https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d92c6fb4b79fa69d1015d917678abafd.pdf 728e50991f30cf4f306c622bab853ab1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4588 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource sztuka naiwna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4261 Title A name given to the resource III Triennale Sztuki Samorodnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.159-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1. Giovanni A. Vanoni. (Szwajcaria). Dziecko wypadające z okna. ol./pł. G9x38 cm. Aleksander Jackowski III TRIENNALE SZTUKI SAMORODNEJ W N a i w n i , spontaniczni, p r y m i t y w n i . Nieśmiało uśmiech­ nięci i p r y m i t y w n i e gburowaci. Zadziwieni, zalęknieni świa­ tem — i zręczni uprawiacze naiwnego stylu. Nieświadomi i aż nadto świadomi. T w o r z ą c y z potrzeby duszy — jak ptak śpiewa — i szkoleni, ćwiczeni usilnie w tej naiwności, w stylu podpatrzonym, narzuconym, mozolnie zbudowanym. Po­ nieważ naiwność jest w modzie, opłaca się, kalkuluje. Po­ nieważ jest rynek na t ę s z t u k ę , są marszandzi, inspiratorzy, opiekunowie, k r y t y c y . Ponieważ naiwność s t a ł a się profesją. Co trzy ł a t a B r a t y s ł a w a jest wielkim targowiskiem naiwności. Sztucznej i prawdziwej. P r z e g l ą d e m sytuacji p a n u j ą c e j na r y n k u , odkrywaniem zjawisk nowych, czasem fascynujących. To że miejscem t y c h konfrontacji jest stolica Słowacji powoduje, że „ g i e ł d a " jest t u wstydliwie skrywana i jeśli nawet zainteresowani eksperci z r ó ż n y c h krajów u s t a l a j ą m i ę d z y sobą hierarchio wartości, na z e w n ą t r z wy­ BRATYSŁAWIE s t ę p u j ą jako bezinteresowni znawcy, miłośnicy, k t ó r y c h podbija urok naiwnej sztuki. I I I Triennale i sympozjum — jak zawsze świetnie przy­ gotowane organizacyjnie, obfitujące w spotkania towarzy­ skie, imprezy t o w a r z y s z ą c e - - (lalo m i jako uczestnikowi cenną możliwość k o n t a k t ó w z w y b i t n y m i specjalistami, historykami sztuki, intelektualistami, k t ó r z y wzięli u d z i a ł w obradach i wernisażu, dało też satysfakcję poznania cie­ kawych a czasem w y b i t n y c h zjawisk w nurcie sztuki, k t ó r ą p r z y j ę t o w B r a t y s ł a w i e n a z y w a ć „ i n s i t n ą " , czyli s a m o r o d n ą , spontaniczną. Określenie to jest szersze niż „ s z t u k a naiwna", bardziej przylega do istoty zjawiska, przesuwa bowiem akcent z na­ iwności jako kategorii estetycznej (stylu) na charakterys­ t y k ę procesu twórczego, na indywidualność wyrazu b ę d ą c ą rezultatem projekcji osobowości autora. Osobowości — 159 �т �trzeba t u d o d a ć — uformowanej bardziej pod w p ł y w e m bodźców w e w n ę t r z n y c h niż otaczającej k u l t u r y . W p r o w a d z a j ą c nowe określenie, zaczerpnięte z łaciny (insitus — nicszkolony, wrodzony, samorodny) organiza­ torzy m a j ą nadzieję, że zakorzeni się ono w różnych języ­ k a c h ' . W katalogu obecnego Triennale z a s t ą p i o n o nawet w tekście francuskim, przyjęte od dawna określenie 1'art naif przez Fart insitic. (W języku rosyjskim —- insitnoje iskusstwo). Obawiam się jednak, że termin „ i n s i t a " jest w naszym j ę z y k u obcy, nie wywołuje ż a d n y c h skojarzeń, umożliwiają­ cych jego umiejscowienie w świadomości (tak j a k np. orbi­ towanie, publikatory). Jest nieczytelny. Lepiej więc chyba zastąpić go przez termin sztuka samorodna, ew. sponta­ niczna, „ i n n a " . Ż a d n e z t y c h określeń nie jest precyzyjne, k a ż d e budzi logiczne; wąlpliwości. Nie inaczej jest jednak i z „ i n s i t ą " . Chodzi bowiem o twórczość w znacznym stopniu i n d y w i ­ d u a l n ą , nieszkoloną, n i e s t y