https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4ca208001c1b407c26a33efe2fe3b16.pdf 09c9a792690772ec7229d491e2b9a458 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5554 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5164 Title A name given to the resource Żydzi i judaizm w chrześcijańskich scenariuszach końca świata/ Barbarzyńca 2005 (10) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.8-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gow, Andrew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A n d r e w G o w Ż Y D Z I I J U D A I Z M W CHRZEŚCIJAŃSKICH S C E N A R I U S Z A C H K O Ń C A ŚWIATA: Z A P I E K Ł A NIENAWIŚĆ CZY IRENICZNE ITINERARIA? Jeśli ktokolwiek wątpiłby w ogromną popularność dyspensacjonalistycznego premillenaryzmu w Stanach Zjed­ noczonych, d o w ó d na jej wniknięcie d o serca ewangelikalnej", a przede wszystkim fundamentalistycznej Ameryki może obecnie bez trudu znaleźć na listach bestsellerów. Badacze zajmujący się religią popularną nie spieszą się z uznaniem rosnącego wpływu tego rodzaju idei, częściowo zapewne dlatego, że naukowcy rzadko podzielają tradycjonalistyczną wizję świata i jednoznaczną wiarę w Boże autorstwo Pi­ sma Świeteao które charaktervzuia orotestanckich funda­ mentalistów i dlateoo sa niechętni nadawaniu im rozołosu. Ale czas na wstydliwe odwracanie wzroku minął, bowiem milionv Amervkanow zaczvtuia sip kolpinvmi częściami dvs1 1 D e n s a c i o n a l i s t v c z n e i s a a i nt LeftBehind Na stronie w w w le ftbehind.com można m.in. znaleźć takie oto informacje' Autorzy cyklu Left Behind, Tim LaHaye i Jerry B. Jenkins, są klasyfikowani na 42. miejscu na ogłoszonej przez pi­ smo „Entertainment Weekly" liście 51 najbardziej wpły­ wowych twórców. [...] „Entertainment Weekly" uznał za trudną do przeoczenia na swojej li­ ście, gdzie ewangelikalni pisarze nie pojawiają się zbyt często, serię sukcesów LeftBehind, której sprze­ daż przekroczyła 50 milionów eg­ zemplarzy. ' H \ - Zabawne, nie czuję się ani trochę bardziej wpływowy teraz niż wcze­ śniej - mówi Jerry. - Ale moim ma­ rzeniem pozostaje uczyć i bawić przez fabuły w formie powieści i fil­ mów, które biorą udział w e współ­ zawodnictwie na rynku idei. - Nigdy nie przewidywaliśmy, że nasze książki wzbudzą tak powszechne zainteresowanie - dodaje Tim. - Jesteśmy za­ szczyceni i zadowoleni, że tak wielu ludzi okazuje tak żywe zainteresowanie tym, co przyszłość niesie ludzkości. Jedna z książek z cvklu Left Behind Desecration oszoło­ miła obserwatorów branży, gdy „Publishers Weekly"' ogło­ sił Ż P bvła o n a nailpnipi s n r z p d a i a r v m cip h/tułpm w twar dei oorawiP w k a h n o r i l l o h n a Grishama Z fikria" J ktnm W d S t a Z Z w n r a Ł V ^ Z y ^ ! L J l I I ^ ^ ^ w roku 2001 - s t r a r a i a r 7 a i m n w J n r i K W d roku wS n ^ T l r ^ M ^ 1:1» n r w - Hnra u r w n a ooecnego zain- T Dziesiąta książka z serii LeftBehind również utrzymywała się przez 4 tygodnie na 1. pozycji [...] i zajmowała pozy- 8 cję 7. na liście niedzielnej. To czwarty tytuł z serii Left Be­ hind, który debiutował na 1. pozycji list bestsellerów „New York Timesa", „USA Today," „Wall Street Journal", „Publi­ shers Weekly" i CBA. Dziękujemy za wasze ciągłe wsparcie. Odgrywacie waż­ ną rolę w sukcesie serii i wpływie, jaki ma ona na życie wielu ludzi. 