https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b766cc2cc4319a41e748ddc6adec3cf.pdf 334ca5443c1d0b4ae5ec192ccce2c821 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4587 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource karnawał obrzędy doroczne Beskid Żywiecki - karnawał Beskid Śląski - karnawał Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4260 Title A name given to the resource Próby ustalenia genezy obrzędów dorocznych - "Mikołaj", "szlachciców" i "dziadów", występujących wspólcześnie we wsiach Beskidu Śląskiego i Żywieckiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.149-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurek, Jan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jan Kurek PRÓBY USTALENIA GENEZY O B R Z Ę D Ó W D O R O C Z N Y C H — „ M I K O Ł A J " , „ S Z L A C H C I C Ó W , , I „ D Z I A D Ó W " , WYSTĘPUJĄCYCH WSPÓŁCZEŚNIE WE WSIACH BESKIDU ŚLĄSKIEGO I ŻYWIECKIEGO VV wielu widowiskach w r ó ż n y c h krajach, a nawet czę­ ściach ś w i a t a w y s t ę p u j ą te same t y p y postaci. Co ciekawszo: w t y c h widowiskach, gdzie aktorowi pozostawiona została d u ż a swoboda improwizacji i teksty dialogów wraz z didas­ kaliami spisane zostały późno, odnajdujemy dużo podo­ bieństw m i ę d z y w y s t ę p u j ą c y m i w nich bohaterami. Do wniosków takich dojdziemy, p o r ó w n u j ą c np. commedia dell' arte, t y p o w y europejski gatunek teatralny speł­ niający powyższe warunki, z teatrami s t a r o ż y t n e j Grecji i R z y m u , j a k również z teatrami dalekiego wschodu: T u r c j i , I n d i i , Chin i J a p o n i i ' . W a r t o więc przeprowadzić zestawie­ nie s t r u k t u r y włoskiej komedii i w y s t ę p u j ą c y c h w niej bo­ h a t e r ó w — ze s t r u k t u r ą i postaciami pojawiającymi się w polskich obrzędach dorocznych, np. w realizowanych do dziś żywieckich „ d z i a d a c h ' , „ s z l a c h c i c a c h " czy śląskich „ m i k o ł a j a c h " . Najwięcej p o d o b i e ń s t w znajdziemy między włoską, k o m e d i ą a o b r z ę d e m „szlachciców", k t ó r y notowany jest na niewielkim obszarze, w p o r ó w n a n i u z d u ż y m i zasię­ gami terytorialnymi w y s t ę p o w a n i a pozostałych dwóch obrzędów- . „ D z i a d y " i „ m i k o ł a j e " m a j ą nieco o d m i e n n ą od „szlachciców" s t r u k t u r ę , choć wiele analogii w występują­ cych postaciach. Często o d g r y w a j ą je ci sami ludzie, takie samo s ą ich przebrania. W „ s z l a c h c i c a c h " występuje naj­ mniej postaci. I c h dialogi — monologi są rozbudowane do r o z m i a r ó w nie spotykanych w najstarszych opisach „dzia­ d ó w " . W ostatnich latach bowiem widoczna jest ogólna ten­ dencja zanikania s t a ł y c h dialogów w „ d z i a d a c h " (i prawdo­ podobnie w „ m i k o ł a j a c h " , do k t ó r y c h nie m a m y wcześniej­ szych m a t e r i a ł ó w źródłowych). 7 2 1 Podobna sytuacja w y s t ę p u j e w „ d z i a d a c h " i „szlach­ cicach" w Beskidzie Żywieckim oraz „ m i k o ł a j a c h " w Bes­ kidzie Śląskim, gdzie gra każdej postaci jest r ó w n o r z ę d n a w stosunku do drugiej i choć trudno jest uchwycić w posz­ czególnych kreacjach a k t o r ó w r ó w n o w a g ę w u ż y w a n i u gestu i słowa, to jednak należy p r z y z n a ć , że istnieje ona w całości obrzędu . Chodzący i r e c y t u j ą c y w pierwszej fazie o b r z ę d u „szlach­ cic" zdaje się skupiać całą uwagę wokół przekazywanego tokstu, potem jednak zaczyna g r a ć muzyka i r o z p o c z y n a j ą się dość długie t a ń c e . W „ d z i a d a c h " dzieje się na o d w r ó t . Najpierw w p a d a j ą do izby poszczególne postacie, t a ń c z ą c w szalonym tempie, skacząc po piecu i stole. T y m samym ich pierwszym przekazem staje się bardzo rozbudowana m i m i k a . Potem dopiero Ksiądz, Cygan i Ż y d z a c z y n a j ą długie przemówienia i co pewien czas k t ó r y ś z organizatorów 'obrzę­ d u nuci j a k ą ś p r z y ś p i e w k ę . R ó w n o w a g a więc m i ę d z y słowem a gestem zostaje zachowana t a k samo, j a k w commedia dell'arto, gdzie u a k t o r ó w na równi z umiejętnością impro­ wizacji liczyła się sprawność fizyczna i wykonywanie niemal akrobatycznych popisów. Bardzo ruchliwi dynamiczni jej bohaterowie występowali w p ó ł m a s k a c h . Z p o d o b n ą sytu­ acją spotykamy się w omawianych o b r z ę d a c h , gdzie w peł­ nych maskach lub p ó ł m a s k a c h w y s t ę p u j ą skaczące i zło­ wrogie „ d e b l y " , „ ś m i e r c i " i gdzie stopień opanowania sztuki aktorskiej liczy się na równi z fizyczną sprawnością, k t ó r ą zdobywa się poprzez ciągłe powtarzanie t y c h samych czynności w wielu gospodarstwach . W „szlachcicach", „ m i k o ł a j a c h " , „ d z i a d a c h " b i o r ą udział mężczyźni i chłopcy z określonych z góry grup w i e k u Nie ma w omawianych wsiach obowiązku, czy jakiejś zew­ nętrznej formy przymusu skłaniającej ich do brania u d z i a ł u w t y c h o b r z ę d a c h . U r z ą d z a j ą je sami i w e w n ą t r z swojej grupy ustalają, k t o ze względu na swoje predyspozycje m o ż e odegrać t a k ą , a nie i n n ą p o s t a ć . Ci, k t ó r z y zdobyli szcze­ gólne uznanie, w y k o n u j ą c j a k ą ś rolę np. Cygana, Ż y d a w „ d z i a d a c h " czy „ m i k o ł a j a c h " , s t a r a j ą się jej nie zmieniać przez n a s t ę p n e k i l k a lat biorąc w t y c h o b r z ę d a c h udział. Podobnie bywa w „szlachcicach", gdzie bardzo rzadko nas­ tępuje wymiana roli m i ę d z y „ a k t o r a m i " . Powodem tego jest m a ł a liczba członków grupy obrzędowej i dość duże różnice w wymaganym wyglądzie z e w n ę t r z n y m i u m i e j ę t n o ś c i a c h występujących postaci . Gruby Masor nigdy nie m o ż e b y ć zgrabnym Góralem przystojnym Żołnierzem czy chudym i wysokim Ż y d e m l u b Ż y d ó w k ą o zgrabnych nogach i cienkim głosie. B y w a j ą jed­ nak w y j ą t k i i wówczas np. zgrabny Góral m o ż e grać Ż y ­ d ó w k ę , a wysoka Ż y d ó w k a z umiejętnością zmiany barwy głosu może p r z e b r a ć się za Ż y d a . Podobnie i t u , j a k w po­ wyżej omawianych obrzędach, k t o zdobywa powodzenie jako np. Żołnierz, ten stara się w owej roli zostać w n a s t ę p ­ nych latach nie t y l k o w „ s z l a c h c i c a c h " , lecz t a k ż e w „dzia­ dach", a niekiedy nawet w , , m i k o ł a j a c h " i . R ó w n i e rzadko słyszało się o zmienianiu ról przez dobrych a k t o r ó w w com­ media