m u l o w a u ą w y r a ź n y m i w p ł y w a m i otaczającej kultury, sztuki tak ludowej, jak i profesjo­ nalnej . Kategoria zjawisk o b j ę t y c h pojęciem „ i n s i t a " obejmuje więc twórczość p r y m i t y w n ą , pogranicze sztuki ludowej, s z t u k ę n a i w n ą , m a g i c z n ą , wizjonerską, obsesyjną — aż po granice ekspresji psychopatologicznej (czyli twórczość wy­ rażającą nie tyle osobowość jednostki, co t y p o w o ś ć procesu chorobowego). I l l Triennale, zorganizowane we wrześniu i p a ź d z i e r n i k u 1972 r. przez M i ę d z y n a r o d o w y Gabinet Sztuki Samorodnej Słowackiego Muzeum Narodowego , składało się z wystawy głównej, eksponowanej w Salach D o m u Sztuki, t o w a r z y s z ą ­ cej wystawy malowanych tarcz strzeleckich, sympozjum naukowego oraz przeglądu filmów. Zasadnicza wystawa, k t ó r e j ś w i e t n ą d o k u m e n t a c j ą jest obszerny, bogato ilustrowany katalog z tekstami w j ę z y k u słowackim, rosyjskim i francuskim — objęła trzy d z i a ł y : historyczno-problemowy przegląd twórczości samorodnej i jej pogranicz, indywidualny pokaz prac I v a n a Babuzina, laureata wielkiej nagrody i m . Celnika Rousseau na poprzed­ nim Triennale oraz przegląd kolekcji narodowych. Najciekawszy był dział problemowy. U k a z a ł on szeroką p a n o r a m ę twórczości samorodnej w różnych jej przejawach i strefacli granicznych. To co sygnalizowały monografie naiwnej sztuki Bihal ji-Morina czy Dasnoya, t u zostało po­ kazane w sposób t w ó r c z y , szeroki i niezmiernie ciekawy. Zobaczyliśmy historyczne i socjologiczne korzenie samorod­ nej twórczości, w y s t ę p o w a n i e jej w r ó ż n y c h dziedzinach sztuki popularnej; obrazy wotywne z X V T I I i X I X w. — słowackie, przeważnie niewielkie (od 28 X 28 cm do 40 X 48 cm) i znacznie większo, r ó ż n o r o d n e w tematyce wotywne obrazy włoskie; i francuskie. Bliskie i m b y ł y XIX-wieczne olejne p ł ó t n a (m.in. Giovanni Antonio Vanoniego ze Szwaj­ carii), przedstawiające na p o d o b i e ń s t w o brukowych powieści zeszytowych m r o ż ą c e krew w żyłacli wydarzenia (np. dzie2 3 Taicze strzeleckie (Czechosłowacja) I I . 5. Malarz nieznany. Żołnierz — wartownik, ol./drewno, 7 6 x 61 cm. 1840. I I . 6. Malarz nieznany, Personifikacja architektury, ol./drewno, 6 6 x 4 8 cm. 1839. 161 �11. 7. Malarz nieznany (E)tiopia). Sceny ś w i ę t e cko w y p a d a j ą c e przez okno, kobietę t r a t o w a n ą przez zaprzęg konny). obrzędowości. Niestety, na skutek w y p a d k u w czasie mor­ skiego transportu, nie d o t a r ł y one na czas do B r a t y s ł a w y . Pokazano też k i l k a tarcz strzeleckich, malowanych na deskach, obrazy o różnorodnej tematyce — od licznych apoteoz i alegorii aż po sceny rodzajowe i myśliwskie, a na­ wet martwe n a t u r y . Przedziwne to obrazy, samodzielne w sensie ich malarskiej kompozycji, a przy t y m traktowane jako tarcze, jako p a m i ą t k a celności oka w y b i t n y c h strzel­ ców (nazwiska k t ó r y c h uwieczniano na obrazie, jako do­ kument świetności), obrazy fundowane przez strzeleckie stowarzyszenia i zdobiące ich siedziby, u p a m i ę t n i a j ą c e ludzi i uroczystości. Malowali je z a r ó w n o w y b i t n i artyści, j a k pok ą t n i rzemieślnicy półludowi i partacze. Wielo w t y c h obra­ zach naiwności, ludowej ornamentyki, śladów r ó ż n y c h sty­ lów i wzorców. Oglądając te malowano deski, uciechę spra­ wiało m i obsorwowanio celów strzeleckich. Czasem cel był o ś r o d k i e m kompozycji (obojętne co p r z e d s t a w i a ł — bukiet k w i a t ó w czy głowę jelenia), częściej jednak koła strzeleckiej tarczy wyrysowano gdzieś w p a r t i i nieba czy mniej gęsto za­ malowanej strefie obrazu. Malowidło