3 Recenzję jednej z pozycji z serii Left Behind, The Remnant, pióra Gershoma Gorenberga w „The Ame­ rican Prospect" czyta się jak dresz­ czowiec. Widać, że kwestia popar­ cia dla Izraela przez część ewangelikalnych chrześcijan jako sposobu wspierania wypełnienia się proroctw na temat k o ń c a świata, w k o ń c u przyciągnęła uwagę mainstreamowych mediów. W „U.S. News & World Report" Jeffrey L. Sheller ujawnił sedno dyspensacjonalistycznej po­ stawy wobec Izraela i Żydów: 4 DliSr.CRATlON 5 ...wielu ewangelikalnych chrześcijan uważa powstanie Izraela w 1948 za pierwsze w łańcuchu wyznaczonych w Biblii wydarzeń, które zakończą się powrotem na Zie­ mię Jezusa i końcem historii — scenariusz ten został spo­ pularyzowany w bestsellerowej serii powieściowej Left Be­ hind. Część tego scenariusza, oparta na gorąco dyskuto­ wanej interpretacji fragmentów Objawienia św. Jana oraz ksiąg Daniela i Ezechiela, dotyczy niszczycielskiej „bitwy Armagedonu" — nuklearnej zagłady zatrzymywanej w kulminacyjnym punkcie przez przybycie Jezusa, który pokonuje siły zła i ustanawia erę pokoju. Ale miliony Ży­ dów giną w trakcie bitwy, a ci, którzy ocaleli, uznają Jezu­ sa za ich Mesjasza. Ten artykuł został opublikowany bez komentarza na stro­ nie internetowej leftbehind.com. Poparcie dla Izraela ze strony ewangelikalnych chrześcijan (np. w formie niedawnej dota­ cji w kwocie 2 milionów dolarów na wsparcie osadnictwa amerykańskich Żydów) wynika z ich chęci „przyspieszenia" końca świata. Poparcie to ma umożliwić wypełnienie się głów­ nego elementu scenariusza zbawienia dyspensacjonalistycz­ nej teologii, a mianowicie o d b u d o w ę Świątyni Jerozolimskiej, p o to, by mogła być ona sprofanowana (tak jak w nowym bestsellerze z serii Left Behind) przez Antychrysta - przeciw­ nika Jezusa w eschatologicznej bitwie Czasów Ostatecznych. Wszystko to nie ma większego sensu, o ile nie zna się historii chrześcijańskiej teologii i eschatologii. Choć chrze­ ścijanie zawsze różnili się co d o tego, jak Pismo powinno Numer 10/2005 �być interpretowane, to jednak tradycyjne gałęzie chrześci­ jaństwa co najmniej d o dwudziestego wieku zwykle odrzu­ cały interpretacje oferowane obecnie przez autorów Left Behind, Tima La Haye i Jerry'ego Jenkinsa. Prezentowany przez nich scenariusz był owszem rozpowszechniony, ale nie w uczonej, katolickiej i protestanckiej teologii, lecz w roz­ maitych popularyzatorskich, nie-teologicznych, tworzonych w miejscowych językach budujących tekstach religijnych. Zarówno katoliccy iak i orotestanccy eazeaeci zdecydowa¬ nie go odrzucali, w czym znaczącą rolę odegrało niewątpli­ wie to iż wvmaaa on bardzo zawiłei lekturv Pisma wsDieranei orzez mase wysoce interesujących ale teoloaicznie bardz ei niż nodeirzanych leaendowych 'i literackich tradycii właczaiac w to tvburtvńskie o s e u d o - s v b i l l i ń s k i e ororoctwa 7 r h r z e ś c i i a ń s k i P C i o Rzvmu Roman* o Aleksandrze i szPrPO ków niezbędnych do odbudowy Żydowskiej Świątyni w Jerozolimie. Nie była ona możliwa ani pod pano­ waniem rzymskim po roku 70 n.e., ani w okresie bizantyńskim i w koń­ cu całkowicie już po zajęciu Jero­ zolimy przez muzułmanów i wznie­ sieniu przez nich na Wzgórzu Świą­ tynnym meczetów Umara i Al-Aksa. Jednak Daństwo żydowskie Świąty­ ni nie odbudowało I nie iest to iedvnie rezultat oalestyńskieoo arabs k i e o o czv m u z u ł m a ń s k i e g o n i e n r z P i P d n a n i a b o w i P m duża c z e ś ć n a w n ń ł u r z ^ tJnnPnn i na^wriPiPd^ rH I P H P n H n w P n i P r i / A n t ^ możliwościidotonania tego przez ludzi I w tym właśnie momencie zaczynają się kłopoty: w nie­ zliczonych legendowych tekstach średniowiecznych ocze­ kiwany przez Żydów Mesjasz, który m a o d b u d o w a ć Świąty­ nię, był utożsamiany z literalnym, o s o b o w y m Antychrystem. Ich autorom wydawało się to konkluzją z analogii: my, chrze­ ścijanie, oczekujemy nadejścia Antychrysta, a oni, Żydzi, oczekują nadejścia ich Mesjasza - więc nasz Antychryst i ich Mesjasz muszą być jednym