d e l l ' a r t e . Ciągłe odtwarzanie jednej i tej samej postaci t ą s a m ą m a s k ą czy p ó ł m a s k ą m o ż e n a s u w a ć m y ś l o p e w n y m ujedno8 9 10 1 C o m m e d i a Dell'arte — „ s z l a c h c i c e " oraz ,,dziady" i „ m i k o ł a j e " Commedia dell'arte p o w s t a ł a w X V I w. w I t a l i i . Nie­ k t ó r z y teatrolodzy i etnografowie w y w o d z ą jej rodowód z teatru plebejskiego, k t ó r y b y ć może p r z e t r w a ł przez śred­ niowiecze, a wyłonił się z m i m ó w s t a r o ż y t n e j Grecji i Rzy­ m u . I n n i łączą jej powstanie z włoskimi dorocznymi obrzę­ dami ludowymi, jakie zachowały się w I t a l i i jeszcze w X X w . P r o b l e m nie jest do k o ń c a przebadany od strony gene­ tycznej i wszelkie jego szersze opracowania giną w powodzi hipotez. Dość dobrze natomiast opisane są dalsze losy j u ż u k s z t a ł t o w a n e j włoskiej komedii, k t ó r a mogła rozwijać się w pełni, gdy n a s t ą p i ł kryzys teatru elitarnego. Z braku po­ ważniejszego konkurenta, z a w ł a d n ę ł a ona na dwa wieki sconą nie t y l k o włoską, ale docierała t a k ż e do Francji,An­ glii, Niemiec, Czech, Polski i odnosiła t a k ż e sukcesy na dworach carów rosyjskich . 4 6 Słowo „ a r t e " określające włoską k o m e d i ę ma, zdaniem Nicolla, obok innych znaczeń, mówić o sprawności i równorzędności w y s t ę p u j ą c y c h postaci. „ N i e było w commedia dell'arte — pisze ten sam b r y t y j s k i teatrolog — takiej dys­ proporcji m i ę d z y g ł ó w n y m i bohaterami a resztą w y s t ę p u j ą ­ cych w sztuce a k t o r ó w , z j a k ą m a m y do czynienia np. w f i l ­ mach Chaplina. W e włoskiej komedii k a ż d y ż a k t o r ó w m u ­ siał p a m i ę t a ć o w s p ó ł p a r t n e r a c h i u s t ę p o w a ć i m miejsca, gdy tamci pojawiali się na scenie" 12 3 14 149 �liceniu kreacji aktora. W commedia dell'arte stało się tak po spisaniu dialogu w jej schyłkowej fazie 15. W czasie jednak rozkwitu włoskiej komedii sytuacja b y ł a zupełnie przeciwna, dzięki wciąż zmienianym i komplikowanym akcjom sce­ nicznym. Ten okres komedii m o ż n a by p o r ó w n a ć z podob­ n y m i improwizacjami , . d z i a d ó w " i „ m i k o ł a i " , Natomiast „szlachcice" p r z y p o m i n a ł y b y w t y m zestawieniu jej koń­ cowy etap istnienia. Nie m o ż n a jednak powiedzieć, żeby „ s z l a c h c i c e " czy commedia dell'arte p o p r z e s t a ł y kiedyś na s z t y w n y m powielaniu starych wzorów. W obu — o d n o t o w a ć m o ż e m y zawsze p o w a ż n e zmiany, k t ó r e są odbiciem nowych w a r u n k ó w życia. P r z y k ł a d e m tego może b y ć w „szlachci­ cach" monolog „ s z l a c h c i c a " — Oficera obserwowany w pew­ n y m okresie historycznym. Pierwszy tekst zanotowany prawdopodobnie w p o c z ą t k a c h X X w., mówi jeszcze o „szla­ chcicu" „ w y u c z o n y m " i jego w y r ó ż n i a j ą c y m się ubiorze . 16 Szlachcic Pochwalony, lan — tan, przyjmijcie t u gości. Jestem szlachcic wyuczony, wyście wszyscy prości. Mam j a se czapeczkę, mysie p i ó r k o za nią, gdzie j a się obrócę, wszędzie mnie w i t a j ą . Mam j a dwoje b u t ó w , m o g ą się mnie p r z y d a ć , jeden jako t a k i , w drugim wiechcie widać. B u t y jako b u t y , ale gorsze spodnie, trzysta lat minęło na te Święta Godne... D r u g i monolog pochodzi z lat pięćdziesiątych X X w. D u ż o w n i m miejsea zajmują opowiadania „ s z l a c h c i c a " 0 jego sukcesach odniesionych w I I wojnie światowej, jego repatriacji ze Związku Radzieckiego i o polskiej biedzie lat pięćdziesiątych . 17 Szlachcic „ J e s t e m szlachcic m ł o d y i wysoko urodzony, przeszedłem cały ś w i a t : Moskwę, Berlin, L o n d y n . Jak wróg n a p a d ł na Polskę, byłem bohaterem, schowałem się do świńskiego chle­ wika. Jak Niemcy b y l i pod Berlinem, skoczyłem do działa 1 zaraz b y ł e m w n i m . Z d o b y ł e m 30 medali i miałem pojedy­ nek, położyłem gościa i z d o b y ł e m szablę. B y ł e m w Moskwie. Za jednego czasu m u s i a ł e m się ożenić, ale długo nie pożyłem, bo zostałem omigrowany do Polski. P o s z e d ł e m do k r a w c ó w , krawcy tam śniadali, czterema n o ż y c a m i jedno jajko kra­ j a l i . Prosiłem ich, aby m i uszyli ż u p a n nie długi, nie k r ó t k i , t y l k o r ó w n y z d u p ą . Co m i od ż u p a n a zostanie uszyjcie m i t o r b ę , k t ó r a ł a d n a panna, to so do niej włożę. Przyszedłoch w jedno miejsce ł a d n a panna była, jażech t o r b ę otwarł, ona m i się s k r y ł a . . . " W tekście z r. 1972 cichną echa minionej wojny i zu­ pełnie niknie obraz kraju sprzed dziesięciu laty, a na jogo miejsce wchodzi rozbudowany w ą t e k e r o t y c z n y . 18 I I . 1. „Mikołaje' „ D o b r y wieczór szanowni goście. Jestem szlachcic m ł o d y wysoko urodzony i przez wszystkich ludzi świata- bardzo szanowany. Mając lat dwadzieścia, złoty krzyż o t r z y m a ł e m , Strzelałem do tarczy. Trafiłem generała. Za to m i dano p ó ł t o r a medala i Cygankę s t a r ą , b y m miał do kochania. Gdy druga wojna ś w i a t o w a w y b u c h ł a , poszedłem do Hitlera,... T a m mnie największe szczęście s p o t k a ł o , bo H i t l e r o w i b ł a z n a b r a k o w a ł o . Wróciłem s t a m t ą d jako wódz cały o k r y t y medalami Do panienki p i ę k n e j , jestem zakochany. Ale co i t o dla mnie. Choćby i dziesięć, rady by się d a ł o . Miałem t a k ą , bardzo ł a d n a b y ł a , j a k j ą chciałem pocałować, p r ę d k o m i się s k r y ł a . To ż a d n a dla mnie p o r a ż k a , choć tak to wyszło, bo po niej dziesięć innych p r z y s z ł o . . . " Podobnie dzieje się z monologiem „ Ż y d a " w „ d z i a d a c h " . Przed wojną Ż y d w y s t ę p o w a ł jako krawiec lub karczmarz. Obecnie nie zmienił stroju, lecz bywa często agentem Izra­ ela, zbierającym pieniądze na wojnę z Arabami. N a s t ę p n y m etapem w p o r ó w n a n i u commedia dell'arto z omawianymi o b r z ę d a m i będzie przykładowe; zostawienie ogólnej charakterystyki postaci w y s t ę p u j ą c y c h w „szlach­ cicach" i włoskiej komedii ". 1 Szlachcice 150 T Commedia dell'arte Żołnierz Kapitan Pochodzi z klasy wyższej. Niogdyś w y s t ę p o w a ł jako „szlachcic m ł o d y " , „ w y s o k o Trudno określić jego pochodzenie, najczęściej należy zaliczyć go do warstw wyż- �П. 2. Żyd i Żydówka ze „szlachciców". L a l i k i , pow. Żywiec. 11. 