskiej korzystano również z wcześniejszego d o r o b k u polskiej myśli h u m a n i s ­ tycznej i artystycznej, w t y m szczególnie neoromantycznej. M y ograniczamy się jedynie do uwzględnienia t y c h stanowisk, które zwracały uwagę na artystyczną twórczość ludności w i e j s k i e j , a które stały się integralną częścią założeń ideologicznych i działań p r a k t y c z n y c h środowiska wiejskiego. Z tego względu największą wartość mają dla nas poglądy i w y p o w i e d z i : W. Orkana, J . Deca, I . Solarza, J . N i e c k i , J . C i e r n i a k a , S. Gierata, W . Skuzy, K . Maja. Ideę włączenia najbardziej wartościowych elementów k u l t u r y w a r ­ s t w y chłopskiej — w t y m f o l k l o r u i s z t u k i l u d o w e j — do k u l t u r y n a r o ­ dowej formułuje już W. O r k a n . Wyraża ją najpełniej w słynnych w s k a ­ zówkach s k i e r o w a n y c h do i n t e l i g e n c j i pochodzenia chłopskiego, gdzie w f o r m i e i m p e r a t y w u głosi: "Tradycja jest chłopski. D b a j k u l t u r y . Dąż poszła w twoją godnością, o zachowanie do tego, a b y T w o j a górą, rozkwitnęła poczesne m i e j s c e w d o r o b k u Twoją spuścizny w wych mej wielkiej kultury szlachectwem rodzimej sztuki, obcych k u l t u r a narodowej, synu rodzimej ludowa godnej zająć w s z e c h l u d z k i m . J a k śpiewki chłopskie k u j a w s k i e S z o p e n , t a k oto dąż: by T w o j e wy­ ojczyste j e s z c z e n u t y wyznaczyły sią w o r k i e s t r z e świata, b y z k o z i k o - ojców robót, z n a i w n y c h figur p r z y drodze, wystrzelił, b y T w a n a d b u d o w a n a sławą T w o j e j Twoim ojców, o c z y s z c z o n a z nalotów kwiat niósł n a w i e r c h m u z y k i wszechświatowej pieśni, niezobaczone dumą, Twych posąg s k r z y d l a t y rzeźby już l i t e r a t u r a wzmogła sią wyżej, rodzi­ poniosła o j c z y z n y d a l e j , stała sią wszechną, całemu czytelną światu, b y w r e s z ­ cie ostatecznie — w tej c z y w tej dziedzinie — geniusz r a s y T w o j e j zabłysnął" . 22 Myślą przewodnią prac p u b l i c y s t y c z n y c h , społecznych i l i t e r a c k i c h W . O r k a n a (autora m . i n . powieści z życia w s i podkarpackiej Komornicy i W Roztokach), była w i z j a przyszłości k r a j u opartego n a siłach tkwią­ c y c h w s a m y m ludzie. Stąd jego troska, b y chłopi zachowując swoją kulturę i sztukę równocześnie a k t y w n i e uczestniczyli w poznawaniu nowoczesnej wiedzy, t y l k o b o w i e m wówczas będą zdolni do stworze­ n i a k u l t u r y , która stanie się wartością całego narodu, a dalej d o r o b k i e m 2 2 C y t . za K . M a j , Warszawa 1936, s. 90-91. Ruch młodzieży wiejskiej jako postępowy ruch chłopski, �60 j ; i ' \ ' I ! | ! i | j j i j ' | j l \ \ I | i j ! • I | | j MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA wszechludzkim. Szczególnym źródłem i n s p i r a c j i społecznych i w i e d z y o k u l t u r z e rodzimej były etnograficzne u w a g i O r k a n a na temat różnor o d n y c h przejawów k u l t u r y l u d o w e j . Zaowocowały one w pracach związków młodzieży w i e j s k i e j w postaci k u l t y w o w a n i a t r a d y c j i w s z t u ce, zwyczaju i obyczaju oraz w zakładaniu muzeów r e g i o n a l n y c h i r e j e s t r o w a n i u t y c h wytworów t r a d y c y j n e j k u l t u r y , które m i m o procesów u n i f i k a c y j n y c h zdołały przetrwać . W. O r k a n , t y p o w y przedstawiciel regionalizmu, był uważany przez wszystkie związki młodowiejskie za i c h ideowego patrona i najwyższy autorytet. T y m bardziej że sam wywodząc się ze środowiska wiejskie¬ go, dzięki pracy cwórczej akceptowanej przez szeroki ogół społeczeństwa, udowodnił realność podnoszenia "tego co l u d o w e " do godności ogólnonarodowej. Z tego samego względu znaczny wpływ na młodzież chłopską miał J . Kasprowicz, również z pochodzenia chłop. Jego przesycona l u d o ­ wością poezja stanowiła przykład czystej k u l t u r y w i e j s k i e j . E g z e m p l i fikowała ona ponadto zjawisko wprowadzania k u l t u r y l u d o w e j do ogólnonarodowej oraz nadawanie t e j ostatniej znamion ludowości. Waga zagadnienia k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j w kształtowaniu społeczno-politycznej i k u l t u r a l n e j świadomości oraz p r a k t y k i działania w a r s t w y chłopskiej została jednak najpełniej uwzględniona przez działączy Z M W " W i c i " . Organizacja t a o charakterze w y c h o w a w c z y m , k u l t u r a l n y m i oświatowym powstała w 1928 r., opierała się w dużym stop¬ n i u na założeniach agraryzmu. W miarę r o z w o j u ideologicznego r u c h w i c i o w y "dążył coraz u s i l n i e j do tego, aby wieś, przyswajając sobie dorobek k u l t u r y l u d o w e j i ogólno­ narodowej, jednocześnie wnosiła do tego d o r o b k u swoje własne w a r tości, rozwijając samodzielną twórczość kulturalną" , a nie ograniczała się do naśladowania miasta. 23 24 "Czołowi działacze Z M W R P ... przywiązywali coraz większą uwagę do tego, a b y wieś, a w szczególności młodzież w i c i o w a , nauczyła się cenić pozostałości d a w ­ nej k u l t u r y l u d o w e j , j a k i e zachowały się w pieśniach, sztuce, z w y c z a j a c h i obrzę­ d a c h l u d o w y c h . W k u l t u r z e ludowej w i d z i e l i oni przede w s z y s t k i m n i e p r z e b r a n e źródło wartości społecznych, m o r a l n y c h i w y c h o w a w c z y c h , które miały i m pomóc w r o z b u d z e n i u aktywności c h ł o p ó w " . 25 | ; Na te zadania w s k a z y w a l i oni n i e j e d n o k r o t n i e w swoich wystąpieniach i artykułach. W 1930 r. J . Dec formułował: "Pod przez I narodu 2 8 2 4 « nazwą k u l t u r y r o z u m i e m y nie t y l k o twórczość n a r o d u , n a j w y b i t n i e j s z y c h jego p r z e d s t a w i c i e l i w to także to w s z y s t k o , co się odbija L e c h , op. cit., s. 55-57. K o w a l , op. cit, s. 164. Ibidem, s. 165. w dziedzinie n a u k i zwyczajach jaka pracach, się wyraża i sztuki. codziennego Kultura życia, d a - �61 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J lej to, co t w o r z y n a s z c h a r a k t e r n a r o d o w y , słowem, co j e s t o b r a z e m naszego duchowego... L u d w i e j s k i jest t w o r z y w e m , z którego w y r a s t a r o d u , j a k to było i j e s t dotąd w dziedzinie l i t e r a t u r y , m a l a r s t w a w Polsce lud wiejski przejawia tyle r o d z i m y c h , własnych j e s t zresztą taką siłą społeczną, że w y p a d n i e w y c h jednostek ra z własnej zwana, duszy. n i e będzie K u l t u r a rodzima, u nas tylko przez własnością muzyki. Ponadto wartości k u l t u r a l n y c h , m u spełnić za pośrednictwem posłannictwo m i s t r z a , który t w o r z y życia wyższa k u l t u r a n a ­ czoło­ dzieła piękna, mądrości i d o b ­ lud tworzona, w s i . lecz kulturą dobrem ludową stąd powszechnym, dla w s z y s t k i c h d r o g i m " «. 2 J . Dec formułuje swoje poglądy dość ogólnikowo i właściwie k o n ­ centruje się na całokształcie zjawisk k u l t u r o w y c h , ale z jego w y p o w i e ­ dzi w y n i k a , że bierze on pod uwagę również zjawiska związane z f o l ­ k l o r e m i szeroko rozumianą działalnością artystyczną ludności w i e j s k i e j . A m b i t n y m więc celem — w którym bez t r u d u odnajdujemy elemen­ t y szlacheckich dążeń i poglądów r o m a n t y c z n y c h oraz neoromantyczn y c h — j a k i s t a w i a l i sobie działacze l u d o w i na p o l u k u l t u r a l n y m , było k r e o w a n i e k u l t u r y l u d o w e j na źródło odradzającej się k u l t u r y całego n a ­ rodu. Jego realizacji miało sprzyjać stałe wzbogacanie k u l t u r y l u d o w e j o nowe treści również w dziedzinie artystycznej. Gorącymi rzecznikami t e j idei b y l i m . i n . J . Niecko i I . Solarz. I . Solarz w 1929 r. formułował te zadania w sposób następujący: "Trza w P o l s k i duszę wnieść. Kulturę ducha wejść, p o w i e t r z e m tworzyć n i e siebie w s i świeżej do n o w y c h owionąć, n o w y obyczaj s u k n i pozować, ale one do r o s t u d u s z y przykładać. Objąć t r z a d z i e d z i n y szersze, myśl polską uczoną w i e j s k i ­ m i kiełkami, ożywić, d o m P o l s k i prostotą piękna ozdobić, osobny cie wycisnąć, osobę świeżą zrobić. W k u l t u r z e górnej trwałe, n a n i c h oprzeć władzę z n i c h wywieść p r a w o " jej styl w gospodarzyć, dobra świe­ tworzyć 2 7 W dziedzinie s z t u k i ludowej I . Solarz reprezentował poglądy z b l i ­ żone do S. W i t k i e w i c z a i neoromantyków. Zwracał uwagę na szczegól­ ną wartość b u d o w n i c t w a wiejskiego, idealnie wkomponowanego w p e j ­ zaż różnych regionów. Zaproponował nawet szerokie uwzględnienie za­ gadnień s t y l u ludowego w programach wyższych szkół o p r o f i l u a r c h i ­ t e k t o n i c z n y m oraz n i e j e d n o k r o t n i e podkreślał znaczenie bogatego zdob­ n i c t w a ludowego jako t w o r z y w a , z którego w i n n a czerpać inspiracje sztuka polska. Szeroko rozumiana sztuka l u d o w a była jego zdaniem jedną z podstawowych dziedzin sprzyjających u t r w a l e n i u w młodzieży w i e j s k i e j przeświadczenia pochodzenia ze środowiska posiadającego własne odrębne wartości k u l t u r o w e . 28 2 6 Wizje 1939 J . D e c , Ruch społeczne (Wici, Warszawa młodej i zmagania Znicz, Społem, wsi, Łuck wiciarzy Młoda 1930, s. 47-48; por. też J . B o r k o w s k i , w świetle Myśl młodzieżowej Ludowa, 1966; szczególnie dużo w y p o w i e d z i Chłopskie prasy ludowej Zycie n a temat k u l t u r y l u d o w e j 1928¬ Gospodarcze), drukowano n a łamach „Znicza" w y d a w a n e g o w K r a k o w i e w l a t a c h 1930-1939. 2 7 I . S o l a r z, Szyce 2 8 Na t y m celu op. cit., s. 64-66. w ruchu ludowym, koncentrowała się " W i c i " , 19 V 1929. jego główna działalność; por. też L e c h, �62 i 1 ! ! S ; i \ 'i I j I j I ! : i; ' i !' j . | | ; | | * ! I j { S , M I I ] I j i | I 1 I I MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Poglądy zbliżone do I . Solarza cechowały J . Nieckę, chociaż p r o b l e m a t y k a s z t u k i w a r s t w y chłopskiej nie interesowała go szczegółowo, jed¬ n a k można ją odczytać pośrednio w postulatach zwrócenia u w a g i n a pewne f o r m y t r a d y c y j n e j obrzędowości (sobótki, dożynki, w i g i l i a B. Na¬ rodzenia) oraz śpiew. Z a w a r t e w n i c h wartości miały dostarczać młodzieży wiele radości w akcie współuczestniczenia w i c h r e a l i z o w a n i u , obchodach i inscenizacjach oraz posiadać w a l o r artystycznej twórczości p r z y równoczesnym podkreślaniu najistotniejszych momentów w życiu w s i związanych z przyrodą i pracą na r o l i . Za k u l t y w o w a n i e m r o d z i m y c h t r a d y c j i k u l t u r a l n y c h w kołach młodzieży w i e j s k i e j w y p o w i a d a l i się i i n n i działacze r u c h u młodowiejskiego (np. A. M . K u b i c k i , K. Banach, A. Hermaszewski), którzy zarówno w pracach, j a k i działalności i n s t r u k t o r s k i e j w terenie p o p u l a r y z o w a l i wiedzę o l i t e r a t u r z e l u d o w e j , t r u d n i l i się p r z y g o t o w y w a n i e m t r a d y c y j n y c h w i d o w i s k obrzędowych, r o z m a i t y c h f o r m t e a t r u ludowego czy obrzędowego, a także pieśni. Z w o l e n n i k a g r a r y z m u , h i s t o r y k prof. S. K o t , powierza organizacjom młodzieży w i e j s k i e j szczególne zadanie: wybór, rejestrację i upowszechnianie t y c h treści t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u ¬ dowej, które są wartościowe i cenne oraz mogłyby wzbogacić całe społeczeństwo. Te wartościowe treści zawarte są przede w s z y s t k i m w sztuce, zwyczajach, obyczajach l u d o w y c h *>. Na znaczenie d o r o b k u w s i w zakresie f o l k l o r u i twórczości a r t y s t y c z nej zwracał uwagę również J . Cierniak. Jego zdaniem wśród l i c z n y c h elementów k u l t u r y ludowej na najwyższe uznanie zasługuje j e j s z t u ­ ka (muzyka, taniec, pieśń, l i t e r a t u r a i obrzędy), doskonale w k o m p o n o wane w życie społeczne środowiska wiejskiego. Dlatego też chłopi po¬ w i n n i skoncentrować się na w p r o w a d z e n i u do k u l t u r y narodowej s w o i c h bogatych osiągnięć twórczych w y p r a c o w y w a n y c h przez w i e k i i pieczołowicie p r z e c h o w y w a n y c h . J . Cierniak jest a u t o r e m specyficznej i d e i t e a t r u ludowego. Teatr t e n bazując na najwartościowszych treściach k u l t u r y l u d o w e j miał spełniać funkcję samowychowawczą środowiska wiejskiego. Koncepcja ta była konsekwentnie p r a k t y c z n i e realizowan a w postaci t e a t r u obrzędowego, w którym obok g w a r y doniosłą rolę pełnił strój l u d o w y . Teatr l u d o w y istniejący w każdym nieomal kole młodzieży miał wyzwolić możliwości twórcze młodego pokolenia chłopów oraz dostarczyć n o w y c h przeżyć a r t y s t y c z n y c h i wzruszeń całemu środowisku w i e j s k i e m u , o p a r t y c h na treściach rodzimej k u l t u r y , a nie zapożyczonych. Dążeniem Cierniaka było, aby wszystko to co wartościowe, rodzime i żywe, chociażby p r y m i t y w n e w f o r m i e , weszło do k u l ¬ t u r y ogólnonarodowej bądź jako wartość sama w sobie, bądź j a k o t w o ¬ r z y w o l u b źródło w twórczości narodowej. » P o r . S . K o t , Udział młodzieży wiejskiej " M ł o d a Myśl L u d o w a " , n r 7-8: 1932, s. 8 n. w tworzeniu kultury ludowej, �"i t' SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J f I I . * I > i P u n k t e m wyjścia dla jego idei t e a t r u były przede w s z y s t k i m giną­ ce już, lecz jeszcze liczne obrzędy związane ze zwyczajami l u d u w i e j s k i e go i miejskiego (takie j a k : turoń, sobótka, l a j k o n i k zwierzyniecki), zachowane w pamięci stare pieśni, baśnie, gawędy, t e k s t y szopek n o w o rocznych oraz o g r o m n y materiał f o l k l o r y s t y c z n y zgromadzony przez m u ¬ zea i ludoznawców. A k t o r z y wyrażać m i e l i sami siebie, pełniąc u s t a l o ną zwyczajem odpowiednią rolę w zespołowym teatrze obrzędowym. Uważał b o w i e m , że dawne obrzędy ludowe były w istocie swego rodzaj u teatrum. "Doskonalone ! przez pokolenia pieśń, t a n i e c , a także strój * 63 d e m zawierają w sobie słowa, ludowy cenne gesty, zwyczajowe i dekoracja zwązana czynności, muzyka, z każdym t a k i m obrzę- pierwiastki zorganizowanego piękna. Tego teatru n i e t r z e b a się uczyć w zwykłym tego słowa z n a c z e n i u , t a k i t e a t r n o s i się w e k r w i , m u s i się więc być w n i m sobą i' t y l k o sobą. Uszlachetnić go poprzez odrzuce­ nie naleciałości, rozwinąć własnym twórczym wysiłkiem danego środowiska zgod­ nie z jego d u c h e m , s t a r e treści a r t y s t y c z n e wzbogacić i d e a m i swego c z a s u , a w y ­ n i k i będą i m p o n u j ą c e " . 30 i | ! j ! i Repertuar należy czerpać ze skarbca staroświeckiego piękna w s i polskiej (dziś zanikającego), zawartego w t z w . materiale etnograficz­ n y m . T u b o w i e m został u t r w a l o n y głęboki sens, dusza l u d u polskiego, jego uczucia, n u t a i gest, związek z przyrodą, wierzenia r e l i g i j n e , "ciepło ogniska rodzinnego i radość gromadnego w s p ó ł ż y c i a " F o l k l o r pol¬ s k i — mieszczące się w n i m rozmaite zwyczaje, obrzędy i p r a k t y k i związane z p o r a m i r o k u , kalendarzem kościelnym, życiem r o d z i n n y m i gro¬ m a d z k i m , zajęciami n a r o l i i t p . — jest doskonałym t w o r z y w e m do w y ¬ powiedzi w f o r m i e t e a t r a l n o - w i d o w i s k o w e j . Ponadto wszystkie te uro¬ czystości emanują ładunkiem d r a m a t y c z n y m . Materiał t e n może być z n a k o m i t y m źródłem samorodnych pomysłów do b u d o w a n i a w i d o w i s k teatralnych. 3 2 P r a k t y c z n i e w teatrze Cierniaka inscenizowano wszystko to, co w y rażało treści ideowe, które przetwarzano na k o n k r e t n e działania. Z d a ­ n i e m A. O l c h y w y d o b y w a n o w n i m szlachetny stosunek człowieka do człowieka, najgłębsze wartości obyczaju, a nie j e d y n i e zewnętrzną barwność regionalnego s t r o j u . Podjęcie treści b l i s k i c h l u d o w i — j a k t o przewidywał S. Żeromski — wzbudzało powszechne zainteresowanie sztuką w ogóle. C i e r n i a k nie uważał f o l k l o r u za nienaruszone " t a b u " . Widział w n i m bogaty i cenny materiał, ze s k a r b n i c y którego w i n n i czerpać samorodni twórcy t e a t r u ludowego . 33 8 0 niaka, A. O l c h a , Jędrzej Źródła i nurty Cierniak polskiego 'i J . C i e r n i a k , Źródła teatru i W a r s z a w a 1963, s. 50. »2 Ibidem, 8 8 s. 87. O l c h a , op. cit., s. 66, 119. i jego dzieło. łudowego, nurty Wstęp do pracy Jędrzeja Cier­ W a r s z a w a 1963, s. 14-15. polskiego teatru ludowego. Wybór pism, �64 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Rodzajem ogólnopolskiego wielkiego t e a t r u ludowego był obmyślony przez J . Cierniaka obchód dożynkowy w Spale przed prezydentem Rzeczypospolitej I . Mościckim w 1927 r. Wzięły w n i m udział wszystkie czołowe zespoły regionalne k r a j u . Dożynki te miały być symbolem "gospodarskiego poczucia chłopów polskich i w ogóle l u d u pracującego jako o b y w a t e l i wolnego i niepodległego p a ń s t w a " , posiadać przede w s z y s t k i m w a l o r y teatralne i wychowawcze. Stanowiły one głównie okazję do zbiorowych przeżyć na temat radości i n i e d o l i pracy r o l n i k a . Natomiast zastosowane p i e r w i a s t k i t e a t r a l n o - w i d o w i s k o w e służyły j e ­ dynie podniesieniu t y c h przeżyć na wyższy poziom. Na t e n temat J . Ciern i a k pisał, iż "podejmując inicjatywę organizacji ogólnopolskich doży­ nek w Spale pragnęliśmy odrodzić piękny i głębokiej treści społecznej obyczaj w i e j s k i i jednocześnie podnieść go do poziomu zdarzeń w a r ­ tości ogólnopaństwowej" . Samodzielne stanowisko na temat twórczości l u d o w e j reprezentowa­ ła z kolei znana działaczka młodowiejska Z. Solarzowa, która je k o n ­ sekwentnie realizowała w p r a k t y c e podczas zajęć t e a t r a l n y c h i n a u k i zdobnictwa w u n i w e r s y t e t a c h l u d o w y c h . Opozycjonistka wobec bezre­ fleksyjnego powielania t r a d y c y j n y c h wzorów k u l t u r y l u d o w e j ( w imię i c h wiernego zachowania) uważała, iż "ludowość... nie polega na t e m a ­ tyce, która jest i p o w i n n a być rozmaita, ale na z b i o r o w y m t w o r z e n i u i przekazywaniu treści utworów sobie w z a j e m i w i d o w n i zawsze w a t ­ mosferze jedności i współtworzenia" . A u t o r e m futurologicznej, szerokiej w i z j i w k o m p o n o w a n i a s z t u k i l u ­ dowej w kulturę i życie codzienne w a r s t w y chłopskiej jest S. Gierat. Uważając wieś za źródło k u l t u r y społecznej , zalecał czynne podejście do j e j różnych f o r m . Podobnie j a k J . Cierniak stał na s t a n o w i s k u , że t y l k o zbiorowe przeżycie najsilniej i n t e g r u j e gromadę wiejską. M a ono miejsce szczególnie w trakcie obchodów l u d o w y c h , obrzędów i przedsta­ wień t e a t r a l n y c h . Rozbudzane są wówczas najpełniej: honor, ambicja tworzenia oraz umiłowanie swojszczyzny. Równocześnie jego zdaniem r u c h młodowiejski p o w i n i e n dążyć do zmiany obrazu starej w s i i nada­ n i u j e j pięknego wyglądu i z tego względu przywiązywać szczególną wagę do k u l t u r y materialnej i dorobku cywilizacyjnego ludzkości. S z t u ­ k a l u d o w a według S. Gierata, "której p i e r w i a s t k i drzemią głęboko w d u ­ szy l u d u wiejskiego, jest najgłębszym źródłem i podstawą r o z w o j u wspanialej k u l t u r y polskiej. Przecież właśnie sztuka l u d u wiejskiego, acz nierozwinięta, w pierwowzorach nieledwie, bo nie było a n i czasu, 34 35 36 37 84 Ibidem, s. 18. ss Ibidem, s. 19. 3 6 Z. S o l a r z o w a , S. G i e r a t , 56: 1936, s 2. 3 7 Sami Wieś tworzymy źródłem teatr, kultury Warszawa społecznej, 1960, s. 6. "Przewodnik Wiejski", nr �F 65 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J ani możliwości popracować n a d nią, zdumiewa i w p r o w a d z a w podziw świat cały" . Kreśląc obraz j e j świetlanej przyszłości pisze: 38 "Rozbudowując we, .pogłębiając kę, jej wartości, zdobywając budownictwo, utrwaleniem będzie głębi wówczas, domowe formującego gdy rodzinny zabudowania styl. wygląd budowniczowie Obejście w s i pod względem muszą się wziąć i m z a p i s a n i e białej polach i drogach dowania szy. uzyskają przed budynki się zewnętrzny, ogniskujące zabrać do rozwojo­ wielką wyraz, a sprzęty z dużym poczu­ o k n a m i domów w i e j s k i c h n i e c h a j i tworzyć malarze arcydzieła rzeźbiarze c z y Witów d u s z y iskrę Bożą, która Stwoszów, umożliwiłaby wsi. Mieszkania nasze powiny wyraz przyjemny być czy zabudowaniami życie w s i : d o m y odłogującego ugoru, ludowe, by na wśród Na i zabu­ d l a o k a i miły w s i i m i a s t e c z k a , a b y miały piękny, pełen by nad domami przeorania wyrazem zrealizowany stanąć rzeźby w i e j s k i c h k a m i e n i a r z y , a d o m y duchowe sztu­ odpoczyn­ a r t y s t y c z n e j z d z i e d z i n y rzeźby i m a l a r s t w a . muszą przybrać tak budować "swoisty zewnętrznym. N a s i za bary C e l ten m u s i być urządzone s z t u k i użytkowej twórczości powinny gospodarcze Musimy wygląd karty — dziełami wiejskiego'*". wiejskie chłopskie Chełmońskich, Wittigów, wykrzesać ze s w e j wypełnione możliwości n a s z e życie codzienne, które byłoby się r u c h u c i e m piękna i s m a k u . Ogródki k w i a t o w e upiększają nowe rzeźbę, które otaczając n a s n i e u s t a n n i e p r z y p r a c y i k u umilałyby i wzbogacały d u c h o w o i d l a niej ją p o d każdym względem, będziemy tworzyć swoją dla d u ­ harmonii z i e l e n i górowały szkoły i kościoły. n i m mogło wzejść Trzeba złote z i a r n o pełnej, w s z y s t k o obejmującej k u l t u r y " . 