i tym s a m y m . Utożsamienie to było oparte na Mt 24, 5: „Wielu bowiem przyjdzie pod moim imieniem i będą mówić: Ja jestem Mesjaszem. I wielu w błąd wprowadzą" Ułatwiła je także popularna chrześci­ jańska wersiateao Droroctwa ałoszaca że Żvdzi beda Dierwszvmi którzy beda oarnać sie do Antychrysta i służyć mu jak gdyby był on Mesjaslem zrodłaztego okresu w językach narodowych lub nawet mniej poważane komentarze pisane przez d u c h o w n y c h (np. Haimo, Libellus de Antichnsto opata Adso, Raoula Glabera i wielu innych) o d n a ezc w nich można scenariusz łudząco przypominający ten, którym posłużyli się autorzy Left Behind. Centralnym w nim p u n k t e m jest żydowskie pochodzenie Antychrysta, a Żydzi generalnie odgrywają niebagatelną rolę w eschatologicznych wydarzeniach. Przekonanie, ze żydow­ skie wojska - utożsamiane z Gogiem i Magogiem, zaginione dziesięć plemion Izraela czy nieczyste narody odgrodzone przez Aleksandra za Górami Kaspijskimi, albo wszystko to pod legendowym pojęciem „czerwonych Zydow" - „zosta­ ną wypuszczone" na kraje chrześcijańskie, by siać zniszcze­ nie przy końcu czasów, była zawsze krytycznym składnikiem w struktu­ rze, która czyni Antychrysta Ż y d e m . Takie rozumienie Antychrysta idzie zawsze w parze z wiarą, że Żydzi będą się garnąć d o niego i służyć mu podczas apokaliptycznej kampa­ nii odpłaty i unicestwienia. 6 Scenariusz końca świata, które­ go zwolennikami są obecnie premillenarystyczni d y s p e n s a c j o n a l i ś c i , był obecny w okresie wczesnej nowożytności w wierzeniach szeregu ruchów sekciarskich, w tym radykal­ nych protestantów czy tzw. Purytanów, i dotarł d o Ameryki bardzo szybko. W końcu XIX wieku powstanie i rozwój krytyczno-historycznej metody czytania i analizowania Pisma wzbudziły równie ooteżny antvmodernistvcznv antynaukowy ruch w amerykańskich kręgach ewangelikalnych, który znalazł s w o i a k u l m i n a c i e w Doaladach Drezentowanych w The Fundamentals"' i orawym skrzydle Południowych BaDtvstów w oierwszych dekadach XX wieku Jeśli analiza krvtyczno-historvczna dążyła do oodważenia boskieoo autor­ stwa" rodzący sie wtedy fundamentalizm"unierał sie orzv nim tJm barriziPi n w a ł t n w n i e c o donrowariziło d o takich wi dowisk jak Małpi Proces Scopesa' żwriowskiPi t r a d v r i i rezerwut r p k n n s e k r a c i e W z n ó r z a Świa Trzeba zauważyć, że cykl Left Behind, przynajmniej o ile wiem, nie utożsamia jasno Antychrysta z Mesjaszem oczeki­ wanym przez Żydów - autorzy wierzą raczej, że większość Żydów będzie jego zwolennikami i tylko „Reszta Izraela" roz­ pozna jego prawdziwą tożsamość i nawróci się na chrześci­ jaństwo - wypełniając tym samym inne proroctwo - o koń­ c o w y m nawróceniu Żydów, zgodnie z odpowiednią interpre­ tacją Rz 11 (choć wers 26 mówi, że „cały Izrael będzie zba­ wiony"). Role wyznaczone Żydom w tej eschatologii nie tylko są nie do pomyślenia dla samych Żydów, ale także wyrażają wrogość wobec nich i judaizmu. Nasza kultura posiada praw­ ne i etyczne kategorie dla języka przesyconego nienawiścią, np. podżeganie czy m o w a nienawiści. Za przyczyną różnych skomplikowanych czynników, które mają związek z przewa­ żającym obecnie postrzeganiem miejsca, gdzie ulokowana jest niesprawiedliwość (tzn. w sferach: świeckiej, społecznej i prawnej), nie posiadamy kategorii dla podżegania do wie­ rzeń Drzeóełnionych nienawiścią - choć sie to wolno i zło­ wieszczo zmienia DO 11 września 2001 Modernistyczni historycy od­ dzielała antysemityzm" - nowocze­ sna oseudonaukowa doktrynę r a s o WPOO i P t n i r z n P n o odróżniania OPW nPi n m r w l u d z i n d a n t y h r r i a i z m u rPMnHnpi dla ' m n r i P r n K ^ r h MA|JS KTKP n P hinra n n n n H M w L t P n n i l t l dvZ I n n mJnw «a » n h ' n f c t n L , n k . <=n£" a v Gdzieś po drodze dyspensacjonalistyczni myśliciele prze­ jęli ( p r a w d o p o d o b n i e o d w c z e s n o n o w o c z e s n y c h pisarzy purytańskich i independenckich) starą historię o Antychry­ ście i zaczęli szukać znaków jego nadejścia. Powstanie Izra­ ela dostarczyło im fundamentalnego argumentu na rzecz prawdziwości tego scenariusza poprzez stworzenie warun­ |ł.