3. Diabeł z „ d z i a d ó w " . Żabnica, pow. Żywiec. urodzony", k t ó r y nosił na sobie start; spodnie, wysokie b u t y z dziurami i czapeczkę z p i ó r k i e m . Obecnie w y s t ę ­ puje jako wojskowy, ubiera się w elegancki mundur ofi­ cera przedwojennego z sznu­ rem orderów na piersi i wę­ ż y k i e m generalskim na czap­ ce. Chwali się sukcesami wo­ jennymi, opowiada o licz­ nych, nie zawsze udanych przygodach m i ł o s n y c h . szych. Zwykle jest bardzo elegancko ubrany, w masce z długim nosem i w ą s a m i . Jego synonimem stało się niemal określenie samochwa­ ła i p y s z a ł k a . Gdy dochodzi do bójki, jest tchórzliwy. „Masor" Pantalono Jest w ś r e d n i m wieku. W y ­ stępuje jako masarz i han­ dlarz w jednej osobie. Cho­ dzi ubrany w długi, biały fartuch, skórzaną kurtkę i w p e r u k ę z papierowych pasków. W rękach trzyma nieodłączne noże. Zabija świnie i stara się sztucznie zwiększyć ich wagę. Nie po­ maga m u to jednak w han­ dlu i musi obniżaó ceny. S k a r ż y się na s w ą żonę. i dzieci, że odbierają m u siły. M ł o d y m dziewczętom opo­ wiada drastyczne ż a r t y . B y w a ł przeważnie kupcom weneckim, człowiekiem inte­ resu, nie zawsze najlepiej prosperującego. Aktorzy przedstawiali go w r ó ż n y m wieku: od dobrze zbudowa­ nego m ę ż c z y z n y po dziarsko chodzącego starca. B y ł zwy­ kle głową rodziny i często pozostawał w konflikcie z żoną i dziećmi. Nigdy nie stronił od f l i r t u z m ł o d y m i kobietami. •K- Góral Arlekin Jest z warstwy chłopskiej, najmłodszy z postaci „szla­ chciców". U b r a n y po góral­ sku, na spodniach ma ponaszywane czerwone ł a t k i . D o kapelusza ma doczepiono długie paski papieru zakry­ wające m u połowę t w a r z y ; b y ć może, iż ma to oznaczać s t r z ę p y nakrycia głowy. Od aktorów odtwarzających tę rolę wymaga się zwinności i umiejętności szybkiego t a ń ­ czenia. Podczas obrzędu nie wchodzi, ale zawsze wbiega w podskokach. Szuka do o ż e n k u dziewczyny, choć nie jest zdecydowany, „czy się ż e n i ć " , czy „ s t a r y m parob­ kiem" zostać. Pochodzi z warstwy „ z a n n i " — włoskich chłopów. Od swych towarzyszy nieco młodszy. Jego strój ulegał ewolucji. Znane ubranie arle­ kina złożone z k a w a ł k ó w różnych materiałów o kształ­ tach k w a d r a t ó w , t r ó j k ą t ó w , b y ł o pierwotnie p o d a r t y m i p o ł a t a n y m strojom włos­ kich chłopów. W y r ó ż n i a ł się ruchliwością, sprawnością f i ­ zyczną, akrobatycznym po­ pisem i n i k t , k t o nie posiadł tych umiejętności, nie mógł m a r z y ć o zagraniu tej roli. Zawsze na scenę wbiegał lub wchodził w pośpiechu. Od­ g r y w a ł najczęściej rolę inte­ ligentnego, nieco złośliwego — w zestawieniu z pantalone i kapitanem — kochan­ ka. Nie liczył się z m o r a l n ą s t r o n ą swego p o s t ę p o w a n i a . Żyd D o t tore Należy do ludności żyjącej w diasporze. W y r ó ż n i a się najbardziej strojem. Chodzi w długim chałacie. N a gło­ wie nosi p ó ł m a s k ę z wyso­ k i m kapeluszom i długą bro- Pochodził z grupy absol­ w e n t ó w boloriskich uczelni s ł y n n y c h z nadprodukcji ad e p t ó w nauk humanistycz­ nych. Nie m o g ą c znaleźć pracy, a k c e n t o w a ł swoją od151 �kiedy w półmasce, natomiast w „ s z l a c h c i c a c h " „ Ż y d " nosił zawsze największą i najstaranniej w y k o n a n ą p e ł n ą m a s k ę . W y j ą t e k ze względu na brak maski s t a n o w i ą t y l k o K a ­ p i t a n i Żołnierz. K a p i t a n w y s t ę p u j e t y l k o w p ó ł m a s c e z dłu­ gim nosem i doczepia sobie woskowate . w ą s y , natomiast „szlachcic" — Żołnierz ma w ą s y domalowane. Wskazane p o d o b i e ń s t w a b o h a t e r ó w commedia dell'arte i postaci „szlachciców" m o g ą skłaniać do przypuszczenia, iż żywiecki obrzęd jest zapożyczeniem z niegdyś bardzo po­ pularnego teatru przeznaczonego dla szerokich rzesz widzów. W p ł y w y i podobieństwa Z pewnością trudno b y ł o b y zaliczyć do teatru przez­ naczonego dla szerszych kręgów społeczeństwa t r u p y akto­ rów grających commedia dell'arte, jakie pojawiły się na dworze królewskim za panowania Zygmunta I I I , W ł a d y ­ sława I V i Augusta I I I . Choć warto o d n o t o w a ć , że w t y m właśnie czasie (1G24—1672) zamek w Żywcu i część Żywiec­ czyzny przeszła w posiadanie rodziny k r ó l e w s k i e j . Na­ tomiast bliskość bramy Morawskiej każo wziąć pod u w a g ę w p ł y w y kulturalne idące z Czech i Słowacji, gdzie również na zamkach b y w a ł a grana włoska k o m e d i a ' . 20 2 Nieco światła na dość niejasną s p r a w ę w p ł y w ó w i prze­ nikania k u l t u r y elitarnej do szerszych kręgów społeczeństwa rzuca H e n r y k J u r k o w s k i . Pisze on, iż od X V do X V I I I w. scena lalkowa m i a ł a niemało znaczenie w przenoszeniu do warstw niższych repertuaru i problematyki teatru oficjal­ nego". M . i n . notowane są w X V I I I w. na Śląsku w y s t ę p y lalkarzy wiedeńskich, k t ó r z y popularyzowali swymi przed­ stawieniami postacie commedii d e l l ' a r t e . 22 24 П. 4. Diabeł z „dziadów. Z w a r d o ń , pow. Żywiec. P o p u l a r n ą również w t y m czasie b y ł a komedia rybałtowska, której elementy znajdujemy niejednokrotnie w ob­ rzędowości dorocznej, przede wszystkim na Śląsku i w K r a ­ kowskiem 5. P a m i ę t a ć przy t y m należy, że mógł t u zacho­ dzić dwustronny w p ł y w , zarówno komedii rybałtowskiej na obrzędy, j a k i odwrotnie — obrzędów dorocznych na teatr plebejski . 2 d ą . Niekiedy wygłasza prze­ mówienia o narodzie; I z ­ raela, o wojnie na B l i s k i m Wschodzie. mienność i wyższość dziwacznością stroju. Często wygłaszał p r z e m ó w i e n i a nie związano z akcją sztuki. Żydówka Subretka Ubrana bardzo ekscentrycz­ nie, np. w m i n i spódniczce, z w o a l k ą na twarzy i w ka­ peluszu o szerokim rondzie. Zaczepia mężczyzn, wciąga ich do t a ń c a , a podczas k t ó ­ rego symuluje stosunki sek­ sualne. Młoda kobieta p o c h o d z ą c a ze wsi. L u b i ł a zaczepiać mężczyzn, nikogo się nie bała. Miała swobodny spo­ sób bycia, nie wstydziła się rozbierania na scenie. N a zaczepki mężczyzn reago­ w a ł a słowom i jednoznacz­ n y m gestem. Można z a u w a ż y ć , że różnice społeczne w pochodzeniu postaci w „ s z l a c h c i c a c h " o d p o w i a d a j ą zróżnicowaniu etnicz­ nemu i społecznemu b o h a t e r ó w commedia dell'arte. W ł o s c y aktorzy mówili m i ę d z y sobą r ó ż n y m i dialektami. Podobna sytuacja mogła zachodzić w żywieckich o b r z ę d a c h c h o ć b y z tego powodu, że w X I X wieku w y s t ę p o w a ł y dużo różnice m i ę d z y g w a r ą góralską, a m o w ą miejskich handlarzy, Ży­ dów i p a n ó w dziedziców — szlachciców. Innego p o d o b i e ń s t w a m o ż n a d o p a t r z e ć się w stroju i maskach b o h a t e r ó w włoskiej komedii i „szlachciców", A r l e k i n m i a ł p ó ł m a s k ę na twarzy -— Góral n a k ł a d a ł na głowę kapelusz z dziwnymi paskami papieru, k t ó r e zasłaniają m u oczy i nos. Pantalone nosił p ó ł m a s k ę z długim nosem — Masor ma p a p i e r o w ą p e r u k ę z wąskich p a s k ó w , k t ó r e j „ w ł o s y " zasłaniają oczy i część policzków. Dottore w y s t ę p o w a ł nie­ 152 T 26 Zestawienie jednak omawianych obrzędów z opubliko­ w a n y m i tekstami ź r ó d ł o w y m i Polskiej K o m e d i i R y b a ł t o ­ wskiej — Badeckiego nie wykazuje między n i m i większych podobieństw i a n a l o g i i . 