40 O r y g i n a l n y zespół poglądów — imperatywów ideologicznych — w za­ kresie s z t u k i l u d o w e j zaprezentował W. Skuza, poeta, współredaktor krakowskiego " Z n i c z a " . M i m o że egzemplifikuje je zazwyczaj przykła­ d a m i z dziedziny l i t e r a t u r y i poezji, to jednak treść jego w y p o w i e d z i odnosi się również do artystycznej działalności plastycznej w a r s t w y chłopskiej. Jego zdaniem sztuka, będąca jedną z dziedzin duchowego życia człowieka, wpływała i wpływa na kształtowanie myśli, dążeń oraz sposobów i c h realizacji. Z tego względu przypada j e j szczególna rola do odegrania w życiu w s i , ale j e j spełnienie możliwe jest jedynie pod w a r u n k i e m zawarcia w sobie całej wewnętrznej treści życia spo­ łecznego. Sztuka chłopska osiągnie t e n cel dzięki zrośnięciu "z życiem człowieka rolnego z ziemią, słońcem, ogniem i wodą. Poprzez to u n i k n i e na pewno bezsensów, do j a k i c h doszła, choćby dzisiejsza Sztuka miesz­ czańska" . Hasłem przyświecającym twórcom S z t u k i Chłopskiej w i n n o być Piękno, które sztuka sama w sobie m u s i znaleźć, aby na miano s z t u k i zasłużyć. Z d a n i e m S k u z y piękno — " t o nie to, co się komuś podoba, l u b to, co k r y t y c y uważają za takie — ale to, co p o t r a f i zawładnąć ca­ łym człowiekiem i przykuć go do siebie i to w s z e l k i m i d r o g a m i i możli­ w y m i śftjdkami" O t a k i e Piękno p o w i n n i walczyć Twórcy S z t u k i 41 4 2 S . G i e r a t , Podstawy » Ibidem, s. 89. Ibidem, s. 90. 8 8 ruchu młodowiejskiego, Warszawa 1935, s. 89. 8 48 4 1 « 5 W. S k u z a , O sztukę chłopską, I b i d e m , s. 19. Etnografia Polska XXVII/1 " M ł o d a Myśl L u d o w a " , n r 5: 1932, s . 18. �MIROSŁAWA 66 DROZD-PIASECKA Chłopskiej. W a r u n k i e m j e j jest tworzenie przez artystów z urodzenia. Natomiast jego zdaniem "dzisiaj t a k i c h twórców Sztuka... nie ma — toteż społeczeństwo odwraca od n i e j głowę" « . W t o k u dalszego w y w o ­ d u swoich poglądów W. Skuza stawia tezę, że " s z t u k i l u d o w e j chłop­ skiej w Polsce dotąd nie b y ł o " « . A r g u m e n t u j e ją w t e n sposób: "Sztuka tej grupy pewnej grupy społecznej jest to świadomie, a o r y g i n a l n i e , w c h a r a k t e r y s t y c z n y , uzewnętrzniony w pewnej wnętrznego życia... S z t u k a n a s z a — to s z t u k a Z a c h o d u , nistyczno-materialistycznej... twierdzenie, tkwi w I stąd że ta harmonii wyraz wyrosła część sposób jej z kultury która we­ urba- większością społeczeństwie i która w i n n a nadać społeczeństwu swój c h a r a k t e r — n i e tworzyła dotąd S z t u k i swojej... posiadamy (mówię wów, t a k w rzeźbie, j a k w o b r a z a c h (dekoracje o wsi) całą masę prymity­ l u d o w e ) , śpiewach i opowieściach. A l e p r y m i t y w — to j e s z c z e n i e S z t u k a świadomie t w o r z o n a — to d o p i e r o składo­ w a k u l t u r y . . . W t w o r z e n i u S z t u k i w P o l s c e wyręczała chłopów s z l a c h t a l u b w s z y s c y ci, co w m n i e j s z y m l u b większym żyjąc d o b r o b y c i e su odetchnąć świeżym powietrzem i oczy ubawić potrzebowali kolorem. od c z a s u do c z a ­ Stąd powstała ona poezja »o ludzie«, o w e o b r a z k i m a l o w a n e p s t r o k a t o p r z e z l u d z i m i a s t o w y c h , a p r z e d ­ stawiające »śliczne gęsiarki«, c u d o w n e »Hanki« i pastuchów. Bawienie się ludo­ wością żyło i żyje w P o l s c e po dzień dzisiejszy..." « Obecnie sztuka mieszczańska zwyrodniała i skarlała, zamiera, a chło­ pi zaczynają żyć samodzielnie po latach n i e w o l i i zależności od miasta. Nadchodzi więc n i e z w y k l e sprzyjający czas d l a S z t u k i Chłopskiej, któ­ ra z " z i e m i się rodzić będzie..., t z n . że cechy ona nosić będzie w sobie takie, jakie j e j może dać zżycie człowieka z przyrodą" Argumentem p o d s t a w o w y m dla W. Skuzy, że jest na słusznej drodze r o z u m o w a n i a , była rozmowa, jaką przeprowadził na temat s z t u k i l u d o w e j z prof. F. B u ­ j a k i e m , w czasie której " — z zapałem w i e l k i m ów Chłop P r a w d z i w y wyrwał m i z serca, to, o c z y m nieraz dumałem: »Artystom w s i — p o ­ wiedział potrzeba, aby cierpieli ze wsią — a wówczas chłopską rozpocz­ ną tworzyć Sztukę! « " . To, że chłopi muszą stworzyć swoją własną sztukę, jest dla W. Skuzy koniecznością równie oczywistą, j a k to, iż "muszą nadać swoją treść całej Polsce" . A b y j e d n a k t e n cel osiągnąć, niezbędne jest zatarcie różnic między chłopem — i n t e l i g e n t e m a wsią, tak żeby inteligencja była l u d e m , a l u d inteligencją. Co do t e j k w e s t i i W . Skuza jest optymistą. Wśród działaczy młodowiejskich p r z e c i w n y apoteozowaniu t r a d y c y j ­ nej k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j był K. M a j — dzałacz C Z M W " S i e w " . Z a ­ rzucał on t e m u r u c h o w i n i e r e a l n y literacko-etnograficzny stosunek do k u l t u r y l u d o w e j , chociaż n i e zaprzeczał, że zawiera ona wiele elemen­ tów i treści wartościowych i godnych rozpowszechnienia nie t y l k o na 4 7 48 " Ibidem, «< Ibidem,-s. « Ibidem, *» Ibidem, "Ibidem; « Ibidem, s. 20. 20. s. 20-21. s. 23. s. 23. s. 24. �67 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J w s i , lecz i w całym społeczeństwie. Zaliczał do n i c h m . i n . pieśni, t a ­ niec, muzykę, zbieractwo, niektóre f o r m y współżycia gromadzkiego, a r ­ chitekturę i literaturę « . Równocześnie zalecał stosunek a k t y w n y i twór­ czy do t y c h elementów dziedzictwa k u l t u r y w i e j s k i e j . Postulował n i e zadowalanie się k u l t y w o w a n i e m i c h w niezmienionej postaci, lecz w y ­ k o r z y s t y w a n i e j a k o źródła czy t w o r z y w a , które po dokonaniu odpowied­ n i c h przeróbek i zabiegów zdolne będą reprezentować kulturę r o z w i j a ­ jącej się c y w i l i z a c y j n i e w s i . K u l t u r a ta p o w i n n a więc być nowa, cho­ ciaż nawiązująca do t r a d y c j i , ale nie naśladująca s t a r y c h i przeżytych już wzorów. Uważał, że w akcji wskrzeszania zabytków jest niewiele pierwiastków twórczych. Działalność w t y m zakresie ogranicza się b o ­ w i e m do odtwarzania l u b r e a k t y w o w a n i a elementów starej k u l t u r y , nie zawsze niezbędnych w imię tworzenia k u l t u r y n o w e j . Najwłaściwsze stanowisko w t y m zakresie to postawa twórcza, a nie bezrefleksyjnie odtwarzająca. Odnosić się ona p o w i n n a do w s z y s t k i c h dziedzin t r a d y c y j ­ nej k u l t u r y . Wychodząc z t a k i c h założeń K. M a j k r y t y c z n i e odnosił się do powielania — zgodnie ze s t a r y m schematem — w i d o w i s k t e a t r a l ­ n y c h , których t e m a t e m są t r a d y c y j n e obrzędy ludowe, n p . dożynki, w e ­ sela, sobótki. Wartości artystyczne reprezentowały t y l k o te przedstawie­ nia, które były twórcze. Nie zyskała jego aprobaty również propagowa­ na w r u c h u młodzieży w i e j s k i e j idea r e a k t y w o w a n i a "staroświeckich" ubiorów n a w s i . N a j s i l n i e j rozpowszechniana była ona przez l u d z i prezentujących turystyczno-etnograficzny stosunek do chłopa oraz dzia­ łaczy w i e j s k i c h niechłopskiego pochodzenia, czyli swoistych chłopmanów uważających że " d u c h chłopski i chłopskość w ogóle wyraża się w u b i o ­ rach t r a d y c y j n y c h " IMieli o n i swoich poprzedników w dobie neorom a n t y z m u , j a k n p . L . Rydel, który w z o r e m r o m a n t y c z n y m szukał "źró­ deł odrodzenia l i t e r a t u r y i m a l a r s t w a biorąc t e m a t y ze w s i " co wiecei sam ożenił się z chłopką i założył strój chłopski w imię "zbliżenia się do l u d u " . R y d e l był j e d n a k i n t e l i g e n t e m chłopomanem, a jego dzia­ łalność nieszkodliwa czego iuż nie można Dowiedzieć o tv'ch i n t e l i g e n ­ tach - chłopomanach którzy kierując się p o b u d k a m i mandatowo-posels k i m i przywdziewała ubiór chłopski bawiąc sie w wieśniaków Prooaean da za w z n o w i e n i e m t r a d y c y j n y c h ubiorów dała niepełne i nie nailensze r e z u l t a t y . Młodzież wiejska uczestnicząc w zjazdach i wycieczkach prze¬ bierała się w stare i zniszczone stroje ojców, dając szczególny pokaz pstrokacizny i ubogiej szarzyzny. K. M a j stał s t a n o w i s k u że t a k i e podejście do t r a d y c y j n y c h ubiorów iest niesłuszne ponieważ zarówno względy ekonomiczne, j a k k u l t u r a l n o - h i g i e n i c z n e oraz społeczne stają 5 1 52 *» K . M a j , Problemy nowej s. 13; t e n ż e , Ruch..., s. 15 n. M a j , Ruch..., s. 16. " i Ibidem, s. 16. « Ibidem, s. 16. 5 0 kultury wsi, " P r z e w o d n i k Wiejski", nr 5-6: 1936, �MIROSŁAWA 68 DROZD-PIASECKA w sprzeczności z n i m i . U b r a n i a współczesne są tańsze i higieniczniejsze od d a w n y c h , a bardzo istotne względy społeczne świadczą o t y m , iż na niektórych terenach strój l u d o w y był swoistą liberią, którą kazano zakładać chłopom w okresie poddaństwa i pańszczyzny, przez co samo nie może o n oddawać prawdziwego ducha chłopskiego «». Jednocześnie jednak K . M a j przyznaje, że wznowienie i zachowanie s t r o j u ludowego jest ważnym c z y n n i k i e m społecznym z tego względu, że " l u d z i e j e d n a ­ k o w o u b r a n i łatwiej nawiązują łączność ze s o b ą ' ' « , drugiej jednak s t r o n y istnieją już liczne przykłady, że część chłopów zarzuciła swój strój ze względu na "niewłaściwe odnoszenie się do n i c h i n t e l i g e n c j i i l u d z i w m i a s t a c h " « . T e n c z y n n i k społeczny zdaniem K. Maja działa i będzie działać. Uznaje o n rację "zachowania ubiorów t r a d y c y j n y c h na w s i jako ubiorów odświętnych, w w y p a d k u g d y b y te u b r a n i a udało się narzucić również i n t e l i g e n c j i , co przyczyniłoby się do j e j z d e m o k r a t y ­ z o w a n i a " ««, ale j a k sceptycznie dodaje, n i e w i d z i t a k i c h możliwości na przyszłość. Dotychczasowy stosunek do k u l t u r y w s i był t y p o w o przedmiotowy. Chłop był t e m a t e m twórczości, szczególnie w dziedzinie k u l t u r a l n o - a r ­ tystycznej, poświęcano m u poezję, literaturę, m a l a r s t w o . Czerpano z jego k u l t u r y różne elementy, które stawały się s u r o w c e m dla twórców i n t e l i g e n c k i c h . I dopiero w ostatnich latach n a s k u t e k przeobrażeń spo­ łecznych i ekonomicznych rozwinął się proces " w y c h o d z e n i a chłopów do k u l t u r y w charakterze p o d m i o t u ( t w ó r c y ) " " . P r z e m i a n y zachodzą­ ce w życiu w s i wskazują, "że prężność społeczeństwa chłopskiego z n a j ­ duje się w s t o s u n k u w p r o s t p r o p o r c j o n a l n y m do procesu upowszechnia­ nia k u l t u r y " «*. Liczne r e f o r m y społeczne przyczyniają się do tego, że: z "społeczeństwo chłopskie dochowuje się własnych powieściopisarzy, poetów, m a l a r z y , rzeźbiarzy, muzyków, n a u c z y c i e l i , u c z o n y c h i t p . L i c z b a i c h będzie w z r a s ­ tać w nego, zależności od p r o c e s u kulturalnego. poprzez demokratyzację "wchodzenia powoduje na nowe i polityczną i do k u l t u r y jako kulturalną" . 50 A j a k i robotników, do k u l t u r y j a k o poszerzenie drogi się życia gospodarczego, chłopskie w e j d z i e gospodarczą, chłopów podobnie, pogłębienie Wchodzenie demokratyzowania Społeczeństwo kultury źródeł w kultury naszym i jej państwie twórca sam proces jej i robotniczego podmiot życia publiczno-państwowego się "« « «« w « » •» Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, s. 17-18. s. 18. s. 19. s. 20. s. 24. s. 24. s. 26. s. 27. i kultury. Ruch wsi"»». podmiotu, przewartościowanie... odbywa pod w p ł y w e m przeobrażeń społecznych, które czynią ze społeczeństwa w i e j s k i e j . . . pamiętać m u s i o t y c h drogach r o z w o j u politycz­ jej właśnie chłopskiego młodzieży �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J G9 Starając się dać pełniejszy obraz życia psychicznego chłopa p o w i ­ n i e n o n zwrócić uwagę i na to, j a k mieszkaniec w s i odczuwa piękno, które jest formą uczuciowo-estetyczną życia, a świadczy o n i m wnętrze izby, zabawa, śpiew, kolorowe obrazy i rzeźby. Ostre i pstrokate b a r w y podobają się ludności w i e j s k i e j . Dlatego też zakupuje ona n a odpustach kolorowe obrazy o treści r e l i g i j n e j , oprawiane w złote r a m y , dewocjo­ nalia i inne p r z e d m i o t y , j a k n p . landszafty i m a k a t y . N i e w i e l k i e znacze­ nie ma dla t y c h nabywców f a k t , że są one tanie l u b przedstawiają t e ­ matykę religijną. N i e decyduje o zakupie wartość artystyczna p r z e d m i o ­ t u , lecz jego " p s t r o k a c i z n a " . Gros z t y c h wyrobów, j a k n p . różne świec­ kie małomiasteczkowe landszafty, z a k u p y w a n y c h jest przez chłopów t y l k o z u w a g i n a to, że posiadanie i c h uważają za dowód, iż są ludźmi 0 wyższej k u l t u r z e . N i e zdając sobie z tego s p r a w y , hołdują więc gustom małomiasteczkowym. Podobnie dzieje się i w i n n y c h dziedzinach wytwór­ czości a r t y s t y c z n e j . N p . m a s o w y m zjawiskiem współczesnym jest sprze­ dawanie przez chłopów a r t y s t y c z n y c h wyrobów przemysłu ludowego 1 n a b y w a n i e w zamian artystycznie bezwartościowych przedmiotów (m. i n . sprzedawane są ręcznie tkane k i l i m y , a zakupywane fabrycznie w y p r o d u k o w a n e k a p y na łóżka). Z j a w i s k a tego nie można tłumaczyć j e d y n i e względami e k o n o m i c z n y m i (sprzedając wyrób droższy, n a b y ­ wają tańszy), ale i psychospołecznymi. Fabryczna kapa jest dla n i c h s y m b o l e m "pańskiego" n a k r y c i a na łóżko « . K. M a j k r y t y c z n i e odnosił się również do sposobów obchodzenia u r o ­ czystości dożynkowych w s k a l i p o w i a t u i k r a j u , które jego zdaniem p r z y ­ czyniały się do zatracania przez chłopów godności l u d z k i e j , podczas g d y właściwa droga prowadziła przez podniesienie i c h świadomości społecz­ n e j . Poglądy K. Maja niestety n i e wywarły znaczniejszego wpływu n a sposób podejścia do t r a d y c y j n e j k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j związków młodowiejskich. O d n o t o w a n i a w y m a g a również f a k t , iż w latach 3 0 - t y c h z kręgu A k a d e m i c k i e j Młodzieży W i e j s k i e j , skupionej wokół miesięcznika p o ­ święconego s p r a w o m r u c h u ludowego — "Młoda Myśl L u d o w a " , w y ­ chodzą p o s t u l a t y skierowane na twórczą koegzystencję miasta ze wsią w dziedzinie k u l t u r y i s z t u k i . Propozycje te idą w k i e r u n k u u t r z y m a n i a i r o z w i j a n i a t y c h wyłącznie elementów ludowości, "które przedstawia­ ją potencjalne zdolności do życia" włączenia i c h " w e wszystkich dzie­ dzinach do s k a r b u d o r o b k u o g ó l n e g o " . Natomiast należy zaniechać sztucznego k u l t y w o w a n i a t y c h właściwości w s i , które "umrzeć muszą", a w to miejsce wchłaniać rzeczy nowe i przyswajać j e tłumacząc na 6 2 63 • i Ibidem, s. 73. « J. Krzemień, s. 16. •> I b i d e m , s. 16. Granica dwóch kultur, "Młoda Myśl L u d o w a " , n r 1: 1932, �MIROSŁAWA 70 DROZD-PIASECKA "język w s i " . Dokonanie analizy wzajemnego k u l t u r a l n e g o oddziaływa­ n i a miasta i w s i , sformułowanie t y c h zagadnień oraz wytyczenie dróg zorganizowanego działania w i n n o być j e d n y m z naczelnych celów mło­ d y c h ludowców. Wieś p o w i n n a stać się również l a b o r a t o r i u m naukowego badania zarówno w zakresie przeszłości, j a k i p r z e m i a n obecnych. Cel t a k i mógłby być realizowany w specjalnym i n s t y t u c i e badawczym. Wśród 5 podstawowych sekcji prowadzących działalność naukową t e j placówki, jedna z n i c h zajmie się s p r a w a m i r e g i o n a l i z m u etnograficz­ nego, f o l k l o r e m , sztuką ludową, tradycją, w i e r z e n i a m i l u d o w y m i za­ równo od s t r o n y żywotności t y c h zjawisk, j a k też i c h zanikania i prze­ kształcania pod wpływem m . i n . zachodzących procesów u r b a n i z a c y j ­ n y c h i obyczajowych. W c i e l e n i e m w życie i d e i tego i n s t y t u t u p o w i n n a zająć się młodzież akademicka i młoda inteligencja pochodzenia chłop­ skiego . 6i Zamierzenia te w I I Rzeczypospolitej nie doczekały się jednak rea­ l i z a c j i i pozostały jedynie w sferze p o s t u l a t ó w . Pojawiających się i niknących swoistych efemeryd. Obok założeń teoretycznych poszczególnych działaczy r u c h u l u d o w e ­ go na polu k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j , zakres, k i e r u n e k zainteresowań oraz stosunek do s z t u k i ludowej i n t e l i g e n c j i chłopskiej odzwierciedla­ ją deklaracje ideowe, p r o g r a m y i s t a t u t y różnych s t r o n n i c t w i o r g a n i ­ zacji chłopskich. Są one s w o i s t y m i s y n t e t y c z n y m i ujęciami egzemplifi­ kującymi główne idee, poglądy i oczekiwania związane z tą gałęzią a r ­ tystycznej twórczości w i e j s k i e j . Do zakończenia I w o j n y światowej zawarte w n i c h sformułowania kładły nacisk głównie na znaczenie ekonomiczne rękodzieła i przemysłu ludowego (domowego). Zwrócenie u w a g i na sensu stricto artystyczną twórczość ludową datuje się dopiero od l a t 20-tych bieżącego stulecia. Po raz pierwszy s p o t y k a m y się z nią w Programie Polskiego S t r o n ­ n i c t w a Ludowego " W y z w o l e n i e " z 1925 r. P u n k t 82 tego d o k u m e n t u stwierdza: "obowiązkiem państwa jest również popieranie twórczości artystycznej, zwłaszcza twórczości l u d o w e j " . A r t y s t y c z n a twórczość ludowa obejmuje w t y m p r z y p a d k u szeroki wachlarz gałęzi działalnoś­ ci artystycznej l u d u wiejskiego, w którym mieści się zarówno szeroko pojmowana plastyka, j a k rękodzieło i f o l k l o r . Ważny akcent w t y m sformułowaniu s t a n o w i uznanie, że popieranie tej twórczości jest obo­ wiązkiem państwa. Oprócz wyodrębnienia wartości artystycznej twór­ czości l u d o w e j , podlegającej szczególnej opiece, w dalszych p u n k t a c h (pt. 109 i 115) p r o g r a m u zwrócono uwagę na znaczenie gospodarcze 6 5 J. Krzemień, n r 4: 1932, s. 10-13. 6 1 « Program S. L a t o , W. s. 236. W sprawie naukowego badania wsi, "Młoda Myśl Ludowa", Polskiego Stronnictwa Ludowego "Wyzwolenie" z 16 III 1925, [w:] S t a n k i e w i c z , Programy Stronnictw Ludowych, W a r s z a w a 1969, �71 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J wytwórczości rzemieślniczej oraz przemysłu l u d o w e g o . P u n k t 115 gło­ si: iż: " o d w i e c z n y polski przemysł l u d o w y (tkactwo, przerób wełny, l n u i k o n o p i , przemysł drzewny, koszykarski itp.) p o w i n i e n odegrać poważ­ ną rolę z a t r u d n i e n i a i uprzemysłowienia ludności w s i nie zajętej przez r o l n i c t w o l u b zajętej przez nie w s t o p n i u niedostatecznym" . D l a jego właściwego f u n k c j o n o w a n i a niezbędne jest usprawnienie t e c h n i k i i j a ­ kości wytwórczości, które najlepiej mogą być przeprowadzone p r z y zor­ ganizowaniu zasad spółdzielczych. Sprawą bardzo ważną jest, aby prze­ mysł l u d o w y " n i e stawał się przemysłem chałupniczym, w y z y s k i w a n y m i tracącym cechy etniczne i a r t y z m l u d u polskiego i żeby urastał do wyżyn przemysłu najlepiej zaspokajającego potrzeby ludności z włas­ n y c h surowców i przez miejscową ludność" . W sformułowaniach t y c h obok ekonomicznych walorów, j a k i e posiada t r a d y c y j n y przemysł l u d o ­ w y przynoszący dodatkowe źródło zarobku ubogiej ludności w i e j s k i e j , w sposób pośredni zostały podkreślone i inne cechy, a mianowicie a r ­ t y z m twórczy l u d u polskiego oraz jego etniczny charakter. 66 67 68 Rozwinięcie zagadnień k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j przynosił P r o g r a m Polskiego S t r o n n i c t w a Ludowego " P i a s t " , u c h w a l o n y na V Nadzwyczaj­ n y m Ogólnopolskim Kongresie w K r a k o w i e w 1926 r. Już w części wstępnej podkreślono wartości patriotyczne l u d u i jego k u l t u r y , a w a r t . 18 zawierającym treści programowe S t r o n n i c t w a , zadeklarowano zobo­ wiązanie: "PSL badanie Piast otoczy i rozwijanie opieką wszelkie k u l t u r y ludowej, organizacje i i n s t y t u c j e , mające a p r z e z to w z b o g a c a n i e Obrzędy i z w y c z a j e l o k a l n e i ogólnonarodowe, stroje l u d o w e , nictwo, słowem w s z y s t k o , co n a d a j e prastarej przeszłości i twórczości naszej na celu kultury narodowej. zdobnictwo i budow­ w s i s w o i s t e c e c h y , co świadczy o j e j kulturalnej znajdzie również życzliwą opiekę P S L Piast" . 6 8 Działacze t e j organizacji nie t y l k o dostrzegli wartości t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j oraz p i e r w i a s t k i patriotyczne w niej zawarte, lecz i za­ d e k l a r o w a l i wysiłki zmierzające do j e j badania i r o z w i j a n i a w imię wzbogacania k u l t u r y narodowej. Ponadto dość ściśle określili, jakiego t y p u twórczość będzie p r z e d m i o t e m i c h opieki. Jest to pierwszy p r o ­ g r a m , który t a k jasno precyzuje miejsce k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j w k u l ­ t u r z e całego n a r o d u . Ideę tę powtórzy w r o k później P r o g r a m S t r o n n i c t w a Chłopskiego, lapidarnie formułując, iż " S t r o n n i c t w o Chłopskie otoczy szczególną opie­ ką kulturę i sztukę opartą na p i e r w i a s t k a c h l u d o w y c h " ™. P e w n y m n o «• Ibidem, s. 241. »' Ibidem, s. 241. Ibidem, s. 241. 