https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05569f7974ee64edd55cb2803430add0.pdf 6311bd520de9137b4074f01d9d03c7c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4590 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4263 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.180-181 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N D R KOS K A R O L Y : A V A R G Y A S I FESTETT BTJTOR. (Malowano meblo 64, rys 43. f o t . : 49, w t y m kolorowych Wraz z formami sprzętów, z a p o ż y c z o n y c h przez l u d z meblarstwa warstw elitarnych, przejęte zostały również wzory zdobnictwa. Szlachetne i kosztowne m a t e r i a ł y zo­ s t a ł y jednak z a s t ą p i o n e t a ń s z y m i i bardziej d o s t ę p n y m i , a p r a c o c h ł o n n e i trudno techniki zdobnicze, j a k : intarsja, inkrustaeja ozy rzeźba u s t ą p i ł y miejsca dekoracji malarskiej. Procesowi temu towarzyszyło p o s t ę p u j ą c e oddalanie się meblarstwa ludowego od wzorów stylowych, k t ó r o prze­ tworzone przez stolarzy ludowych nabierało z czasem własnego charakteru, stanowiącego w y p a d k o w ą artystycz­ nych możliwości w y t w ó r c y i d e c y d u j ą c y c h o popycie g u s t ó w odbiorców. Zdobiono przy pomocy malatur meble ludowe w y s t ę ­ p o w a ł y na rozległych obszarach Europy. Do ciekawszych pod t y m w z g l ę d e m t e r e n ó w należy Siedmiogród, k t ó r e g o ludność złożona z k i l k u narodowości, różniących się od siebie pochodzeniem, j ę z y k i e m i religią, m i a ł a szczególne; warunki dla rozwoju bogatej i barwnej k u l t u r y ludowej. J e d n ą z z a m i e s z k u j ą c y c h t u narodowości s t a n o w i ą W ę g r z y , t z w . Szekelyowie, k t ó r y c h nazwa znana jest u nas w postaci ,,Szeklerzy"zapożyczonej z terminologii niemiec­ kiej, podczas gdy powinna brzmieć „ S e k e j o w i e " . Malowanym meblom siedmiogrodzkich Sekejów po­ święcił interesującą książkę znany badacz węgierskiej sztuki ludowej, K a r o l y K ó s . Poza k r ó t k i m w s t ę p e m w p r o w a d z a j ą ­ c y m , k s i ą ż k a jego dzieli się na siedem rozdziałów, z k t ó r y c h dwa pierwsze zawierają omówienie dziejów sekejskiego me­ blarstwa ludowego ze szczególnym uwzględnieniem ośrodka stolarskiego w Vargyas. Ośrodek ten leżący we wschodnim Siedmiogrodzie odegrał w rozwoju tamtejszego meblarstwa ludowego zupełnie w y j ą t k o w ą rolę. T a m bowiem rzemiosło stolarskie i malarskie od połowy X V I w. uprawiano było (i jest po dzień dzisiejszy) przez m i s t r z ó w z tej samej rodziny Suto, w k t ó r e j t a j n i k i wiedzy zawodowej dziedziczone s ą bez przerwy od 14 pokoleń. Sutowie łączyli ze stolarstwem zawód malarzy. Prócz produkcji malowanych mebli zajmo­ w a l i się również zdobieniem stropów i chórów w kościołach drewnianych, p o k r y w a j ą c je b o g a t ą dekoracją k w i a t o w ą , k t ó r a rozwinęła się t u pod w p ł y w e m renesansu. P i e l ę g n o w a n a w tej samej rodzinie od paru stuleci tra­ dycja zawodowa sprzyjała wytworzeniu się w zdobnictwie malarskim sprzętów z Vargyas własnego stylu, k t ó r y od­ działywał n a s t ę p n i e na inne sekejskio ośrodki meblarskie w Siedmiogrodzie. N a s t ę p n e dwa rozdziały poświęcone są zagadnieniom technicznym z w i ą z a n y m z p r o d u k c j ą i d e k o r a c j ą mebli, w y k o n y w a n y c h w Vargyas. W trzech ostatnich znajdujemy 180 г z Vargyas.) Kolozsvar 1972, str. 4. opis