27 M a m y wprawdzie w Peregrynacji Maćkowej długie t y ­ rady oparte na absurdalnych skojarzeniach, podobnych do nonsensownych wypowiedzi osób w y s t ę p u j ą c y c h w „szlach­ cicach", lecz nie m o ż e to jeszcze świadczyć o jakichkolwiek genetycznych p o w i ą z a n i a c h postaci, zwłaszcza gdy weźmie się pod u w a g ę szeroki, bo zachodnio- i środkowoeuropejski zasięg w ą t k ó w i m o t y w ó w opartych na t a k i c h absurdalnych sko j arzeniach. W a r t o natomiast u p r z y t o m n i ć sobie obrazowe analogie t e k s t ó w „szlachciców" z bardzo fragmentarycznymi i nie usystematyzowanymi d o t ą d tekstami dialogów i pieśniami obrzędów dorocznych w innych częściach Polski. Pewno skojarzenia nasuwa tutaj zostawienie wypowiedzi szlach­ cica z pieśnią obrzędową ś p i e w a n ą przy podkoziołku. Podkoziołok 2 Szlachcic ' 28 Piośni: Monolog: K a j się działy one lata Co człek na nich użył ś w i a t a J a d a ł , pijał, wyśpiewywał, Co niedzielę w k a r t y g r y w a ł . ° j i ° d y jody oj o j , jody jody Oj jody jody, oj oj dana Jestem szlachcic wyuczony Wyście wszyscy prości Mam j a se czapeczkę, Mysie piórko na n i ą . Gdy j a sie obrócę Wszyscy mnie witają. �K r z e s a ł ognie p o d k ó w k a m i , M a c h a ł pięścią nade ł b a m i , Ze słoniną jagły j a d a ł I z ludziami się n a g a d a ł P o j e c h a ł e m do Krakowa, K u p i ć sukna w a ł , da wał Cztery łokcie po z ł o t e m u Jako żywię ehciał, da chciałOj i t d P o w r a c a ł e m z n i m do K r a ­ kowa, K r a w c z y k i siedzą, da siedzą, Jedno jajo dwóch ich kraje, A czterech jedzą, da jedzą. Oj i t d P ó j d ź t a krawczykowie, Z r ó b t a s u k m a n ę ta dana, A n i k r ó t s z y , ani dłuższy, Cztery cale pod kolana. itd. M a m j a dwoje b u t ó w M o g ą m i się p r z y d a ć Jeden jako t a k i W d r u g i m wiecheć w i d a ć . B u t y , jako b u t y , ale gorsze spodnie, trzysta l a t minęło na te Święta Godno Poszedłem do k r a w c ó w , Krawcjr t a m siedzieli, Czterema n o ż y c a m i Jedno jajko k r a j ą . P r o s i ł e m ich, aby m i uszyli ż u p a n niedługi, niekrótki, tylko równy z dupą itd. Dość odległe są terytorialne miejsca w y s t ę p o w a n i a podkoziołków pieśni i o b r z ę d u „szlachciców". Podobnie d u ż a różnica w dorocznym kalendarzowym czasie dzieli okres w y s t ę p o w a n i a obu obrzędów. Jedyne co je łączy t o : prawdo­ podobnie związek obu obrzędów z przosileniem zimowym i ich h i p o t e t y c z n ą funkcją zabezpieczającą p r o k r e a c j ę . Próby ustalenia genezy Przejdziemy obecnie do hipotez d o t y c z ą c y c h genezy „szlachciców" jakie dotychczas wysunęli etnografowie. D l a Barbary Bazielichówny i Mieczysława Gladysza „szlach­ cice" to w y t w ó r miejscowej k u l t u r y . I c h zdaniem obrzęd ten jest k a r y k a t u r ą i s a t y r ą werbowania w czasach pańszczy­ ź n i a n y c h p a r o b k ó w do służby w dzień Św. Szczepana'". Jest to stara koncepcja, opierająca się na t . zw. szuskalizmie chłopskim, dzięki k t ó r e m u m e n t a l n o ś ć górala ciągle identyfikuje obrazy świętych z realnymi postaciami, a rze­ czywistość d u c h o w ą odtwarza w sposób teatralny w wido­ wiskach o b r z ę d o w y c h ' . 1 Takie spojrzenie na o b r z ę d y wydaje się zbyt jedno wymiarowe, zwłaszcza w świetle fenomenologicznych opisów i analiz obrzędów dokonanych przez Cezarie Baudouin dc Courtenay E h r e n k r e u t z o w ą czy Mirco E l i a d e . 32 Wydaje się, że w obrzędowości na ogół nie spotykamy jawnej k r y t y k i czy satyrycznego lub realistycznego obrazu rzeczywistości. W y s t ę p u j ą c e w o b r z ę d a c h postacie, c h o ć b y miały realistyczny strój i p o s t a w ę , s ą zawsze przekazem pewnych treści i m a j ą za zadanie s w ą g r ą przenieść uczestni­ ków w ś w i a t u ł u d y . Przy bliższej analizie okazuje się, że i ostatnio stwier­ dzenie nie jest pełne, a powierzchowność jego w y n i k a z bar­ dzo zatartego obrazu tradycyjnej k u l t u r y . P r z e p r o w a d z a j ą c jednak p e w n ą r e k o n s t r u k c j ę i dosto­ sowując efekty omawianych obrzędów do myślenia nie współcześnie estetyzującego, lecz tradycyjnego, m o ż e m y dostrzec w t y c h obrzędach ogniwo magicznego rozumowa­ nia, k t ó r e g o sens nie jest nam dzisiaj znany. Obserwując obrzęd, z a n o t o w a ć t y l k o m o ż e m y , że np. Żołnierz strzelający do tarczy trafia generała i otrzymuje za to order. Natomiast, gdy ojczyzna jest w niebezpieczeń­ stwie, idzie do „hitlera, by kraj nasz r a t o w a ł " . Drugiej postaci szlachciców — Mosorowi bardzo dobrze udaje się sprzedaż na jarmarkach:, bo musi „spuścić cenę t o w a r u z t y s i ą c a na sto". W i d z i m y więc, że k a ż d y niemal wers t y c h monologów 3 3 Ił. 5. Śmierć z „ d z i a d ó w " . Z w a r d o ń , pow. Żywiec. mówi o rzeczach sprzecznych z rzeczywistością i nie jest 011 s a t y r ą , lecz negacją r o z s ą d k u i p r z y k ł a d e m lubowania się w nonsensownych skojarzeniach — j a k mówiłem powyżej — znanych z pieśni ludowych i b a ś n i . 3 4 Tego t y p u zjawiska obsorwować m o ż e m y jeszcze w y ­ raźniej w „ d z i a d a c h " i „ m i k o ł a j a c h " , gdzie np. Garncarz rozbija garnki, Szklarz tłucze okna, Kominiarz zatyka ko­ m i n . W takich momentach nie ma wśród uczestników o b r z ę d u śmiechu z podobnego zachowania. N i k t nie do­ patruje się też w n i m cienia parodii jakiejś pracy, czy jakiegoś człowieka. Podobne sytuacje m o ż e m y znaleźć w commedia deli' arte, gdzie rozgrywają się niekiedy t a k ż e sceny, k t ó r e nigdy by nie m o g ł y zajść n a p r a w d ę w Europie X V I i X V I I w . : np. bogaty kupiec, pantalone, autorytet mieszczański, możo mieć w Wenecji k i l k a żon i zalecać oficjalnie p r o s t y t u c j ę . 