88 «» I b i d e m , s. 198. « Lato, Stronnictwo Chłopskie, program, S t a n k i e w i c z , op. cit., . 285. s statut, instrukcje, Warszawa 1927, [w:] �ir ;!i MIROSŁAWA 72 DROZD-PIASECKA v u m i rozszerzeniem w stosunku do poprzedniego d o k u m e n t u jest w t y m p r z y p a d k u zobowiązanie do objęcia opieką nie wyłącznie różnorodnych f o r m t r a d y c y j n e j k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j , lecz i twórczości opartej na p i e r w i a s t k a c h l u d o w y c h . P o s t u l a t y P S L " P i a s t " odnoszące się do k u l t u ­ r y i s z t u k i ludowej zostały nieomal dokładnie powtórzone następnie w sformułowaniach a r t . 12 P r o g r a m u S t r o n n i c t w a L u d o w e g o z 1931 r. « . Również w deklaracji ideowo-programowej Ogólnopolskiego Związ­ k u A k a d e m i c k i e j Młodzieży L u d o w e j z 1928 r. postulowano w pracy społecznej t e j organizacji n a d r o z w o j e m m a t e r i a l n y m i d u c h o w y m w s i , oprzeć się na "...rodzimej k u l t u r z e l u d o w e j p r z y należytym uwzględnie­ n i u j e j regionalnych odrębności" . W t y m e n i g m a t y c z n y m sformuło­ w a n i u kryły się oczywiście i p i e r w i a s t k i s z t u k i l u d o w e j , ale zagadnie­ nie to nie zostało szerzej rozwinięte. B r a k stabilizacji gospodarczej w 20-leciu międzywojennym, liczne k r y z y s y , niemożność zapewnienia dostatecznego r y n k u pracy dla l u d ­ ności zbędnej p r o d u k c y j n i e na w s i oraz szereg i n n y c h p r z y c z y n n a t u r y ekonomiczno-społecznej w r a z z szerzącymi się zasadami a g r a r y z m u sto­ ją u podłoża z a k t y w i z o w a n e j działalności ekonomicznej s t r o n n i c t w l u d o ­ w y c h i związków młodzieży w i e j s k i e j również na p o l u s z t u k i l u d o w e j . W 1936 r. na posiedzeniu Zarządu Głównego Związku Młodzieży W i e j s k i e j RP " W i c i " zatwierdzone zostały "zasady działalności gospo­ darczej Związku, mające na celu zorganizowanie i n i c j a t y w y chłopskiej na szerokim froncie gospodarczym mas w i e j s k i c h " . W punkcie 4 c-e, tego d o k u m e n t y czytamy: 72 M I I. 7S "GKG li rozpatrują r u c h spółdzielczy już placówek tów kalnym uwadze, w spółdzielczych przemysłu koronkarstwo domowego itd.); że organizacja sposób użyteczny potężnym gminy n i e istnieje, l u b w z m o c n i e n i a względnie i wspólnoty zdobniczego pracy ... w (zabawkarstwo, c e r a m i k a , cegielnictwo, tych placówek tysiące młodej pożądane klinem i kadry ze w s z e c h miar obcoplemiennego opartej snycerstwo ludowe, n a materiale mieć handlowe i wiejskiej, zbliżenie w s i i m i a s t a , elementu warszta­ tkaniny itd.). Należy ich wykorzystanie intelektualnej istniejących zakresie hafty, ... i n n y c h warsztatów przetwórczości (wikliniarstwo, urzeczywistniając obecnie bezpośrednie w i d o k i r e a l i z a c j i i n i c j a t y w y spółdzielczej, jeże­ n a terenie lo­ na zajęłoby i miejskiej, rozdzielonych eksploatacyjnego" . 74 D o k u m e n t ten jest dla naszych rozważań ważny przede w s z y s t k i m dlatego, że kładzie nacisk głównie na w a l o r y ekonomiczne różnych dzie­ dzin s z t u k i l u d o w e j , ujętej w t y m p r z y p a d k u w r a m y przemysłu domo­ wego i zdobniczego oraz postuluje współpracę między m i a s t e m a wsią 7 1 L a t o , S t a n k i e w i c z , op. cit., . 302. s " A r t . 6. D e k l a r a c j i i d e o w o - p r o g r a m o w e j Ogólnopolskiego Z w i ą z k u A k a d e m i c ­ k i e j Młodzieży L u d o w e j 1928 r., "Młoda Myśl L u d o w a " , n r 2: 1928, s. 16-18. c y t . z a Akademicka młodzież ludowa w I I Rzeczypospolitej. Relacje, materiały, doku­ menty, oprać, zbiór, pod r e d . S . M a l a w s k i e g o , W a r s z a w a 1974, s. 44. » Związek Młodzieży Ibidem, s. 132. 7 74 Wiejskiej RP "Wici" s. 131-132. �73 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J na płaszczyźnie s z t u k i l u d o w e j . W p e w n y m sensie uzupełniała go U c h w a ­ ła Ogólnozwiązkowej K o n f e r e n c j i Koleżanek z 1939 r. Podkreślając zna­ czenie piękna j a k o c z y n n i k a wychowawczego uchwała zalecała zwróce­ nie u w a g i n a te wszystkie m o m e n t y , które "pozwolą poprzez p i e r w i a ­ stek piękna pogłębić i poszerzyć życie duchowe w s i " . P r a k t y c z n i e zaś realizacja tego zamierzenia przebiegać miała poprzez czytelnictwo ksią­ żek, organizowanie przedstawień t e a t r u ludowego, pielęgnowanie pieśni oraz usuwanie ze w s i tandety w sprzętach i zdobnictwie mieszkań w dą­ żeniu do stworzenia własnego s t y l u życia chłopskiego. Naturalną dzie­ dziną p r z e j a w i a n i a się piękna za sprawą k o b i e t y jest ubiór i strój r e g i o ­ n a l n y , h a f t i k o r o n k a r s t w o oraz urządzenie d o m u wewnątrz i zew­ nątrz" 76. S z t u k a l u d o w a zyskała w t y m sformułowaniu nową jakość — wartość estetyczną, oraz stała się r e p r e z e n t a t y w n y m wykładnikiem s t y ­ l u życia w a r s t w y chłopskiej, odróżniającej ją spośród i n n y c h w a r s t w i g r u p społecznych, a zatem zyskała rangę wyróżnika społecznego. 75 Podstawowe myśli i poglądy działaczy s t r o n n i c t w l u d o w y c h z o k r e ­ su I I Rzeczypospolitej w zakresie k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j były k o n t y ­ nuowane również w czasie o k u p a c j i n i e m i e c k i e j . Przygotowując się do życia w w o l n e j ojczyźnie S t r o n n i c t w o L u d o w e " R o c h " w 1943 r. sfor­ mułowało Deklarację Ideowo-Programową, której pt. 2. głosił, iż " R u c h l u d o w y wyraża niezłomne przeświadczenie, że z r o d z i m y c h p i e r w i a s t ­ ków k u l t u r y l u d o w e j odrodzi się treść k u l t u r y narodowej oraz s t y l ży­ cia p o l s k i e g o " " . Z a w a r t a jest w t y m s t w i e r d z e n i u k o n t y n u a c j a myśli r o m a n t y c z n e j i późniejszej neoromantycznej, które odrodzenie k u l t u r y n a r o d u widziały w k u l t u r z e w a r s t w y chłopskiej. K u l t u r a i sztuka l u d o ­ w a , a przede w s z y s t k i m zawarte w niej rodzime p i e r w i a s t k i , mają w t y m p r z y p a d k u rangę odnowicielską — twórczą n i e t y l k o d l a k u l t u ­ r y l u d o w e j , ale szerzej k u l t u r y narodowej, są życiodajną siłą n a r o d u , na podstawie której odrodzi się on, a z n i m specyficzny s t y l życia p o l ­ skiego. Doceniając t e n społeczny aspekt narodowotwórczy s z t u k i l u d o ­ w e j również Ruch L u d o w y w d e k l a r a c j i ideowo-programowej z 1943 r. futurologicznie określa, iż w przyszłej Polsce sztuka (wespół z nauką) otoczona będzie troskliwą i pieczołowitą opieką oraz stworzone j e j zo­ staną j a k najpomyślniejsze w a r u n k i r o z w o j u . W dokumencie n i e w p r o ­ wadzono rozróżnienia n a sztukę ludową i sztukę elitarną (profesjonal­ ną). T e r m i n s z t u k a obejmuje w n i m całokształt artystycznej twórczości narodu. 78 M i m o l i c z n y c h , cennych u w a g i twórczych pomysłów a n i działacze r u c h u ludowego i młodowiejskiego, a n i inteligencja pochodzenia chłop« Ibidem, s. 167. " Ibidem, s. 168. " L a t o , S t a n k i e w i c z , op. cit., s. 338. ™ Deklaracja Programy ideowo-programowa Stronnictw Ludowych Ruchu (1852-1959), Ludowego Warszawa z 1943 r., [w:] 1962, ,s. 276. S. Lato, �MIROSŁAWA 74 DROZD-PIASECKA skiego n i e m i e l i sprecyzowanego poglądu na temat artystycznej twór­ czości plastycznej w a r s t w y chłopskiej. Koncentrując uwagę na t y c h zja­ w i s k a c h k u l t u r y ludowej, które były zarówno wyróżnikami w a r s t w y chłopskiej, j a k i wartościami g o d n y m i podniesienia do r a n g i narodo­ w y c h w dziedzinie ludowej twórczości artystycznej dostrzegli głównie obrzędy, u s t n y i muzyczny f o l k l o r w i e j s k i , strój regionalny, zdobnictwo oraz przemysł domowy. Również propaganda prasowa k i e r o w a n a do w s i poza nawoływaniem do r e a k t y w o w a n i a ludowego przemysłu domowego w celach k o m e r c j a l ­ n y c h , ochrony "swojszczyzny" przed zupełnym z a n i k i e m i " k r z e p i e n i e m serc" s t w i e r d z e n i a m i , że sztuka ludności w s i jest źródłem n a t c h n i e n i a dla s z t u k i narodowej nie precyzowała właściwie żadnego k o n s t r u k t y w ­ nego stanowiska w odniesieniu do s z t u k i l u d o w e j . Prasa przeznaczona d l a odbiorcy wiejskiego, mająca nieporównanie szerszy zakres oddziały­ w a n i a niż i n t e l e k t u a l n a p u b l i c y s t y k a społeczno-kulturalna wykazywała szczególną nieudolność i b r a k zainteresowania tą problematyką. Poza propagowaniem l i c z n y c h dziedzin przemysłu domowego i cha­ łupnictwa oraz i n f o r m o w a n i e m o n i c h , czasopisma kierowane do w s i lansowały swoisty l i r y c z n y , chłopomański obraz "rodzenia się wszech­ obecnej s z t u k i l u d o w e j , pod strzechą, w czas później jesiennej słoty..., czarodziejskiej w s w y m p r y m i t y w n y m pięknie ... t w o r z o n e j duszą l u d u , duszą słońcem i sokami ziemi zapłodnioną... wiecznie żywą i niezwycię­ żoną" ™. Uczulały wyobraźnię czytelników na nieuczonych grajków — Janków muzykantów; strugających k o z i k i e m pastuszków, których s w o j ­ ska twórczość przenikała duszę, oraz wyrażały s m u t e k z powodu w y m i e ­ r a n i a s z t u k i l u d o w e j w ogóle. Ostrzegały, że sztuka l u d o w a " t a k a cał­ k i e m swoja, odwieczna, prosta, odbiciem będąca swojej ziemi, swej p r z y r o ­ d y , swego nieba, która stała się chlebem żywym artystów" jest obecnie zagrożona zarówno przez obce, fabryczne wzory, j a k i nawoływania do u t r z y m a n i a dawnego c h a r a k t e r u , co powoduje hamowanie j e j swobod­ nego rozwoju. Publicyści " f i l o z o f i c z n i e " m o t y w o w a l i , iż: " t a k i e jest prze­ znaczenie każdego p r y m i t y w u . W miarę r o z w o j u k u l t u r y zamiera n i e uczony skowrończy śpiew duszy człowieka; ustępuje on miejsca róż­ n y m s n o b i z m o m " , ale równocześnie dodając c z y t e l n i k o m o t u c h y do­ w o d z i l i , że sztuka l u d o w a po e w o l u c j i i uproszczeniach powraca " w p o ­ k o r n y c h p r e l u d i a c h szopenowskich, b y wyśpiewać cichą tęskontę czło­ w i e k a " . Kreśląc o p t y m i s t y c z n y w a r i a n t j e j r o z w o j u zaznaczali, iż uprzednio ludzie wiejscy nie doceniali s w y c h prac a r t y s t y c z n y c h , ale 8 0 81 82 " J. Kłosowski, W czas późnej jesieni.,., 45: 1929, s. 11. D o d a t e k do n r 307 " I l u s t r o w a n e g o 8 0 Z. K a ń s k a , Dorobek 8 1 Z. A n d r z e j e w s k i , l : 1938, s. 22. * Ibidem. 8 5 22. kulturalny Wartość "Kurier Naukowo-Literacki", wsi polskiej, sztuki nr K u r i e r a C o d z i e n n e g o " , z X I 1929 r. ludowej, " S i e w " , n r 14-15: 1934, s. 176. „Młoda Myśl Ludowa", nr �75 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J "dziś już z r o z u m i e l i , j a k cenny skarb k u l t u r y narodowej jest powierzo­ n y i c h pieczy, więc niechybnie go przed niebezpieczeństwem zatracenia ochronią, coraz więcej wzbogacać go będą, a c i co ze w s i w zgiełk miast poszli, n a u k i zasób powiększywszy i z s z t u k i rodzimej ciągnąc moc — tworzyć będą rzeczy piękne, rzeczy nowe — k u l t u r y polskiej rozszerza­ jąc zasięg, pomnażając j e j b o g a c t w o " . Czasopisma dla l u d u zachęcały do pracy artystycznej w sferze szeroko pojmowanej s z t u k i l u d o w e j . P r z y t y m powoływały się na j e j wyższość n a d sztuką miejską nie t y l ­ k o w dziedzinie rozwiązań f o r m a l n y c h , ale i walorów m o r a l n y c h : 83 "na dze, w s i n i k t nie wyładowuje a l e po miejska sztuka to, a b y wytwór jest w y t w o r e m ludowa swe swego z wyrachowania motywy t a l e n t u po tego t a l e n t u czerpie to, a b y b r a ć służył d l a g r o m a d y . z a to pienią­ Natomiast sztuka n a z y s k i służy t y l k o l u d z i o m bezpośrednio z przyrody, bogatym... natomiast sztuka m i e j s k a ze s z t u k i ludowej... j a k b y się doskonaliła i przerabiała do g u s t u k l i j e n t a " . 84 Z t y c h względów sztuka ludowa, która jest uzewnętrznieniem t a l e n ­ tów chłopskich i służy całemu środowisku, w i n n a być przez ludność wiejską szczególnie pielęgnowana, doskonalona i rozwijana. W w y n i k u oddziaływania ideologii r u c h u ludowego, k o n k r e t n e j p r a ­ cy działaczy chłopskich oraz prasy przeznaczonej dla w s i zainteresowa­ nie sztuką ludową w organizacjach l u d o w y c h i związkach młodzieży w i e j s k i e j polegało głównie na pielęgnowaniu f o l k l o r u , pieśni, obrzędów dorocznych i r o d z i n n y c h , zwyczajów oraz inscenizacjach t e a t r u l u d o w e ­ go czy obrzędowego. Koła w i c i o w e urządzały przedstawienia teatralne, wieczornice po­ łączone z tańcami i śpiewami. Zakładały chóry, kapele, t e a t r y a m a t or­ skie, przygotowujące młodzież zawodowo k o n k u r s y rolnicze, dbały o w y ­ chowanie fizyczne i poziom przysposobienia wojskowego. W dziedzinie s z t u k i l u d o w e j przywiązywały wagę do podnoszenia e s t e t y k i mieszkań i zagród chłopskich przez dobór odpowiednich m e b l i i obrazów oraz za­ kładanie ogródków k w i a t o w y c h p r z y domach. Wszystkie koła związków młodochłopskich pielęgnowały strój l u d o w y (regionalny), głównie zaś koła k r a k o w s k i e i łowickie, ale nie noszono go na codzień, lecz wyłącz­ nie z okazji większych świąt, obchodów i t d . Świętem pozwalającym za­ prezentować u b i o r y poszczególnych regionów k r a j u były przede wszy­ s t k i m dożynki. Rekultywację s t r o j u na szerszą skalę uniemożliwiały n i e p r z y c z y n y świadomościowe, ale ekonomiczne. Był on b o w i e m drogi. N a ­ t o m i a s t próby odnowienia zniszczonych ubrań przodków dawały opacz­ ne r e z u l t a t y , n a temat których n e g a t y w n i e wypowiadał się K. M a j . Z t y c h samych powodów (ekonomicznych) równie nie najlepsze efekty przynosiły wysiłki szycia strojów r e g i o n a l n y c h dla potrzeb teatrów l u ­ d o w y c h . Względy ekonomiczne zadecydowały o t y m , że strój l u d o w y odegrał również rolę czynnika dezintegrującego społeczność wiejską. N a s » K a ń s k a , op. cit., s. 176. 8 1 S . B a ń c z y k , O sztukę ludową, " W i c i " , n r 3: 1935, s. 4. �MIROSŁAWA 76 | \ DROZD-PIASECKA jego zakup m o g l i sobie pozwolić jedynie najzamożniejsi gospodarze. Sprzyjało to rozdźwiękom społecznym w obrębie w s i . Co więcej, stroje ludowe zaczęli nosić i n t e l i g e n c i podszywający się pod chłopów. Z a i s t n i a ­ ła więc paradoksalna sytuacja, że właściwie głównie i c h cechował . W pracach kół młodzieżowych począwszy od l a t 3 0 - t y c h coraz więk­ szego znaczenia nabiera zdobnictwo ludowe. N p . sekcje żeńskie ze szcze­ gólnym p i e t y z m e m zajmowały się hafciarstwem, co pozwalało i m n i e t y l k o specyficznie zdobić wnętrza izb koła, ale sprzedawać i wytwarzać dla siebie w y s z y w a n e obrusy, ręczniki czy bieliznę. Haftując k o r z y s t a ­ no zazwyczaj z wzorów t r a d y c y j n y c h , lecz nie ograniczano i n d y w i d u a l ­ nej i n w e n c j i artystycznej. P r z y t y m często zdarzało się, że n i e t r z y m a ­ no się ściśle wzorów regionalnych, ale dość swobodnie przenoszono m o ­ t y w y z jednego regionu na d r u g i (np. haft k u r p i o w s k i , wołyński i k a ­ szubski na teren Wielkopolski). Chętnie zajmowano się również k o r o n ­ k a r s t w e m (głównie w Małopolsce), w y e i n k a r s t w e m i n a l e p i a n k a m i (prze­ de w s z y s t k i m w Łowickiem), które bardzo szybko przeniosły się poza granice macierzystych regionów. W programach kursów żeńskich roz­ w i j a n o — postulowany przez I . Solarza przedmiot " z d o b n i c t w o " — n a bazie t r a d y c y j n y c h surowców i r o z w i j a n y c h twórczo elementach regio­ n a l n y c h . Nauce i w y c h o w a n i u plastycznemu służyło również M u z e u m Ludoznawcze Wielkopolskiego Z M W otwarte w 1936 r > 83 : Z i n n y c h f o r m artystycznej działalności plastycznej propagowano t k a c t w o (szczególnie wyrób kilimów i dywanów). W y r o b y te zdobiły świetlice i d o m y ludowe, a także były zbiorowo zbywane. Starano się również, aby b u d y n e k i sprzęty w lokalach kół utrzymać w r e g i o n a l ­ n y m s t y l u . Dobrą reklamą s z t u k i l u d o w e j były w y s t a w y organizowane przez młodzież zrzeszoną w kołach dla mieszkańców w s i , n a których prezentowano swój dorobek w t y m zakresie. K u l t u r a i sztuka l u d o w a w ideologii i działalności związków młodowiejskich służyć miały podkreśleniu specyficznych cech nie t y l k o sa­ mej w a r s t w y chłopskiej, ale i całego n a r o d u . Ujawniać, że posiada ona własną kulturę, cenną dla r o z w o j u k u l t u r y ogólnonarodowej. Nawią­ zywały do wątków r o m a n t y c z n y c h , iż dzięki zachowaniu i r o z w i j a n i u rodzimej twórczości, m i m o zabiegów wynaradawiających w okresie za­ borów, naród zachował swą odrębność i j e j świadomość. Sztuka była w t y m p r z y p a d k u poważnym a r g u m e n t e m . Doceniana przez gros i n ­ teligentów i w y b i t n y c h przedstawicieli n a r o d u znakomicie egzempli­ fikowała wartości k u l t u r y chłopskiej wobec i n n y c h w a r s t w społecznych. K u l t u r a ludowa, a w t y m j e j dorobek a r t y s t y c z n y , miały być ponadto źródłem konsolidacji społeczeństwa polskiego. Stąd szereg poczynań związków młodowiejskich, mających n a celu zaprezentowanie j e j "poza własnym środowiskiem (np. dożynki regionalne czy ogólnopolskie, p r z e d ­ stawienia teatralne w mieście). Sztuka l u d o w a pielęgnowana w środo8 5 L e c h , op. cit, s. 235. �••w SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 77 wiskach e m i g r a c j i polskiej sprzyjała i n t e g r a c j i różnych g r u p wychodź­ ców, pozwalała zaznaczyć odrębność w stosunku do i n n y c h narodowości, a w konsekwencji umacniała poczucie przynależności narodowej. Dzięki k u l t y w o w a n i u t r a d y c y j n e j k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j młodzież wiejska zyskiwała okazję " d o wyrażania przeżyć i upodobań a r t y s t y c z ­ nych" oraz sama uczestniczyła w akcie tworzenia j e j n o w y c h w a r ­ tości, przez co uwrażliwiała się na piękno (np. biorąc a k t y w n y , twórczy udział w przedstawieniach t e a t r a l n y c h o p a r t y c h n a obrzędowości l u ­ dowej), pokonywała nieśmiałość. Wszystkie te c z y n n i k i powodowały u g r u n t o w a n i e się przekonań o wyjątkowej r o l i i miejscu rodzimej k u l ­ t u r y i s z t u k i w k u l t u r z e narodu, a j e j pielęgnowanie stwarzało okazję zaimponowania zarówno środowisku w i e j s k i e m u , j a k i m i e j s k i e m u . N p . ogólna fascynacja p r z e d m i o t a m i rękodzieła ludowego sprzyjała rodze­ n i u się w środowisku w i e j s k i m d u m y z jego s z t u k i , podziwianej w m i a ­ stach oraz uczuciowemu wiązaniu się z j e j wartościami. O d uzdolnień a r t y s t y c z n y c h młodzieży w i e j s k i e j i potrzeb r u c h u młodochłopskiego za­ leżała n a t o m i a s t selekcja treści i f o r m używanych j a k o t w o r z y w o do dalszego a k t y w n e g o j e j rozwijania. Jednocześnie zaś radość tworzenia wartości czysto k u l t u r a l n y c h stała się udziałem dużej liczby młodzieży chłopskiej, umożliwiając j e j przeżywanie nowego rodzaju satysfakcji. W ideologii i działalności organizacji l u d o w y c h i związków młodzie­ ży w i e j s k i e j k u l t u r a i sztuka l u d o w a oraz kojarzone z n i m i wartości podporządkowane były ideologicznym treściom społeczno-politycznym. P r z y t y m sztuka l u d o w a pełniła szczególną funkcję "usługową" wzglę­ dem szeroko pojmowanego f o l k l o r u . Była swoistą oprawą uświetniają­ cą organizowane i m p r e z y o charakterze obrzędowo-tradycyjnym. Jej poszczególne dziedziny i elementy (jak n p . zdobnictwo i strój l u d o w y ) w y k o r z y s t y w a n e były również d l a podkreślenia z jednej s t r o n y odręb­ ności w a r s t w y chłopskiej, z d r u g i e j tożsamości k u l t u r y narodowej. Zgodnie z d u c h e m regionalizmu i a g r a r y z m u otaczano j e opieką, c h r o ­ niono, r e a k t y w o w a n o ( m . i n . gromadzono różne j e j w y t w o r y w m u ­ zeach, pokazywano n a w y s t a w a c h itp.), a nierzadko szczegółowo opisy­ w a n o oraz d o k u m e n t o w a n o , traktując j a k o niepodważalny dorobek w s i i całego n a r o d u . W y d a j e się jednak, że zamierzenia działaczy l u d o w y c h nadania sztuce l u d o w e j w a l o r u ogólnonarodowego n i e zostały w pełni zrealizowane. P l a s t y k a l u d o w a pozostała bardziej wyznacznikiem k u l t u r y w a r s t w y c h ł o p s k i e j , niż świadectwem s z t u k i n a ­ rodowej. Należy wspomnieć o jeszcze jednej f u n k c j i , jaką pełniła sztuka l u ­ dowa w środowisku w i e j s k i m , a mianowicie — ekonomicznej. Szczegól­ n i e doniosłej n a terenach ubogich, o n i s k i m uprzemysłowieniu i u r b a ­ nizacji, gdzie pod określeniem przemysł d o m o w y ( l u d o w y , rękodzieło 86 «• Ibidem, s . 