https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d4d4d6aa3b3eb37170918a20febca7d.pdf aa394df2747b1045fa3137880d78e5f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:828 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:761 Title A name given to the resource Teoretyczne i metodologiczne aspekty badań nad zwyczajami ludowymi. Przyczynek do dyskusji nad "Syntezą etnografii Polski" / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.33-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewicz, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I z. 2 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ TEORETYCZNE I METODOLOGICZNE ASPEKTY B A D A N N A D Z W Y C Z A J A M I L U D O W Y M I . PRZYCZYNEK DO DYSKUSJI N A D „SYNTEZĄ ETNOGRAFII POLSKI" 1. U W A G I W S T Ę P N E Badania etnograficzne w Polsce, t a k znacznie do t e j p o r y zróżnico­ wane problemowo, znalazły ostatnio swój „wspólny m i a n o w n i k " w posta­ ci p r o g r a m u „Syntezy e t n o g r a f i i P o l s k i " . To w i e l k i e , zespołowe dzieło, mające stanowić podsumowanie, scalenie i uogólnienie dotychczasowej w i e d z y etnograficznej o k u l t u r z e l u d o w e j Polski, w c h o d z i obecnie w cen­ t r u m zainteresowania specjalistów nasuwając w s z y s t k i m zainteresowanym wiele różnorodnych pytań. Dotyczą one zwłaszcza sposobu realizowania po raz pierwszy na t a k szeroką skalą zainicjowanego przedsięwzięcia. Zgodnie z r o b o c z y m i założeniami przyjętymi na konferencjach p o ­ święconych syntezie, poszczególne działy k u l t u r y l u d o w e j mają być o p r a ­ cowane w głównej mierze w o p a r c i u o dorobek o p u b l i k o w a n y oraz za­ soby a r c h i w a l n e zgromadzone przez różne placówki etnograficzne w k r a ­ j u . Jest t o ogromnie rozległa i zróżnicowana baza źródłowa. Zadanie pierwszorzędnej w a g i polega więc na w y p r a c o w a n i u r a m o w y c h założeń teoretycznych i metodologicznych, w myśl których można b y korzystać z n i e j w sposób celowo-wybiórczy oraz interpretować w y d o b y t e zjawiska i procesy k u l t u r o w e w oparciu o ogólnie przyjęty m o d e l i n t e r p r e t a c y j n y . Takie postawienie s p r a w y w y m a g a z o c z y w i s t y c h powodów p r z e d y ­ s k u t o w a n i a w i e l u zagadnień. Wśród n i c h występuje także p r o b l e m z w y ­ czajów l u d o w y c h . Z a m i a r e m m o i m , którego w y r a z e m jest niniejszy a r t y ­ kuł, jest próba uporządkowania tego p r o b l e m u i bliższego naświetlenia niektórych k w e s t i i z n i m związanych. Zajmę się zwłaszcza s a m y m poję­ ciem z w y c z a j , jego relacją do i n n y c h terminów znajdujących zasto1 P r o j e k t t a k i e g o właśnie m o d e l u przedstawiła n a Ogólnopolskiej E t n o g r a f i c z n e j ( W a r s z a w a , grudzień 1972) d r D. M a r k o w s k a . 1 3 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V I I I , z. 2 Konferencji �34 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ sowanie w badaniach n a d zachowaniem się z w y c z a j o w y m , dalej modelem opisu tego zachowania się, k r y t e r i a m i jego k l a s y f i k a c j i , wreszcie podło­ żami i c z y n n i k a m i warunkującymi przeobrażenia zwyczajów. Rozważania moje są p r z y c z y n k i e m do toczącej się d y s k u s j i i j a k o takie nie pretendują a n i do wyczerpania całej p r o b l e m a t y k i , do której się odnoszą, a n i do przesądzenia j a k i e j k o l w i e k z poruszanych k w e s t i i . P r z e ­ ciwnie, są odzwierciedleniem niepewności i próbą poszukiwania najwłaś­ ciwszych a l t e r n a t y w spośród w i e l u możliwych. 