3 5 Biorąc pod u w a g ę powyższe zastrzeżenia co do reali­ stycznego lub satyrycznego odtwarzania prawdziwych zda­ rzeń, nie m o ż n a się zgodzić całkowicie z p r o p o z y c j ą Barba­ r y Bazielichówny. Niemniej pozostaje ona j e d n ą z p r ó b w y ­ t ł u m a c z e n i a o b r z ę d u w n a w i ą z a n i u do miejscowej historii i tradycji. Słuszności tej ogólnej koncepcji trudno jest za­ przeczyć. W a r t o więc z a p o z n a ć się z i n n ą p r o p o z y c j ą ba­ daczki d o t y c z ą c ą genezy „ d z i a d ó w " . Zwraca ona u w a g ę , żo synonimem nazwy „ d z i a d y " są „ j u k a c o " , co zgodnie ze słownikiem Jana Karłowicza, jest j e d n y m z określeń pas­ torzy ( „ j u c h a c e " ) . W dalszej kolejności Bazielichówna proponuje połączenie słownikowej definicji ze w z m i a n k ą h i s t o r y c z n ą , m ó w i ą c ą o napadach pastorzy wołowskich na wsie położono w dolinach. K o n s e k w e n c j ą tego zestawienia jest wniosek, że „ d z i a d y " s ą p e w n ą formą u p a m i ę t n i a n i a 36 153 �dawnych okresowych n a p a d ó w pasterskich. U s t o s u n k o w u j ą c się do tej nowej tezy, konieczne będzie p o r ó w n a n i e „ d z i a d ó w " z „ m i k o ł a j a m i " . P o n i e w a ż obrzęd „ m i k o ł a i " nie b y ł dotych­ czas szczegółowo opracowany przez etnografów i nie ma żadnej szerszej p r ó b y w y t ł u m a c z e n i a jego pochodzenia,, postaram się omówić je łącznie z genezą „ d z i a d ó w " . Do tego połączenia skłania dużo p o d o b i e ń s t w o ich s t r u k t u r obrzę­ dowych. Również osoby występujące w nicli w dużej części są analogiczne, nie ma t y l k o w „ d z i a d a c h " biskupa, utoż­ samianego najczęściej zc św. Mikołajem, Bocianów i podziału ról na g r u p ę „ b i a ł y c h " i „ c z a r n y c h " postaci. Okres dzielący oba o b r z ę d y zamyka, się w granicach od 20 do 30 d n i . Na p o c z ą t k u grudnia organizowane są u górali śląskich omawianego regionu „ m i k o ł a j e " . Natomiast w pierwszy dzień nowego r o k u chodzą po Koniakowie i przysiółkach Istebnej „ d z i a d y " u r z ą d z a n o przez mieszkańców żywieckiej części Koniakowa. P o n i e w a ż „ d z i a d y " notowane są jeszcze w innych wsiach żywieckich, uważać je m o ż n a za obrzęd należący do żywieckiej grupy etnicznej. „ M i k o ł a j e " nato­ miast znane są w sąsiadującej z J a w o r z y n k ą Hryczawio (Czechosłowacja) i innych czeskich wsiach. Granica et­ niczna między Żywiecczyzną a Śląskiem b y ł a niegdyś wy­ raźnie widoczna. Pierwsze kolonie; Kamesznicy pod Konia­ kowem, tworzące obecnie jego żywiecką część, zaczęły po­ w s t a w a ć na przełomie X I X i X X w. Nie m o ż n a jednak wy­ kluczyć, że korowody „ d z i a d ó w " docierały do Koniakowa o wiele wcześniej, grupy obrzędowe m a j ą bowiem nieraz długie trasy swych marszrut. Z a r ó w n o więc „ d z i a d y " , j a k i „ m i k o ł a j e " , współwystępowały od dłuższego czasu na omawianym terenie i nie m o ż n a w y k l u c z y ć ich wzajemnego na siebie w p ł y w u , a nawet iden­ 17 154 tyczności. R ó ż n i c a w czasie ich w y s t ę p o w a n i a i pewne od­ miany w strukturze t y c h obrzędów m o g ł y b y ć spowodowane przez czynniki zewnętrzne j a k i m i dla górali m . i n . b y ł i jest do dzisiaj kościół. Prawdopodobnie na skutek jego zarzą­ dzeń i p o s t u l a t ó w nadano obrzędowi charakter n a w i ą z u j ą c y do święta św. Mikołaja. Wprowadzono g r u p ę „ b i a ł y c h " , k t ó r y m przewodniczy Biskup, i „ c z a r n y c h " , p o t ę p i o n y c h istot: Diabłów, Niedźwiedzi, Cyganów, Kominiarzy i K o w a l i . N a równi z t ą i n t e r p r e t a c j ą m o ż n a w y s u n ą ć pogląd, że . . m i k o ł a j e " są najbardziej rozwiniętą i n a j s t a r s z ą formą „ d z i a d ó w " , w której istnieje podział na b o h a t e r ó w złych i dobrych. Nie zmienia to jednak faktu, że t a m , gdzie ma miejsce do dzisiaj silne powiązanie o b r z ę d u z kościołem, w y s t ę p u j ą na p o c z ą t k u „ b i a l i " , a na k o ń c u „ c z a r n i " . P r z y k ł a d e m tego może być Jaworzynka, gdzie do dziś pożyczają księża staro stroje liturgiczne Biskupowi, K s i ę d z u i Ministrantom do organizowania obrzędu. Równocześnie zebrano pieniądze podczas obrzędowego obchodu wsi przeznaczają organiza­ torzy w znacznej części na kościół, z a k u p u j ą c mszę świętą na intencję uczestników obrzędu, na zakup rzeźby ł u b ob­ razu do kościoła. W y g l ą d a to na pierwszy rzut oka j a k ekwiwalent za udzieloną pomoc przy przygotowaniu i prze­ prowadzeniu o b r z ę d u . Trudno jednak zdecydowanie tak twierdzić, wobec faktu, iż nie co roku i nie wszyscy probosz­ czowie pożyczają „ p r z e b r a n i a " , podczas gdy w Jaworzynce prawie za k a ż d y m razem „ m i k o ł a j e " przeznaczają z n a c z n ą s u m ę z zebranych pieniędzy na kościół. R ó ż n i c a w czasie, jaka dzieli oba o b r z ę d y , jest m a ł o znacząca, w y s t ę p u j ą one bowiem w t y m samym okresie przesilenia zimowego, przy czym prawdopodobne jest, że �kościół ową różnico czasową jeszcze poszerzył. Wiemy bo­ wiem, że patronem pasterzy jest św. Mikołaj i zupełnie lo­ giczno b y ł o b y przesunięcie „ d z i a d ó w — j u k a c ó w " na dzień jego święta. Interpretacja tej zmiany może iść jednak w i n ­ n y m k i e r u n k u ; trzeba bowiem p a m i ę t a ć , żc św. Mikołaj zastępował jakiegoś starszego przedchrześcijańskiego nie­ znanego nam patrona. Dlatego możliwe jest przyznawanie terminowi obchodu „ m i k o ł a i " p i e r w s z e ń s t w a genetycznego w stosunku do daty u r z ą d z a n i a „ d z i a d ó w " . Niemniej po­ mijając szczegóły i u z n a j ą c obydwa o b r z ę d y za wywodzą­ ce się z jednego pnia, łatwiej nam zrozumieć jeszcze inne t ł u m a c z e n i a obrzędów „ m i k o ł a i " podawane bez specjalnych wyjaśnień przez Józefa Ligęzę ". Twierdzi on, że „ m i k o ł a j e " b y ł y w y p ę d z e n i e m zła ze wsi. Dziś do podobnego wniosku m o g ą skłaniać m a t e r i a ł y terenowe zebrane w 1972 r. Nie zezwalają one jednak na pełno udowodnienie podobnego p o g l ą d u . P r z e k o n a ć się o t y m m o ż n a , p r z y p a t r u j ą c się bliżej z a t a r