malowanych mebli, analizę e l e m e n t ó w i m o t y w ó w zdo­ bniczych. W rozdziale k o ń c o w y m omawia autor zagadnie­ nia kompozycji ornamentu. W kształcie swym meble Sekejów z Vargyas podobne są do tych, k t ó r e w y s t ę p u j ą na terenie Węgier, Czechosłowacji czy Polski. Zwłaszcza ławy z ozdobnie profilowanym opar­ ciem, krzesła z zapieckiem w y c i n a n y m z deski, łóżka, kre­ densy czy listwy do ustawiania misek nie różnią się swą f o r m ą od tych, k t ó r e znamy np. z Krakowskiego czy z in­ nych stron Polski. Natomiast w dekoracji malarskiej na­ w i ą z u j ą one silnie do sposobu zdobienia mebli ludowych na terenie Węgier, k t ó r y w tamtejszej literaturze zwany bywa l u d o w y m „ k w i e c i s t y m renesansem". Meble Sekejów zdo­ bione są z reguły ornamentem r o ś l i n n y m o kompozycji przeważnie symetrycznej, w k t ó r y m jako elementy pow­ t a r z a j ą się tulipany, goździki, róże i tak charakterystyczne dla węgierskiego zdobnictwa mebli — ukwiecone gałązki konwalii. W ś r ó d m o t y w ó w dekoracyjnych zdobiących ściany mebli częste są s m u k ł e kwiatony w y r a s t a j ą c e z d z b a n ó w lub dwuusznych flakonów o k s z t a ł t a c h renesansowych. Cza­ sem w y s t ę p u j e m o t y w wieńca, pojedynczy lub m i ę d z y dwo­ ma b u k i e t a m i k w i a t ó w , co przypomina żywo k o m p o z y c j ę ornamentu w y s t ę p u j ą c e g o u nas na malowanych skrzy­ niach, wyrabianych dawniej w Skawinie kolo K r a k o w a . Bardziej bezpośrednie analogie d a d z ą się dostrzec, gdy poszczególne elementy w y s t ę p u j ą c e w zdobnictwie węgier­ skich mebli ludowych, j a k np. sposób traktowania k w i a t u róży, czy gałązki konwalii p o r ó w n u j e m y ze zdobinami ma­ lowanymi na n i e k t ó r y c h nowszych skrzyniach p o d h a l a ń ­ skich. Nasuwa się przypuszczenie, że zasób elementów kwia­ towych, k t ó r e spotyka się na skrzyniach p o d h a l a ń s k i c h , mógł k s z t a ł t o w a ć się pod w p ł y w e m wzorów przenikających przez T a t r y i Słowację z Doliny P a n o ń s k i e j . Praca Kosa, m i m o że dotyczy odległego Siedmiogrodu, dostarcza w t y m zakresie ciekawego m a t e r i a ł u do r o z w a ż a ń . W a r t o ś ć pracy jako źródła m a t e r i a ł ó w p o r ó w n a w c z y c h jest t y m większa, że tekst uzupełnia bogata szata ilustracyjna, na k t ó r ą składają się liczno r y s u n k i p r z e d s t a w i a j ą c e meble i ich konstrukcje, zestawy e l e m e n t ó w i m o t y w ó w zdobni­ czych. N a oddzielnych w k ł a d k a c h kredowych znajduje się bogaty zestaw fotografii malowanych mebli (od 1827 do 1899 r.) oraz ich zdobionych f r a g m e n t ó w . W sumie jest to k s i ą ż k a , k t ó r e j nie m o ż n a p o m i n ą ć w pracach t r a k t u j ą c y c h o ludowych meblach w skali p o r ó w n a w c z e j . Rss. �JOAN GODEA: MONTJMENTE DE ARCHITECTURE. POPULARA D I N NORD — VESTUL R O M A N I E I ( Z a b y t k i budownictwa ludowego w północno-zachodniej R u m u n i i ) . V o l . I : Biserici de lemn d i n zona Barcau-Crasna. Oradea 1972, str. 79, i l . 