2. P O J Ę C I E ZWYCZAJU N a w e t p o w i e r z c h o w n y przegląd etnograficznej l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u nasuwa spostrzeżenie, że pojęcie zwyczaj n i e było do t e j p o r y jednoznacz­ nie zdefiniowane. W w i e l u też w y p a d k a c h posługiwano się t e r m i n e m „zwyczaj" bez w n i k a n i a w jego znaczenie. Nieład t e r m i n o l o g i c z n y p o ­ głębia f a k t równoległego stosowania t a k i c h określeń, j a k „obrzęd", „oby­ czaj", „zwyczaj", „praktyki w i e r z e n i o w e " , „zabiegi magiczne" i t p . , n a j ­ częściej bez precyzowania i c h zakresu pojęciowego . Zachodzi zatem konieczność przeprowadzenia uściśleń t e r m i n o l o g i c z ­ n y c h i w y e l i m i n o w a n i a niejasności w r o z u m i e n i u powyższych pojęć t w o ­ rzących podstawowy aparat terminologiczny omawianej t u dziedziny b a ­ dań etnograficznych. Propozycje, choćby na razie niedoskonałe, stano­ wiłyby próbę wyjścia z dotychczasowego i m p a s u tworząc równocześnie podstawę do dalszych uściśleń. Oczywiście, należy sobie zdawać sprawę, że wszelkie poczynania tego rodzaju są przedsięwzięciem t r u d n y m . Rze­ czywistość społeczna jest t w o r e m wysoce złożonym, którego cechy mają najczęściej postać swego rodzaju continuum. Stąd n i e sposób i c h „nagiąć" do s z t y w n y c h , ostro rozgraniczonych k a t e g o r i i pojęciowych, które są ideałem osiągalnym na razie j e d y n i e w n a u k a c h a b s t r a k c y j n y c h a n i e empirycznych. 2 Widać to wyraźnie na przykładzie zwyczajów. Stanowią one kategorię zachowania się ludzkiego, które obejmuje n i e z w y k l e szeroki w a c h l a r z zjawisk. W gruncie rzeczy, wiążą się ze w s z y s t k i m i dziedzinami k u l t u r y : od m a t e r i a l n y c h warunków b y t u poczynając (zabiegi p r o d u k c y j n e zwią­ zane z gospodarką rolną i hodowlaną, lokalizacja i b u d o w a n i e d o m u , spo­ sób u b i e r a n i a się, żywienia itp.), poprzez społeczne regulacje zachowania się w określonych sytuacjach (np. w czasie w i t a n i a się, zachowania się p r z y stole itp.), a na s u b t e l n y c h sprawach wiedzy, wierzeń, systemów 2 dania i Opinię tę podzielają nad tradycyjnymi Materiały Muzeum także i n n i obrzędami Archeologicznego ficzna, n r 13, Łódź 1967, s. 9-ilO. etnografowie. i zwyczajami P o r . пр. na terenie i Etnograficznego w I. Lechowa, ziemi łódzkiej, Łodzi, S e r i a Ba­ Prace Etnogra­ �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI 35 LUDOWYMI wartości, wzorów i postaw kończąc. Stąd też zachowanie się zwyczajowe ma charakter czynności zarówno symbolicznych polegających „[...] na w y ­ t w a r z a n i u i k o m u n i k o w a n i u albo o d b i e r a n i u i i n t e r p r e t o w a n i u znaków" , j a k i niesymbolicznych, n p . t y p u produkcyjnego . 