t y m symbolom i nazwom o b r z ę d u : w żywieckiej Hupieńce, przysiółku Koniakowa m o ż n a s p o t k a ć wymienne stosowanie określenia Diabeł i Dziad. Dziady jako samo­ dzielno postacie nie w y s t ę p u j ą w obrzędzie, natomiast Dia­ bły są z n i m i nieodłącznie związane, jako siły wnoszące z a m ę t i t r w o g ę wśród dzieci i kobiet. I n n y m i , podobnie kluczowymi postaciami w obrzędzie, są Baciorzy. Biegną oni przed orsza­ kiem D z i a d ó w i strzelają z p o t ę ż n y c h b a t ó w wykonanych z d r u t u okręconego skórą lub g u m ą . Strzelają w izbie i przed domem, do k t ó r e g o zbliża się „ d z i a d o w s k i " p o c h ó d . W t y m samym czasie inni chłopcy biegają po p a g ó r k a c h i również strzelają z b a t ó w . Echo u d e r z e ń rozchodzi się po całej oko­ licy. Świetnie opisuje to Jan D o r m a n : „ D r o g ą biegnie trzech chłopców. Biegną rytmicznie, co chwilę jeden z nich uderza z bicza. W ś r ó d nocy uderzenie to rozlega się po całej wsi. Wieś słyszy. Wieś wie, że strzelaniem t y m chłopcy odpędzają wszystko zło, j a k jeszcze spróbowało pozostać na drodze; 3 p l o t k i , obmowy, (...) Chłopcy są przekonani, że czynność, j a k ą w y k o n u j ą , urzeczywistni ich marzenia. Jeśli dobiegną do n a s t ę p n e g o p a g ó r k a i n i k t ich nie zatrzyma z ż y w y c h , jeden z nich znajdzie sobie dziewczynę za żonę (...) Chłopcy zawracają. N i m rozpoczną bieg, jeden z nich n a s t ę p n y po pierwszym po wio: „Niech będzie m i zesłana od .„"•»». W „mi­ k o ł a j a c h " wprawdzie nie ma Baciarzy, ich funkcje jednak spełniają w pewnym stopniu Debly. Mają one zamiast dia­ belskich wideł, jakie noszą ich żywieccy krewniacy, d u ż e korbacze (bicze). Na głowach noszą czarno „ l a r w y " (maski) z wysokimi rogami wykonane ze skóry, papieru lub drewna. W o k ó ł bioder przepasują się długą szeleszczącą s p ó d n i c ą ze słomy, a do spodni i b u t ó w doczepiają sobie niekiedy dzwo­ neczki i wąskie blaszki. Dzięki temu k a ż d y ruch D e b l ó w wywołuje niemiły hałas żelastwa i chrzęst słomy, budzący dreszcz i przerażenie wśród uczestników obrzędu. T r a d y c j ą określona jest ilość Deblów, ich k a ż d y gest i k r o k . Dwa Do­ bry w y s t ę p u j ą zawsze skute ł a ń c u c h a m i , trzeci ciągnie za sobą również łańcuch. Trzy razy jeden z dwóch skutych ze sobą „ d e b l ó w " chce wejść do izby, ale drugi, stojąc na progu, nie puszcza go. Za k a ż d y m razem przy nieudanej próbie wejścia pierwszy Debeł bije korbaezem o podłogę. Kiedy za czwartym razem obaj skuci ł a ń c u c h e m w t a r g n ą do izby, biją zebranych korbaczaini lub s y m u l u j ą takie bicie, u d e r z a j ą c batami o ściany i podłogę. Za n i m i w p a d a j ą Niedźwiedzio i t a ń c z ą w koło przy dźwięku harmonii. Potem wciągają w swe kolo dziewczęta, p r z y w i ą z u j ą je do siebie powrozem i k r ę c ą się aż do pierwszego p o t k n i ę c i a i upadku. „ N a ziemi", dziś na podłodze, n a s t ę p u j e „ k u l a n i e s i ę " Niedźwiedzi z dziewczętami. Nie jest ono określono czasowo, t r w a do mo­ mentu pojawienia się Żołnierza („białego"), wypędzającego Niedźwiedzie z izby. 40 Przez cały czas o b r z ę d u obowiązuje magia maski. U przebranego c h ł o p a k a następuje! przobrażenie, wy- 155 �n a s t ę p u j ą c e w dalszej kolejności sceny, u t w i e r d z a j ą nas jeszcze bardziej w przekonaniu, że m a m y w nich do czynie­ nia z przerwaniem naturalnego p o r z ą d k u kulturowego (jak pisałem w y ż e j : Szklarz wybija szyby, aby na ich miejsce w s t a w i ć za m a ł e k a w a ł k i , doktor leczy k u r z y m łajnem, napisy na czapkach wykonywane są w o d w r o t n y m , „ ż y d o w ­ s k i m " kierunku, zegary k r ę c ą się do t y ł u i t d . ) . Oczywiście takie t ł u m a c z e n i e p o w y ż s z y c h obrazów trzeba p r z y j m o w a ć z pewnym k r y t y c y z m e m , nie zapomi­ nając przede wszystkim o t r a d y c y j n y m ludowym dowcipie, k t ó r y ma t u na pewno swoje współczesne odbicie. Niemniej należy p a m i ę t a ć , że po odejściu grup o b r z ę d o w y c h istnieje w poszczególnych domostwach nieracjonalne i trudno mieszczące się w kategoriach ludycznych zadowolenie ze śmieci, n i e p o r z ą d k u i zniszczenia, k t ó r e p o z o s t a w i a j ą po sobie p r z e b i e r a ń c y . T y m samym interpretacja religioznaw­ cza staj o się j e d n ą z nielicznych d r ó g m o g ą c ą przybliżyć nam zrozumienie dawnego sensu obrzędów. W e d ł u g tej koncepcji czas między starym a n o w y m rokiem t ł u m a c z o n y jest jako okres anarchii. Poprzedza go w y p ę d z e n i e „ z ł a " batami D z i a d ó w i korbaczami „ M i k o ł a i " . R ó w n o c z e ś n i e zamawia się płodność. N a s t ę p n i e zrywa się ustalony porzą­ dek społeczny i robi się wszystko co zakazane przez ogólnie p r z y j ę t e prawa grupy. Dzieje się to w okresie pustym, specjalnie na tego rodzaju zabiegi przeznaczonym po to, aby w n a d c h o d z ą c y m n o w y m okresie było j a k najmniej zła. Zakończenie I I . i). Cygan i Cyganka z „ d z i a d ó w " , Z w a d r o ń , pow. Żywiec. zwolenie od oczu starszych, „zupełne zdziczenie", j a k m ó w i ą uczestnicy o b r z ę d u . To przeobrażenie ukrytego pod m a s k ą człowieka jest do tego stopnia silne, że nawet siostra po­ m a g a j ą c a p r z e b r a ć się b r a t u nic może go odróżnić w gronie identycznie ubranych towarzyszy . N a m również jest trudno o d c z y t a ć , co kryje się pod przebraniem: czy „ d e b ł y " są upersonifikowaniem zła, czy t y l k o postaciami przepędzają­ c y m i uderzeniami korbacza obmowy, niezgody. Jedynie Lucyfer spośród Dcbłów — czerwonym swym strojeni i w i ­ d ł a m i w r ę k u przypomina chrzecijańskie w y o b r a ż e n i e dia­ bła. Możliwe, że jego piekielni poddani są t r a d y c y j n y m upostaciowaniem p o g a ń s k i c h d e m o n ó w , k t ó r y m niedawna historia n a d a ł a imiona chrześcijańskich odpowiedników. B y ł b y to drugi argument p r z e m a w i a j ą c y za pierwotnością „ m i k o ł a i " względem „ d z i a d ó w " . 