ł'.ł'i RJŁ\"KIM nym chrześcijaństwie, nierozerwal­ nie. Muszę tutaj przyznać, ze juda­ izm nie jest bez skazy jeśli chodzi o wrogość w stosunku do innych religii - na przykład tzw bał­ wochwalców, ale rabiniczny judaizm zakłada, ze jeśli istnieję życie pozagrobowe, wszystkie istoty ludzkie, które nie gwał- PISMO ANTROP0LOGICZNB �Andrew Gow cą p e w n y c h p o d s t a w o w y c h praw moralnych (siedem praw Noachickich), będą miały w nim równy udział, bez względu na swoją reli­ gię. Wziąwszy pod uwagę konflikto­ wą naturę premillenarystycznego spojrzenia na Żydów, judaizm i Izra­ el oraz intensywne apokaliptyczne oczekiwania milionów Amerykanów - a Stany Zjednoczone Ameryki są miejscem powstania i największego rozkwitu tej wizji świata - uzasadnio­ nym wydaje się poszukiwanie para­ leli w przeszłości. Moja teza, podzielana tylko przez część świata akademickiego w dziedzinie studiów religioznawczych i historii religii, brzmi następująco: klimat intensywnej apo­ kaliptycznej spekulacji i oczekiwania sprzyja tworzeniu się radykalnie antyjudaistycznych nastrojów, a nawet może po­ wodować gwałtowne antyjudaistyczne - ' a więc antyżydow­ skie, wybuchy społeczne. Zacznijmy od prawdopodobnie najwcześniejszego przy­ kładu tego rodzaju wydarzeń w zachodniej Europie (za wy­ jątkiem wizygockiej Hiszpanii) - pierwszego, zdaniem Richar­ da Landesa, p o g r o m u w łacińskim kręgu kulturowym. Na przełomie lat 1009 i 1010 kalif Al-Hakim zdecydował się zislamizować Jerozolimę i kazał zburzyć Bazylikę Grobu Świę­ tego. Raoul Glaber mówi o „jednomyślnej decyzji wszyst­ kich chrześcijan" (co najmniej"w kilku francuskich miastach) o wypędzeniu Żydów z ich miast i krajów. Landes całą swo­ ją karierę akademicką poświęcił udowadnianiu tezy głoszącei że dekadv Drzed i DO roku 1000 charakteryzowały sie intensywnymi aD0kaliDtvcznvmi soekulaciami i oczekiwania mi - doprowadziło go to do stworzenia Center for Millennial Studies i i n t e r d v s c v D l i n a r n e i dziedziny studiów millpnniinych" To prawda, że wielu francuskich i katolickich badaczy o d r z u c a te t e z ę Ipśli i p r i n a k z a a k r e n t n i p m y ia iakn mnżli wnść a I a n r i e s Ma właśniP n n u h l i k n w a l i ś m v M n m PSPiów 7 8 tak rozpowszechniony, że dowody na religijne, a nawet apo­ kaliptyczne motywacje tej krucjaty były bagatelizowane na­ wet przez poważanych historyków chrześcijaństwa, np. Ber­ narda McGinna. Guibert z Nogent w swojej relacji z Clermont z 1095, gdzie Urban II propagował ideę pierwszej kru­ cjaty, pisze, że papież twierdził, iż chrześcijanie muszą opa­ nować Ziemię Świętą, ponieważ w niej właśnie pojawi się Antychryst i ich obecność tam jest niezbędna, by mu się prze­ ciwstawić. Jakie może istnieć bardziej eschatologiczne usprawiedliwienie dla krucjaty? Wiemy przy tym, że pierw­ sza krucjata pochłonęła ogromną liczbę ofiar nie tylko wśród muzułmanów ale także Zvdów szczeaólnie w niemieckiei Nadrenii i w samej Jerozolimie.' 