236. �I MIROSŁAWA 78 DROZD-PIASECKA I U i l u d o w e czy chałupnictwo) kryły się j e j potencjalne możliwości zapewnienia zarobku najbardziej potrzebującym. | IDEA S T Y L U NARODOWEGO j !' !. ; ;: ' ; i l I ji ] =: ] ) ] , j I 1 : | ] j ! ' • | : A SZTUKA LUDOWA H i s t o r y c z n y f a k t zjednoczenia n a r o d u w granicach własnego, n i e p o d ległego państwa zrewolucjonizował postawy twórcze artystów profesjo¬ n a l n y c h . Sztuka w s p a r t a a u t o r y t e t e m i opieką państwa ożywiła i zintensyfikowała życie artystyczne. Zaistniały możliwości stosunkowo nieskrępowanego j e j r o z w o j u oraz swobodnego p r z e n i k a n i a awangardowych idei i kierunków z i n n y c h krajów. Powstały nowe uczel­ nie artystyczne, rozbudowywano dawne. Tworzono nowe działy p l a s t y ­ k i (w zakresie w y s t a w i e n n i c t w a , g r a f i k i użytkowej, a zwłaszcza p l a k a ­ t u ) , poszukiwano n o w a t o r s k i c h rozwiązań f o r m a l n y c h i technicznych. Starano sie sprostać ówczesnym potrzebom s z t u k i wnętrza w dziedzinie t k a c t w a , c e r a m i k i , wyrobów z m e t a l u etc. Błyskawicznie dojrzewały t e poglądy na sztukę którymi od l a t k i l k u n a s t u epatowały sie środowiska twórcze E u r o p y ( F r a n c i i Włoch Niemiec B e l e i i H o l a n d i i czv R o s i i > « W y r a z e m zewnętrznym teso buineeo życia artystycznego wielości k i e ' runków i o r i e n t a c j i była ilość stowarzyszeń i ugrupowań t w ó r c z y c h Nastąpiła istna eksplozja sformułowań n o w y c h idei teoretycznych, programów, manifestów i propozycji a r t y s t y c z n y c h , którym towarzyszy¬ ły k o n k r e t n e realizacje. Równocześnie pewna grupa artystów programowo przeciwstawiała się wpływom obcym, stawiając sobie za cel stworzenie s z t u k i polskiej o odrębnym, n a r o d o w y m obliczu, zwłaszcza przez nawiązywanie do p o l skiej p l a s t y k i l u d o w e j . Zaznaczył się o n w twórczości niektórych for¬ mistów. Później reprezentowali go W. Skoczylas, Z. Stryjeńska, J . Szczep k o w s k i oraz artyści kontynuujący tradycje " P o l s k i e j S z t u k i Stosow a n e j " (W. Jastrzębowski, J . Czajkowski, K . Stryjeński). Gorącym rzecznikiem t y c h dążeń był J . Warchałowski. Środowisko twórców profesjonalnych rozdarte więc zostało d y l e m a tern polegającym z jednej s t r o n y na chęci "służenia ideowym i estetycznym potrzebom odradzającego się p a ń s t w a " z d r u giej zaś "wzmożonemu poczuciu wolności i wynikającemu stąd d ą ż e n i u d o a u t o n o m i z m u s z t u k i " *» Te zdawałoby się prze¬ ciwstawne k i e r u n k i myśli twórczej występowały j e d n a k łącznie, w e w z a j e m n y m powiązaniu, uzupełniając się i wzbogacając, a n i e j e d n o k r o t n i e i wykształcając stanowiska pośrednie. M . W a l l i s , Sztuka W a r s z a w a 1956, s. 5. 8 7 »»J. Starzyński, 1973, s. 43. »• Ibidem, s. 43. polska Polska dwudziestolecia. droga do Wybór samodzielności pism w z lat sztuce, 1921-1957, Warszawa �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 79 Podporządkowanie s z t u k i r y g o r o m "służby" narodowej było w P o l ­ sce ideą obowiązującą od dawna. Hołdowało j e j już Oświecenie (i s z t u ­ ka klasycyzmu), a dla R o m a n t y z m u stała się ona wręcz dyrektywą. W y ­ wodził się z niej cały ówczesny p r o g r a m m a l a r s t w a narodowego, łączą­ cy specyficzne pojmowanie narodowego posłannictwa a r t y s t y . P o z y t y ­ w i z m wniósł do niej nowe elementy głosząc rodzaj społecznego u t y l i t a r y z m u s z t u k i (któremu usiłowali przeciwstawić się bracia Gierymscy, S. W i t k i e w i c z , J . Sygietyński, opowiadając się bardziej po stronie a u t o ­ nomicznych dążeń r e a l i z m u i impresjonizmu). A l e równoczesny nawrót idei r o m a n t y c z n y c h w postaci N e o r o m a n t y z m u k i e r u j e się znów n a stworzenie s t y l u narodowego i jedności narodowej s z t u k i . Odwoływa­ nie się do narodowego i n s t y n k t u artystów polskich miało więc swoje h i ­ storyczne i tradycjonalistyczne uzasadnienie A l e nie wystarczyło już ono a r t y s t o m najmłodszego pokolenia, ponieważ t y p a r t y s t y ideologa, społecznika, działacza n i e mógł w pełni zaspokoić i c h aspiracji twór­ czych. M o m e n t odzyskania niepodległości państwowej oznaczał d l a większośści artystów polskich (w k r a j u i za granicą) przede w s z y s t k i m "przeła­ manie niewolniczego »kompleksu« narodowej służebności i otwarcie n i ­ czym już n i e ograniczonych perspektyw u p r a w y s z t u k i »jako takiej«" « . I c h tęsknota do szerokich internacjonalistycznych idei wywołała dąże­ nie do dobrowolnej zamiany służby Polsce na pojętą w nowoczesnym duchu służbę Sztuce. Pionierzy s z t u k i nowoczesnej na gruncie p o l s k i m n i e w y z n a w a l i j e d ­ n o l i t e j o r i e n t a c j i estetycznej. Nowatorskie poszukiwania m . i n . k o n s t r u k t y w i s t y c z n e i abstrakcjonistyczne połączone z postawą radykalną w sen­ sie społecznym podejmują artyści zorganizowani w grupie "ekspresjo­ nistów p o l s k i c h " (1917-1918), którzy w 1922 r. przybierają nazwę " f o r ­ mistów" i poznańskiego " B u n t u " ; " B l o k " (w l a t a c h 1923-1926); " P r a e sens" (w latach 1926-1929); " A r t e s " (1929 r.); "Artyści R e w o l u c y j n i " (1930 r.); " G r u p a K r a k o w s k a " (1933 r.); "Czapka F r y g i j s k a " (1934 r.). Równolegle, j a k b y w odpowiedzi na artystyczne p r o g r a m y " a w a n g a r ­ d y młodych", rodzi się fala programowego t r a d y c j o n a l i z m u reprezento­ wanego m . i n . przez "Wileńskie T o w a r z y s t w o Artystów Plastyków" (powstałe w 1920 r.) oraz skupioną wokół warszawskiej Zachęty grupę " P r o A r t e " (1921 r.); T o w a r z y s t w o " S z t u k a " (założone jeszcze w 1897 r.); grupę K P — " K o m i t e t P a r y s k i " (powstałą w 1924 r.) występującą z p r o ­ g r a m e m twórczej k o n t y n u a c j i postimpresjonizmu. K u t r a d y c j o n a l n y m koncepcjom s z t u k i narodowej skłaniają się również kolejne u g r u p o w a ­ n i a byłych"wychowanków A k a d e m i i Warszawskiej, n p . " B r a c t w o św. Ł u ­ kasza" (1925 r.), "Szkoła Warszawsza" (1929 r.), "Loża W o l n o m u l a r s k a " »• Ibidem, s. 441 »' s. 47. Ibidem, �MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A •80 (1932 r.), " G r u p a C z w a r t a " (1936 r.) i "koloryści" sympatyzujący z " k a p i s t a m i " , m . i n . " Z w o r n i k " (1929 r.), " P r y z m a t " (1933 r.). Kompromisowego j a k b y rozwiązania między zdobyczami s z t u k i no¬ woczesnej a narodową tradycją poszukują w 20-leciu międzywojennym m . i n . " R y t m " ( u t w o r z o n y w 1922 r.); " B r a c t w o Św. Łukasza"; Cech A r ­ tystów Plastyków — "Jednoróg" (założony w 1925 r.); skupiający g r a fików " R y t " . Przesuwają one p u n k t ciężkości d y s k u s j i estetycznej z za- i 1 : 1 92 ! i i! I gadnień ideologicznych i p r o g r a m o w y c h na kwestię w a r s z t a t u i t z w . dob¬ rego rzemiosła. Rolę podobną spełniał w zakresie sztuk d e k o r a c y j n y c h założony w 1926 r. " Ł a d " . Po okresie z a n i k u Polski z m a p y E u r o p y zamanifestowanie odręb­ ności narodowej było niewątpliwą koniecznością kulturalną i p o l i t y c z ną. Młode państwo potrzebowało sztuki, która b y podkreślała jego i n ­ dywidualność, odrębność i niezależność wobec i n n y c h . Zadaniem a r t y ­ stów było więc stworzenie s z t u k i ogólnonarodowej reprezentującej w sposób najbardziej godny dążenia i aspiracje Polaków nie t y l k o na f o r u m k r a j o w y m , ale i zagranicznym. Inicjatywę tę od samego począt­ k u popierało państwo nie t y l k o wspierając sztukę poczynaniami p r o g r a ­ m o w o - o r g a n i z a c y j n y m i , ale i kierując pod j e j adresem k o n k r e t n e za­ mówienia o iakie zabiegały różne ówczesne u e r u o o w a n i a artystyczne Jest rzeczą zrozumiała ze w t a k i e j s y t u a c j i ograniczenie się wyłącznie do i n s p i r a c j i f o l k l o r e m i sztuka l u d o w a nie było iuż w stanie sprostać n o w e m u zamówieniu społecznemu t v m bardziei że w Europie i świe cie miały miejsce zupełnie odmienne t r e n d y w twórczości a r t y s t y c z n e j . Sztuka ludowa k t ó r a o d e b r a ł a wiodąca r o l e w hnrł7pnin ś w i a d o m n ś H n a rodowei i w a l c e o s t y l n a r o d o w y n a przełomie X I X i XXZr m u s i - f e siłą rzeczy pełnić f u n k c j e inne w życiu samodzielnego p a ń s t w ! " f |! h j |I j' i I h j ; S y m p t o m a t y c z n y jest f a k t , iż w y m o g i propagandy państwowej w dziedżinie prezentacji d o r o b k u k u l t u r a l n e g o n a r o d u poza g r a n i c a m i k r a j u zbiegają się z a m b i c j a m i i i n t e n c j a m i samych rodaków. R e p r e z e n t a t y w ne jest w t y m p r z y p a d k u stanowisko J . Orynżyny piszącej o ekspozycji polskiej przygotowanej na wystawę przemysłu artystycznego w M o n z y k M e d i o l a n u (w 1923 r.), a pokazanej uprzednio w Warszawie" D z i s i a j . . . , k i e d y u s t a l o n e są już g r a n i c e R z e c z y p o s p o l i t e j , należy już i w t y m j ; swojskim i : grafią. G d y b y rozgardiaszu n a s z e ubogie k r a c i a s t e k i l i m y wileńskie sztuki dekoracyjnej ustalić g r a n i c e między | , reprezentować miały p o l s k i przemysł I i ją go t y l k o w Warszawie), ! ' l i z o w a n y m , że k u l t u r a p o l s k a n i e posunęła się od c z a s u , k i e d y aniołowie p i l i miód artystyczny (upewniano nasza propaganda sztuką c z y też h a f t y wyrobiłaby a etno- Kola Polek n a s , że r e p r e z e n t u - opinię w świecie c y w i - u P i a s t a Kołodzieja" •«. •* Ibidem, s. 48-49. '* J . O r y n ż y n a , n r 5: 1923, s. 56. Wystawa przemysłu artystycznego w Monzy, „Południe", �81 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J W obliczu mnogości prądów i kierunków a r t y s t y c z n y c h mecenat pań­ s t w a n i e był od razu zdecydowany, co do tego, j a k i m siłom i t e n d e n ­ c j o m powierzyć swe zamówienie. Młodzi i starsi tradycjonaliści głosili m . i n . poprzez deklarację S t o ­ warzyszenia M a l a r z y " P r o A r t e " (powstałego w 1921 r. p r z y warszaw­ skiej Zachęcie), iż: " T w o r z y się stowarzyszenie artystów malarzy, m a ­ jące na celu rozwój m a l a r s t w a polskiego o p a r t y n a zgodnej z d u c h e m n a r o d o w y m s z t u k i polskiej, przekazanym j e j przez największych m i ­ strzów" »*. Stanowisko bardziej eklektyczne zajęło "Wileńskie Towarzystwo Artystów Plastyków" (kolebka późniejszej Szkoły Wileńskiej) pod p r z y ­ wództwem L . Slendzińskiego, głosząc postulat, " a b y na różnych d r o ­ gach osiągnięte zdobycze artystyczne stały się glebą plenną, z której w y k w i t n i e sztuka ojczysta w renesansowej pełni i bogactwie. A g d y to nastąpi, wówczas obwołamy S z t u k i Polskiej »Południe«" •«. Równocześnie obchodzące w 1922 r. 25-letni jubileusz Towarzystwo Artystów Polskich " S z t u k a " podsumowując dotychczasowy dorobek przypominało o swoich h i s t o r y c z n y c h u p r a w n i e n i a c h do "rządu dusz" w odrodzonym państwie. P r o g r a m " S z t u k i " głosił zaniechanie p r a k t y k n a r z u c o n y c h a r t y s t o m p o l s k i m przez najeźdźców: "zerwanie z podpo­ rządkowaniem s z t u k i w y m o g o m c h w i l i i p o b u d k o m szlachetnym, lecz artystycznie u b o c z n y m " * . Postulował natomiast skojarzenie wysiłków artystów polskich w s z y s t k i c h zaborów w e wspólnej pracy n a usługach s z t u k i czystej, " b y twórczość polska ze s w y m i wewnętrznymi narodo­ w y m i cechami weszła jako odrębna całość w swoisty t o n , w harmonię s z t u k i światowej" w. Przypominało, iż "praca ta była owocna. Hasła głoszone przez »Sztukę« przeniknęły twórczość artystyczną okresu p o ­ przedzającego odrodzenie polityczne. Dziś uznają j e wszyscy, nawet c i najmłodsi, wypierający się poprzedników, co t o r o w a l i i m drogę" *». Członkowie " S z t u k i " — m i m o różnicy stanowisk a r t y s t y c z n y c h — s t a n o w i l i w I I Rzeczypospolitej zwartą, solidarną i wpływową grupę, która n i e rezygnowała ze swej reprezentatywnej r o l i , u g r u n t o w a n e j m . i n . w y s t a w a m i zagranicznymi oraz ścisłym związkiem z grupą k i e ­ rowniczą A k a d e m i i K r a k o w s k i e j . I c h oddziaływanie rozciągało się rów­ nież na działającą od 1854 r. instytucję społeczną T o w a r z y s t w o P r z y j a ­ ciół Sztuk Pięknych, zajmującą się organizowaniem w y s t a w a r t y s t y c z ­ n y c h w K r a k o w i e . N o w e i n i c j a t y w y "profesorskiego" Towarzystwa " S z t u k a " zmierzały do instytucjalnego i c h rozszerzenia i u g r u n t o w a n i a . •« Stowarzyszenie Powszechna Wystawa Artystów Krajowa, Malarzy "Pro 8 5 "Południe", n r 1: 1921, s. 2 n a d l . » "Sztuka" 1897-1922, K r a k ó w 1922, s. 10. »7 Ibidem, a. 11. »8 Ibidem, s. 12. 6 — Etnografia Polska X X V I I / 1 Arte", Poznań 1929, s. 58. [w.] Katalog działu sztuki. �MIROSŁAWA 82 i H il 'j [j < ;i ¡1 I [| ji |i i 'j I i j j ! ! ! ] ] | I i j i i ] j i . • DROZD-PIASECKA U k o r o n o w a n i e m t y c h zabiegów było u t w o r z e n i e w 1923 r. Polskiego I n ¬ s t y t u t u Sztuk Pięknych. Placówka ta nie t y l k o starała się przejąć p e w ­ ne f u n k c j e nieobjęte mecenatem państwa, ale usiłowała stworzyć A k a ­ demię zarówno w r o z u m i e n i u uczelni, j a k i najwyższego a u t o r y t e t u a r ­ tystycznego w k r a j u Państwo szukając "złotego środka" między różnymi tendencjami a r ­ t y s t y c z n y m i , a kierujące się w y b o r e m d r o g i najbardziej r e p r e z e n t a t y w ­ nej dla kształtowania s z t u k i narodowej uwzględniającej zarówno p o s t u ­ l a t narodowej odrębności, tradycje własnego obszaru k u l t u r o w e g o , j a k i współczesne dążenia artystyczne (będące c e n t r a l n y m p u n k t e m zainte¬ resowań międzynarodowych), skierowało swoja uwagę na zespół treści reprezentowanych przez " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " i W. Jastrzębowskiego — i n s t y t u c j i reprezentującej tradycje ludowego rzemiosła a r t y s t y c z nego. Zrzeszeni w j e j ramach organizacyjnych twórcy, s k u p i e n i wokół W. Jastrzębowskiego, najszybciej dostosowali się do ówczesnego zamów i e n i a społecznego. Zadecydował o t y m f a k t , iż obok uzdolnień a r t y stycznych u p r a w i a l i o n i różne d y s c y p l i n y s z t u k i (np. architekturę, m a larstwo, grafikę artystyczną i użytkową, rzeźbę, architekturę wnętrz, meblarstwo, t k a c t w o , medalierstwo) oraz p o t r a f i l i stosunkowo łatwo i szybko realizować wspólny p r o g r a m a r t y s t y c z n y * » . " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " powstały w 1913 r., wchłonąwszy uprzednio grupę " A R M i R " ( A r c h i t e k t u r a , Rzeźba, M a l a r s t w o i Rzemiosło), zrzeszającą przedstawicieli t y c h gałęzi s z t u k i (m. i n . a r c h i t e k t a A . Szyszko-Bohusza, rzeźbiarzy H . K u n z e k a i W. Koniecznego, m a l a r z y : K. Młodzianowskiego, J . Blicharskiego, W. Jastrzębowskiego, J . Rembowskiego oraz B. Lenarta) oraz i n n y c h artystów m a l a r z y , rzeźbiarzy, architektów i wysoko k w a l i f i k o w a n y c h rzemieślników. Po zakończeniu I w o j n y światowej p r o g r a m i d e o w o - f o r m a l n y W. Ja¬ strzębowskiego w y z n a w a l i również J . Szczepkowski (twórca rzeźby ka¬ meralnej i architektonicznej), W. Skoczylas (rzeźbiarz i g r a f i k ) , Z. S t r y jeńska (malarka i p r o j e k t a n t k a gobelinów), J . C z a j k o w s k i (architekt). Twórczość t y c h artystów stała się z czasem s y n o n i m e m "pierwszego s t y l u narodowego" w I I Rzeczypospolitej. Jego geneza wywodziła się z wcześniejszych p o l i c h r o m i i J . M a t e j k i , m e b l i i g r a f i k i S. Wyspiańskie¬ go oraz n o r w i d o w s k i e j " c y r k u l a c j i idei piękna", których s t y l t e n był rozwinięciem i kontynuacją. O programie swej pracy artystycznej W . Jastrzębowski pisze: "Pragnęliśmy n i e muzealną, realizować sztukę, j a k się elitarną, lecz przenikającą wówczas życie w mówiło »dla jego codziennej wszystkich«, rzeczywistości. '» S t a r z y ń s k i , op. cit., s. 61-62. 1 0 0 form Ogólna przyczyną zajmowano ) aprobata ukształtowanego późniejszych i uznanie stylu, ataków się szczegółowo. kryły trudności w sobie ciągłego awangardy, niebezpieczeństwo ich przetwarzania, a l e n a początku skostnienia co sprawami stało się tymi nie �83 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J Walka z brzydotą ówczesnej pseudostylową, w y d a w a ł a świadczenia rzystwa S. Witkiewicza, Polska Sztuka a r c h i t e k t u r y i m i e s z k a n i a , z przemysłową tandetą n a m się pilną koniecznością. Mieliśmy już z a . « o b ą to znaczy Stosowana, stylu działalność zakopiańskiego, działalność Wyspiańskiego^ Nie do­ Towa­ odpowiadało n a m to j e d n a k " " i . Dlatego też kierując się w stronę koncepcji stworzenia polskiej s z t u ­ k i dekoracyjnej na bazie całej s z t u k i l u d o w e j (a nie, j a k chciał S. W i t ­ kiewicz, wyłącznie góralszczyzny), wnikają w istotę j e j treści. Pragną dokładnie poznać proces twórczy łącznie z zagadnieniami t e c h n i c z n y m i , na których znajomość kładą duży nacisk; "chcą zrozumieć odrębności regionalne, nie zaś przenosić sztucznie gotowe m o t y w y powstałe w ści­ słym związku, ze zdobionym przedmiotem, na jakieś inne, obce m u f o r ­ m y plastyczne, j a k to propagował ostatecznie W i t k i e w i c z " . Z tego p o w o d u bliższa i m była działalność T o w a r z y s t w a "Polska Sztuka Stosowana" (Kraków 1901 r.), "gdyż szukała ona w y r a z u odręb­ ności narodowej w twórczości całej Polski, włączając w to i a r c h i t e k t u ­ rę dworów i dworków, kościołów m a l o w a n y c h , bóżnic, architekturę m a ­ łych miast i sprzętów" , chociaż sądzili, "że jest w t y m coś z chłopomaństwa i z b y t surowego stosowania motywów l u d o w y c h j a k o dekora­ c j i powierzchniowej. Polska Sztuka Stosowana nie negowała znaczenia rzemiosła i materiału w twórczości plastycznej, lecz... znaczenia tego nie doceniała" Jednak n r o e r a m Towarzystwa przygotował e r u n t twór¬ com pragnącym'czynnie tworzyć samodzielnie nowe wartości w t e j sztuce . " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " podjęły, swą pracę kontynuując, a n a w e t rozwijając myśl przewodnią poprzedników, choć w nieco zmienionej formie. N i e stawiano w n i c h problemów a r c h i t e k t u r y czy rzeźby j a k o oddzielnych dziedzin p l a s t y k i , lecz raczej starano się zagadnienia te roz­ wiązywać w małych f o r m a c h , a w e w s z y s t k i c h w y t w a r z a n y c h p r z e d ­ m i o t a c h stosowano k r a j o w y surowiec. I s t o t n y wpływ na w y r a z i c h twór­ czości wywierała strona techniczna pracy, którą artyści eksponowali. P r z e d m i o t y powstające wówczas nosiły już pewne odrębne cechy n a r o ­ dowe. " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " prowadziły k i l k a działów, n p . pracownię batikarską, l i t e r n i c t w a , i n t r o l i g a t o r s t w a . Dążeniem całej t e j g r u p y b y 102 103 1 0 4 10s 1 0 1 W. Jastrzębowski, tów Krakowskich" 1 0 2 styki i "Ładu", J . H u m u 1, Twórczość polskiej w latach Geneza, program i wyniki działalności "Warszta­ " P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , n r 1: 1951, s. 14. Wojciecha 1918-1939, Jastrzębowskiego, [w:] Z zagadnień pla­ oprać, zbiór, pod r e d . J . Starzyńskiego, W r o c ł a w 1963, s. 67-68. "'Jastrzębowski, iw Ibidem, 1 0 5 Z powiązań czej op. cit., s. 14. s. 14. czasem Polska Sztuka Stosowana wyłączyła ze s w e j z przemysłem, a pod jej s z y l d e m r o z u m i a n o b l i s k i e j t e m u , do czego artystycznym. działalności określenie dążyli młodzi twórcy n a r o d o w e j sztuki szkoły sprawę zdobni­ w'rzemiośle �84 i; \. ;; i, !; ij MIROSŁAWA ło stworzenie nowoczesnej s z t u k i , która według n i c h n i e mogła n a r o dzić się z jakichś cech zewnętrznych o r n a m e n t u czy pewnej ogólnej l i n i i — s y l w e t y , lecz była sprawą głębszą — odnoszącą się do narodzin innego sposobu myślenia. P r z y t y m wszelkie poszukiwania nowoczesno¬ ści za wszelką cenę, j a k to robiła secesja, uważali wyłącznie za c h w i l o wą manierę i metodę, której s t a r a l i się przeciwstawiać. |i "»Warsztaty Krakowskie« H artystów Ij warzystwem wzajemnej i DROZD-PIASECKA — j a k pisze o identycznych zapatrywaniach W. Jastrzębowski — n i e były n a sztukę, n i e byliśmy a d o r a c j i . Były p r o w a d z o n e Lecz zasadnicza tendencja: mienie właściwości Talent i indywidualność istotną fanaberią, ; doskonała znajomość rzemiosła materiału — tworzywa osobista twórczości n i e mówiło się w i e l e , serdecznie związanymi minionych« H projekty M łu i papierowe, i nowinkarstwo form« i tzw. n i e oparte nimi zrozu­ kształtowania formy. podstawą według n a s stawały się O charakterze narodowym Zwalczaliśmy »motywów na tandetę, ludowych«. dostatecznej naszej dotychczasowych naśladownictwo Zwalczaliśmy znajomości t z w . »modernę«. Uważaliśmy, zastąpienie problemów. i t e c h n i k i oraz to w y p ł y w a ł o s a m o , byliśmy przecież z Polską. stosowanie były bez tej p o d s t a w y bez możliwości r o z w o j u . to¬ d y s k u s j e i p r z e c i w s t a w i a n e różne poglądy. Szukaliśmy l o g i c z n y c h i właściwych rozważań narastających 1 grupą bynajmniej jest nie¬ wy­ Polakami »stylów artystyczne techniki i materia- że chęć w y n a l e z i e n i a »nowych błędem i manierą pozbawioną ; wszelkiego z n a c z e n i a " ». ;': J; \\ j! ?i ii ni ]; |: j! j' \[ ! Najpoważniejszym zamówieniem n a r o d u i rządu młodego państwa pod adresem twórców profesjonalnych było zaprezentowanie z j a k n a j lepszej s t r o n y d o r o b k u k u l t u r y n a r o d u na f o r u m międzynarodowym, Okazją taką była Międzynarodowa W y s t a w a S z t u k i Dekoracyjnej w Paryżu w 1925 r . Stanowiła ona dla Polaków pierwszą próbę prezentacji d o r o b k u n a r o d u i własnej t r a d y c j i k u l t u r a l n e j po odzyskaniu samodziel­ nego b y t u państwowego. Ten k o n k r e t n y p a t r i o t y c z n o - a r t y s t y c z n y obowiązek powierzono do realizacji właśnie twórcom s k u p i o n y m wokół W. Jastrzębowskiego. Organizacją całego przedsięwzięcia, na które państwo przeznaczyło znaczne fundusze, zajął się J . Warchałowski (stojący od początku p r z y T o w a r z y s t w i e "Polska Sztuka Stosowana", "Warsztatów K r a k o w s k i c h " i późniejszego "Ładu") oraz grupa entuzjastów artystów wciągniętych przez niego do współpracy (m. i n . Z. i K . Stryjeńscy, J . Czajkowski), a związanych wspólną ideą estetyczną . A r t y s t y c z n a idea s z t u k i sto¬ sowanej, s z t u k i użytkowej znalazła w osobie J . Warchałowskiego n a j gorliwszego propagatora, k o n t y n u a t o r a filozoficzno-estetycznej myśli 10 107 ; ! Jastrzębowski, 108 ] j słuszne tendencje • rzywem ¡j. n i u uwagi kryły warunkującej od op. pewne w użytkowej ext., s. 1"7. Dodać niebezpieczeństwo znacznym stopniu i artystycznej należy, konstrukcję strony że polegające i przedmiotu, te na zdawałoby fascynacji tym samym co w się two- oddale- konsekwencji prowadziło do w y p a c z e n i a p i e r w o t n i e słusznej idei. !.