41 42 W r a c a j ą c do myśli o wpływie chrzeoijaństwa na obrzę­ dowość w Beskidzie Śląskim m o ż n a z a s t a n o w i ć się nad t y m , czy dla kościoła Baciarze nie b y l i uosobieniem zła, bo prze­ cież p r e d y s p o n o w a ł y ich do tego p r a k t y k i magiczne, takie jak jawne zamawianie o ż e n k u . Wobec podobnego rozumo­ wania w „ m i k o ł a j a c h " w obrzędzie synkretycznym nie mo­ gły pojawić się sylwetki chłopców z batami, lecz zostały z a s t ą p i o n e przez zamaskowane postacie, z korbaczami. Do takiego wniosku skłania pewna analogia. Tradycyj­ nie najmniejszą d o p u s z c z a l n ą liczbą D e b l ó w w „mikoła­ j a c h " są trzy postacie, a więc t y l u samo co „ b a c i a r z y " bie­ g a j ą c y c h po p a g ó r k a c h w Beskidzie Żywieckim. Uderzenia „ k o r b a c z y " „ d i a b e l s k i c h " b y w a j ą tak samo rytmiczne i mia­ rowe j a k u biegających chłopców z batami. Magiczna liczba 3 powtarza się jeszcze w 3 obrotach d o k o ł a w t a ń c u niedźwie­ dzi i „ d z i a d ó w " i „ m i k o ł a i " . Możliwe, że taniec ten jest i n ­ n y m , bardziej plastycznym sposobem zamawiania przyszłej żony, p r z y r ó w n o c z e s n y m dopuszczeniu do chaosu w sto­ sunkach społecznych. K a ż d y Niedźwiedź „ k u l a s i ę " z dziew­ c z y n ą , z k t ó r ą chce i k t ó r ą zdoła wciągnąć do zabawy. I n n e , 156 I P o g l ą d z a k ł a d a j ą c y s a m o r o d n ą genezę formy i treści obrzędów przeciwstawiony tezom m ó w i ą c y m o wędrowności w ą t k ó w i wpływie commedia dell'arte na k s z t a ł t o w a n i e się obrzędowości w tradycyjnej kulturze odległych k r a j ó w jest bardziej p r z e k o n y w a j ą c y , gdy się uwzględni analogiczne formy wo wspomnianych wyżej teatrach A z j i . Wydaje się bowiem nieprawdopodobne, aby dla t a k wielu t e r e n ó w , często izolowanych od siebie, istniała wspólna geneza oparta na w ę d r o w n y m w ą t k u . P o g l ą d t a k i m o ż n a poprzeć również spostrzeżeniami z Beskidu Żywieckiego. Omawiany wyżej w „ s z l a c h c i c a c h " — Oficer, tak bardzo p r z y p o m i n a j ą c y K a ­ pitana z commedia dell'arte, typowego żołnierza-samochwała, p r z y b r a ł t a k ą p o s t a ć dopiero w ostatnich latach; przed­ tem bowiem, w X I X w . w roli tej przedstawiano „szlachci­ ca" nie wspominającego o swych sukcesach wojennych. Ana­ logicznie m o ż n a by zestawić p o s t a ć Górala i A r l e k i n a : po­ dobnie są ubrani, ale t y l k o w odniesieniu do pierwotnego stroju włoskiej postaci, k t ó r y jednak szerszej publiczności europejskiej nie b y ł z n a n y . Późniejszy, złożony z geo­ metrycznych form kostium Arlekina nie m ó g ł sugerować użycia p o ł a t a n y c h spodni u żywieckiego aktora. Możliwe więc, że m a m y w omawianych o b r z ę d a c h i commedia dell'arte do czynienia ze s t r u k t u r a m i i postaciami p o w s t a ł y m i nie­ zależnie od siebie, k t ó r e świadczą o podobnym sposobie m y ­ ślenia i organizowania sobie ś w i a t a przez człowieka w róż­ nych czasach i miejscu. 43 Przez c a ł y tok m y c h r o z w a ż a ń przewija się zagadnienie teatru. W p o r ó w n a n i u commedia dell'arte z o b r z ę d a m i sta­ wiałem na równi teatr i r y t u a ł . Wszędzie jednak u n i k a ł e m w y r a ź n e g o określenia pojęcia teatru i obrzędu, g d y ż pro­ blem ten wykracza poza ramy podjętego zagadnienia. W a r t o natomiast na zakończenie zaznaczyć pewne skojarzenia, jakie m o g ą się pojawić przy zestawianiu l i t e r a t u r y przed­ m i o t u i o p r a c o w a ń m a t e r i a ł ó w terenowych. Teatr i r y t u a ł operują przekazem symbolicznym i s ą ustrukturalizowane dzięki pomocy funkcji estetycznej. W i e m y jednak, że w obrzędach z a c h o w a ł y się liczne pozostałości po magicznym rozumowaniu, j a k np. „ w y k o n y w a n i e pracy na o d w r ó t " , śmiecenie w izbie, strzelanie z b a t ó w i t d . , k t ó r e s ą dzisiaj �przede wszystkim elementami anty estetycznym i w oma wianej czy obserwowanej strukturze. Możliwe, że owo m y ś lenie magiczno-religijne górowało n i e g d y ś nad całością r y t u a ł u i ono właśnie, a nie n i e u ś w i a d o m i o n a funkcja este tyczna n a d a w a ł o obrzędowi k s z t a ł t , t a k samo, j a k sprawia to w teatrze m y ś l t w ó r c y spektaklu. Dlatego błędne jest spojrzenie na r y t u a ł y z p u n k t u widzenia postronnego ob­ serwatora, a nie uczestnika o b r z ę d u i bez analizy zacierają­ cych się z czasem treści symboli. Możliwe, że przy pogłębia­ n i u zagadnienia zobaczyć b y m o ż n a p i ę k n o obrzędu jako p i ę k n o magiczne, przeciwsta-wione temu, o k t ó r y m mówi poeta, iż „ k s z t a ł t e m jest miłości". Niemniej p a m i ę t a ć trzeba, iż k a ż d e p i ę k n o p r z y c i ą g a u w a g ę i utrudnia t y m samym wielu badaczom dotarcie poza e s t e t y c z n ą otoczkę do istoty zagadnienia. S t ą d — m i ę d z y i n n y m i — t a k wiele o p r a c o w a ń od strony literackiej i walorów plastycznych, a mało fun­ kcjonalnego i genetycznego spojrzenia na problem. PRZYPISY i M . Ł a b ę d z k a - K o e c h e r o w a , — Typy w dawnym teatrze tureckim i włoskiej komedii dell'arte, „ P r z e g l ą d Orientalistyczny", Warszawa 1972, n r 1(81), s. 16—23; A . Nicoll, Dzieje'teatru, Warszawa 1959, s. 99, 100. Jan D o r m a n pierwszy u ś w i a d o m i ł m i w jednej ze swych wypowiedzi p o d o b i e ń s t w o włoskiej komedii z obrzę­ dami śląskimi. O „ d z i a d a c h " , „ s z l a c h c i c a c h " i „ m i k o ł a j a c h " szerzej pisali: B . Baziolichówna, St. Doptuszewski, „Szlachcice" i , .dziady", widowiska ludowe, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R . X I I I , 1959, nr 1/2, s. 20—40; B . Baziolich, St. Deptuszewski, Przebierance z Koniakowa, „ T u r y s t a " , 1957, nr 8. s. 8—9; Jappol Assanka, Św. Mikołaj, Wigilia w obrzędzie istebniańskim, „ Z a r a n i e Śląskie", R . V , 1929, s. 231—235. Żywieckie zasięgi w y s t ę p o w a n i a „ d z i a d ó w " i „szlach­ c i c ó w " o m a w i a j ą B . Bazielichówna i St. Deptuszewski, art. „Szlachcice" i ,,dziady", w y d . cyt. s. 20. Zasięg w y s t ę p o w a n i a „ m i k o ł a i " nie jest d o k ł a d n i e opracowany. N i e g d y ś obejmo­ w a ł on Śląsk i Krakowskie. Obecnie znano są w wymienio­ nych trzech wsiach polskich, w Czechosłowacji * A . N i c o l l , op. c i t „ s. 99—100. s M . Bramer, O komedii dell'arte, (w) „ W galerii rene­ sansowej". Szkice literackie, Warszawa 1957, s. 160; C. L e w i , Chrystus zatrzymał się w Ebolii, Warszawa 1959. A.