10 11 Kiedy Marcin Luter pisał w 1523 r., że to nic dziwnego, iż Żydzi odmawiają nawrócenia się na chrześcijaństwo (a wie­ rzył on, że nawrócenie to jest niezbędne, aby biblijne pro­ roctwa zostały wypełnione, zaczęły się Dni Ostateczne), wziąwszy pod uwagę ich traktowanie przez poprzednie po­ kolenia chrześcijan (czyli Kościół rzymskokatolicki i jego klerykalnych reprezentantów) oraz uwzględniając trudności w dostępie do „czystego słowa Pisma", nie próbował bynaj­ mniej być miły dla Żydów" Twierdziłon że chrześcijanie byli winni zaniedbania jednej z ich najważniejszych ról w hi­ storii mianowicie aktvwneao Drozelityzmu w stosunku do Żydów Środ­ kiem zaradczym miało być według Lutra nowe podejście do Żydów d o b r ą wolą i w d u c h u Fwannplii Wydawał sip nn wiprzvr 7P tn w U a r r z y ahy 1 ^nn lat pnra7 harrl7ipi 7ałri itvnh rp 12 Hi Itńrp w r * ' T I Z K mimo dwudziestu lat wystawienia na d z b a n i e prawdziwego i niezafałszowanego Słowa Bożego, n n n h n r i 7 3 p u r h 7 niprw^7pi k n n f p r p n r i i P M Q ktńrp h\/ła n n Żydzi wciąż się nie nawrócili. Czuł, ze najwyraźniej ich ser­ ^ r m n S w i 1 n m ™w\Jrl\lnrb *PriP nlZlnnZ^' ca były zbyt twarde, a ich zrozumienie zbyt zmącone przez rCharrnimpnt^ obstawanie przy „starożytnym prawie , by chrześcijanie mogli miec nadzieję na jakąkolwiek zmianę. W rezultacie, utrzy­ mywał Żydzi powinni zostać usunięci ze wszystkich chrze­ ścijańskich społeczności a ich książki i dobra powinny byc skonfiskowane. Jego reakcja nie była bynajmniej wynikiem jakiejś szczególnej złośliwości. Rozczarowanie Lutra miało obecny na Ziemi i uz na niej działa. Pogłoska, ze jerozolim­ charakter eschatologiczny. Opierało sie na głębokim prze­ scy Żydzi pomagali Al-Hakimowi, tylko pogorszyła sprawę: konaniu, że koniec czasu jest blisko i że niemożność nawró­ obsadziło ich to w roli sług A n t y c h n - t cenia się Żydów zatrzymuje go! na Z a c h o d z i e w roku 1010 miały miejsce powszechne pogromy Ży­ dów, a dowody zdają się to potwier­ dzać, to prawdopodobnie wybucha­ ły one w napiętym klimacie escha­ tologicznego oczekiwania i stanowi­ ły rezultat apokaliptycznego strachu przed rolą Żydów przy końcu cza­ sów. Przyczyn krucjat, s z c z e g ó l n i e pierwszej krucjaty z końca XI stule­ cia, w okresie europejskiej historio­ grafii, który można by nazwać chrze­ ścijańskim, powiedzmy do I Wojny Światowej, upatrywano przede wszystkim w sferze religijnej. „Odczarowanie świata", które nastąpiło później i które zo­ stało odzwierciedlone w rodzących się naukach społecznych, zastąpiło miles christi, żołnierza Chrystusa, miles avaritiae, chciwym młodszym synem szukającym łupu, ziemi i kolo­ nialnych możliwości na Bliskim Wschodzie. Ten pogląd był 10 Ostatecznie jego wezwanie do nawrócenia albo wygna­ nia Żydów przyniosło efekty. Do roku 1557 prawie wszystkie żydowskie społeczności w Świętym Cesarstwie Rzymskim zostały zmuszone do opuszczenia centrów miejskich. Ich członkom pozostało osiedlenie się w miasteczkach i wioskach albo wyjazd do bardziej przyjaznych miejsc, takich jak Pol­ ska albo, później, Holandia, Brytania i zachodnia półkula. Co więcej, eschatologiczne rozczarowanie Lutra miało po­ ważne konsekwencje także w dwudziestym wieku, kiedy nazistowscy propagandziści w Niemczech i w Ameryce wy­ dali powtórnie w tanich pamfletowych wersjach inwektywy Lutra pod adresem Żydów i judaizmu (Von den Juden und ihren Lüaen TO Zvdach i ich kłamstwachl 1543} iako cześć kampanii na rzecz przekonania luterańskich Niemców i nie­ mieckich Amerykanów do nazistowskieao Doaladu na oerfidię Żydów. Jak wspomniał Jeffrey Sheller w swoim artykule w „U.S. News and World Report", istnieje szereg postaw możliwych do przyjęcia przez premillenarystów, jeśli chodzi o właściwą Numer 10/2005 �ŻYDZI I J U D A I Z M W C H R Z E Ś C I J A Ń S K I C H S C E N A R I U S Z A C H . . . rolę zarówno dla Żydów, jak i