3 4 Trzeba też dodać, że j a k k o l w i e k zwyczaje odnosi się przede w s z y s t k i m do przeszłości, zwłaszcza do d a w n y c h f o r m t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j , to j e d n a k w w i e l u w y p a d k a c h mówi się o n i c h także w odniesieniu do teraźniejszości. T r u d n o b o w i e m zaprzeczyć, że w a k t u a l n y c h w a r u n k a c h nie działają c z y n n i k i , które sprzyjają w y t w a r z a n i u się n o w y c h postaci zwyczajów. T a k więc zarówno p o d względem m e r y t o r y c z n y m , j a k i chronologicz­ n y m , zakres znaczeniowy „zwyczaju" jest nader szeroki, co w poważnym s t o p n i u u t r u d n i a jego zdefiniowanie. N i e znaczy t o oczywiście, aby nie było prób tego rodzaju. Poruszyłam już kiedyś te właśnie p r o b l e m y na łamach „Etnografii P o l s k i e j " . Analizując różne propozycje definicyjne poszczególnych autorów wyodrębniłam na i c h podstawie t r z y najsilniej zarysowujące się cechy k o n s t y t u t y w n e zwyczajów: 5 1) powtarzalność w określonych okolicznościach j e d n y c h i t y c h sa­ m y c h sposobów zachowania się; 2) istnienie g r u p y społecznej, w obrębie której może wytwarzać się t e n obowiązujący system zachowania się; 3) istnienie sankcji r e p r e s y w n y c h , które ściąga na siebie jednostka l u b zespół osób, uchylających się od stosowania danych wzorów zacho­ w a n i a się. Obecnie wydaje m i się jednak, że przytoczone cechy k o n s t y t u t y w n e można odnieść z powodzeniem do i n n y c h , także nie o p a r t y c h na zwycza­ j u , k a t e g o r i i zachowania się. Nasuwa się więc zasadnicze pytanie, w czym należy upatrywać podstawy d o w y r ó ż n i e n i a z w y c z a j ó w od pozostałych sposobów zachowania s i ę społecznego osób czy grup? Sądzę, że propozycje wyodrębnienia jakiegoś zachowania się j a k o zwyczajowego tkwią w równoległym uwzględnieniu t r z e c h aspektów, któ­ re sprowadzają się do: a) sposobu realizowania wzorów zachowania się zwyczajowego; b) t y p u więzi społecznej sprzyjającej w y t w a r z a n i u się i stosowaniu tego rodzaju wzorów; c) rodzaju p r z y m u s u społecznego kryjącego się za obowiązującymi w z o r a m i zachowania się zwyczajowego. 3 A. Kloskowska, 4 Tamże, s. 21. 5 Z badań nad Społeczne zwyczajami P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 62-102. ramy dorocznymi kultury, w Warszawa społeczności 1972, s. 20. wiejskiej, „Etnografia �36 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ Gdy mowa o s p o s o b i e r e a l i z o w a n i a w z o r ó w zachowa­ n i a s i ę z w y c z a j o w e g o , t o należy podkreślić, że „klasyczny" d l a tradycyjnej k u l t u r y ludowej z w y c z a j m i a ł c h a r a k t e r ż y w i o ­ ł o w y wynikły z daleko posuniętego utożsamiania się członków w i e j ­ skiej społeczności l o k a l n e j z obowiązującymi w j e j obrębie w z o r a m i spo­ łecznymi. J a k o t y m świadczą liczne materiały e m p i r y c z n e , m a m y t u nieraz do czynienia z t a k daleko posuniętym „uwewnętrznieniem" t y c h wzorów, że są one przeżywane przez członków danej społeczności jako wartości j a k najbardziej własne i nie podlegające d y s k u s j i . Stąd, po p i e r w ­ sze, k o n t y n u u j e się j e n a w y к o w o, bez włączania p i e r w i a s t k a r a c j o ­ nalnej r e f l e k s j i (nie oznacza t o oczywiście, aby nie potrafiono t y c h w z o ­ rów w swoiście r a c j o n a l n y sposób uzasadniać, g d y zachodzi tego potrze­ ba); po drugie, występuje zjawisko w z g l ę d n e j , choć mierzonej często generacjami, t r w a ł o ś c i z w y c z a j ó w , j a k o czegoś przeciwstawne­ go przemijającym modom. 