-. is, I 1 0 7 P o r . szerzej M. R o g o y s k a , 1925, [w:J Z zagadnień..., s. 24 n . Paryskie zwycięstwo sztuki polskiej w roku �i I 85 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J C. K. N o r w i d a głoszącego hasła s z t u k i związanej z życiem w P r o m e t h i dionie, gdzie pisał: "sztuka stasowana, tylko wówczas wejdzie w życie, gdy wszystkie rzemiosła zgłębione będą p r z e z autorów, gdy m a s z y n i e zostanie oddane niej należy, a rękodziełu pozostawi się to, co m u właściwe, tajniki to, co do gdy przemysł zro­ z u m i e korzyści z j e d n o c z e n i a ze sztuką..., gdy w r e s z c i e społeczeństwo, bez oglądania się n a modę i w z o r y go p o k o l e n i a " 108 obce, u w i e r z y w siłę twórczą współczesnego m u a r t y s t y c z n e ­ . W ekspozycji wzięły udział prace m . i n . J . Czajkowskiego (projek­ t a n t a p a w i l o n u polskiego), W. Jastrzębowskiego (autora m a l a t u r na ścia­ nach p a w i l o n u ) , H . K u n y (rzeźby) oraz malowidła Z. Stryjeńskiej czer­ piącej natchnienie ze scen l u d o w y c h . Zestaw eksponatów obejmował stylizowaną szopkę ludową, p r z e d m i o t y użytkowe, r y s u n k i a r c h i t e k t o ­ niczne, i l u s t r a c j e książek oraz p r z e d m i o t y s z t u k i l u d o w e j , k i l i m y , b a t i k i , ceramikę, zabawki, h a f t y , k o r o n k i etc; następnie kapliczkę J . Szczep­ kowskiego, salę jadalną p r o j e k t u W. Jastrzębowskiego, gabinet p r o j e k ­ t o w a n y przez M . Kotarbińskiego, kiosk z a p r o j e k t o w a n y przez K . S t r y jeńskiego — j e d y n y k o m e r c j a l n y element s z t u k i — gdzie w y p o c z y w a ­ no i oglądano występy zespołu góralskiego B a r t k a Ob roc ht y. Ponadto oddzielnie pokazano dorobek k r a j o w y c h uczelni przemysłowo-artystyczn y c h w zaznaczeniem i c h odrębności. Ogółem polska ekspozycja uzyska­ ła 172 nagrody( w t y m 36 G r a n d P r i x ) , plasując się bezapelacyjnie na • p i e r w s z y m miejscu nagrodzonych wystawców. Wśród artystów p o l s k i c h największą ilość nagród (które przyznawano według eksponatów i dzia­ łów) o t r z y m a l i : J . Czajkowski (w dziale a r c h i t e k t u r y , za w y r o b y z że­ laza, m e t a l u , meble, zespół wnętrza, t k a n i n y ) , Z. Stryjeńska (za dekora­ cję architektoniczną, t k a n i n y , ilustracje książek, afisze), W. Jstrząbows k i (za meble i zespół wnętrza, architekturę, m a l a r s t w o ścienne — sgra¬ f f i t o , szkło, zabawki); J . Szczepkowski (za meble w r a z z kapliczką, rzeź­ bę w drewnie), K . Stryjeński (za architekturę, prace w d r e w n i e i skó­ rze, t k a n i n y ) . Pod względem ilości p r z y z n a n y c h nagród artyści c i w y ­ wodzący się z T o w a r z y s t w a "Polska Sztuka Stosowana", jego p r o g r a ­ mów i sformułowań jeszcze wcześniejszych, b y l i niejako i n d y w i d u a l ­ n y m i zwycięzcami całej W y s t a w y P a r y s k i e j . Prace i c h uderzały swoją odrębnością. Oprócz p i e r w i a s t k a narodowego dominowała w n i c h i n d y ­ widualność i pasja twórcza artystów, którzy odrzucając wszelkie n a l e ­ ciałości u d o w o d n i l i , że stać i c h n a samodzielne myślenie wynikające z t r a d y c j i , a j e d n a k nowe. T r i u m f polskiej s z t u k i dekoracyjnej na W y s t a w i e P a r y s k i e j był więc sukcesem l i n i i i p r o g r a m u artystycznego nie istniejącego już od I p i e r w ­ szej w o j n y światowej T o w a r z y s t w a "Polska Sztuka Stosowana", prze- 1 0 8 C y t . za J . W a r c h a ł o w s k i , k ó w 1828, s. 18. Polska sztuka dekoracyjna, Warszawa-Kra- �MIROSŁAWA 86 DROZD-PIASECKA jętych przez " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " (a później i " Ł a d " ) . F a k t ten naszym zdaniem pobudza do r e f l e k s j i . Sprawą ważną jest odpowiedź na pytanie, czy podobny efekt mógłby być uzyskany, g d y b y ekspozycję p r z y g o t o w a l i twórcy o innej o r i e n t a c j i artystycznej reprezentujący bar­ dziej " a w a n g a r d o w e " spojrzenie na sztukę? K r y j e się za n i m również sugestia, czy wówczas oblicze tzw. s z t u k i narodowej przyjęłoby o d m i e n ­ n y w y r a z . Odpowiedź nie jest jednak prosta. Być może, t a k . N i e n a l e ­ ży jednak zapominać o t y m , że polska "awangarda a r t y s t y c z n a " dopie­ ro się rodziła i reprezentowała mnóstwo kierunków, n i e zawsze jeszcze w pełni w y k r y s t a l i z o w a n y c h i sprecyzowanych. Co więcej, odbiorca k r a ­ j o w y był nadal przywiązany do szeregu idei neoromantycznych, określa­ jących w sposób zasadniczy stosunek do s z t u k i l u d o w e j i j e j r o l i w ży­ ciu n a r o d u . Często to, co narodowe, kojarzyło m u się z t y m , co l u d o ­ w e l u b oparte na m o t y w a c h l u d o w y c h , i nie był jeszcze p r z y g o t o w a n y do pozytywnego p r z y j m o w a n i a s z t u k i nowoczesnej. Przykładem może być reakcja na wystawę "formistów" otwartą w 1922 r. w salonie C. G a r lińskiego w Warszawie. Spotkała się ona nie t y l k o z b o j k o t e m p u b l i c z ­ ności, ale śmiechem i d r w i n a m i k r y t y k i . Co więcej, biorący w n i e j udział malarze przez k i l k a l a t nie b y l i dopuszczani do eksponowania swoich prac w warszawskiej Zachęcie ™ . Równocześnie nawoływania do tego, iż " w o l n a Polska m u s i mieć swój odpowiednik, pewną reprezentację artystyczną, narodową d l a ce­ lów p r o p a g a n d y " « « , opierały się na przeświadczeniu, że należy w p r o ­ wadzać w życie hasła przygotowane już o d l a t , c z y l i szeroko p o p u l a ­ ryzujące sztukę i przemysł l u d o w y . I c h w y s t a w y na r y n k a c h zagranicz­ n y c h cieszyły się niebywałym powodzeniem i , j a k przypuszczano, " z n u ­ żona rozgardiaszem kubizmów i futuryzmów oraz kalejdoskopicznym ścieraniem się indywidualizmów Europa, po d a w n e m u tęskni do s t y ­ l u " " i . Z tego względu " w niemocy twórczej zanurza się w ożywczych zdrojach p r y m i t y w u szukając l e k u i c u d u " Sztuka l u d o w a jest więc dla niej zbawieniem. Jej cechami głównymi są b o w i e m ciągłość t r a d y ­ c j i i twórczość zbiorowa. Właśnie one przyciągają indywidualistów za granicą. W k r a j u natomiast najlepszą wyrazicielką t e j i d e i jest sztuka stosowana, która właśnie z t e j p r z y c z y n y zasługuje na szczególną opie­ kę, propagandę w Polsce i poza j e j granicami, a także masowe wdroże­ nie do przemysłu i h a n d l u . J . Warchałowski organizator i komisarz polskiej ekspozycji na W y ­ stawie P a r y s k i e j odwoływał się do największych osiągnięć s z t u k i p o l 9 i»» P o r . H . sztuki Czesława Garlińska-Zembrzuska, Działalność Garlińskiego, [w:] Z zagadnień..., s . 313-314. » • J . J a n k o w s k a , Pawia n i Ibidem, s. 13. i " Ibidem, s. 13. krasa, wystawowa "Południe", n r 2: 1922, s. 13. salonu �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I 87 LUDOWEJ s k i e j , które przed odzyskaniem niepodległości zaznaczyły się właśnie w tzw. sztuce stosowanej, czerpiącej wiele ze s z t u k i l u d o w e j . Idee neoromantyczne były więc w p e w n y m s t o p n i u wspólną platformą porozu­ mienia " p o k o l e n i a " , j a k i e reprezentował oraz twórców zaangażowanych przez niego do realizacji ekspozycji w y s t a w o w e j i nie kolidowały z ocze­ k i w a n i a m i większości społeczeństwa polskiego wychowanego na t r a ­ d y c j i neoromantycznej. Nie bez znaczenia pozostaje chyba również f a k t , że w y s t a w a miała miejsce w 1925 r., czyli przed p r z e w r o t e m m a j o w y m , k i e d y siły l e w i c y były jeszcze znaczne. Kręgi lewicowe reprezentowały w dziedzinie s z t u k i poglądy zbliżone do określenia, że co ludowe, to równocześnie narodowe. W y d a j e się więc wysoce prawdopodobne, że w i n n y c h okolicznościach i p r z y oddaleniu W y s t a w y Paryskiej w cza­ sie, obowiązujący w sztuce polskiej " s t y l n a r o d o w y " mógłby przybrać nieco odmienne oblicze i przesunąć akcenty z ludowości bardziej w k i e ­ r u n k u nowoczesności. Za t a k i m r o z u m i e n i e m przemawia argument o d ­ chodzenia artystów profesjonalnych od s z t u k i l u d o w e j po zakończeniu Wystawy. M i m o ogromnego powodzenia ekspozycji polskiej na W y s t a w i e Pa­ r y s k i e j głosy k r y t y c z n e podkreślały b r a k n a n i e j p l a s t y k i scenicznej (m. i n . prac S. Wyspiańskiego, Frycza, braci Pronaszków, D r a b i k a , R u s z c z y c a ) , a endecka "Myśl Narodowa", stojąc na gruncie obrońców sztu­ k i narodowej (skupionych głównie w Zachęcie) zarzucała pominięcie n a ­ szej s k r o m n e j , ale rodzimej s z t u k i "z d w o r e m o g a n k u w s p a r t y m na k o ­ l u m n a c h , z świetlicą o w i e l k i m k o m i n i e , z naszą chatą okrążoną p o d ­ cieniami, o s t r o p i a s t y m d a c h u " " . Dodając, że mogliśmy również p o ­ kazać polichromię " z motywów r o d z i m y c h , t a k piękną i artystyczną, j a k ją kiedyś proponował Mehoffer do k a t e d r y płockiej" Międzynarodowy t r i u m f artystyczny, chociaż nie pociągał za sobą korzyści h a n d l o w y c h a n i propagandowych w k r a j u (np. w z o r e m i n n y c h krajów nie przystąpiono do masowej p r o d u k c j i i powielania u n i k a l n y c h eksponatów), wynikał — j a k się wydaje — z atrakcyjności naszej s z t u ­ k i , która potrafiła dostosować o r y g i n a l n y s t y l n a r o d o w y do wpływów najbardziej nowoczesnych a r t y s t y c z n y c h tendencji europejskich z k u b i z m e m włącznie, n i e tracąc p r z y t y m n i c z narodowej s p e c y f i k i . N a f a k t t e n zwracała uwagę szczególnie prasa francuska. 113 1 Polska p l a s t y k a dekoracyjna w t y m okresie pozostawała pod ży­ w o t n y m wpływem s z t u k i l u d o w e j , j e j samorodnej s t y l i z a c j i oraz dążeń »1« P o r . A . P o t o c k i , Wystawa sztuki dekoracyjnej w Paryżu, " S z t u k i Piękne", 15 1 X 1 9 2 5 , s. 566; A . H u s a r s k i , Triumf Polski na wystawie w Paryżu, " W i a d o ­ mości L i t e r a c k i e " , n r 115: 1925; [T. B.], Wystawa sztuk dekoracyjnych w Paryżu, " T y g o d n i k I l u s t r o w a n y " , n r 23: 1925. A . M o c z y 1 s k i, 1925, n r 1, s. 1'1. »5 ibidem, s. 11. 1 1 4 Melancholikom dla rozrywki, "Myśl Narodowa", maj �88 «I ¡1 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA do stworzenia s t y l u narodowego n a bazie bogatych zasobów f o r m a l n y c h s z t u k i l u d o w e j , czyli problemów a k t u a l n y c h od czasów S. W i t k i e w i c z a , i K . Matlakowskiego, i nie podejmowała ona jeszcze k u b i z m u j a k o o d ­ rębnego k i e r u n k u praktycznej działalności. A l e istniejąca od 1917 r. w K r a k o w i e grupa "formistów" realizowała często swoje koncepcje plastyczne bliskie ekspresjonizmowi na bazie k u b i s t y c z n e j s t y l i z a c j i . Dlatego też w y d a j e się prawdopodobne, iż f o r m i z m wpłynął na n o w o ­ czesny retusz użytkowej s z t u k i polskiej eksponowanej n a W y s t a w i e . Wpłynął lecz nie zdołał zatrzeć oddziaływania źródeł ówczesnej twór­ czości rodzimej wywodzącej się z i n s p i r a c j i sztuką ludową i secesyjnej stylizacji. Chociaż w odczuciu a u t o r k i sprawą otwartą jest kwestia, czy formiści polscy u z y s k a l i ekspresję kubistyczną dzięki i n s p i r a c j i rozwią­ zaniami f o r m a l n y m i stosowanymi przez sztukę ludową, czy też zasady kubistyczne t r a n s p o n o w a l i na sztukę ludową. Niestety m i m o sukcesu międzynarodowego polska s z t u k a d e k o r a c y j ­ na nie weszła na r y n e k f r a n c u s k i czy europejski, a n a w e t nie została zaprezentowana w k r a j u . Była przygotowana — w b r e w założeniom s z t u ­ k i dekoracyjnej i użytkowej — j e d y n i e do jednorazowego pokazu. Świetnie dobrane eksponaty n i e miały zabezpieczonych możliwości r e ­ p r o d u k c j i rękodzielniczej czy przemysłowej, co przekreśliło nadzieje n a nasycenie r y n k u obcego p r z e d m i o t a m i polskiej s z t u k i użytkowej oraz wywołało rozgoryczenie i frustrację zarówno organizatorów przedsię­ wzięcia, j a k i artystów biorących w n i m udział. Równocześnie rozwijała się k r y t y k a w y s t a w y zarówno francuska, j a k i p o l s k a " . Podkreślała ona j e j nienowoczesność polegającą m . i n . na bezradności w p o d e j m o w a n i u i zastosowaniu do celów s z t u k i ostatnich zdobyczy t e c h n i k i . Równocześnie n i e b r a k u j e głosów broniących j e j z p u n k t u widzenia kubistycznego n o w a t o r s t w a . K r y t y k a k r a j o w a i zagranicza ustosunkowuje się również do poszczególnych eksponatów p o l ­ skich. Jej opinie są jednak bardzo odmienne i sprzeczne. W poglądach Francuzów przeważają oceny p o z y t y w n e a r c h i t e k t u r y . W. Jastrzębowskie­ go, z k o l e i w k r a j o w y c h negatywne. Natomiast w odniesieniu do m a l a r ­ stwa Z. Stryjeńskiej głosy k r y t y c z n e są a k u r a t odwrotne. W opiniach p u ­ b l i c y s t y k i polskiej o dziełach poszczególnych artystów odbijają się różne orientacje i prądy artystyczne oraz ścierają się poglądy na temat awangardy i t r a d y c j o n a l i z m u w sztuce. Sprowadzają się one do uznania tego, co w sztuce polskiej jest nowatorskie, przeciwsta­ wiając i m apoteozę tego, co polskie, często ludomańskie i liryczne. K o n ­ frontacja f r a n c u s k i c h i polskich w y p o w i e d z i n a t e m a t ekspozycji p o l ­ skiej na w y s t a w i e oraz dzieł poszczególnych artystów biorących w n i e j udział wskazuje, iż Francuzom łatwiej było opiniować samą a r c h i t e k t u ­ rę p a w i l o n u i rzeźbę H . K u n y niż poszczególne dzieła, gdzie niezbędna 6 Ogólnie p u b l i c y s t y k a e u r o p e j s k a uznała imprezę za z d e c y d o w a n i e nieudaną. �89 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J była znajomość polskiej t r a d y c j i artystycznej. Stopień znajomości u c z u ­ ciowego natężenia w y p o w i e d z i decydował o różnicy i rozbieżności t y c h poglądów. M i m o u w a g polemicznych sukces p a r y s k i naszej ekspozycji zadecy­ dował o t y m , że prezentowaną t a m sztukę ośrodki zagraniczne zaczęły traktować j a k o a d e k w a t n y obraz s z t u k i polskiej. P a w i l o n s z t u k i p o l ­ skiej uznano za o f i c j a l n y polski s t y l państwowy również w k r a j u , p o d ­ porządkowując m u całokształt działań a r t y s t y c z n y c h o charakterze r e ­ p r e z e n t a c y j n y m . Koncepcja " s t y l u narodowego" w w y d a n i u artystów biorących udział w W y s t a w i e stała się od t e j c h w i l i dominującą na n a j ­ bliższe lata. Znalazła ona w y r a z w urządzaniu naszych placówek d y p l o ­ m a t y c z n y c h , nowo wznoszonych gmachów państwowych i p u b l i c z n y c h , w plakacie, książce, monecie, c z y l i w całokształcie przejawów s z t u k i , której patronowało państwo. W y s t a w a P a r y s k a wniosła n o w e spojrzenie n a sztukę ludową (czy samorodną). Ogólne wrażenia odbiorców pozwalały wnioskować o p r z e ­ sycie " r o d z i m y c h " tematów i " s w o j s k i c h " motywów nużących zwiedza­ jących, którzy oczekiwali bardziej nowoczesnych rozwiązań w zakresie dekoracji wnętrz i s z t u k i stosowanej. W konsekwencji ogromna więk­ szość projektantów — platyków zaczęła oddalać się coraz bardziej o d doświadczeń s z t u k i l u d o w e j . E f e k t e m tego było zjawisko, że zarówno polskie rzemiosło, j a k i przemysł a r t y s t y c z n y skłaniały się coraz bardziej k u u t y l i t a r y z m o w i i k o n s t r u k t y w i z m o w i hołdującemu w a r s z t a t o w i , p o d ­ porządkowanemu bez reszty materiałowi i narzędziom " . K r y t y c z n y stosunek do s z t u k i l u d o w e j wpłynął od samego początku również na p r o f i l n o w e j placówki artystycznej, a m i a n o w i c i e założonej (przez grupę profesorów m . i n . J . Czajkowskiego i W. Jastrzębowskiego oraz i c h uczniów Szkoły Sztuk Pięknych w Warszawie) w 1926 r. w Warszawie Spółdzielni Artystów Plastyków " Ł a d " . Powstanie j e j było swojego rodzaju reakcją na krytykę oraz nowe potrzeby w dzie­ dzinie s z t u k i użytkowej. Celem spółdzielni było propagowanie estetyki wnętrza mieszkalnego przez p r o j e k t o w a n i e i wyrób przedmiotów przemysłu artystycznego ( m e t a l o p l a s t y k i , c e r a m i k i , meblarstwa, tkactwa) oraz całkowitych urzą­ dzeń wnętrz. W swej działalności opierała się na osiągnięciach p r a c o w n i doświadczalnych warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych, zamierzając j e kontynuować. " Ł a d " n i e wysuwał haseł n o w y c h , lecz pragnął wcielać w życie te, które r e a l i z o w a l i jego członkowie od w i e l u l a t . Jego naczelną zasadą stała się dewiza: doskonałość f o r m y , surowca i w y k o n a n i a . P r o ­ d u k c j a spółdzielni miała charakter u n i k a t o w y i nie mogła wpłynąć na ogólny poziom p r o d u k c j i k r a j o w e j , t y m bardziej że r y n e k nasz opano­ w a n y był przez modę sięgania do wzorów zagranicznych w p r o d u k c j i 7 A . W o j c i e c h o w s k i , Elementy sztuki ludowej tystycznym XIX i XX wieku, W r o c ł a w 1953, s. 87-08. 1 1 7 w polskim przemyśle ar­ �90 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA masowej oraz dominowała w n i m niechęć do wprzęgania artystów w c y k l p r o d u k c j i fabrycznej. " Ł a d " dzięki oparciu się na i n d y w i d u a l n e j pracv a r t y s t y i wysoko k w a l i f i k o w a n e g o rzemieślnika zaczął jednak skutecznie konkurować z d r o g i m i m e b l a m i pseudostylowymi, fabryczną ceramiką i k i l i m i a r s t w e m . Co więcej, odegrał znaczną rolę w kształto­ w a n i u gustów estetycznych mieszczaństwa. Utwierdzał on w przeko­ n a n i u inteligencję miejską, iż jego w y r o b y mogą z powodzeniem zdo­ bić wnętrza zamożnych domów, wyrażając w y s o k i smak a r t y s t y c z n y i zasobność gospodarzy, nie ustępując przy t y m w z o r o m obcym, a p r z y okazji wyrażać i c h patriotyczne uczucia. Inteligencja, d l a której sztuka narodowa w w y d a n i u artystów zrzeszonych w "Ładzie", stała się syno­ n i m e m s z t u k i polskiej, kreowała swoistą modę właśnie n a jego w y r o b y . " Ł a d " , podobnie j a k " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " , posiadał różne p r a ­ cownie, n p . tkacką, batikarską, meblarską, k o w a l s t w a artystycznego, ce­ r a m i k i i farbiarską, gdzie w y k o r z y s t y w a n o głównie surowiec k r a j o w y . Do szczególnie znacznego r o z k w i t u doszło t u t k a c t w o dekoracyjne i meblarstwo, które (gdyby n i e w y b u c h I I w o j n y światowej) miały szansę stać się p o l s k i m i przemysłami a r t y s t y c z n y m i . S t y l " Ł a d u " opie­ rał się n a dążeniu do integralnego p o j m o w a n i a s z t u k i j a k o całości p r z y równoczesnej dążności do osiągnięcia najwyższego poziomu a r t y s t y c z n e ­ go warsztatu. Respektował wielość i różnorodność wymogów właści­ w y c h poszczególnym d y s c y p l i n o m plastycznym. K a n o n e m ówczesnej m o ­ ralności twórczej była "świadoma i wielostronna u p r a w a a r t y s t y c z n e ­ go rzemiosła, w a l k a o fachowość, kompetencję i a u t o r y t e t należny p r a ­ c o w n i k o m s z t u k i " . N a j e j bazie środowisko artystyczne dążyło do rozszerzenia horyzontów umysłowych, rozległej w i e d z y i p o d b u d o w y teoretycznej wykraczającej poza r a m y bezpośrednio u p r a w i a n e j dyscy­ p l i n y . E f e k t e m t y c h dążeń była w i e l o s t r o n n a działalność plastyczna, p i ­ sarska, a n i e k i e d y i filozoficzna formistów (T. Czyżewskiego, L . C h w i s t ­ ka, S. Witkacego, A . Zamoyskiego i braci Pronaszków) czy filozoficzno-społeczne podłoże koncepcji t e a t r a l n y c h J . O s t e r w y i L . Schillera oraz działalność muzyczna K . Szymanowskiego. Podobna myśl przyświeca­ ła również i n i c j a t o r o m utworzonego w 1930 r. I n s t y t u t u Propagandy S z t u k i (W. Jastrzębowski, W. Skoczylas, K. Stryjeński). Członkowie " Ł a d u " sięgali do t r a d y c j i s z t u k i l u d o w e j i d a w n y c h m e ­ t o d artystycznych, wykorzystując n i e o r n a m e n t y czy kształty przedmio­ tów, lecz doświadczenie techniczne ( m . i n . zasady l o g i k i , szczerość i zro­ zumienie rzemiosła artystycznego) oraz surowce k r a j o w e . Stosunek do s z t u k i l u d o w e j artystów zrzeszonych w "Ładzie" sprowadzał się do zro­ z u m i e n i a zasad l o g i k i , bezpośredniości, wartości t w o r z y w a i narzędzia używanego przez twórcę ludowego. N i e w y k o r z y s t y w a l i o n i zupełnie t z w . motywów l u d o w y c h , a całe podobieństwo t y c h dwóch s p o k r e w n i o 1 1 8 i 1; i; li 1 1 8 Starzyński, op. cit., s. 63. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 91 n y c h rodzajów s z t u k i polegało na i c h wspólnej prostocie. Zaintereso­ wanie twórczością ludową p r z e j a w i a l i natomiast w p o s z u k i w a n i u s t a ­ r y c h , zapomnianych już rodzajów twórczości. N i e j e d n o k r o t n i e p r o w a ­ dziło to do r e a k t y w o w a n i a i c h t r a d y c j i (co n p . miało miejsce w p r z y ­ p a d k u odrodzenia s t a r y c h obrzędowych dywanów sokolskich o d k r y t y c h przez E. Plutyńską). Pozostając więc pod działaniem i n s p i r a c j i sztuką l u ­ dową t w o r z y l i sztukę dekoracyjną w ściśle określonych (przez W. J a ­ strzębowskiego i i n n y c h ) ramach, starając się uniknąć błędów S. W i t k i e ­ w i c z a propagującego i gloryfikującego wyłącznie sztukę góralską. Z cza­ sem jednak " Ł a d " zaczął hołdować ogólnym tendencjom upraszczania f o r m y , co niestety działo się nieraz kosztem i c h celowości. Poważny cios zadali m u w latach 3 0 - t y c h a r c h i t e k c i traktujący wnętrze jako część składową a r c h i t e k t u r y budynków, a t y m s a m y m uważający siebie za j e d y n i e p r e d e s t y n o w a n y c h do k o m p o n o w a n i a całości. Dążenia i c h zde­ cydowanie bardziej nowoczesne od propozycji "ładowskich" przynoszą ostatecznie zwycięstwo a r c h i t e k t o m , t y m s a m y m zamykając początkowy etap (obejmujący okres blisko ćwierć w i e k u ) t w o r z e n i a się n o w y c h p o ­ jęć w polskiej sztuce dekoracyjnej. W 1939 r. w w y w i a d z i e do "Expressu Porannego", p t . Nasza sztuka dekoracyjna jest naprawdę polska W. J a ­ strzębowski powie: " W sztuce l u d o w e j k r y j e się nasza wspaniała o d ­ rębność, jeśli znając ją i szanując zdobędziemy się na własny i szczery wysiłek twórczy a r t y s t y , otrzymać możemy dopiero w t e d y dzieło nowe, odrębne, a być może, że i p r a w d z i w i e p o l s k i e " " . 9 S t y l n a r o d o w y w sztuce, za którym opowiadał się mecenat i p o l i ­ t y k a k u l t u r a l n a państwa, nawiązywał stale do t r a d y c j i oraz d o r o b k u ekspresjonistów i formistów. F o r m i z m w swoich ambicjach stworzenia s t y l u narodowego w sztuce chętnie odwoływał się do s z t u k i l u d o w e j , ale najbardziej znaczący chyba jest udział p i e r w i a s t k a f o l k l o r y s t y c z n e ­ go w twórczości T. Czyżewskiego (zarówno m a l a r s k i e j , j a k i poetyckiej). W jego najbardziej "kubizujących" kompozycjach pobrzmiewają zapew­ ne echa góralskich świątków i malowideł na szkle, z i c h twardą, " k a n ­ ciastą" deformacją. I być może właśnie t u należy szukać klucza do i c h ekspresji. N p . jego Pastorałki przesycone są nutą l u d o w e j poezji, a w obrazach: "Zbójnik tatrzański" (1919 r.), " M a d o n n a " (1921 r.) peł­ nię w y r a z u osiąga dzięki zastosowaniu wątków l u d o w y c h . W y d a j e się, że T. Czyżewskiego — malarza i poetę — pociąga w folklorze (zwłaszcza góralskim) szorstkość środków i oszczędność w y r a z u , niezależność od ogólnie przyjętych wzorów piękna, najogólniej to wszystko, co można nazwać antyestetyzmem. Ważnym elementem w jego twórczości była więc "ludowość", "dziecinność", którą sami formiści n a z y w a l i " p r y m i ­ t y w i z m e m " . Pod t y m określeniem u k r y w a się właściwa istota jego stylu °. 12 » » " E k s p r e s s P o r a n n y " , z d n . 9 V I I 1939 r. 12 « J.Pollakówna, Tytus Czyżewski — formista, [w:] Z zagadnień..., s . 264. �92 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Na bazie t r a d y c j i ludowej W. Skoczylas stworzył nowoczesny p o l s k i d r z e w o r y t . Poszukując t r a d y c j i narodowej zwrócił uwagę n a sztukę i d r z e w o r y t l u d o w y głównie dlatego, że tradycje drzeworytnicze w P o l ­ sce, sięgające czasów średniowiecza, przetrwały w sztuce l u d o w e j do I poł. X I X w . Zapożyczając z niej — przede w s z y s t k i m z twórczości gó­ ralskiej — odwieczne prawidła kształtowania plastycznego, tematykę, narracyjność, płaszczyznową kompozycję, rozwiązania dekoracyjne i p o ­ czucie r y t m u , stworzył odrębny s t y l d r z e w o r y t u o n o w y c h rozwiąza­ niach f o r m a l n y c h . Przejął t y m s a m y m rolę odnowiciela t r a d y c j i s z t u k i ludowej i twórcy nowoczesnego d r z e w o r y t u polskiego. Głosząc zasady czystości i solidności w a r s z t a t u , poszanowanie specyficznych cech t w o ­ r z y w a i narzędzia oraz skierowując zainteresowanie uczniów do s z u k a ­ n i a i n s p i r a c j i u źródeł s z t u k i l u d o w e j wywarł o g r o m n y wpływ n a ów­ czesną grafikę polską, stworzył szkołę nowego d r z e w o r y t u i uczynił z Warszawy główny ośrodek t e j s z t u k i « 1 . U W. Skoczylasa "zarówno deformacja kształtu, j a k stylizacja b a r w n a opierają się na p r y m i t y w n y m podhalańskim m a l a r s t w i e n a szkle. Dzięki t e m u połączone z egzotycznym u r o k i e m tematów posiadają one zabar­ wienie odrębne p l e m i e n i o w o - n a r o d o w e " * . W jego a k w a r e l a c h z l a t 20-tych n p . "Tece zbójnickiej" (1920 r.) i w "Tece podhalańskiej" (1921 r.) oraz w w i e l u r y c i n a c h oddzielnych stworzył o d p o w i e d n i k m a l a r s k i do epopei K. Tetmajera Na skalnym Podhalu. Pozostają one pod wpływem ogólnej neoromantycznej fascynacji Podhalem. Jednak p i e r w i a s t k a m i najcenniejszymi, które Skoczylas zawdzięcza sztuce l u d o w e j , n i e są ani tematy, a n i m o t y w y s t r o j u i sprzętu, a n i n a w e t deformacje kształtu, lecz zasady k o m p o z y c j i f i g u r a l n e j . Odkrył o n tajemnicę m o n u m e n t a l ­ ności s z t u k i l u d o w e j i zastosował ją w s w y c h r y c i n a c h . L u d o w e m a ­ l a r s t w o na szkle w y w o d z i się z dawnego m a l a r s t w a kościelnego. Jego r e ­ guły zaś opierały się na zasadach k o m p o z y c y j n y c h wielkiego m a l a r s t w a dawnego, które w twórczości l u d o w e j przechowały się n a j w i e r n i e j . Z a ­ sady te to m . i n . zwarta, surowa płaszczyznowość, s y m e t r i a i r y t m n a ­ dające właśnie cechy monumentalności. F a k t , że Skoczylas przejął j e nie z dawnego m a l a r s t w a , lecz ze s z t u k i podhalańskiej — przepuszczone już przez f i l t r ludowości — nadają jego twórczości zabarwienie odrębne, specyficznie polskie. Dzięki oparciu się na polskiej sztuce ludowej S k o ­ czylas potrafił nadać swej grafice charakter odrębny, odcinający ją ostro od całej pozostałej g r a f i k i europejskiej, a w jego pracach, bodaj n a j ­ silniej dla współczesnej p l a s t y k i , przejawia się odrębność narodowa, i to zarówno w treści, j a k i w f o r m i e . 22 123 j : i i " P o r . szerzej S . B o ł d o k , [w:] Z zagadnień..., s. 209 n. Stowarzyszenie " R e c . Sztuki plastyczne. Wystawy z 25 X 1923 r. W a 11 i s, op. cit., s. 90 n. ! 1 8 8 i• i polskich od marca artystów grafików 1923 r., "Przegląd "Ryt", Warszawski", �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 93 W ślady W. Skoczylasa poszło w i e l u młodszych twórców, dzięki któ­ r y m g r a f i k a polska zajmowała przodujące miejsce w Europie. Wśród n i c h n a szczególną uwagę zasługuje T. K u l i s i e w i c z , specjalizujący się n i e t y l k o w drzeworycie, ale a k w a r e l i i r y s u n k u , który w 1930 r . w y s t a ­ w i ł w Warszawie swoje prace w całości poświęcone życiu i l u d z i o m w s i góralskiej Szlembark . Również w i e l k i e znaczenie dla wykształ­ cenia s t y l u narodowego w sztuce miała działalność artystyczna E. B a r tłomiejczyka, który bardzo wcześnie stosował w grafice użytkowej ele­ m e n t y ludowe przejawiające się w tendencjach do u j m o w a n i a w f o r m a c h uproszczonych, aperspektywicznych, prymitywizujących oraz Z. S t r y jeńskiej. T a ostatnia czerpała t w o r z y w o do s w y c h a r t y s t y c z n y c h f a n ­ t a z j i przeważnie z polskiego s t r o j u ludowego i staroszlacheckiego. N i k t przed nią n i e eksploatował na taką skalę skarbów zdobnictwa zawar­ t y c h w s t r o j u i sprzęcie l u d o w y m (szczególnie k r a k o w s k i m i podhalań­ s k i m ) . J a k pisze M . W a l l i s " t e same kapoty, chusty, spódnice, gorsety, donice, dzbany, które u i n n y c h m a l a r z y są t y l k o ciekawostką etnogra­ ficzną, m a r t w y m okazem m u z e a l n y m , w j e j u t w o r a c h nabierają jakiejś nie znanej dotąd świetności, barwności ż y c i a " . A r t y s t k a n i g d y n i e kopiowała w i e r n i e s t r o j u czy sprzętu ludowego, lecz jedynie brała z n i e ­ go pewne m o t y w y , które po s w o j e m u przerabiała i przetważała, w y ­ dobywając n a j a w i potęgując zawarte w n i c h w a l o r y artystyczne. P o ­ magała j e j w t y m niezwykła pomysłowość oraz nawiązanie do l u d o w y c h legend i opowieści. 124 12S NAUKOWE ZAINTERESOWANIA SZTUKĄ LUDOWĄ W IIRZECZYPOSPOLITEJ Sztuka l u d o w a w r o z u m i e n i u działalności plastycznej — w przeci­ wieństwie do okresu poprzedniego — stała się obiektem teoretycznych rozważań n a u k o w y c h . W pierwszych latach niepodległości na j e j t e ­ m a t formułowali opinie głównie działacze n a p o l u u a k t y w n i a n i a s z t u ­ k i l u d o w e j , a w okresie późniejszym także i przedstawieciele profesjo­ n a l n y c h środowisk akademickich. Często jednak zdarzało się, że n a u ­ k o w c y b y l i równocześnie rzecznikami o p i e k i artystycznej twórczości ludności w s i i . Prawie każdy działacz n a p o l u r e a k t y w o w a n i a s z t u k i l u d o w e j r e ­ prezentuje w t y m zakresie o d m i e n n y pogląd. M i m o to główne założe2 6 [syn], Ludzie szlembarscy, 1 2 4 Por. T . C i e ś l e w s k i 1 8 5 Wallis, " Z i e m i a " , n r 9: 1930,s. 175. 1 2 8 N a t y m m i e j s c u n i e będziemy szczegółowo prezentować poszczególnych op. cit., s. 189. c z e s n y c h poglądów n a sztukę ludową, j e j specyfikę, wartości t e l n i k a do bogatej l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u . Z a g a d n i e n i a itd., odsyłając t e zostały b o w i e m ów­ czy­ omówione zarówno w k o n k r e t n y c h p r a c a c h z tego o k r e s u , j a k i l i c z n y c h i n f o r m a c j a c h o s t a ­ n i e badań p i s a n y c h już po I I w o j n i e światowej. �MIROSŁAWA 94 DROZD-PIASECKA n i a teoretyczno-programowe dają się sprowadzić do wspólnego m i a ­ n o w n i k a : szczególnie pojmowanej opieki nad sztuką ludową. Polegała ona głównie na zdecydowanej niechęci do doszkalania artystów l u d o w y c h w dziedzinie plastycznej czy technicznej oraz na dbałości o nieułatwianie i m pracy i poniekąd " z a k a z i e " stosowania i n n o w a c j i technicznych. Np. H . Schrammówna w krótkiej rozprawie O wartości artystycznej samodziałów ludowych na Wileńszczyźnie ( W i l n o 1927) na s. 9 pisze wyraźnie: "Rozwijać i kształcić pod względem a r t y s t y c z n y m twórców l u d o w y c h nie trzeba — ośrodki s z t u k i l u d o w e j podlegają własnym, n a ­ t u r a l n y m p r a w o m r o z w o j u i zmian, j a k i e potrzeby życia z sobą n i o ­ są — prostota nie umniejsza i c h wartości". Pogląd t e n wywodzący się jeszcze z t e o r i i K. Homolacsa, stawiającej znak równości między sztuką a p r y m i t y w e m , p r a k t y c z n i e wcielał w życie już A. Buszek, z a t r u d n i a ­ jący p r z y p r o j e k t o w a n i u i w y k o n y w a n i u batików nieprzyuczone dziew­ częta, a następnie z n i e w i e l k i m i m o d y f i k a c j a m i K. Strojeński w zako­ piańskiej Szkole Przemysłu Drzewnego. Stanowisko takie w 20-leciu międzywojennym — częstokroć m o t y w o w a n e również o d m i e n n y m i d y s ­ pozycjami p s y c h i c z n y m i a r t y s t y ludowego i a r t y s t y wykształconego — znaczyło praktycznie pozostawienie s z t u k i l u d o w e j j e j własnemu losowi, specyficzną izolację, która prowadziła do tworzenia się j e j n i e t y k a l n y c h rezerwatów 1 2 7 Od zasady t e j odbiegały jedynie nieliczne koła T o w a r z y s t w a Popie­ rania Przemysłu Ludowego organizując k u r s y i szkoły dokształcające (np. w Wiśniewie dla garncarzy l u d o w y c h , w K a m p i n i e Łowickiej dla hafciarek, w Maciejowicach na potrzeby przędzalni wełny). T o w a r z y s t w o Popierania Przmysłu Ludowego i Polskie T o w a r z y s t w o Krajoznawcze patronowały również akcjom opieki n a d sztuką ludową w szkołach pod­ s t a w o w y c h . Sprowadzały się one jednak do działalności zbierackiej przedmiotów s z t u k i l u d o w e j , zapoznawaniu z m o t y w a m i l u d o w y m i oraz w p a j a n i u szacunku dla zabytków t e r e n o w y c h . (Szerzej na temat dzia­ łalności T P P L piszemy dalej). 128 Prace teoretyczne osób związanych z przemysłem l u d o w y m i a r t y s ­ t y c z n y m koncentrują się na u w y p u k l a n i u znaczenia s z t u k i l u d o w e j dla k u l t u r y artystycznej. Poszukują j e j źródeł, p e r s p e k t y w dalszego r o z w o ­ j u » , omawiają poszczególne dziedziny i drogę rozwojową ideologii p o ­ pierania s z t u k i l u d o w e j Niezależnie od t y c h prac do l a t 30-tych bieżącego stulecia ukazują się liczne p r z y c z y n k i i etnograficzne prace materiałowe dotyczące poszcze­ gólnych wytworów s z t u k i ludowej (np. b u d o w n i c t w a , zabawek, krzyży 12 1 2 7 Por. W o j c i e c h o w s k i , i** Ibidem, 128 Np. H . S c h r a m m ó w n a , tystycznej, 1 3 0 op. cit, s. 88-89. s. 90. Sztuka ludowa i jej znaczenie dla kultury W i l n o 1939. Np. J . O r y n ż y n a , Przemysł ludowy w Polsce, W a r s z a w a 1937. ar­ �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 95 i kapliczek, ozdób, w y c i n a n e k i pisanek), a w okresie późniejszym p i e r ­ wsze opracowania syntetyczne (np. E. Frankowskiego, K. Moszyńskie­ go). Największą wartość reprezentują z tego okresu liczne prace T. Se­ w e r y n a , S. U d z i e l i i M . Wawrzynieckiego oraz opracowanie w y c i n a n k i E. Frankowskiego. Interesujące nas zagadnienia, zwłaszcza zwązane z b u d o w n i c t w e m i s t r o j e m l u d o w y m , zawierają ponadto dzieła poświę­ cone różnym dziedzinom k u l t u r y m a t e r i a l n e j n p . K . Moszyńskiego, K . Dobrowolskiego, B. Stelmachowskiej. Ogólne szkice poświęcone p l a s ­ tyce l u d o w e j daje A. Fischer i J . S. Bystroń. Po zakończeniu I w o j n y światowej istniało już w Polsce 5 k a t e d r etnografii, ale pierwsze większe prace i c h adeptów z zakresu s z t u k i l u ­ dowej pojawiają się ok. 1928-1930 r. W t y c h latach obserwujemy też zwrócenie u w a g i środowiska naukowego i artystycznego na ludową rzeź­ bę, m a l a r s t w o i grafikę, czyli tzw. sztukę czystą. Jest to znaczne po­ szerzenie spojrzenia n a działalność artystyczną ludności w i e j s k i e j , które dotąd ograniczało się w zasadzie do t a k i c h dziedzin, j a k b u d o w n i c t w o , strój, szeroko pojmowane zdobnictwo (nierzadko noszące cechy u t y l i ­ tarne, m . i n . w y c i n a n k i , ryzowane czerpaki, malowane skrzynie, cera­ m i k a , k o r o n k i czy h a f t y ) , czy t k a n i n y . W 1928 r. T. S e w e r y n p u b l i k u j e Krakowskie skrzynie malowane, rozpoczynając t y m s a m y m szereg w y d a w n i c t w M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e . J . S. Bystroń w 1929 r. wydaje jedyną swoją pracę z za­ k r e s u p l a s t y k i Polskie drzeworyty ludowe. W. D y n o w s k i — w y c h o w a ­ n e k k a t e d r y wileńskiej — Barwne kufry z okolic Wileńszczyzny i Pole­ sia (1934 r.), M . Gładysz, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku (1935 r.) i Ludowe zdobnictwo metalowe na Śląsku (1938). Najliczniejsze prace pochodzą j e d n a k spod pióra T. Seweryna. Uczony t e n n i e m a l r o k ­ rocznie p u b l i k u j e większe dzieła, j a k Parzenice góralskie (1930 r.), Tech­ nika malowania ludowych obrazów na szkle (1931 r.), Podłaźniki (1932 r.), Krakowskie klejnoty ludowe (1935 r.) i Polskie malarstwo ludowe (1937 r.). N o t u j e m y również w t y m czasie popularne w p r o w a d z e n i e w zagadnienia s z t u k i l u d o w e j E. Frankowskiego (1928 r.) oraz tegoż autora Sztukę ludową w w y d a w n i c t w i e Wiedza o Polsce (1932 r.). R ó w ­ nież T. S e w e r y n p u b l i k u j e w K a l e n d a r z u I K C w 1938 r. p o p u l a r n y w y ­ kład o sztuce l u d o w e j . W 1939 r. ukazuje się I I cz. t . 2 dzieła K. M o ­ szyńskiego Kultura ludowa Słowian, gdzie pisze on m . i n . o sztuce l u ­ dowej Słowian. Praca ta w n o s i stosunkowo niewiele materiału bezpo­ średnio do zagadnienia polskiej s z t u k i l u d o w e j , daje natomiast n i e ­ z w y k l e ciekawy materiał porównawczy z i n n y c h krajów słowiańskich . 131 Na 1 8 1 pogłębienie etnograficznych A . J a c k o w s k i , Z zagadnień badań s z t u k i l u d o w e j historii i metodologii niewątpliwy badań nad sztuką lu­ dową, Materiały do Studiów i D y s k u s j i z Z a k r e s u T e o r i i i H i s t o r i i S z t u k i , K r y t y k i Artystycznej oraz Metodologii Badań n a d Sztuką, R. 6: 1955, n r 3-4, s. 352-353. �96 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A wpływ miały dotacje z Funduszu K u l t u r y Narodowej, które umożliwi­ ły d r u k zebranych materiałów w r a z z odpowiednią oprawą i l u s t r a c y j ­ ną. W latach 30-tych wzrasta zainteresowanie p r o b l e m a m i teoretyczny­ m i związanymi ze sztuką ludową p o d e j m o w a n y m i przez etnografów i historyków s z t u k i . Przed I wojną światową h i s t o r y c y s z t u k i albo nie w y k a z y w a l i żadne­ go zainteresowania sztuką ludową l u b zdecydowanie ją negowali. Rów­ nocześnie jednak artyści plastycy " z m u s z e n i " b y l i p o t r z e b a m i p r a k t y c z n y m i (zarówno przemysłu ludowego, j a k i s z t u k i stosowanej) podejmować zagadnienia l u d o w e j a r c h i t e k t u r y , zdobnictwa, t k a n i n y , c e r a m i k i i t p . , a w okresie 1917-1922 pod wpływem W. Skoczylasa poszerzyć j e o dziedzinę d r z e w o r y t u ludowego, aby następnie "odkryć" dzięki f o r m i s t o m ludową rzeźbę i m a l a r s t w o. W t y m s a m y m czasie etnografow i e badając ludowe zwyczaje i obrzędy s t y k a l i się z t a k i m i z j a w i s k a m i działalności artystycznej ludności w i e j s k i e j , j a k : p i s a n k i , szopki, w y ­ c i n a n k i i t p . W 1921 r. ukazuje się wartościowe opracowanie K. Steckiego, Ludowe malarstwo na szkle (przygotowane w 1914 r.) oraz t e k a drzeworytów Łazarskiego i prace K. Piwockiego, T. Dobrowolskiego, L . Lepszego. Te f a k t y inspirują również i historyków s z t u k i w z a k r e ­ sie zainteresowań ludową twórczością artystyczną. Koncentrują się o n i głównie na zagadnieniach wpływów i zapożyczeń, starają się ustalić stopień samodzielnego opracowania t e m a t u przez twórców l u d o w y c h rzeźbiarzy czy m a l a r z y (np. K. P i w o c k i ) , podejmują analizy f o r m a l n e . W opracowaniu t y c h problemów opierają się n a wykształconej już m e ­ todzie badań dzieł s z t u k i , którą stosują do obiektów s z t u k i l u d o w e j . Najistotniejsze w i c h pracach jest to, że w c e n t r u m zainteresowań zna­ lazły się zagadnienia teoretyczne związane z kwestią twórczości l u d o ­ w e j , cechy charakterystyczne tej s z t u k i , a także zakres pojęcia s z t u k i l u d o w e j . Mają o n i jednak głównie do czynienia z dziełami w y i z o l o w a n y m i z całokształtu k u l t u r y l u d o w e j , dlatego też ograniczają się w za­ | S [j || I] ii j , i ; ! ! 