było więc t u t y l k o pre­ tekstem. Czasem zabawnym — gdy t a r c z ę rysowano obok apoteozy cesarza i k a ż d y niezręczny strzał groził uszkodze­ niem dostojnej osoby. Dodajmy przy t y m , że rzadko kiedy kule dziurawiły środek celu, b r o ń , zwłaszcza X V I I - i X V I I I -wieczna nie niosła precyzyjnie, toteż rozsiew trafień był d u ż y . Strzelano niemal zawsze do tarcz, nie do figur, chyba że b y ł to gołąb czy jeleń w skoku. Pogranicze ze s z t u k ą l u d o w ą reprezentowane było przez tradycyjne ludowe malarstwo etiopskie, wieloobrazkowe sceny z życia świętych, czy królowej Saby i t p . Po­ kazane m a l o w i d ł a pochodziły sprzed 15—50 lat, ale w cha­ rakterze swym nie odbiegały od dawnych p r z e d s t a w i e ń . Malowano tarcze, najciekawsze chyba zjawisko artys­ tyczne na Triennale, pokazano też na odrębnej wystawie, przygotowanej przoz słowackie Muzeum Narodowe. 137 ob­ razów i kilkanaście w y c i ę t y c h w desce i malowanych figur dało bogaty w g l ą d w twórczość, m a ł o d o t ą d z n a n ą , a bardzo interesującą z k a ż d e g o p u n k t u widzenia. W y b ó r z tej wy­ stawy publiczność polska m o g ł a zobaczyć w marcu i kwietniu br. w wilanowskim Muzeum P l a k a t u . 4 F a s c y n u j ą c o z a p o w i a d a ł się, s ą d z ą c ze zdjęć w katalogu, pokaz w o t y w n y c h brazylijskich rzeźb z drewna, gliny i ka­ mienia. Maski, głowy, popiersia, części ciała, stopy, nogi, dłonie — niesamowite w swym nagromadzeniu, w magicznej 162 Proces przemian zachodzącycłi na s t y k u rozpadającej się k u l t u r y ludowej (plemiennej) m o ż n a było widzieć na p r z y k ł a d a c h figurek z plemienia I b u . Wielka tradycja nigeryjskiej rzeźby w drewnie zanika, przemieniona przez pa­ m i ą t k a r s k i e m a ł p i a r s t w o , p s e u d o l u d o w ą t a m t e j s z ą „Cepe­ lię" i przez figurki-zabawki, w funkcji swej podobne naszym odpustowym gipsom. F i g u r k i te, kolorowe, dekoracyjne, w zabawnie — naiwny sposób rejestrujące współczesne t y p y , bliższe zabawce niż rzeźbie, stanowiły amalgamat elemen­ t ó w tradycyjnych i nowych. W y o b r a ż e n i a zwierząt i p t a k ó w bliższe b y ł y tradycji w dekoracyjnym traktowaniu koloru i rodzaju stylizacji, r e p r e z e n t u j ą c te cechy „ l u d o w e " , k t ó r o s p o t k a ć m o ż n a i w naszej wiejskiej zabawce, figurce, nato­ miast postacie krawca przy maszynie czy rowerzysty bliższo b y ł y naszemu pojęciu sztuki bazarowej, zachowując jednak z dawnej rzeźby kultowej sposób definiowania b r y ł y , zwłasz­ cza nóg, głowy. Pogranicze ludowo-naiwne na gruncie europejskiej k u l ­ t u r y ilustrowały ciekawe krzyże cmentarne R u m u n a ł o n a S t a n ą Patrasa. K i l k a n a ś c i e k r z y ż y , bogato ornamentowa­ nych i opatrzonych stosownymi wierszami i sentencjami, ozdobione było w centralnej p a r t i i p ł a s k o r z e ź b a m i , nawią­ z u j ą c y m i w idylliczny sposób do osoby zmarłego i jego pracy, do m o t y w ó w alegoryczno-roligijnych. K r z y ż e b y ł y malowane w pogodne kolory, o zdec5fdowanoj przewadze barwy niebieskiej i białej. Całość cieszyła (!!) oko ś w i e t n y m poczuciem dekoracyjności (typowo ludowej — przypomina­ jącej hafty z ręczników), dyscypliną k o m p o z y c y j n ą i naiw­ nością scen figuralnych. Patrasa nazwano t w ó r c ą „ c m e n ­ tarza u ś m i e c h ó w " . P a t r z ą c na d u ż ą fotografię autentycznego cmentarza z k r z y ż a m i Patrasa, trudno było odmówić traf­ ności temu określeniu. �W dalszej części p r z e g l ą d u problemowego znalazły się p r z y k ł a d y r ó ż n y c h przejawów samorodnej sztuki, od sym­ bolicznej twórczości jugosłowiańskiego w i e ś n i a k a I l i j i