6 W y s o k i poziom utożsamiania się z panującymi w z o r a m i zachowania występuje zazwyczaj w m a ł y c h s p o ł e c z n o ś c i a c h , względnie zamkniętych, w k t ó r y c h s t y c z n o ś c i s p o ł e c z n e m a j ą w do­ minującym stopniu c h a r a k t e r o s o b i s t y , podobnie j a k i k o n ­ t r o l a s p o ł e c z n a . Przykładami są takie g r u p y , j a k rodzina, sąsiedz­ t w o , społeczność lokalna, grupa rówieśnicza, zespół wytwórczy (np. rze­ mieślniczy) i t p . Są t o wszystko p r z e j a w y więzi społecznej, które A . Kłoskowska zalicza do „pierwszego układu k u l t u r y " („pierwszej w a r s t w y k u l ­ t u r o w e j " , „pierwszej podstawowej r a m y życia k u l t u r a l n e g o " ) badanej społeczności. W grę wchodzą t u t a j „[...] elementy o charakterze ściśle l o k a l n y m , swoiste, dające się zamknąć w r a m a c h społeczności i zbliżone do t y p u k u l t u r y l u d o w e j " . 7 8 Wychodzę z założenia, iż o w o spontaniczne zachowanie się właściwe zwyczajom opiera się zasadniczo na wzorach, które są t r a k t o w a n e j a k o rodzime w danej grupie społecznej, powstałe żywiołowo i k o n t y n u o w a n e n a w y k o w o w r a m a c h bezpośrednich styczności osobistych. T a k a p r z y n a j ­ m n i e j sytuacja występowała n a gruncie „klasycznej" t r a d y c y j n e j k u l t u ­ r y ludowej. W miarę jednak, j a k wieś polska wchodziła w zasięg szerszych, n i e ­ raz ogólnonarodowych oddziaływań, ów „pierwszy układ k u l t u r y " coraz częściej znajdował się pod wpływem i n n y c h układów, j a k lokalnej sieci s Obszerną i c h bibliografię podaję w a r t y k u l e poświęconym s k i m o k r e s u Bożego N a r o d z e n i a ( w d r u k u w „Rocznikach M u z e u m w Krakowie). 7 Kloskowska, 8 Tamże, s. 60-61. op. cit., s. 60 n. zwyczajom wiej­ Etnograficznego" �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI LUDOWYMI 37 ponadlokalnej organizacji życia zbiorowego czy „[...] p r o m i e n i o w a n i a na odległość ośrodków p o n a d l o k a l n y c h " . T a k więc na skutek oddziaływania i n s t y t u c j i a d m i n i s t r a c j i państwowej, różnego t y p u zrzeszeń, systemu oświaty powszechnej, środków masowego przekazu, e m i g r a c j i i t p . — n a ­ stąpiło zjawisko p r z e j m o w a n i a także w społecznościach w i e j s k i c h p e w ­ n y c h wzorów zachowania się, które powstały w środowisku m i e j s k i m , k o n ­ t y n u o w a n y c h następnie n a zasadzie zwyczaju (dotyczy to n p . i m i e n i n d a w n i e j nie obchodzonych na wsi). W t y m w y p a d k u n i e można już mówić o r o d z i m y m pochodzeniu z w y ­ czajów l u d o w y c h . D o k o n u j e się natomiast proces przystosowywania do s t y l u życia w s i wzorów, które w t e n czy i n n y sposób przybyły t u ze śro­ dowiska m i e j s k i e g o . Częstokroć w z o r y te wiążą się z panującą modą i mają p r z e l o t n y charakter. M a m y t u więc do czynienia z nową sytuacją: wytwarzają się pewne n a w y k o w e sposoby zachowania się, akceptowane społecznie, jednak o stosunkowo krótkotrwałym, n i e j e d n o k r o t n i e prze­ kraczającym jedną generację, a n a w e t węższym, okresie t r w a n i a . Dalekie są one od owego „klasycznego" t y p u zwyczajów. N