1 ji j I | i'. .i i li I: sadzie do analizy k o n k r e t n y c h obiektów bez uwzględniania i c h miejsca i r o l i w życiu w s i , pomijając związki zachodzące między specyfiką s z t u k i l u d o w e j a kulturą ludową. Etnografowie natomast stykają się p r a w i e wyłącznie z twórcami l u ­ d o w y m i i środowiskiem, w którym sztuka l u d o w a f u n k c j o n u j e , c z y l i z j e j pełnym i właściwym sensem, starają się przede w s z y s t k i m określić miejsce i rolę danego zjawiska w życiu społecznym w s i , o opis dzieła i jego pełną dokumentację, wyznaczenie zasięgów występowania określ o n y c h f o r m . Nie dysponują oni j e d n a k wypracowaną metodą umożliwiającą podejście do zagadnienia ujmowanego w kategoriach sztuki, J e d n y m i z n i e l i c z n y c h wyjątków są prace T. Seweryna, h i s t o r y k a s z t u k i i etnografa, który w y k o r z y s t u j e podstawy metodologiczne o b u d y s cyplin. Dopiero w latach następnych etnografowie wykorzystując dorobek �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 97 metodologiczny historyków s z t u k i poszerzają swoje zainteresowania. Podejmują ta kie p r o b l e m y , j a k cechy specyficzne dzieła artystycznego czy k r y t e r i a jego oceny. Równocześnie należy podkreślić, że działalność badawcza i s f o r m u ­ łowania teoretyczne na p o l u s z t u k i l u d o w e j nie pozostawały bierne w o ­ bec a k t u a l n y c h prądów i poglądów w n a u k a c h h u m a n i s t y c z n y c h tego okresu. Stąd też niewątpliwy wpływ kierunków psychologicznych z w y k l e połączonych z ujęciem socjologicznym (np. w pracach M . Gładysza), czy historyczno-porównawczym (np. u E. Frankowskiego), ewolucjonizm u (w pracach K. Moszyńskiego i częściowo M . Gładysza) czy socjolo­ gicznych (u T. Seweryna i K. Dobrowolskiego). Silnie zaciążył socjologizm na badaniach historyków s z t u k i (np. T . Dobrowolskiego), kierując i c h zainteresowania na istotę procesu twórczego a r t y s t y ludowego czy idealistyczne koncepcje s z t u k i l u d o w e j widzianej ponadczasowo w k a ­ tegoriach czysto f o r m a l n y c h . Wszystkie n i e o m a l prace tego okresu wykazują jednak największy wpływ t e o r i i o sztuce p r y m i t y w u , sztuce dziecka, dyspozycjach twór­ czych u k r y t y c h w każdym osobniku n i e zepsutym przez cywilizację (np. T. D o b r o w o l s k i , K . P i w o c k i ) « . Główne p r o b l e m y teoretyczne, j a k i e były podejmowane w t y m o k r e ­ sie przez środowisko historyków s z t u k i i etnografów — badaczy s z t u k i , koncentrowały się n a t a k i c h zagadnieniach, j a k : k o n t r o w e r s y j n e w ó w ­ czas określenie l u d o w e j twórczości artystycznej (plastycznej) m i a n e m s z t u k i (np. W. A n t o n i e w i c z , P. S m o l i k , W. L a m ) , sprowadzające się do odpowiedzi na p y t a n i a , czym jest sztuka l u d o w a (K. P i w o c k i , T. D o b r o ­ w o l s k i ) , inaczej, co to jest sztuka ludowa, czy co określamy m i a n e m s z t u k i l u d o w e j (S. Szuman, E. F r a n k o w s k i ) , jaką rolę odgrywają w n i e j j e d n o s t k i twórcze ( M . Gładysz, T. Seweryn). Ponadto T. D o b r o w o l s k i , K . P i w o c k i , T. S e w e r y n , S. Szuman starają się ustalić cechy ludowego procesu tworzenia, a J . G r a b o w s k i podkreślić różnice między sztuką l u ­ dową a miejską. Przebieg p o l e m i k i prac badawczych na t e m a t kryteriów świadczą­ cych o przynależności danego zjawiska do kręgu s z t u k i l u d o w e j na p l a n pierwszy wysunął s t y l , j a k o b y świadczący najpełniej o t y m , czy dane dzieło jest, czy n i e jest ludowe. Dalsze rozważania wyłoniły kwestię następną, a m i a n o w i c i e sprawę d e f i n i c j i i zakresu pojęcia sztuka l u d o ­ w a , która do d n i a dzisiejszego jest sprawą otwartą. Najwięcej u w a g i t e m u zagadnieniu poświęcił K . P i w o c k i . Naufc©we badania r o l i s z t u k i l u d o w e j w r o z w o j u k u l t u r y poszczegól­ n y c h narodów w i c h p r z e t r w a n i u jako samodzielnych bytów narodo­ w y c h w p r z y p a d k u u t r a t y państwowości, a także j a k o głównego o g n i w a ułatwiającego porozumienie międzynarodowe były doceniane nie t y l k o 2 i« 2 Por. ibidem, s. 351-356. 7 — Etnografia Polska X X V I I / ! �MIROSŁAWA 98 DROZD-PIASECKA w szerokich kręgach społeczeństwa polskiego, ale i w i n n y c h k r a j a c h europejskich, w t y m szczególnie słowiańskich. Zagadnienia te były żywo dyskutowane i szeroko propagowane w 2 0 leciu międzywojennym. I c h waga i znaczenie zdawały się nie budzić wątpliwości w kręgach k u l t u r a l n y c h E u r o p y . D o w o d e m tego jest f a k t , iż w 1926 r. pracująca w Lidze Narodów Międzynarodowa K o m i s j a Współpracy I n t e l e k t u a l n e j wysunęła propozycję ożywienia współpracy międzynarodowej na drodze badań różnorodnych problemów związanych ze sztuką ludową. Etapem wstępnym t e j działalności było zwołanie I Międzynarodowego Kongresu S z t u k i L u d o w e j (pod p a t r o n a t e m L i g i Narodów), która odbyła się w 1928 r. w Pradze. Na Kongres p r z y b y l i przedstawiciele Europy, obu A m e r y k i E g i p t u . Polskę reprezentowała 7-osobowa delegacja z prof. A . Fischerem i prof. K . T i c h y m na czele. Przekonanie, iż poznanie s z t u k i l u d o w e j danego n a r o d u pozwala l e ­ piej zrozumieć jego dążenia, kulturę, a także b u d z i i r o z w i j a w z a j e m n y szacunek narodów towarzyszyło w s z y s t k i m r e f e r a t o m wygłoszonym n a Kongresie. Referenci z krajów słowańskich (gdzie s z t u k a l u d o w a była nadal żywa i wszechobecna w życiu "codziennym) podkreślali j e j w p ł y w na charakter poszczególnych narodów, na twórców profesjonalnych, a w s k r a j n y c h wypowiedziach zawdzięczali sztuce l u d o w e j wolność, a n a w e t istnienie (przedstawiciel Jugosławii P. Ibrowac). Pogląd t e n uzasadniano t y m , że dzięki sztuce l u d o w e j naród n i e ginie n a w e t w s y ­ t u a c j i u t r a t y własnej państwowości, ponieważ l u d zawsze tańczy, rzeźbi, śpiewa, h a f t u j e , tworząc swoistą skarbnicę, z której czerpią artyści z korzyścią dla k u l t u r y narodowej. N i e t r u d n o dostrzec w t y m p r z y p a d ­ k u żywotność i d e i r o m a n t y c z n y c h . Sukcesem K o n g r e s u było podjęcie uchwały powołującej stałą mię­ dzynarodową Komisję Badań S z t u k i L u d o w e j i F o l k l o r u (Commision I n t e r n a t i o n a l e des A r t e s et T r a d i t i o n s Populaires), w skład której w e ­ szli przedstawiciele w s z y s t k i c h państw (z P o l s k i prof. A . Fischer). S t a ­ t u t t e j K o m i s j i precyzował, iż celem j e j jest praca d l a rozwinięcia w z a ­ jemnego zrozumienia ludów i dążeń człowieka, m i m o istniejących odrę­ bności właściwych każdej c y w i l i z a c j i . Jego realizacja przebiegać miała w płaszczyźnie organizowania k o l e k t y w n e j działalności i prac wspól­ nie prowadzonych, ułatwiania badań porównawczych obyczajów i z w y ­ czajów ludów oraz międzynarodowej k o o r d y n a c j i badań podobieństw i różnic istniejących między c y w i l i z a c j a m i » » . I n n y m ważnym postanowieniem Kongresu była decyzja o urządze­ n i u międzynarodowej w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j w Bernie w 1934 r. P r o ­ g r a m w y s t a w y przewidywał szerokie uwzględnienie zagadnień plastycz­ n y c h , rzemieślniczych, m u z y k i , w i d o w i s k scenicznych. Niestety wobec » dowej i, M P o r . L . H o l b a n , Statut Międzynarodowej i Folkloru, " L u d " , t. 38: 1947, s . 610-613. Komisji dla Spraw Sztuki Lu­ �99 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J piętrzących się trudności głównie n a t u r y politycznej do p r z y g o t o w y w a ­ nej w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j m e doszło. Niedługo po Kongresie, w t y m s a m y m r o k u odbyła się w R z y m i e Międzynarodowa Konferencja S z t u k i L u d o w e j , na której powołano do życia w każdym k r a j u Komisję S z t u k i L u d o w e j . W t e n sposób w P o l ­ sce powstała K o m i s j a S z t u k i L u d o w e j (Commission Nationale Polonaise des A r t s Populaires). W 1930 r. odbył się I I Międzynarodowy Kongres S z t u k i L u d o w e j w B e l g i i (Bruksela, A n t w e r p i a , Leodium), w którym wzięli udział ze s t r o n y polskiej prof. A. Fischer, prof. E. F r a n k o w s k i oraz J . Cierniak. Jego t e m a t e m p r z e w o d n i m była " S z t u k a l u d o w a w w i d o w i s k a c h d a w ­ n y c h i współczesnych". Podjęte n a dużą skalę prace w dziedzinie s z t u k i l u d o w e j E u r o p y w latach 30-tych naszego stulecia zostały zahamowane narastającymi trudnościami wynikającymi głównie z s y t u a c j i politycznej. Ostatecznie przerwał je w y b u c h I I w o j n y światowej. Dopiero w 1947 r. odbyła się w Paryżu I I I Konferencja Commission I n t e r n a t i o n a l e des A r t s et T r a ­ ditions Populaires. Postanowiono na n i e j zorganizować międzynarodową wystawę o charakterze etnograficznym, n a r o d o w y m i międzynarodo­ w y m . W projekcie ekspozycji polskiej uwzględniono poszczególne g r u p y etnograficzne (np. Małopolska, Śląsk, Wielkopolska) w r a z z p o d g r u ­ pami 1 . 34 SZTUKA LUDOWA A SYTUACJA EKONOMICZNA WSI W całym o m a w i a n y m okresie w c e n t r u m zainteresowania pozostają nadal ekonomiczne w a l o r y s z t u k i l u d o w e j . Koncentrują się one głównie na t e j dziedzinie artystycznej twórczości w i e j s k i e j , którą nazywano prze­ mysłem l u d o w y m czy d o m o w y m (a n i e k i e d y rzemiosłem i chałupnic­ t w e m ) . W p u b l i k a c j a c h charakteryzujących sytuację w s i w okresie I I Rzeczypospolitej n i e j e d n o k r o t n i e wskazywano na konieczność pomo­ cy m a t e r i a l n e j ubogiej ludności chłopskiej oraz l i c z n y m rzeszom cha­ łupników w i e j s k i c h . Liczba j e d n y c h i d r u g i c h nieustannie rosła równo­ legle z, szerzącym się bezrobociem w miastach i w z r o s t e m p r o l e t a r i a ­ t u wiejskiego, który n i e mając możliwości odpływu do miast powiększał szeregi chałupników w y k o r z y s t y w a n y c h przez nakładców. C z y n n i k i rządowe szukając dróg wyjścia z t r u d n e j s y t u a c j i ekono­ micznej polskiej w s i uznały, że j e d n y m ze skuteczniejszych środków za­ radczych istniejącemu s t a n o w i rzeczy jest rozbudowa p r o d u k c j i i u m i e ­ l i P o r . A . F i s c h e r , Udział Słowian w I Międzynarodowym Kongresie Sztu­ ki Ludowej w Pradze 1928. Sprawozdanie, " R u c h Słowiański", n r 2: 1928, s. 73-75; J . G a j e k , W sprawie C. I. A. P oraz wystawy sztuki ludowej w Bemie, "Lud", t. 38: 1947, s. 614-621. �100 ; MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA i jętne zorganizowanie z b y t u przedmiotów s z t u k i l u d o w e j szczególnie z zakresu t z w . przemysłu ludowego czy domowego. "Umiejętne zorganizowanie wytwórstwa ludowego i zapewnienie m u z b y t u może z u w a g i na o g r o m n y zasięg tego wytwórstwa, stanowić o m a t e r i a l n e j sile w s i p o l s k i e j " — pisze R. Woyczyński — chociaż równocześnie sceptycznie zaznacza: " d a l e k i jestem od twierdzenia, że t y l k o przez »przemysł l u ­ d o w y « d o b r o b y t t e n osiągniemy" « 6 . Szeroki zasięg tego t y p u p r o d u k c j i oraz samorzutne powracanie do przemysłu ludowego " 7 wyniszczonej przez wojnę i nieurodzaje ludności w i e j s k i e j rokowały j e d n a k podrepe­ rowanie budżetów. Stawianie zagadnienia s z t u k i l u d o w e j w płaszczyźnie gospodarczej nie było w Polsce ideą nową. Rodowód j e j wywodził się z f i z j o k r a t y c z n y c h poglądów Oświecenia, a hasła pozytywistyczne nadały j e j realną treść i formę. Podobnie j a k w dobie P o z y t y w i z m u i N e o r o m a n t y z m u , t a k i w I I Rzeczypospolitej możemy doszukać się w n i e j u k r y t e j t e n d e n c j i politycznej polegającej na dążeniu do u t r z y m a n i a n a w s i istniejącego status quo bez wprowadzania zasadniczych r e f o r m społeczno-ekonomicz¬ n y c h . Jednak w t y m okresie nie bez znaczenia pozostaje f a k t , iż g r u p a rządząca zmuszona była n i e t y l k o ze względów gospodarczych, lecz i propagandowych zająć się szczególnie warstwą chłopską, D l a stworzenia pozorów r e a l n y c h posunięć n a t y m p o l u z n a k o m i cie nadawały się hasła i poczynania w zakresie s z t u k i l u d o w e j i opie­ k i n a d nią. D o a k c j i t e j zwerbowano w i e l u działaczy k u l t u r a l n y c h , społeczników, artystów plastyków, etnografów, drobne w i e j s k i e w a r s z t a t y wytwórcze, a przede w s z y s t k i m T o w a r z y s t w o Popierania Przemysłu Ludowego (założone w Królestwie P o l s k i m w 1907 r.) oraz związane z n i m Bazary Przemysłu Ludowego. P r z y M i n i s t e r s t w i e Przemysłu i H a n d l u zostaje u t w o r z o n y referat Przemysłu Ludowego, który, aby zorientować się w stanie t e j gałęzi wytwórczości, rozesłał a n k i e t y do proboszczów (1920 r.) i następnie w ó j - i j ! ' ' \ i ' J 3 Pogląd t e n podzielała n a w e t k o n s e r w a t y w n a część społeczeństwa, która p o d kreślając b r a k i w f u n k c j o n o w a n i u i o r g a n i z a c j i przemysłu l u d o w e g o obarczała od¬ powiedzialnością z a t e n s t a n r z e c z y głównie s y s t e m pośrednictwa pozostający z a ¬ z w y c z a j w rękach ludności żydowskiej, sprzyjając a n t y s e m i c k i m n a s t r o j o m . J a k o środek z a r a d c z y w y s u w a n o p o s t u l a t y o p a r c i a z a o p a t r z e n i a w s u r o w c e i narzędzia o r a z z b y t g o t o w y c h w y r o b ó w przemysłu domowego n a z a s a d a c h spółdzielczych, P u n k t e m wyjścia d l a t y c h związków spółdzielczych mogły b y być już istniejące w P o l s c e o r g a n i z a c j e i s t o w a r z y s z e n i a które w v k o r z v s t u i a c oomoe D o s ł ó w e w a r a n t o w a ł y b y właściwą formę działalności t y c h i n s t y t u c j i . P o r . " Z o r z a " , n r 4 3 : 1919, s . 588, O przemyśle l u d o w y m . | j R. W o y c z y ń s k i , k ó w 1936, s. 102. i ™ Na fakt "zmartwychwstania z n i s z c z e n i a c h przemysłu f a b r y c z n e g o , | * żuje n a w i e l u autorów, por. n p . J . O r y n ż y n a, Wystawa w Częstochowie, "Połudnuie", n r 1: 1921, s. 48. 1 I J ii i '. i i I ! '; i • | 1 , 5 1 M \ Siadami rozwoju przemysłu ludowego w Polsce, Kra¬ p r y m i t y w n e g o przemysłu l u d o w e g o " — po j a k i e g o dokonała I w o j n a światowa — w s k a przemysłu ludowego �101 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J tów (1925 r.) oraz zainicjował objazdowe badania terenowe w k i l k u powiatach, które — m i m o że przerwane z b r a k u funduszy — zaowoco­ wały o b f i t y m materiałem z 16 powiatów, w y d a n i e m m o n o g r a f i i dają­ cych obraz przemysłu ludowego trzech z n i c h (włodawskiego, prze­ myskiego i ostrołęckiego); k o n t y n u o w a n e były później przez t o w a r z y s ­ t w a regionalne dla i c h potrzeb. U s t a w y sejmowe z 13 i 31 lipca 1924 r., odpowiednio prowadzona k a m p a n i a prasowa i wystawiennicza (szczegól­ nie w y s t a w y organizowane przez Towarzystwo Popierania Przemysłu L u d o w e g o w W a r s z a w i e ) przyczyniają się do tego, że podobne i n s t y ­ tucje powstają na terenie całego k r a j u , a i c h działy handlowe przekształ­ cają się w bazary przemysłu ludowego. Główna i c h działalność k o n c e n t r u j e się na pracach i n s t r u k c y j n o - p r o pagandowych i h a n d l o w y c h . Równocześnie w obrębie T o w a r z y s t w a n a ­ stępują z m i a n y organizacyjne, n p . w 1925 r. powstaje Reprezentacja T o w a r z y s t w Przemysłu L u d o w e g o z siedzibą w Warszawie, przekształ­ cona następnie w Związek T o w a r z y s t w Popierania Przemysłu L u d o w e ­ go (1929 r.). Reprezentacja T o w a r z y s t w P R L wydaje w 1929 r. s k r y p t opracowany przez J . Manugiewicza — Wskazówki do zbierania przed­ miotów z zakresu sztuki i przemysłu ludowego, gdzie zwrócono uwagę na to, że p r z y z b i e r a n i u przedmiotów s z t u k i l u d o w e j ' i przemysłu l u d o 138 »8 T o w a r z y s t w o II Rzeczypospolitej w Warszawie, manie Popierania Przemysłu organizowało Ludowego liczne w y s t a w y już w przemysłu pierwszych ludowego, j a k też i i n n y c h m i a s t a c h P o l s k i . I c h głównym c e l e m było i rozwój w s z y s t k i c h działów tej gałązi wytwórczości wiejskiej. latach zarówno podtrzy­ Szczególną j e d n a k u w a g ę zwrócono n a e k s p o n o w a n i e t k a c t w a , g a r n c a r s t w a , k o s z y k a r s t w a , n o w ­ szej d z i e d z i n y — k i l i m i a r s t w a oraz szeroko pojętego z d o b n i c t w a . W y s t a w y pu przygotowywały zabiegom również i i n n e i n s t y t u c j e i o r g a n i z a c j e i s t a r a n i o m o r g a n i z a c j i r o l n i c z y c h i społecznych n i e o m a l odbyła się w s a l a c h T e a t r u W i e l k i e g o część poświęcono miała miejsce s. 48; t e j ż e , s . ludowemu r o k wcześniej Wystawa w Liskowie przemysłu artystycznego w Łucku, Wystawa włókienniczemu. w Monzy, pokazana w 1926, n r 40; " W i e ś P o l s k a " , t. 1: 1925. W y s t a w y skrzynie krakowskie Włókiennicza, której Podobna ekspozycja op. cit., "Południe", n r 5: 1923, Warszawie; Wystawa tejże, "Południe", n r 5: 1923, s. 57; " W i e ś P o l s k a " t. 2: Towarzystwa Popierania L u d o w e g o eksponowały głównie t z w . z d o b n i c t w o l u d o w e : malowane dzięki z całego k r a j u k. K a l i s z a . P o r . O r y n ż y n a , artystycznego e k s p o z y c j a t a była u p r z e d n i o 56 przemysłu w Warszawie przemysłowi tego t y ­ społeczne. N p . Przemysłu łyżniki, c z e r p a k i góralskie, i sądeckie, ceramikę poleską l u b kaszubską, weł- n i a k i i k i l i m y łowickie i wileńskie, k o r o n k i , hafty, w y c i n a n k i . W 1937 r. z o r g a n i ­ zowano w będącą rodzaju novum. Instytucie Propagandy Uwzględniono w m a l a r s t w o , grafikę Sztuki w Warszawie, wystawę n i e j wyłącznie t z w . sztukę czystą, c z y l i swojego ludowe i rzeźbę pochodzącą z terenów p o l s k i c h , ukraińskich, białorus­ k i c h i l i t e w s k i c h . J e j percepcję ułatwił wcześniejszy k o n t a k t z k u b i z m e m i e k s p r e s jonizmem. W przewodniku t y l k o pierwszą w przede J . Grabowski tej s k a l i prezentacją w s z y s t k i m prezentacją że ekspozycja i rzeźby l u d o w e j ta w jest ludowa w Polsce. nie Polsce, a l e n i e z n a n y c h l u b mało dotąd z n a n y c h wartości t y s t y c z n y c h s z t u k i l u d o w e j . P o r . Sztuka n r 39[725]: 1937, s. 390. zaznaczał, malarstwa ar­ "Wiadomości L i t e r a c k i e " , �102 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A wego należy gromadzić okazy o niezaprzeczalnych wartościach a r t y s ­ t y c z n y c h l u b etnograficznych oraz materiały i n f o r m a c y j n e o całokształ­ cie żywotnych jeszcze gałęzi przemysłu ludowego. Związek z b r a k u funduszy zakończył swoją działalność już w następnym r o k u i poszcze­ gólne T o w a r z y s t w a rozpoczęły prace i n d y w i d u a l n e . Rola czołowa p r z y ­ padła najstarszej i najzamożniejszej z t y c h placówek: T o w a r z y s t w u Po­ pierania Przemysłu Ludowego w Warszawie (na Tamce), w której po d r . A. B e n i n i m był przez 12 l a t d y r e k t o r e m C. Młodzianowski. T o w a r z y s t w o Popierania Przemysłu Ludowego w Warszawie szcze­ gólną troską otaczało szkoły instruktorów: t k a c t w a , k i l i m i a r s t w a , f a r biarstwa i koszykarstwa, w których główny nacisk kładziono na t e c h ­ niczne doskonalenie p r o d u k c j i chłopskiej, zaniedbując jednak sprawę z b y t u t y c h wyrobów, co było poważnym błędem. M . i n . w 1925 r. powsta­ ła pod k i e r u n k i e m W. Schreiberówny Sekcja Doświadczalna C e r a m i k i L u ­ dowej w Wiśniewie pod Warszawą, która otoczyła opieką merytoryczną i artystyczną lokalne ośrodki garncarskie. Sekcja dbała o zachowanie regionalnego c h a r a k t e r u wytwórczości, urządzała pokazy regionalne i t p . K r y z y s w latach 1929-1933 przyniósł upadek T o w a r z y s t w a Popierania Przemysłu Ludowego w Warszawie, zmuszonego zlikwidować szkołę instruktorów, Stację Doświadczalną C e r a m i k i , akcje badawcze w t e r e ­ nie, a zająć się organizacją s k u p u i następnie z b y t u wyrobów l u d o w y c h na bazarach (np. bazar w Warszawie sprzedawał w y r o b y przemysłu l u ­ dowego z całej Polski) i w sklepach oraz zwiększonymi k o n t a k t a m i h a n ­ d l o w y m i z wytwórcami w i e j s k i m i . W 1933 r. powstało Towarzystwo A r t y s t y c z n e Rękodzieło Wiejskie, kierujące się zasadą u t r z y m a n i a wysokiego poziomu artystycznego przedmiotów i autentyczności s z t u k i l u d o w e j . Prowadziło ono sklep z w y r o b a m i l u d o w y m i w A l . Jerozolimskich. W 1935 r. A R W połą­ czyło się z T o w a r z y s t w e m Popierania Przemysłu Ludowego na Tamce, tworząc Towarzystwo O c h r o n y S z t u k i L u d o w e j i Przemysłu L u d o ­ wego . Równocześnie wieś cierpiąca d o t k l i w i e n a b r a k pieniądza starała się sama pozyskać miejskie r y n k i z b y t u i dostarczać na n i e w y r o b y z róż­ n y c h gałęzi wytwórczości, w t y m przede w s z y s t k i m t k a n i n y i c e r a m i ­ kę. A l e n a t y m polu panowała duża k o n k u r e n c j a ze s t r o n y przemysłu fabrycznego i n p . podaż l u d o w y c h t k a n i n przewyższała znacznie p o p y t na nie. Usiłowano więc dostosować produkcję przemysłu wiejskiego do wzorów m i e j s k i c h oraz stworzyć f o r m y nowe, zaspokajające gusty i po­ trzeby ludności miast. Np. J . Orynżyna, znana orędowniczka na rzecz popierania ludowego przemysłu artystycznego, namawiała w t e j s y t u a ­ c j i do w y t w a r z a n i a d r o b n y c h przedmiotów związanych ze zwyczajami 139 I 139 Z b y t e m l u d o w e j wytwórczości — nież w a r s z a w s k i ,.