Bosilja (ojca wybitnego znawcy naiwnej sztuki — D i m i t r i j a B a ś i ćewića), prostymi znakami (jak u Miro) wyrażającego treści świętych opowieści — przez obsesyjno-symboliczne r z e ź b y Zivkovica aż po p r y m i t y w Carla Christiana Thegena ( N R F ) , hryczno-oniryczny świat płócien Matija Skurjeniego, fanta­ styczny surrealizm Gerlacha ( N R F ) , czy dojrzały k s z t a ł t naiwnego stylu Andre Bauchanta. Obrazy tego ostatniego, przysłane przez Gallorie Sóraphine w P a r y ż u , t w o r z y ł y ro­ dzaj mini-wystawy, prezentującej jednego z k l a s y k ó w sztuki naiwnej. W m y ś l założeń organizatorów, przegląd problemowy miał u k a z a ć cztery grupy dzieł pokrewnych sobie na zasa­ dzie dominacji p i e r w i a s t k ó w : ideograficznych, poetyckorealistycznych, metaforycznych i fantastycznych. Ekspozycji kilkudziesięciu obrazów Ivana Rabuzina nie ma potrzeby o m a w i a ć , liczne wydawnictwa, albumy d a j ą o nich dobre w y o b r a ż e n i e . Jest t o twórczość dojrzała robiona z d u ż ą świadomością, bezbłędnie operująca p r z y j ę t ą formułą naiwnej bajkowości. Pokaz kolekcji narodowych dzieł d a ł przegląd szeroki, ale i niepełny. Organizatorzy przyjęli bowiem zasadę, że k a ż d y kraj reprezentowany b y ć m o ż e przez m a x i m u m 20 I I . 8. Figurka kobiety, drewno, (Nigeria). I I . 9. Paps ( N R F ) . Święto, o l . / p ł . 5 1 x 6 0 cm. 1962. 163 �I I . 10. Aristodomos Papadakis (Grecja), Święty 36 X 36 cm. 1971. prac wybranych i zestawionych przez komisarzy poszczeg ó l n y c h " p a ń s t w 5 . Trudno się dziwić, że przy płynności k r y ­ t e r i ó w nie wszyscy komisarze tak samo pojęli .".we zadania. N p . cała kolekcja fińska s k ł a d a ł a się z o b r a z ó w a r t y s t ó w wyszkolonych, tyle że m a l u j ą c y c h w stylu naiwnym. K o m i ­ sarze — nie zawsze mieli d o s t ę p do najlepszych prac, s t ą d n i e k t ó r e p a ń s t w a reprezentowane b y ł y przez obrazy margi­ nalne (Italia). Oglądając boksy 28 p a ń s t w , m o ż n a było za­ u w a ż y ć pewne cechy wspólne i odrębności — np. k r a j ó w A m e r y k i P o ł u d n i o w e j , ale w sumie pokaz ten w y d a ł m i się mniej ciekawy niż część problemowa. Z a w a ż y ł a na t y m m . i n . decyzja, aby w y s t a w i a ć t w ó r c ó w d o t ą d nie pokazanych w B r a t y s ł a w i e , albo ze znanych już — - prace z ostatnich trzech lat. Dlatego też np. w dziale polskim nie mogło b y ć ani Ja­ neczki, ani K u d ł y czy N i k i f o r a . Regulamin preferuje po­ szukiwania, eksplorację terenu, ujawnianie nowj'eh twarzy. Triennale, r o z r a s t a j ą c się, staje się więc stymulatorem rozwoju sztuki „ n a i w n e j " i — co więcej — r y n k u tej sztuki. Z a c h ę c a do wydobywania wciąż nowych twarzy, pokazuje ruch „ n a i w n y " jako zjawisko coraz ważniejsze w naszej k u l ­ turze artystycznej. Chcąc nie chcąc, prowokuje — podobnie j a k istniejące galerio sprzedające s z t u k ę n a i w n ą — m o d ę na t ę twórczość. Modę na „ s t y l " , na p r z y j ę t ą formułę. Sprzyja więc nie t y l k o poszukiwaniom p o w a ż n y m , nauko­ w y m — ale i działaniom komercyjnym. Spora część obrazów, z n a j d u j ą c y c h się na przeglądzie narodowym, to praco w y ­ raźnie robione w styki n a i w n y m . Obserwując od lat rozwój mody na „ n a i w n y c h " , ze smutkiem dostrzegam, że twórczość, w założeniu i swej istocie i n t y m n a , szczera, indywidualna — - staje się, „ s t y l e m " , f a b r y k ą niemal seryjnych o b r a z ó w . Znamy to w Polsce, gdzie malarstwo Ociepki, M a r i i Korsak czy Plaskocińskiego stało się ich n o r m a l n ą profesją, środkiem nie tyle „ w y r a z u osobowości" — co zarobkowania. Podejrzewam, że