i e wydaje m i się j e d ­ nak, aby etnograf mógł je tracić z pola swego widzenia, aczkolwiek w y ­ raźnie zaburza to ostrość spojrzenia na to, co najchętniej nazywalibyśmy zwyczajem l u d o w y m . Mówiąc i n n y m i słowy, zwyczajowe sposoby zacho­ w a n i a się, które a k t u a l n i e upowszechniają się w życiu społeczności w i e j s k i e j , nie mogą być r o z p a t r y w a n e jako pochodzenia rodzimego, są j e d n a k zachowaniem się żywiołowym, dla którego areną są małe społecz­ ności, z właściwymi i m osobistymi k o n t a k t a m i i s w o i s t y m t y p e m p r z y ­ musu społecznego. I t u t a j przechodzę do trzeciego z w y m i e n i o n y c h aspektów. Zasadniczo rzecz biorąc m a m y t r z y rodzaje p r z y m u s u i odpowiadające i m spo­ soby k o n t r o l i s p o ł e c z n e j . Pierwszy z n i c h jest w y k o n y w a n y przez różnorodne i n s t y t u c j e działające w życiu p u b l i c z n y m danej społecz­ ności . D r u g i wiąże się z modą. To dość t r u d n e do zdefiniowania z j a 9 10 u 9 Tamże, s. 61. Dodać t r z e b a , że t e n t y p p r o c e s u był z n a n y w społecznościach w i e j s k i c h i w p o p r z e d n i c h e p o k a c h h i s t o r y c z n y c h . N a tej z a s a d z i e nabrało „wiejskiego" c h a ­ r a k t e r u w i e l e w z o r ó w n a r z u c o n y c h przez kościół c z y wielką własność szlachecką. Problematykę tę p o r u s z a K . D o b r o w o l s k i w s w y c h Trzech studiach z teorii kultury ludowej, [w:] Studia nad życiem społecznym i kulturą, P A N — Oddział w K r a k o w i e , P r a c e K o m i s j i Socjologicznej, n r 7, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1966, s. 111-195; por. zwłaszcza w y w o d y n a s. 121 n. 10 P r z e z instytucję r o z u m i e m , z a J . S z c z e p a ń s k i m , Elementarne pojęcia socjologii, W a r s z a w a 1970, s. 204: „... i n s t y t u c j e są zespołami urządzeń, w których w y b r a n i członkowie g r u p otrzymują u p r a w n i e n i a do w y k o n y w a n y c h czynności określonych p u b l i c z n i e i i m p e r s o n a l n i e , d l a z a s p o k a j a n i a potrzeb j e d n o s t k o w y c h i g r u p o w y c h i d l a r e g u l o w a n i a zachowań i n n y c h członków g r u p y " . 11 �38 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ wisko, szczególnie d o b i t n i e dostrzegalne w czasach nowożytnych i współ­ czesnych, można próbować określić jako rodzaj wzorów k o n s u m p c j i , b y ­ cia i t p . , najczęściej p r z e l o t n y c h , których przestrzeganie zapewnia k w a l i ­ f i k o w a n i e kogoś l u b czegoś w kategoriach nowoczesności p r z e c i w s t a w ­ n y c h k a t e g o r i i t r a d y c j o n a l i z m u . Wreszcie trzeci rodzaj p r z y m u s u w y ­ n i k a z istnienia t r a d y c j i , którą tworzą odziedziczone po przeszłości prze­ świadczenia, częstokroć k o n t y n u o w a n e w danej społeczności (rodzinie, społeczności wioskowej, grupie zawodowej itp.) n a w y k o w o i bezreflek­ syjnie, w oparciu o transmisję ustną z pokolenia do pokolenia . L i s t a i n s t y t u c j i ustanawiających określone w z o r y zachowania się i czuwających n a d i c h przestrzeganiem — jest, oczywiście, h i s t o r y c z ­ nie zmienna. N i e zamierzam wchodzić bliżej w te sprawy. Wystarczy wskazać, że p o d uwagę muszą być brane i n s t y t u c j e związane