chrześcijan w obliczu Końca Czasów. Cytuje on nie tylko autorów Left Behind, ale rów­ nież wybitnych liderów grup chrześcijańskich, które są ak­ tywne w sprawie Izraela: Wielu chrześcijan wierzących w ten [prezentowany przez Left Behind] scenariusz, wątpi w skuteczność bliskowschodnich negocjacji poko­ jowych. - Tylko tyle można osiągnąć dyplo­ matycznie czy militarnie - mówi [Rev. James M.] Hutchens z Chrze­ ścijan dla Izraela. - Nie będzie tam pokoju dopóki nie nadejdzie Me­ sjasz. S z c z e g ó l n i e n i e p o k o j ą c a jest rola „przyspiesznika", która zakłada interwencję mającą po­ móc w doprowadzeniu do dni ostatecznych. Luter zalecał, by uprzykrzyć życie Ż y d o m , tak aby byli zmuszeni nawrócić się na chrześcijaństwo, jeśli nie można ich skłonić d o tego za pomocą pokojowych środków. Pewną odmianą tego sa­ mego konceptu wydaje się być, w s p o m n i a n a wcześniej, pomoc w sfinansowaniu „powrotu" Żydów d o Izraela. Możli­ wym nasteostwem teao oozornie niewinneao proaramu bvtoby dokładnie to, o czym wspomniał Sheller: - Do jakiego stopnia teologiczny pogląd, który zapowia­ da Armagedon na Bliskim Wschodzie, będzie prowadził ewangelikalnych chrześcijan do popierania polityki zmie­ rzającej w tym kierunku raczej niż w kierunku stabilności i pokojowego współistnienia? - pyta Rabbi David Saperstein, dyrektor Religious Action Center of Reform Juda¬ ism. Yoffie z Union of American Hebrew Congrégations dodaje: - Ludzie twierdzący, że tam nie może być pokoju, nie są naprawdę przyjaciółmi Izraela. rzymskokatolicki wniósł ostatnio ważkie poprawki d o swego poprzedniego, negatywnego stanowiska w o b e c judaizmu jako ścieżki d o zbawienia, takie jak chociażby stwierdzenie, że „Bóg nie łamie swoich obietnic", a d w a największe prote­ stanckie wyznania w Kanadzie i Australii, odpowiednio Uni­ ted Church i Uniting Church, wyrzekły się całej pracy misjo­ narskiej skierowanej na nawrócenie Żydów, jako niepotrzeb­ nej, p o n i e w a ż Żydzi są zbawieni Drzez nrzvmierze które Bóa zawarł z A b r a h a m e m . Jest t o j e d n a k ż e w chrześcijańskim świecie stanowi­ sko wciąż niezbvt DODularne Chrześciiańskie określanie łaaodnei" tak­ t y k konwersvinei iako irenicznei" niP iPst o c z v w i s r e z a k o r z e n i o n e w HnświarirzPnhi hvcia oniPktPm S S n T T r Z i Ł n l P S Nakoniec powinienem zająć się problemem zawartym w tytule niniej­ szego tekstu: tym mianowicie, czy w tego typu wyobrażeniach na te­ mat roli Żydów przy końcu czasu to nienawiść, czy też raczej ireniczne pobudki wchodzą w grę. Właściwie nienawiść w dyspensacjonalistycznym obozie znaleźć trudno, nawet jeśli stanowcze odrzucenie judaizmu jako równoprawnej religii czy drogi do zbawienia iest powszechne dla orawie c a ł e a o e w a n a e l i k a l n e a o spektrum. Jeśli zaś chodzi o irenizm, to nr7P7 dwa tysiąclecia chrześciiańscy myśliciele i teoloaowie mieli ooczucie że wvciaaaia ku Żydom aałazke oliwna" w postaci propozycji zbawienia przez nawrócenie Kościół n s n Z -Tto™ l l J n m n r " nil" neg^konfliktów pomiędS" dw „Żydzi" byli „wyimaginowanymi istotami, które zostały skonstruowane przez chrześcijaństwo", jak ujął to Harris Lenowitz, nie tylko w renesansowej Anglii, ale w całej Euro­ pie i przez całe średniowiecze, nawet kiedy chrześcijanie mieli bliskie kontakty z prawdziwy­ mi Żydami, jak to wykazałem w mo­ jej książce Trie R e d J e w s . Judaizm był także dla wielu chrześcijan nie­ wiele więcej niż „ w y i m a g i n o w a n ą reliaia" skonstruowana Drzez chrze­ ścijaństwo szczeaólnie Drzez odnie­ sienie d o judaizmu nie tylko jako Inneno c z v Gorszpno alp iako Wcześ n i P i s z e o o ale Przestarzałeao a n a 15 16 wet 