79 + mapa. Streszczenie: francuskie, angielskie, niemieckie. Muzeum regionalne w Oradei, obejmujące zasięgiem swego zainteresowania północno-zachodnią część Siedmio­ grodu, tzw. Tara Crisurilor p r z y s t ą p i ł o do opracowywania i publikowania serii wydawnictw d o t y c z ą c y c h z a b y t k ó w ludowej architektury. Jako pierwszy t o m zamierzonego wy­ dawnictwa u k a z a ł a się praca poświęcona drewnianym cerkwiom, z n a j d u j ą c y m się w obrębie szerokiego zlewiska rzeki Barcau i w górnej części zlewiska rzeki Krasnej (Crasna) na północ od miasta Simleu Silvaniei. Wydawnictwo ma charakter katalogu zawierającego obszerne opisy 12 zabytkowych cerkwi drewnianych, k t ó r e znajdują się na t y m terenie. Są to charakterystyczne dla zachodniego Siedmiogrodu cerkwie wieżowe, analogiczne do tych, k t ó r e w y s t ę p u j ą w okręgu Bihor i Maramures. Dwio najstarsze z opisanych cerkwi (w Sighetul Silvaniei i Dersida) p o c h o d z ą z 1. poł. X V I I w., pozostałe zaś z przełomu wieku X V I I i X V I I I oraz z X V I I I . Część k a t a l o g o w ą poprzedza obszerny w s t ę p , w k t ó r y m o m ó w i o n a jest historia regionu od czasów przedhistorycz­ nych po obecne, oraz architektura cerkwi zachodniosiedmiogrodzkich, należących do najwspanialszych osiągnięć twór­ czości artystycznej l u d u r u m u ń s k i e g o . Rzut poziomy omawianycli cerkwi składa się z reguły z trzech części: b a b i ń c a , nawy i prezbiterium. Z w y j ą t k i e m cerkwi w Viisoara (zbudowanej w 1777 r.) prezbiterium jest węższe od nawy i z a m k n i ę t e p r o s t o k ą t n i e (Sighetul Silvaniei — 1632 г., Dersida — 1. poł. X V I I w., Zalnoc — 1700r., Sacalasaue— 1721 r.) lub formie połowy ośmioboku (Ceheiu — 1763 г., Boianul Maro — 1686 г., Viisoara — 1777 г., Margine — 1700 г., Port — 1792 г., Tusa — 1742 г., B r u s t u r i — 1785 г.). Pewnego rodzaju fenomenem, jeśli chodzi o mistrzowstwo ludowej ciesiołki, jest cerkiew w Chiesd, k t ó r e j prezbiterium zamyka półkolista ściana wy­ konana z p o t ę ż n y c h bierwion, ciosanych ł u k o w a t o j a k dzwo­ na do wozowego koła i w i ą z a n y c h niesłychanie precyzyjnie zamkami na o b ł a p , całkowicie wtopionymi w lico ściany. W konstrukcji zrębu siedmiogrodzkich cerkwi stoso­ wane jest b ą d ź wiązanie „ n a o b ł a p " z w y s t a j ą c y m i ostat­ kami, k t ó r e w górnej części ściany t w o r z ą schodkowate wy­ pusty p o d t r z y m u j ą c e okap dachu, b ą d ź „ n a r y b i ogon". Ten ostatni sposób węgłowania stosowany b y ł w budownic­ twie tutejszych cerkwi bardzo wcześnie, j a k o t y m świadczy z r ą b cerkwi z Dersida pochodzącej z 1. poł. X V I I w. Wiodące przez babiniec wejście do cerkwi umieszczone jest zawsze w dłuższej ścianie budynku, podobnie jak to ma miejsce w siedmiogrodzkich c h a ł u p a c h chłopskich. Z wy­ j ą t k i e m trzech o b i e k t ó w (cerkwie w Sighetul Silvaniei, Zalnoc i Brusturi), wszystkie pozostało posiadają soboty. Najczęściej budowane są one wzdłuż nawy i b a b i ń c a od strony wejściowej (Chiesd, Dersida, Ceheiu) lub t a k ż e przy szczytowej ścianie b a b i ń c a (Margine, Sacalasau). W d w ó c h przypadkach (Boianul Mare i Port) soboty biegną dookoła budynku, a w jednym (Tusa) z trzoch stron, z wyłączeniem prezbiterium. Słupy i miecze p o d t r z y m u j ą c e k o n s t r u k c j ę dachu nad sobotami b y w a j ą profilowane i zdobione orna­ mentem snycerskim. Szczególnie bogato dekorowano są b r a m k i wiodące do sobót. P o s i a d a j ą one pięknie wycinane z a s t r z a ł y , k t ó r e p o w o d u j ą , że g ó r n y w y k r ó j drzwi ma k s z t a ł t owalny. Podobnie ornamentem snycerskim zdobione są słupy boczne i ocapy drzwi w i o d ą c y c h do b a b i ń c a . W cer­ k w i z Brusturi ocap drzwi wejściowych