~Nico\\,W świecie arlekina,Wa,rsz&w&, 1667,s. 152-153 ' T a m ż e , s. 20. D o t y c z y to szczególnie wsi Jaworzynka, Istebna i K o n i a k ó w , pow. cieszyński, w t y m żywiecką część Konia­ kowa, należącą do 1954 r. do Kamesznicy, gdzie zostały przeprowadzone badania terenowo w latach 1970—1972. Zebrane m a t e r i a ł y znajdują się w archiwum I H K M P A N w Krakowie, K a t e d r y Etnografii Słowiańskiej U n i w . Ja­ giellońskiego w K r a k o w i e i K a t e d r y Etnografii Uniwersy­ t e t u we W r o c ł a w i u . » A . N i c o l l , Dzieje teatru, w y d . cyt., s. 102—103. 10 W g informacji U . D . z Jaworzynki, K . A . i J . J . z Istebnej oraz M . K . z Koniakowa. M a t e r i a ł y terenowo w arch. K E S U J . W i e k uczestników tradycyjnych „ m i k o ł a i " , zwanych obecnie niekiedy „ s t a r s z y m i " , z a m k n i ę t y jest w granicach od 18 do 30 lat. Biorą w nich udział mężczyźni przeważnie nieżonaci. „ M i k o ł a j e " „ m ł o d s z e " , po 1945 r. odgrywani są w Boskidzie Śląskim przez chłopców w wieku od 12 do 18 lat. Analogicznie przedstawia się sytuacja pod względom wieku wśród realizatorów żywieckich „ d z i a d ó w " . Natomiast do „szlachciców" m o g ą należeć mężczyźni z a r ó w n o żonaci, j a k i nieżonaci, w wieku 19 do 30 lat. Liczba postaci należących do „szlachciców", w e d ł u g informacji zebranych w latach 1970—72, b y ł a określana liczbą siedem: „żołnierz", „ m a s o r " , „ g ó r a l " , „ Ż y d " , „ Ż y ­ d ó w k a " , „ s k r z y p e k " , „ h a r m o n i a " ; czasem dochodziła w „ m u z y c e " postać ósma — „bębenek". W e d ł u g i n f o r m a t o r ó w T . W . i J . W . z Koniakowa. M a t e r i a ł y terenowe K E S U J . 2 3 6 8 1 1 1 2 1 3 I I . 10. P o s t a ć z „ d z i a d ó w " . Pietrzykowice, pow. Żywiec. 4 > A . Nicoll, W świecie Arlekina, w y d . oyt., 's T a m ż e , s. 36. B . Bazielichówna, S. Deptuszewski, „Szlachcice" i „dziady"..., w y d . cyt., s. 25. i ' Tamże. te W g informacji T . W . z Koniakowa, m a t e r i a ł y tere­ nowe w arch. K E S U J . C h a r a k t e r y s t y k ę postaci commedia dell'arte oparto na syntetycznych opracowaniach włoskiej komedii, co było koniecznością ze względu na t r u d n o ś ć dotarcia do oryginal­ nych spisanych t e k s t ó w commedia dell'arte. Zestawienie charakterystycznych postaci oparte na takich źródłach nie ma może pełnej wartości naukowej — jest jednak w s k a z ó w k ą możliwości p o r ó w n a w c z y c h . Рог. K . Miklaszewski, Komedia dell'arte czyli teatr komedian­ tów włoskich w XVI, XVII i XVIII w., Wroclaw 1961; A . Nicoll, W święcie Arlekina, w y d . cyt. Natomiast cha­ r a k t e r y s t y k ę postaci „szlachciców" oparto na obserwacjach i wvwiadach przeprowadzonych w terenie. M a t e r i a ł y tere­ nowe w arch. I H K M P A N i K E S U J w Krakowie. Wielka Encyklopedia Powszechna, Warszawa 1969, t. 12, s. 882. A . N i c o l l , W świecie Arlekina, w y d . cyt., s. 153. H . Jurkowski, —Teatr lalek w dawnej Polsce, (w) „O d a w n y m dramacie i teatrze", W r o c ł a w 1971. T a m ż e , s. 32. J . Bolte, Das Danziger Theater im 16. und 17. Jahrhunderi, Hamburg-Leipzig 1895, s. 151. Chodzi tutaj o Matyjasza Śląskiego i Albortusy, k t ó r e znalazły odbicie w krakowskich „ p u c h e r o k a c h " . Por. Słownik folkloru polskiego, Warszawa 1965, s. 14—15; 322—224; K . Badecki, Polska komedia rybałtowska, Lwów 1931, s. 19; O. Kolberg, „ L u d " , t . 5, Krakowskie cz, 1, K r a k ó w 1871, s. 368. Poi'. M . Szyjkowski, Dzieje komedii polskiej w za­ rysie, K r a k ó w 1921, s. 1—2: „Źródło togo k o m i z m u leży w pokrewnych genetycznie widowiskach k a r n a w a ł o w y c h , k t ó r e w y t w o r z y ł y u nas o d r ę b n y rodzaj sztuk bachicznych granych w d n i zapustne sięgających X V I w. Mięsopust albo ..tragikomedia" wychodzi dopiero w 1622 г . " . ? J . K r z y ż a n o w s k i , Peregrynacja Maćkowa, Szkice z dziejów romansu staropolskiego, (w) Paralele. Studia po­ równawcze z pogranicza l i t e r a t u r y i folkloru, Warszawa 1961, s. 141—168. 1 6 l s 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 157 �2 S Grochowiska Szlacheckie, pow. żniński, w o j . p o z n a ń ­ skie, (w) B . Stelmachowska, Podhozioleh w obrzędowości zapustowej Polski Zachodniej, P o z n a ń 1933, s. 35. B . Bazielichówna, S. Deptuszewski, op. cit. Opieram się na wypowiedziach ustnych B . Bazielich i M . Gladysza z kwietnia 1972 r. Por.: W . Piwowarski, Religijność iviejska w warun­ kach urbanizacji, Warszawa 1971, s. 29—30. Por,: O. Baudouin do Courtenay Ehrenkreutzowa, Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego, cz. 1, Forma dramatyczna obrzędowości weselnej, W i l n o 1929; M . Eliado,— Traktat o historii religii, Warszawa 1966. C. Baudouin de Courtenay Ehernkreutzowa, op. cit., s. 18---32. Por.: Bajka o Cyganie ze Śląska Opolskiego, kon­ kursowy zbiór najbardziej niezwykłych nonsensów, (w) J . Malinowski, Powieści ludu polskiego na Śląsku. „ M a t e r i a ł y Antropologiczno-Archoologiczne i Etnograficzne", K r a k ó w 1900—1, s. 3—264; J . K r z y ż a n o w s k i , ,,0 kolendach nowo­ rocznych", (w) ~F. K o t u l a , Hej leluja, Warszawa 1970, s. 16— 17. W g informacji J. J „ M . K . i A . K . z Istebnej, D . U . z Jaworzynki i T. W . z Koniakowa, m a t e r i a ł y terenowo Arch. K E S U J . B . Bazielichówna, S. Deptuszewski, op. cit., s. 32; Słownik języka polskiego, Warszawa 1902, t . I I , s. 183. Stolafik, Hrycava, Ostrava 1958, s. 54. T a m ż e , oraz: J . Ligęza, Śląska kultura ludowa, K a ­ towice 1948. J . D o r m a n , Moje uwagi i spostrzeżenia na margi­ nesie imprezy ,,Herody", „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R . X X V I 1971, nr 4, s. 217—230. Pierwotnie „ d e b l ó w " b y ł o od czterech do pięciu, w latach 1960—1972 liczba i c h wzrosła kosztem innych po­ staci i w r o k u 1971 osiągnęła ponad dziesięć w jednej grupie obrzędowej. N a podstawie informacji J . W . z Koniakowa, J . J . z Istebnej: M a t e r i a ł y terenowe K E S U J . N a podstawie informacji J . J . z Istebnej. M a t e r i a ł y terenowe K E S U J . K . Miklaszewski, op. cit., s. 49; M . Bramer, op. cit., s. 167: „Arlekin w y r ó ż n i a się strojom bardziej obcisłym i zszytym z r ó ż n o r o d n y c h k a w a ł k ó w , co pierwotnie miało zapewne p o d k r e ś l a ć u b ó s t w o sługi i s k ą p s t w o jego pana, a n a s t ę p n i e uległo stylizacji". 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 38 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 I ] . 11. Jeździec z „ d z i a d ó w " , L a l i k i , pow. Żywiec. Tot. St. Deptuszewski. T T �