Ład". szczególnie t k a n i n — zajmował się rów­ �103 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J i obrzędowością, które zyskują największe powodzenie, chociaż w y k o ­ n y w a n e są z najprostszych, często bezwartościowych surowców: "różne u r o c z e b a g a t e l k i , które sprzedać j e s t łatwiej niż spore s z t u k i towaru. P i s a n k i stały się p r z e d m i o t e m chętnie z a k u p y w a n y m w mieście. H u c u l i p r z e k o n a w ­ s z y się o t y m wędrują k a n o c n y m . Początek słu Ludowego w i w z n i m i , aż do stolicy, gdzie sprzedają t y m k i e r u n k u zrobiło T o w a r z y s t w o Warszawie, które sprzedawało większe zagraniczne... T o s a m o stało się z w y c i n a n k a m i , n a j p i e r w najbliżej stolicy, p o t e m czość p a l m sprzedawane je w okresie Popierania i c h ilości na wiel­ Przemy­ placówki w Łowickim położonym n a K u r p i a c h i Podlasiu... T r a d y c y j n a w Wilnie wytwór­ w i e l k a n o c n y c h ... stała się dziś już przemysłem n a eksport... dziś są w W i l n i e p r z e z cały r o k ; zawędrowały one również do stolicy, dokąd B a z a r Przemysłu L u d o w e g o s p r o w a d z a j e w w i e l k i c h ilościach" I 4 0 . W miejscowościach górskich o rozwiniętej t u r y s t y c e górale i góral­ k i zaczęli wyrabiać sukienne haftowane pantofle zdobiąc je parzenica­ m i i szarotkami. Twórczość ta została j e d n a k n e g a t y w n i e oceniona przez znawców s z t u k i . Inaczej miała się sprawa z garncarstwem. W przeci­ wieństwie do i n n y c h dziedzin wytwórczości l u d o w e j , u p r a w i a n y c h prze­ ważnie doraźnie, w c h w i l a c h w o l n y c h od zajęć, rzemiosło to było za­ zwyczaj p o d s t a w o w y m źródłem u t r z y m a n i a garncarza i jego rodziny. P r z y zmniejszającym się popycie na u t y l i t a r n e p r z e d m i o t y ceramiczne zaczęło ono coraz bardziej nabierać c h a r a k t e r u s z t u k i l u d o w e j . Z tego względu działacze i opiekunowie s z t u k i l u d o w e j u z n a l i za konieczne roz­ toczenie n a d n i m specjalnej opieki. W 1929 r. Stacja Doświadczalna C e r a m i k i urządziła wystawę prac środowiska ceramicznego Iłży, selek­ cjonując równocześnie f o r m y pod kątem i c h przydatności dla m i e j s k i e ­ go odbiorcy. N i e o m a l wyłącznie dla miasta pracować zaczął garncarz z B o l i m o w a — Konopczyński; słynny kaszubski garncarz Necel z Chmielna, próbując coraz to n o w y c h i wymyślniejszych wzorów (nie zawsze a r t y s t y c z n i e t r a f n y c h ) oraz Łobanowicz z Konopczyc. T e n ostatni s t a r a n i e m Stacji Doświadczalnej C e r a m i k i został wyposażony w n o w y piec garncarski, ponieważ miał zostać k i e r o w n i k i e m wzorcowego w a r ­ sztatu dostarczającego do pobliskich u z d r o w i s k ceramikę regionalną, ale wąski r y n e k z b y t u spowodował, że zaczął on wytwarzać dla miasta. Wśród entuzjastów popierania przemysłu ludowego b y l i również z w o ­ l e n n i c y masowego eksportu jego wyrobów, które t a k bardzo podobały się na r y n k a c h zagranicznych. P o s t u l o w a l i o n i stworzenie masowej p r o ­ d u k c j i przedmiotów s z t u k i l u d o w e j , a n a w e t zatrudnienie agentów h a n ­ d l o w y c h orientujących artystów w i e j s k i c h w m o d n y c h tendencjach na r y n k a c h zagranicznych. M . i n . według t a k i c h założeń dobrano ekspona­ t y na wystawę przemysłu " l u d o w e g o " w A m s t e r d a m i e , gdzie n i e z w y k ­ łym powodzeniem cieszyła się ceramika kaszubska, czy k i l i m y kosow­ skie przystosowane do gustów holenderskiego odbiorcy. Ta f o r m a opie­ k i n a d sztuką ludową była jednak zdaniem w i e l u fachowców chybiona. ""Orynżyna, Przemyśl..., s. 169-170. �104 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Podkreślali o n i , że metody i skala k a m p a n i i eksportowej w krótkim cza­ sie doprowadziłyby do całkowitego z a n i k u s z t u k i l u d o w e j w Polsce. T o ­ w a r z y s t w o Popierania Przemysłu Ludowego dostrzegając to niebezpie­ czeństwo starało się m u przeciwstawiać. Jednak z a p a t r y w a n i a s a m y c h działaczy T o w a r z y s t w a na istotę, cele i f o r m y o p i e k i n a d sztuką l u d o ­ wą były częstokroć bardzo odmienne « * . Niejednolite stanowisko na t e n temat z a j m o w a l i również autorzy l i c z n y c h p u b l i k a c j i o sztuce l u d o w e j , a wśród n i c h nie t y l k o piszący prace popularne, ale h i s t o r y c y s z t u k i i etnografowie. Główne poglądy sprowadzają się z reguły do: a) zainte­ resowania społeczeństwa mało znaną dziedziną n a u k i , b) zachęcaniem do zbierania materiałów ludoznawczych, c) p o s z u k i w a n i e m sposobów ochrony s z t u k i l u d o w e j przed zniszczeniem i f o r m o p i e k i n a d nią w imię jej szczególnej r o l i w życiu n a r o d u " . Na ekonomiczne znaczenie artystycznej twórczości l u d o w e j zwrócili również uwagę działacze r u c h u ludowego i związków młodzieży w i e j s k i e j . Podniesienie poziomu gospodarczego w s i było b o w i e m j e d n y m z n a d ­ rzędnych celów, j a k i e stawiały sobie te organizacje już od zarania i c h istnienia. I d e i t e j podporządkowane były zarówno i c h p r o g r a m y oświa­ towe, j a k i z czasem ideologia poszczególnych ugrupowań. Szczgólnie d u ­ żo u w a g i poświęcano uczuleniu świadomości młodzieży na tę sprawę, a w p o s z u k i w a n i u środków zaradczych zwrócono ją również na możli­ wość w y k o r z y s t a n i a przemysłu ludowego do złagodzenia m a t e r i a l n e j nędzy w s i . Z tego względu przede w s z y s t k i m związki młodzieżowe p r z y ­ wiązywały w i e l k i e znaczenie do upowszechniania przemysłu ludowego (szczególnie w okresie wielkiego k r y z y s u ) . M i m o swej anachronicznej samowystarczalności wyrób t r a d y c y j n y c h sprzętów i przedmiotów zgod­ nie z ludową technologią pozwalał na pewną niezależność o d p r o d u k c j i fabrycznej, a w p r z y p a d k u sprzedaży dostarczał niezbędnej w gospo­ darstwie gotówki oraz środków na prowadzenie działalności organiza­ cyjnej kół. 2 Na bazie t r a d y c y j n y c h właściwości rzemiosła i s z t u k i l u d o w e j p o ­ szczególnych regionów zalecano kołom rozwój w i k l i n i a r s t w a , garncar­ stwa, stolarstwa, t k a c t w a , k o r o n k a r s t w a , w y c i n a n k a r s t w a , i t p . , zawsze Świadczy o t y m chociażby fakt, iż połączone T o w a r z y s t w o P o p i e r a n i a P r z e ­ mysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o Rękodzieła W i e j s k i e g o w nową jednostkę o r g a ­ nizacyjną: T o w a r z y s t w o O c h r o n y S z t u k i L u d o w e j i P o p i e r a n i a Przemysłu L u d o ­ wego posiadało d w i e s e k c j e : a) naukowo-artystyczną, współpracującą z Katedrą E t n o g r a f i i U W , b) przemysłowo-handlową, zaopatrującą s k l e p y i dbającą o a u t e n ­ tyczność s z t u k i l u d o w e j . 1 4 1 Por. I. M a r i a ń s k a . sztuki ludowej w woj. łódzkim, Orynżyna, Przemysł... Sch ludowa a praca oświatowa na W i l n o 1936. 1 4 8 K a c z m a r e k , Znaczenie i funkcje konkursów "Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 12: 1970, s. 12-17; rammówna, Sztuka ludowa...; tejże, Sztuka wsi, W i l n o 1934; t e j ż e , Uwagi o sztuce ludowej, �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 105 z w y k o r z y s t a n i e m wyłącznie elementów l u d o w y c h . N a łamach p i s m przeznaczonych d l a ludności w i e j s k i e j ukazywały się w z o r y haftów, k o ­ ronek, a zamieszczane u w a g i natrętnie agitowały dziewczęta do p o d e j ­ m o w a n i a się i c h w y k o n a n i a : "szczególnie zimą w w i e l u okolicach naszej ziemi dziewczęta mogłyby podjąć tę miłą dla siebie pracę, zdobywając t r u d n e w t y c h czasach źródło zarobków... w w i e l u okolicach już się t o dzieje, a jeżeli chodzi o z b y t t y c h wyrobów, to na pewno będzie zapew­ n i o n y , bo przemysł l u d o w y nie jest pozbawiony u nas swej organiza­ c j i " . Upowszechnienie rzemiosła ludowego miało również wpłynąć na likwidację u k r y t e g o bezrobocia na w s i . Dlatego też związki z a j m o wały się informacją o k u r s a c h rzemieślniczych l u b i c h współorganizow a n i e m oraz popularyzacją dostarczania gotowych wyrobów do Bazarów T o w a r z y s t w a Popierania Przemysłu Ludowego. Koła młodowiejskie drogą zachęcania młodzieży do podejmowania p r o d u k c j i p r z e d m i o tów rzemiosła domowego (ludowego) łączyły aspekt gospodarczy z n a r o d o w y m . T e n ostatni to m . i n . w a l k a z o b c y m kapitałem i pośredn i c t w e m h a n d l o w y m , dążenie do uniezależnienia się od kapitału i p o średnictwa niemieckiego i żydowskiego. Co więcej, tą drogą starano się ocalić liczne wartości estetyczne zawarte w p o l s k i m przemyśle l u d o ­ w y m . Tej samej i d e i podporządkowane były starania do r e a k t y w o w a ­ nia ludowego m a l a r s t w a na szkle. Z k o l e i zachowanie tradycyjnego s t y l u w b u d o w n i c t w i e w miejscowościach l e t n i s k o w y c h (szczególnie w K r a k o w s k i e m ) miało się przyczynić do i c h atrakcyjności t u r y s t y c z ­ n e j , przez co pośrednio również do podreperowania budżetów tutejszych chłopów. 143 A k c j a na rzecz przemysłu ludowego obok podtekstów narodowościo­ w y c h miała poważny wpływ na doraźną poprawę s y t u a c j i m a t e r i a l n e j chłopów. Popierana przez c z y n n i k i rządowe (w r a m a c h koncepcji regio­ n a l i z m u ) łagodziła podstawowe k o n f l i k t y społeczne na terenach zacofa­ n y c h gospodarczo i p r z e l u d n i o n y c h . Ponadto była niejako dowodem, iż rząd stara się o rozwiązanie gospodarczo-społecznych problemów w s i , co m a wyraźnie p o l i t y c z n y wydźwięk. P r o d u k c j a rękodzielnicza oparta na m o t y w a c h l u d o w y c h dostarczała również środków do prowadzenia działalności kół młodzieży w i e j s k i e j . Bodźcem do j e j podejmowania były m . i n . k o n k u r s y . Organizacje b a ­ zując na k u l t u r z e l u d o w e j celem p o p r a w y e k o n o m i k i w s i wydobywały te j e j elementy, które najbardziej odpowiadały c h a r a k t e r o w i etnogra­ ficznemu danego środowiska. Wzmożone zainteresowanie przemysłem l u d o w y m ( d o m o w y m i cha­ łupnictwem) zarówno społeczeństwa, j a k i czynników rządowych obser­ w u j e m y w ostatnich latach poprzedzających w y b u c h I I w o j n y świato­ w e j . Jego bezpośrednią przyczyną było wzrastające przeludnienie i p a u 148 Przemyśl ludowy " Z o r z a " , n r 16: 1929, s . 1. „ ] i i I ) \ I \ j �106 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA peryzacja w s i , zmuszające do szukania d o d a t k o w y c h zarobków dla l u d ­ ności w i e j s k i e j oraz rozszerzsnia sposobów j e j zatrudnienia. K r y z y s y przemysłowe oraz wąski r y n e k pracy w miastach z jednej s t r o n y , z d r u ­ giej długoletnia propaganda r o z w i j a n i a przemysłu domowego sprawiły, iż uznano jego rozwój za najskuteczniejszy w istniejącej s y t u a c j i śro­ dek zaradczy, umożliwiający złagodzenie nędzy m a t e r i a l n e j w s i . W izbach ustawodawczych wysunięto p o s t u l a t y powiększenia pomocy finansowej dla tego p r z e m y s ł u oraz nowelizacji niektórych rozpo­ rządzeń dotyczących jego r o z w o j u ; które konsekwentnie realizowano w latach późniejszych. D y s k u t o w a n o m e r y t o r y c z n e s p r a w y organizacyj­ ne u z y s k i w a n i a d o d a t k o w y c h kapitałów o b r o t o w y c h i t o M i n i s t e r Prze¬ mysłu i H a n d l u powołał specjalna K o m i s i e Międzyministerialna do S p r a w Przemysłu Ludowego i Domowego dążono do k o o r d y n a c j i prac wszy s t k i c h i n s t y t u c j i pracuiacych w t y m zakresie starano sie korygować zaistniałe błędy, reaktywować podupadłe ośrodki t e j wytwórczości. 144 Tę aktywną działalność, której w y n i k i ekonomiczne były bardzo za­ dowalające, przerwał w y b u c h I I w o j n y światowej . 145 W sztuce polskiej I I Rzeczypospolitej istniało w i e l e o r i e n t a c j i i prą­ dów a r t y s t y c z n y c h . N a p l a n pierwszy wysuwają się wśród n i c h d w a k i e ­ r u n k i . Pierwszy dążył do całkowitej samodzielności i niezależności po­ szukiwań a r t y s t y c z n y c h w nawiązaniu do głównych prądów świato­ w y c h . Jego przedstawiciele s t a l i na s t a n o w i s k u , że w s y t u a c j i odzyska­ nia samodzielnego b y t u państwowego "służyć" n a r o d o w i można równie dobrze tworząc dzieła ponadnarodowe o charakterze u n i w e r s a l n y m , zgod­ nie z nowoczesnymi k a n o n a m i w sztuce międzynarodowej. D r u g i , za którym opowiadał się mecenat i p o l i t y k a k u l t u r a l n a rządu, zmierzał do wykształcenia s t y l u narodowego w sztuce p i e r w i a s t k i ludowe miały w n i m niebagatelne znaczenie. Z k o l e i działacze r u c h u ludowego oraz koła młodowieiskie k i e r u i a c swoie wysiłki na nadanie k u l t u r z e chłońs k i e i wartości autonomicznych i ogólnonarodowych sięgnęli do w a l o ­ rów s z t u k i l u d o w e j czerpiąc szczególnie inspiracje ź f o l k l o r u które j a k się wydaje zostały uwieńczone największym sukcesem w zakre- i « Obejmującego garncarstwo, 1 4 5 m. in. takie kuśnierstwo, gałęzie wytwórczości, kilimiarstwo, kowalstwo, P o r . szerzej n a t e n t e m a t następujące artykuły: " P o l s k a G o s p o d a r c z a " , z. 52: 1937, s. 1683-1684; J . O r y n ż y n a , Plan Przemysł ludowy. " P o l s k a Gospodarcza", myślu Ludowego, Rozmieszczenie Finansowy "Polska domowego i go­ pracy Pod " P o l s k a G o s p o d a r c z a " , z. 27: 1937, s. 895-897; t e j ż e , mowego, dowy. ludowego, i sąd w życiu chałupniczej, ludowego, przemysłu Prawo Określenie przemysłu cech drzewny koronkarstwo. spodarczym. znakiem istotnych j a k : przemysł ślusarstwo, Komisji Gospodarcza", przemysłu do Spraw Przemysłu z. 25: 1938, s. 938-939; t e j ż e , ludowego Ludowego Kredyt z. 26: 1938, s. 968; t e j ż e , w Polsce, 1938, s. 1090-1901; oraz książkę O r y n ż y n y , Przemysł dla Przemysł "Polska Gospodarcza", ludowy... i do­ Prze­ lu­ z. 33: �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 107 sie s z t u k i t e a t r a l n e j . Głoszone przez n i c h idee i k o n k r e t n e prace podej­ m o w a n e n a p o l u s z t u k i l u d o w e j sprawiły, że stała się ona r z e c z y w i s t y m wyróżnikiem k u l t u r y w a r s t w y chłopskiej, ale wysiłki nadania j e j cha­ r a k t e r u ogólnonarodowego nie zostały ukoronowane pełnym powodze­ niem. W działalności T o w a r z y s t w a Popierania Przemysłu Ludowego oraz związanych z n i m Bazarów Przemysłu Ludowego i w i e j s k i c h spółdzielni wytwórczych w dziedzinie p l a s t y k i d o m i n u j e koncepcja wyłącznego opierania się n a twórczości l u d o w e j , p r z y równoczesnej s t y l i z a c j i t z w . motywów swojskich, wywodząca się z neoromantycznego poglądu u z n a ­ jącego sztukę ludową za jedyną skarbnicę wzorów godnych naśladowa­ n i a , a wywołana reakcją na szerzącą się tandetę miejską pretendującą do miana s z t u k i l u d o w e j . A l e sama oferta wyjścia z impasu zapropono­ w a n a przez T o w a r z y s t w o , koncentrująca się n a zakładaniu szkół prze­ mysłu ludowego, o p i e k i n a d sztuką ludności w i e j s k i e j i r o z w i j a n i u f o r m sprzedaży przedmiotów s z t u k i l u d o w e j , była daleko niewystarczająca i mało doskonała. Ponadto b r a k jednolitego stanowiska członków T o ­ w a r z y s t w a n a zjawisko zwane sztuką ludową sprzyjał rezygnacji z prac n a rzecz włączenia s z t u k i l u d o w e j do n u r t u s z t u k i ogólnonarodowej. Równocześnie T o w a r z y s t w o swoją działalnością handlową utwierdzało w p r z e k o n a n i u mieszkańców w s i , że sztuka l u d o w a to głównie prze­ mysł domowy, rzemiosło czy chałupnictwo, czyli dziedziny spełniające w " życiu w s i określoną funkcję utylitarną, których za sztukę ona nie uważała. Ogólnie można powiedzieć, że w pierwszych latach 20-lecia między­ wojennego prace n a p o l u s z t u k i l u d o w e j koncentrowały się głównie wokół j e j ochrony, czemu patronowało T o w a r z y s t w o Popierania P r z e m y ­ słu Ludowego i p o k r e w n e m u i n s t y t u c j e oraz w m n i e j s z y m s t o p n i u w y ­ k o r z y s t y w a n i u motywów s z t u k i l u d o w e j (często s t y l i z o w a n y c h i schem a t y z o w a n y c h ) w p r o j e k t o w a n i u i w y k o n y w a n i u przedmiotów związa­ n y c h z rzemiosłem a r t y s t y c z n y m (szczególnie Warszawska Szkoła S z t u k Pięknych, szkoły s z t u k zdobniczych i przemysłu artystycznego, " Ł a d " ) . W latach późniejszych o b s e r w u j e m y rozwój teoretycznych i metodolo­ gicznych prac n a d poszczególnymi dziedzinami l u d o w e j p l a s t y k i a r t y ­ stycznej p o d e j m o w a n y m i w środowisku n a u k o w y m , które przerwane w y b u c h e m I I w o j n y k o n t y n u o w a n e są po j e j zakończeniu. Sztuka l u d o w a w I I Rzeczypospolitej pełniła przede w s z y s t k i m f u n k ­ cje: a) wyróżniające narodową odrębność k u l t u r y polskiej, b) i n s p i r u ­ jące w t w o r z e n i u s z t u k i ogólnonarodowej, c) wyróżniające warstwę chłopską, jako odrębną, a równocześnie w pełni równoprawną część spo­ łeczeństwa polskiego, d) ekonomiczne, przysparzające z a r o b k u ubogiej ludności w i e j s k i e j , e) u t y l i t a r n e , związane z zaspokajaniem potrzeb nie t y l k o mieszkańców w s i , lecz i miast. Za n i m i kryło się oczywiście szereg f u n k c j i pośrednich, które staraliśmy się naświetlić w trakcie w y w o d u . i; �108 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Rzeczywistość społeczno-polityczna i k u l t u r a l n a I I Rzeczypospolitej sprawiła, że sztuka l u d o w a n i e była włączona w t a k i m s t o p n i u j a k w okresach poprzednich w krąg szerokich koncepcji ideologicznych do­ tyczących k u l t u r y i s z t u k i narodowej. Próby takie podejmowane są w zasadzie głównie w gronie działaczy l u d o w y c h i związków młodowiejskich, usiłujących wykorzystać j e j w a l o r y i a t u t y do zapewnienia w a r ­ s t w i e chłopskiej należnego miejsca w s t r u k t u r z e całego n a r o d u . I c h p r o ­ pozycje w t y m zakresie ograniczają się przede w s z y s t k i m do powtórze­ n i a i p r z y p o m n i e n i a poglądów znanych już przedtem; w y p o w i a d a n y c h przez czołowych myślicieli humanistów społeczników i artystów epok wcześniejszych ( R o m a n t y z m u P o z y t y w i z m u czy N e o r o m a n t y z m u ) oraz rozbudowania idei regionalistycznych i agrarystycznych N i e m n i e i e d n a k wnoszą do n i c h n o w y akcent a mianowicie szeroka działalność p r a k ­ tyczna Widoczna iest ona szczególnie w pracach kół młodzieżowych na w s i zarówno w zakresie k o n k r e t n e i wytwórczości przedmiotów a r t y stycznych i a k spektaklach swoistego m i s t e r i u m t e a t r u obrzędowego czy ochrony i k u l t y w o w a n i a powszechnie iuż uznanego d o r o b k u a r t y ' stycznego J a r s t w y chłopskiej (np s t r o j u , tańca, pieśni) Nie buduje w i e l k i c h koncepcji k u l t u r a l n y c h na k a n w i e s z t u k i l u d o ­ w e j również inteligencja miejska i elita artystyczna. Twórcy profesjo­ n a l n i , jeśli już mają coś wspólnego ze sztuką ludową, to głównie z j e j rozwiązaniami w a r s z t a t o w o - f o r m a l n y m i l u b t e m a t y c z n y m i oraz z licz­ n y m i adaptacjami motywów l u d o w y c h . Podejście i c h cechuje więc swoisty u t y l i t a r y z m i i n s t r u m e n t a l n e t r a k t o w a n i e s z t u k i l u d o w e j . Z k o ­ l e i dla i n t e l i g e n c j i miejskiej i społeczników k o n t a k t ze sztuką ludową ogranicza się do płaszczyzny j e j r e a k t y w o w a n i a , ochrony, popularyzacji bez prób formułowania szerszych t e o r i i s z t u k i narodowej czy t y l k o w a r ­ s t w y chłopskiej. W y p a d k o w a t y c h zachowań w s p a r t a r o z w o j e m badań n a u k o w y c h n a d poszczególnymi dziedzinami plastycznej działalności ludności w s i p r z y ­ nosi jednak w konsekwencji zwrócenie u w a g i na wartości artystyczne i estetyczne dotąd " z a p o m n i a n y c h " gałęzi s z t u k i l u d o w e j , t a k i c h j a k m a ­ l a r s t w o na szkle czy rzeźbę w drewnie. Inaczej mówiąc rodzi się t e n ­ dencja do dostrzegania wartości autotelicznych s z t u k i l u d o w e j , która zostanie teoretycznie rozwinięta po zakończeniu I I w o j n y światowej. i: ! i.: �S P O Ł E C Z N E MHpocJia a F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 109 flposfl-IlHceuKa B OBDUECTBEHHHE OyHKITHH HAPOAHOrO HCKyCCTBA. H A P O A H O E H C K Y C C T B O B 5KH3HH O E I I J E C T B A I I P E H H n O C n O J I H T O M Peswine H a c r o H i n a f l p a 6 o T a n p e A C T a B i w e T C O 6 O H npoAonaceHHe B o n p o c a 06 o6m.ecTBeHHbix <J>yHK- UHflx HapoflHoro HCKyccTBa B n e p n o f l I I Pena nocnoJiHToił. B Heił p a c c M O T p e H H rjiaBHbiM o6pa3OM: H 1) 3 H a i e H n e H a p o f l H o r o COK)3OB cenŁCKOH MOJiofleaca 2) p o j i b 3JieMeHT0B H a p o f l H o r o KyccTBa H C R y c c r s a ana H f l e o j i o n m (HainioHajibHoro KaK onpefleJiHTeJiH H fleaieJiŁHoc™ KyjibTypbi n c i c y c c T B a n p H $opMHpoBaHHH crajia); 3) HHTepec 3THorpaiJ)OB H HCKyccTBOBeflOB K HapoflHOMy HapoflHoro KpecTbaHCKoń flBHacemia npocjiOHKH; oÓJiHKa o6meHauHOHajn,Horo npo<J)eccHOHajibHbix Haymbrx HC- HccJieflOBaTenefi, i j ; j I i H C K y c c T s y ; 4) KOMMepiecKHe K a i e c T B a HapoflHoro ; HCKyccTBa, o c o 6 e H H o Ba^CHBie fljifl 6 e A H o r o c e j i b C K o r o HaceJieHHH, 3 a H j r r o r o HapoflHMM n p o M b i - I C/IOM, peMeCJIOM HUK KyCTapHHTCCTBOM. i B p a 6 o T e BHfleJieHw I I O 3 H U H H H B3rJMAM Ha HCKyccTBo K p e c r t a H C K O H n p o c n o H K H KaK neaTeJieH HaponHoro T a K H npo4>eccHOHajn,Hbix xyao»CHHKOB H o6brrabix n o T p e 6 H T e j i e i i . BH«eHHH, FL IIOA- HCKyccTBa B n a p a s ę B 1925 r . H a H a n p a B J i e i m e { pa3BHTH» n o j i b C K o r o 6 b r r o B o r o HCKyccTBa H xyflo»cecTBeHHyio n p o r p a M M y K o o n e p a T H B a „ J l a A " . • HepKHyro BJIHHHHC BbicTaBKH fleKopaTHBHoro 06cy5KfleHH M . n p . fleHTejn>HOCTi> 0 6 m , e c r B a o x p a H H HapoflHoro n o noflAep>KKe H a p o f l H o r o npoMbicJia KaK B cijiepe ;' HCKyccTBa, T a K H B o 6 j i a c T H noflaepascH e r o pa3BHTHfl H o 6 e c n e i e H H H P H H - K O B c6biTa. 0 6 n t H e BbiBOAH, cneflyioiUHe H 3 npeflcraBJieHHoro MaTepnaJia, C B O A H T C * K TOMy, H T O H a p o a Hoe HCKyccTBo HcnoJiHHJio B MeiKjryBoeHHoe flBafluaTHJieTHe npeacfle B c e r o <J>yHKU.nH: a ) Bbmejw- j o n r y i o H a i n i o H a j i i H y i o caMoóbrraocTb nojibCKOH KyjibTypbr, 6) BfloxHOBJifflonr/K> n p a co3flairnH o6meHauHOHajn>Horo H C K y c c T B a , B ) o T J i m a i o m y i o KpecTbsmcKyio n p o c J i o H K y K E K OTflejn>Hyio H B i n e c r e c TeM p a B H o n p a B H y i o l a c r a , n o j i b C K o r o oómecTBa, r ) sKOHOMHiecKyio, npii6aB.rwioirryio 3apa6oTOK 6eflHOMy HaceneHHio, TOJIbKO aCHTeJleft flepeBHH, HO H OHH paccMaTpHBaioTCfl aBTopoM a) yTHJnrrapHyjo, C B M a m r y i o ropOflOB. B xoae c yflOBJieTBopeimeM HyjKfl He 3 a Ha3BaHHHMH CKpblBaJICH pafl KOCBeHHbIX fyywafnii, H3JK»KeHH«. ' �