14 Chciałbym wskazać, że wziąwszy pod uwagę intensyw­ ność apokaliptycznego klimatu panującego w dyspensacjonalistycznych kongregacjach i wśród czytelników Left Behind, dostrzec można inne, nie tak ambitne, ale równie niepokoją­ ce możliwe reakcje na nieuniknione odwlekanie się realizacji wyznawanego przez nich scenariusza (nieuniknione przynaj­ mniej dla tych spośród nas, którzy nie dostrzegają ręki Boga tak aktywnie pracującej w świecie). Co się stanie, jeśli miliony „pro-izraelskich" (choć „anty-judaistycznych") ewangelikal­ nych fundamentalistów i"nabywców książek z cyklu Left Be­ hind obudzą sie Dewneao Diekneao Doranka i zdecvduia że Żydzi „powstrzymują" Dni Ostateczne? T ^ iako niPważnPno nonieważ HnhZ^Zta^ł u a tologicznym'spojrzeniuma^ <^* ^r A ^ ^ ^ ™ w o w e g o z protestanckich reforma o r o w M P » ^ a eschatologia cyklu Lett Behind i premii enaryzm ewangeli­ kalnych chrześcijan w Ameryce nie są „tylko rehgijnymi fe­ nomenami, zwłaszcza ze stanowią religijne wyobrażenia na temat grupy która definiuje się zarówno w religijnych, jak i etnicznych kategoriach, bez oddzielaniajch starannie jak to czyni większość ludzi Zachodu. Jesh dyskurs o Żydach w cyklu Left Behind byłby formułowany w świeckich lub spo­ łecznych terminach, to zmuszałby d o natychmiastowego działania; i jeśli kiedykolwiek rozleje się on poza raczej sła­ be i arbitralne granice, jakie ustaliliśmy dla tego, co teolo­ giczne, i wkroczy w obręb tego, co świeckie - powiedzmy w wypadku znaczącego rozczarowania eschatologicznego - w relacjach pomiędzy konserwatywnymi chrześcijańskimi stronnikami Izraela i Żydami, którzy dziś w c h o d z ą z nimi w alianse, mogą zaistnieć poważne problemy. Przełożył Mariusz Czaja 1 Zob. hasło „Premillenaryzm" autorstwa Roberta K. Whelana, [w:] The Encyclopedia of Millennialism and Millennial Movements, red. R. Landes, New York and London 2000, ss 329-332. < http://www.leftbehind.com/article.asp7LocJd=1 &item_id=12963 >, odwiedzona 17 października 2002. <http://www.leftbehind.com/article.asp?loc_id=1&item_id=12636>, odwiedzona 17 października 2002. PISMO ANTROPOLOGICZNE 2 3 �Andrew 4 T. 13, nr 17, 23 wrzesień 2002. 5 proroctw biblijnych w ramach skomplikowanego systemu interpretacyj­ 1 2 sierpień 2002, s. 34-35. 6 nego, gdzie zasadniczą rolę odgrywa przeświadczenie, że dzieje zba­ Apocalypti­ wienia dzielą się na pewne etapy czy epoki (dispensations), w których Age, 1200-1600 (Leiden 1995) i mój artykuł The obowiązują odmienne, wyznaczone przez Boga reguły, oraz że odmien­ Zob. moją książkę The Red Jews. cism in an Apocalyptic Gow Antisemitism and Jewish Antichrist in Medieval and Early Modern Germany, [w:] Medieval ne są Boskie plany wobec Żydów i nie-Żydów. Według Darby'ego Encounters w momencie odrzucenia przez Żydów Mesjasza w osobie Jezusa z Na­ 7 2, 3 (1996), s. 249-285. R. Landes, The Massacres of 1010: On the Origins of Popular Anti- zaretu, profetyczny zegar niejako zatrzymał się i ruszy z powrotem do­ Jews piero wtedy, kiedy nastąpi tak zwane pochwycenie (rapture), czyli „za­ and Judaism in Medieval Christian Thought, red. J. Cohen, Wolfenbüttel branie żywcem" do Nieba wszystkich prawdziwych chrześcijan przez Jewish Violence in Western Europe, [w:] From Witness to Witchcraft: Boga. Po tym, odgrywającym w dyspensacjonalistycznym systemie cen­ 1997, s. 79-112. 8 F. Battenberg, Das europäische Zeitalter der Juden. klung einer Minderheit in der nichtjüdischen Zur Entwic­ tralną rolę, wydarzeniu, ma nastąpić siedmioletni okres rządów Anty­ Darmstadt chrysta na świecie (w trakcie którego nastąpi m in odbudowa Świątyni Umwelt Europas, Jerozolimskiej) 1990, s. 6 1 . 