zdecydo­ wana większość „ n a i w n y c h " a r t y s t ó w Jugosławii n i e m a już „ c z y s t y c h serc". Powiela się Generalić i powiela styl Gene164 morza, tempera, ralića. Są „ s z k o ł y " p r o d u k u j ą c e s z t u k ę n a i w n ą , tak jak daw­ niej produkowali swe obrazy i rzeźby ludowi t w ó r c y (Kova) ćica). Zjawisko to obserwuje się również wo Francji (Trotini w Niemczech Zachodnich. Zjawisko to dostrzec m o ż n a było i na b r a t y s ł a w s k i m Triennale. Spośród poszczególnych kolekcji p a ń s t w o w y c h m i ę d z y ­ narodowe j u r y wyróżniło t r z y : polską, francuską i brazjdijską, p r z y z n a j ą c Grand P r i x komisarzom t y c h krajów. Rze­ czywiście, zestawy prac francuskich i brazylijskich wyróż­ n i a ł y się poziomem i różnorodnością. O polskim dziale mogę t u t y l k o powiedzieć, że p o d o b a ł się publiczności, a na moje ręce liczni specjaliści składali gratulacje artystom. Malar­ stwo r e p r e z e n t o w a ł y obrazy Bazylego Albiczuka, L u d w i k a Holesza, H a l i n y D ą b r o w s k i e j , M a r i i Wojtowicz-Tarnaw­ skiej oraz H a l i n y Walickiej. R z e ź b ę — Adam Zegadło, Józef L u r k a i Tadeusz Cąkała. Osiągnęliśmy więc sukces, mimo braku pozycji najbardziej dla naszej sztuki naiwnej reprezentatywnych — że w y m i e n i ę t u Nikifora, Ociepkę, Michałowską, Rybkowskiego, Radkego, a z rzeźby K u d ł ę , W a w r ę , L a m ę c k i e g o , Skrętowicza czy Kołacza-. Wypada m i t u złożyć serdeczne podziękowanie osobom, k t ó r e zgodziły się w y p o ż y c z y ć ze swych zbiorów najlepsze dzieła wysta­ wionych a r t y s t ó w — a szczególnie t w ó r c y najznamienitszej w Polsce kolekcji współczesnych dzieł n u r t u nieprofesjonal­ nego — p . L u d w i k o w i Zimmercrowi, k t ó r y u d o s t ę p n i ł 13 prac, i p. E d w a r d o w i Wronie, posiadaczowi najpiękniejszych obrazów M a r i i Wojtowicz-Tarnawskiej. (Dodać tu należy, że blisko p o ł o w a prac z działu polskiego znalazła się n a s t ę p n i e na wystawach w D a n i i , Norwegii i Finlandii w wyborze naj­ lepszych prac z B r a t y s ł a w y * . ) . Spośród dzieł pokazanych w przeglądzie sztuki r ó ż n y c h n a r o d ó w szczególną u w a g ę m o j ą zwróciły obrazy Aristadomosa Papadakisa z Grecji (nawiązujące b. ś w i a d o m i e do ma­ larstwa ikon), Jose Torre Zapico z Argentyny, Micheline Boyadjian z Belgii, cała niemal kolekcja brazylijska (Eh M . H e i l , Geraldo Teles de Oliyeira, Francisco da Silva), �z Czechosłowacji Vaclav Beranek, Petr H a l a k ( o t r z y m a ł Wielką N a g r o d ę i m . Celnika Rousseau, a więc i prawo do indywidualnej wystawy na n a s t ę p n y m Triennale), rzeźbiarz Stefan Sivaf, spośród F r a n c u z ó w — Jean Eve, CharlesLucien Pincon, L u c Vieillard. Niestety to ciekawsze obrazy ginęły w masie drugo- i t r z e c i o r z ę d n y c h prac. Prawdziwych rewelacji na t y m przeglądzie nie b y ł o . Nie u j a w n i ł się n i k t na m i a r ę Vivina., Bombois'a, Viriusa, wczesnego Generalića, Laskovica, Fejeśa, Onoro Metelli czy naszego Nikifora. Podnosi się poziom p r z e c i ę t n y , coraz wię­ cej jest obrazów sprawnych, zabawnych, dekoracyjnych, ale nie mogłem oprzeć się wrażeniu, że to, co kiedyś stanowiło siłę tej sztuki — świeżość i oryginalność wizji — zanika, za­ ciera się, roztapia w masie prac podobnych do siebie. A prze­ cież liczą się — j a k zawsze — t w ó r c y wielcy, natchnieni, ma­ j ą c y n a p r a w d ę coś do powiedzenia. A takich jest niewielu. T a k ż e wśród naiwnych. Z kolei k i l k a informacji o przeglądzie filmów. Zgłoszono 33 pozycje. J u r y p r z y z n a ł o „ G r a n d P r i x " czechosłowackiemu f i l m o w i Drewno, kamień, żelazo, beton. T