ma wycięcie w formie p r z y p o m i n a j ą c e j późnogotycki „ośli grzbiet". Cerkwie siedmiogrodzkie nakryte są b ą d ź dachem o jednej kalenicy, o b e j m u j ą c y m wszystkie trzy segmenty budynku, b ą d ź dachem dwukalenicowym, część osłania­ j ą c a prezbiterium jest niższa od części p o k r y w a j ą c e j n a w ę . Dachy m a j ą k s z t a ł t czterospadowy. W w y p a d k u gdy prezbiterium cerkwi jest wieloboczne, dach nad n i m zamyka się w formie połowy s t o ż k a . T r a d y c y j n y m pokry­ ciem dachu są gonty wykonane z jodły, buka lub d ę b u . W y ­ miary g o n t ó w są m a ł e , a końce ich od dołu często t r ó j k ą t n i e ścięte, co w sumio powoduje, że powierzchnia dachu nabiera specyficznej, bardzo miłej dla oka faktury. N a d b a b i ń c e m , j a k to wspomniano na wstępie, wznosi się wieża. M a ona k o n s t r u k c j ę słupową u s t a w i o n ą na zrębie b a b i ń c a . K s z t a ł t y wież b y w a j ą dość zróżnicowane. W s p ó l n ą ich cechą jest zakończenie w postaci wydłużonej ostrosłu­ powej lub stożkowatej iglicy. Jedne z wież są s m u k ł e , znacz­ nie wyniesione ponad kalenicę dachu. Mają one n a d w i e s z o n ą izbicę i daszek zakońozony w y s o k ą iglicą o podstawie kwa­ dratowej, u nasady której ustawione po rogach, z n a j d u j ą się cztery m a ł e wieżyczki, podobnie j a k u nas w kościele z Orawki (pow. N o w y Targ) czy W o l i Radziszowskiej (pow. K r a k ó w ) . W innych cerkwiach natomiast wieże b y w a j ą nieco niższe z n a d w i e s z o n ą izbicą lub bez, nakryte niskim daszkiem o podstawio kwadratowej lub wielobocznej, z k t ó r e j wyrasta s m u k ł a graniasta lub s t o ż k o w a t a iglica. Forma wież w y s t ę p u j ą c y c h w drewnianych cerkwiach Siedmiogrodu zapożyczona jest z gotyckiej architektury murowanej, k t ó r e j sporo zachowało się w tamtejszych mia­ stach (Sibiu, Sighisoara, Medias, Cionadie i wiele innych), jak również i po wsiach (Mesendorf, Dealu Frumos i i n . ) . W y s t r ó j w e w n ę t r z n y cerkwi jest bardzo bogaty. N a ścianach znajdują się polichromie o rozmaitej tematyce, wśród k t ó r e j często zdarzają się sceny p r z e d s t a w i a j ą c e k a r y piekielne czekające grzeszników za różne przewinienia, j a k lenistwo, obmowa, kradzież czy oszustwo. P i ę k n i e rzeźbione ikonostasy zdobią malowane na desce ikony, ogólną zaś de­ korację w n ę t r z a uzupełniają obrazy malowane na szkle przez malarzy z Nicula i ludowe wzorzyste t k a n i n y . K s i ą ż k a jest bogato ilustrowana. D l a każdej z opisanych cerkwi zamieszczony jest rzut poziomy a dla n i e k t ó r y c h również rysunki p r z e d s t a w i a j ą c e przekroje pionowe (podłuż­ ne i poprzeczne) oraz r z u t y więźby dachowej. W materiale fotograficznym — prócz ilustracji omawianych o b i e k t ó w , u j ę t y c h całościowo, ozy ważniejszych f r a g m e n t ó w — znaj­ duje się sporo zdjęć d o t y c z ą c y c h wystroju w n ę t r z a , głównie zaś polichromii ściennej. Załączona na k o ń c u mapa pozwala zorientować się w rozmieszczeniu opisanych w pracy za­ bytków. Ze względu na sposób opracowania tekstu, j a k i dobrze d o b r a n ą szatę ilustracyjną, książka reprezentuje t y p w y ­ dawnictwa, po k t ó r e sięgnąć może zarówno fachowiec, zaj­ m u j ą c y się a r c h i t e k t u r ą d r e w n i a n ą , j a k i laik, dla k t ó r e g o będzie ono przede wszystkim zbiorem ciekawych ilustracji. Bss. 181 