9 The Apocalyptic Year 1000. Religious Expectation and Social Change, 950-1050, współred. z R. Landes i D. Van Meter, New York and Oxford 2003. 10 Antichrist. Two Thousand Years of Human Fascination with Evil, z wcześniej zakończony zstąpieniem na Ziemię Chrystusa (wraz pochwyconymi" chrześcijanami) co z kolei zapoczątkuje jego tysiącletnie rządy (millennium) Mimo braku prscyzyjnGQO OKTGŚIGnis detly pochwycGnici i QGn6r3ln©Q0 przeświadczenia że obGcny etap San Francisco 1996 [pol. wydanie: Antychryst. Dwa tysiące lat fascynacji (dispensation) dziGjów zbawienia — WiGk Kościoła — to okres Wielkiej człowieka złem, Warszawa 1998]. P 11 Cytowane tutaj z powodu łatwości dostępu z angielskiego tłuma­ czenia relacji Guiberta: The Version of Guibert of Nogent, [w:] The First Crusade: The Chronicle of Fulcher of Chartres and Other Source Mate­ rials, red. E. Peters, Philadelphia 1971, s. 13. 12 Dass unser Herr Jhesus Christus ein gebornerJude tini Luthers Werke. Kritische Gesamtausgabe, sey, [w:] D. Mar­ 60 tomów, Weimar 1883¬ -1980 [odtąd WA], t. 11. 13 Von den Juden und ihren Lügen, WA 53. Więcej dyskusji na temat tych kwestii i obszerna literatura naukowa na ten temat w moim artykule Christian Colonialism: Luther's Exegesis of Hebrew Scripture, [w:] Con­ tinuity and Change. The Harvest of Late Medieval and Reformation ry. Essays presented Histo­ h to Heiko A. Oberman on his 70' birthday, Leiden 2000, s. 229-252. T zwolen nicv dvsoensacionalizmu doszukuia sie znaków ieoorvchteno zakon r z / n i a w wielu b i f v a r v r h wvriarzeniarh nrzede w k \ m tvrh Twara nych z Izraelem i Bliskim Wschodem [przyp tłum ] " Taki przekład występującego w oryginale terminu evangelical zo­ stał tutaj przyjęty za najnowszą literaturą przedmiotu w języku polskim (por. np. A. Siemieniewski, Ewangelikalna duchowość nowego narodze­ nia a tradycja katolicka, Wrocław 1997, T.J. Zieliński; hasło „ewangelikalizm" w: Religia. Encyklopedia PWN, red. T. Gadacz, B. Minerski, t. 3, Warszawa 2001; Z. Pasek, Topika zbawienia w polskich ewangelikalnego protestantyzmu, kancjonałach Kraków 2004) [przyp. tłum.]. '" Chodzi tutaj o serię esejów teologów i liderów konserwatywnego protestantyzmu, opublikowanych w latach 1910-1915 w Stanach Zjed­ noczonych i zawierających swoiste credo kształtującego się wtedy fun­ 14 Scheller, tamże. damentalizmu protestanckiego, który właśnie od tego dzieła wziął swo­ 15 W swoim wystąpieniu Hebrew Script in Art. A Chapter in the Lord's ją nazwę [przyp. tłum.]. Name na Sixteenth Century Studies Conference, San Antonio, Texas, 24¬ -27 październik, 2002; i w swojej mającej się ukazać książce o tetragrammatonie w renesansowej Anglii; zob. również jego książkę The Messiahs: Jewish from the Galilee to Crown Heights. Oxford i New York 1998. 16 Tamże. 17 Zob. mój artykuł Christian IV John T. Scopes był nauczycielem biologii w stanie Tenesee, który rozmyślnie naruszył uchwalony przez władze tego stanu zakaz naucza­ nia teorii ewolucji (zdaniem jej przeciwników m.in. wywodzącej pocho­ dzenie człowieka od małpy), co stało się przyczyną wytoczonego mu w 1925 roku procesu. Proces ten, w którym oskarżycielem był jeden Colonialism. z przywódców obozu fundamentalistycznego, trzykrotny kandydat Par­ tii Demokratycznej na prezydenta, William Jennings Bryan, stał się cen­ 3D ' Mianem dyspensacjonalizmu lub dyspensacjonalistycznego pre- trum zainteresowania zarówno konserwatywnych, jak i liberalnych me­ millenaryzmu określa się doktrynę religijną stworzoną przez Johna Nel­ diów i na długie lata określił obraz fundamentalistów w społeczeństwie sona Darby'ego (1800-1882), opierającą się na dosłownym odczytaniu amerykańskim [przyp. tłum.]. Numer 10/2005 