w ó r c a tego pełnego w d z i ę k u i h u m o r u dokumentu, Jan I v a n , p o k a z a ł twórczość k i l k u rzeźbiarzy ludowo-naiwnych. Dalsze nagrody przy­ znano radzieckiemu f i l m o w i Późny wschód, o p o w i a d a j ą c e m u w ciepły, liryczny sposób o malarstwie I v a n a Nikiforowa, 13 k t ó r y u s c h y ł k u życia zaczął m a l o w a ć pejzaże i sceny z wiej­ skiego życia oraz f i l m o w i francuskiemu Czarujący spacer, opartemu na p ł y n n y m m o n t a ż u k a d r ó w z obrazów H e n r i Rousseau. Jednym z najlepszych i najambitniejszych filmów w y d a ł m i się p o m i n i ę t y w głównych nagrodach, zachodnioniemiecki Uwaga — naiwny. Większość filmów o t w ó r c a c h stwarza jakiś poetycki obraz artysty, jednostronny, przeważnie wzruszający, często zmistyfikowany. F i l m o E r i c h u B ó d e c kerze ukazuje „ n a i w n e g o " rzeźbiarza w sposób prawdziwy, rzeczywisty, na tle k u l t u r o w y m . Nie lęka się ironicznego, choć ciepłego spojrzenia na p o s t a ć samotnego i „ i n n e g o " od otoczenia artysty, a zarazem pokazuje różne funkcje, któro rzeźby Bódeckora pełnią dla ich autora i dla z a m o ż n y c h na­ b y w c ó w , w i e d z ą c y c h co w danej chwili modne. Polski f i l m Mirosławy Marcinkiewiczowej Dziwni artyści po obu stronach Babiej Góry ( W F O - Ł ó d ź , 1970), uzyskał w y ­ różnienie. Donoszę o t y m z przyjemnością, cenię bowiem rzetelność i s k r o m n o ś ć tego dokumentu. Nie mogę jednak oprzeć się wrażeniu, że realne szanso na j e d n ą z głównych n a g r ó d m i a ł y inne nasze pozycje: Spotkanie z Teofilem Ociepką Tadeusza Makarczyńskiego, Paweł Wróbel Jana Łomnickiego, a nawet Kwiaty Hel-Enri Konstantego Gordo­ na, opowiadającego o sztuce najstarszej naiwnej m a l a r k i świata, tworzącej jeszcze pomimo u k o ń c z e n i a stu lat... Ale F i l m Polski i W F D zlekceważyły b r a t y s ł a w s k i przegląd. W y s ł a n o trzy pozycje, z tego j e d n ą w ogóle nie p a s u j ą c ą do profilu Triennale — o pracy z amatorami (Rysują, malują, rzeźbią). W a ż n y m członem Triennale są Sympozja naukowe. Obec­ ne, trzecie z kolei, zgromadziło na dwudniowych obradach specjalistów r ó ż n y c h dziedzin: h i s t o r y k ó w sztuki, k r y t y k ó w , e s t e t y k ó w , socjologów, folklorystów, m u z e a l n i k ó w , zbiera­ czy, p l a s t y k ó w i t d . Zaistniała więc szansa bardzo r ó ż n o s t r o n nogo spojrzenia na zagadnienie samorodnej sztuki. Z saty­ sfakcją o d n o t o w a ć t u należy konsekwentny wysiłek Między­ narodowego Gabinetu Sztuki Samorodnej, k t ó r y nie t y l k o publikuje referaty z s y m p o z j ó w ' , lecz i wydaje specjalne, świetno edytorsko, czasopismo (w trzech j ę z y k a c h ) „ I n s i t a " , k t ó r e g o redakcja u z y s k a ł a w t y m roku Grand P r i x za działal­ ność naukową . 9 5 Na sympozjum wygłoszono łącznie 28 referatów. Pierw­ szy dzień poświęcono historii sztuki samorodnej (insitnej). Jean Selz (Francja) mówił o ex-votach i religijności ludu, A n t o n i n Dufek (Czechosłowacja) o naiwnych fotografiach, L u d w i k K u n z (Czechosłowacja) o malowanych tarczach strzeleckich. K i l k a referatów informowało o twórczości sa­ morodnej na W ę g r z e c h , w Kanadzie czy Finlandii, o wotach brazylijskich. F r a p u j ą c y fenomen magicznej sztuki Voodoo omówił Sheldon Williams, angielski pisarz, etnolog, autor świetnej pracy Voodoo and the Art of Haiti. Tematem drugiego dnia obrad b y ł y : walory artystyczne i estetyczne sztuki samorodnej. E s t e t y k ą naiwnego malar­ s t w a zajął się Pierre Dhainaut z Francji, o zagadnieniach teorii sztuki naiwnej mówili Dino Menozzi z Włoch, Branko R u d o l f z J u g o s ł a w i i i Louis Gans z Holandii. Janina Makota (z Krakowa) podjęła p r ó b ę zdefiniowania estetycznej ka­ tegorii naiwności, wychodząc z filozoficznych i metodolo­ gicznych założeń teorii Ingardena. Z p u n k t u widzenia este­ t y k a s t a r a ł a się u s y s t e m a t y z o w a ć twórczość s a m o r o d n ą . Mana Gołaszewska z K r a k o w a . Można było podziwiać odwagę autorek, k t ó r e po raz pierwszy z e t k n ę ł y się z п о л г у т dla nich zjawiskiem, nie znając do tego ani naszej twórczości ..naiwnej", ani l i t e r a t u r y na ten temat. Dodajmy, że przy­ szło i m również uczestniczyć w obradach j u r y . Metoda sięgania po „ n o w e twarze" jest jednak celowa, mimo k i l k u ewidentnych p o t k n i ę ć na obecnym sympozjum. Dzięki rozszerzeniu k r ę g u uczestników obrad, mogliśmy np. 166 �г �Petr H a l a k (Czechosłowacja) I I . 13. Chodź z nami, ol./pł. 1 1 5 x 6 5 cm. 1971. I I . 14. Jesień, ol./pł. 70x55cm 1970. 167 �usłyszeć świetne referaty struktura listo w czechosłowackich Vratislava Effenbergera i Bohuslava B e n e ś a (o samorodnej literaturze). P r o b l e m a t y k ę współczesnej roli i sytuacji naiwnej twór­ czości p o r u s z y ł w ciekawy i głęboki sposób Boris Kelonien, dyrektor Galerii Sztuki P r y m i t y w n e j przy Muzeum Mia-sta Zagrzebia. O komercjalizacji sztuki naiwnej i jej miejscu we współczesnej kulturze mówił Aleksander Jackowski. Wszystkie referaty zostaną wkrótce opublikowano, co zwalnia od potrzeby ich streszczania na t y m miejscu. Nie wniosły one, jak sądzę, istotnych korektur do ogólnego obrazu tej twórczości, zarysowanego w a r t y k u ł a c h wcześniej już publikowanych na ł a m a c h „Polskiej Sztuki Ludowej", choć dla specjalisty co najmniej kilka- referatów przyniosło interesująco p r z e m y ś l e n i a i nowo fakty. Wydaje się, że w przyszłości organizatorzy powinni przejść do fazy bardziej konkretnych dyskusji w węższym gronie r ó ż n y c h specjalistów. Przedpole zostało już bowiem wydeptano nader d o k ł a d n i e , i w t y c h warunkach nieunik­ nione jest powtarzanie podobnych sformułowań i nawar­ stwianie przyezynkarskich informacji. Szczególnie ważno b y ł o b y określenie granic pojęcia, scharakteryzowanie od­ rębności zjawisk, takich j a k np. sztuka naiwna i „ i n n a " (l'art brut), analiza etapu przejściowego m i ę d z y s z t u k ą l u ­ d o w ą a „ n a i w n ą " i t p . Ciekawa b y ł a b y analiza zjawiska twórczości samorodnej z pozycji psychologa (funkcja w ży­ ciu twórcy) i socjologa (recepcja, uwarunkowania kulturowo społoczno rozwoju tego nurtu) i t d . Oczekuję od organizatorów, że konsekwentnie zmie­ rzać b ę d ą do problemowego ustawienia wystaw, nawet I I . 15. Józef L u r k a (Polska) Drogowskaz, drewno polichr,. wys. 29 cm. 1971. 11. 16. ł o n Stan Patras, Fragment krzy­ ża nagrobnego. 14 15 kosztem przeglądów sytuacji w różnych krajach (przeglądów i tak nie d a j ą c y c h pełnego obrazu). Trzeba będzie w k r ó t c e wyraźnie określić ceł b r a t y s ł a w s k i e j imprezy. Czemu ma służyć ? Czym b y ć ? Czy wielkim targowiskiem, nieuchron­ nie zależnym od rozmaitych k o n i u n k t u r , u k ł a d ó w perso­ nalnych i interesów -— czy p o w a ż n ą i m p r e z ą , u k a z u j ą c ą autentyczny k s z t a ł t samorodnej twórczości. Nie jest dobrze, gdy pod szyldem zacliodnioniemieekim o g l ą d a m y jugosłowiańskiego Franjo K ł o p o t a n a , malarza bliskiego stylowi szkoły hlebińskiej, sprzedającego „ n a p n i u " swe obrazy niemieckiemu marszandowi. Nie jest dobrze, gdy obok rzetelnych t w ó r c ó w samo­ rodnych m a m y nieraz do czynienia ze s z t u k ą p s e u d o n a i w n ą , świadomio p r e p a r o w a n ą w t y m stylu, gdy - - jak to np. miało miejsce w dziale fińskim podaje się widzom za „ n a i w n e " obrazy malarzy, k t ó r z y , jak to wynika z ich ży­ ciorysów, odebrali wcale d o b r ą e d u k a c j ę w r ó ż n y c h uczel­ niach plastycznych (przeważnie paryskich). Zjawisko twórczości w stylu „ n a i w n y m " istnieje, obserwujemy je nawet w Polsce i nie m i a ł b y m nie przeciwko temu, aby p o k a z a ć je, na Triennale. Ale w czysty s p o s ó b . Jako recepcję sztuki naiwnej, czasem w y n i k ł ą z prawdzi­ wego urzeczenia, częściej jednak z mody, chęci zysku. Triennale b r a t y s ł a w s k i e nie odbywa się w próżni. Podło­ ga rozlicznym w p ł y w o m , ale i samo ma w p ł y w na k s z t a ł t zjawiska, k t ó r y m się zajmuje. I o to właśnie chodzi, aby wpływ ten b y ł możliwie d u ż y i m ą d r y . 168 r �_ - II. -• 17. Halina D ą b r o w s k a (Polska) Stare kobiety na rynku, ol./płyta, 5(5 >', 45 ciii. 1Я71. PRZYPISY 1 S. T k a ć . Introduction. ,,Insita". Bulletin de Г art uisitio, Bratislava 1971, s. 10. - Inicjatorom i faktycznym organizatorom obocnogo i poprzednich Triennale jest kiorownik Międzynarodowego Gabinetu Sztuki Samorodnej - Stefan Tkac. Generalnym Komisarzem Trionnalo — dyrektor Słowackiego Muzoum Narodowego inż. arch. Jan H r a ś k o . Triennale otworzono 10 września, z a m k n i ę t o 31 p a ź d z i e r n i k a 1972 r. Sympozjum miało miejsce 11 i 12 września. Wzięło w n i m udział ponad 90 osób, w t y m ok. 40 z zagranicy. W czasie trwania Trien­ nale prasa zamieszczała liczne informacje i omówienia, w kinach demonstrowano barwno przeźrocza ciekawszycłi obrazów, w telowizji obok r e p o r t a ż y z wystawy i sympo­ zjum pokazano wyróżnione f i l m y k r ó t k o m o t r a ż o w e . I m ­ preza b r a t y s ł a w s k a stanowi t r u d n y do prześcignięcia wzór dobrego upowszechnienia sztuki. III Triennale insitneho umenia, Bratislava, septembor-oktober 1972. Katalog zawiera 24 reprodukcje kolo­ rowo i 140 czarno-białych, wstępno a r t y k u ł y organizatorów oraz spisy prac poszczególnych działów. Strelecke terce. Bratislava, September 1972. (Katalog) W s t ę p : A d o l f K r o u p a — J i f i Rapek oraz Zlatica Galambośov,i, komisarz wystawy. W Polsce: Muzeum Plakatu, W i ­ lanów, kwiecień 1973. 1 4 5 Komisarzom działu polskiego był autor tego spra­ wozdania. o W y b ó r najlopszych prac z Triennalo został poka­ zany następnio w D a n i i (Contruin Sztuki Współczesnej Louisiana, Humlebaeck), Norwegii (Muzeum Sztuki Współ­ czesnej, Oslo) i Finlandii ( A t e n e u m i n Taidemusoo) Z Polski na wystawach tyoh znalazły się obrazy A l b i czuka, D ą b r o w s k i e j , Holesza i W ó j t o w i c z - T a r n a w s k i e j (tylko w Danii i Norwegii) oraz rzeźby Adama Zogadły. 7 Referaty Sympozjów I i I I Triennale opublikowano w : Zbornik Slovonskej Narodnej Galerie. „ G a l o r i a 2 " , l n s i t n ó umenio. Sympozia 66—09. Bratislava 1972 (w j ę z y k a c h : słowackim, rosyjskim, francuskim, niemieckim i angielskim). Od 1971 r. ukazuje się organ Międzynarodowego Gabinetu Sztuki Samorodnoj „ I n s i t a " . P o c z ą t k o w o w jęz. słowackim, francuskim i angielskim, a od nr 2 również w jęz. rosyjskim. Dotychczas u k a z a ł o się 5 zeszytów, k a ż d y bogato ilustrowany. N a Triennalo przyznano trzy Grand. Prix za działal­ ność n a u k o w ą . Otrzymali je, poza r e d a k c j ą „ I n s i t y " : Ga­ leria Sztuki P r y m i t y w n e j w Zagrzebiu (przy Muzeum Miasta) za działalność w y s t a w o w ą i publikacjo oraz Oto B i h a l j i -Merin za książkę Naiwni świata (Naiven der Welt). 8 9 169 �11. 18. L u d w i k Holesz (Polska), z c y k l u : Epoka Karbońska, ol./pł. 4 5 x 5 8 , 5 cm. 1971. I I . 19 ł o n Stan Patras, Cmentarz w Sapinta �