z f u n k c j o ­ n o w a n i e m a p a r a t u państwowego (zwłaszcza p r a w o d a w s t w o i sądownic­ two), życiem gospodarczym (np. f o l w a r k i szlacheckie i „państwa" m a g ­ nackie w dobie feudalnej), życiem r e l i g i j n y m , działalnością różnego r o ­ dzaju zrzeszeń w czasach najnowszych ( p a r t i e polityczne, zawodowe organizacje rolników itp.), żeby wskazać na szczególnie ważne. Wszystkie t e i n s t y t u c j e dążą — w r a m a c h swoich uprawnień — do określenia n o r m i wzorów zachowania się, aczkolwiek i c h zakres może być różny: o d wzorów obejmujących całokształt współżycia ludzkiego (jak to m a miejsce w systemach p r a w a stanowionego, systemach n o r m a ­ t y w n y c h stanowionych przez kościoły itid.) po w z o r y odnoszące się t y l k o do pewnej cząstki tego współżycia. N i e w n i k a m t u w w i e l e skądinąd i n t e ­ resujących k w e s t i i , j a k zależności pomiędzy różnymi i n s t y t u c j a m i usta­ nawiającymi n o r m y i w z o r y zachowania się (np. między państwem a koś­ ciołem), czy też związek między w z o r a m i obowiązującymi powszechnie w d a n y m społeczeństwie a w z o r a m i cząstkowymi obejmującymi t y l k o określone kręgi osób. Pragnę natomiast podkreślić, że w nowoczesnych społeczeństwach uprzemysłowionych i zurbanizowanych występuje proces i n s t y t u c j o n a l i z a c j i życia zbiorowego, a t y m s a m y m m a miejsce ekspansja n o r m i wzorów określanych, u s t a n a w i a n y c h i k o n t r o l o w a n y c h i n s t y t u ­ cjonalnie, zwłaszcza przez państwo i działające legalnie w jego obrębie instytucje prawno-publiczne. Te nowe kodeksy postępowania wkraczają do coraz to n o w y c h dziedzin życia społecznego, częstokroć nawet t a m , gdzie do tej p o r y panowały n i e ­ podzielnie w z o r y t r a d y c y j n e (charakterystyczny jest t u rozwój prawa 12 13 12 p o r do socjologii 13 Studia wywody n a t e n t e m a t z a w a r t e u J . J . W i a t r a. Społeczeństwo. systematycznej, P o r . rozprawę K . Wstęp W a r s z a w a 1968, s. 79. Dobrowolskiego, nad życiem społecznym i kulturą, s. 76-110. Chłopska kultura tradycyjna, [w:] �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI LUDOWYMI 39 małżeńskiego i rodzinnego), stopniowo je wypierając. Ważne jest p r z y t y m , że p r z y m u s stosowania się do wymogów, jakie narzucają przepisy wprowadzane i n s t y t u c j o n a l n i e , jest egzekwowany na mocy uprawnień, którymi dysponuje dana i n s t y t u c j a . Są to u p r a w n i e n i a umożliwiające stosowanie sankcji r e p r e s y w n y c h różnego rodzaju, wśród których n i e p o ­ ślednie miejsce zajmują sankcje szczególnie dokuczliwe, a mianowicie karne. Oczywiście, nie wszystkie i n s t y t u c j e posiadają moc posługiwania się n i m i (utracił j e w s w o i m czasie Kościół k a t o l i c k i ) . Jednak wobec roz­ r o s t u n o r m p r a w n y c h ogromne połacie życia społecznego są dziś objęte możliwością zastosowania tego t y p u sankcji, które stały się j e d n y m z p o d ­ s t a w o w y c h przymusów w nowoczesnych społeczeństwach. T a k więc z całokształtu przejawów zachowania się człowieka należy wyodrębnić j a k o osobną kategorię sferę działań opierających się na n o r ­ mach i wzorach związanych z f u n k c j o n o w a n i e m i n s t y t u c j i , które nieraz w wysoce s f o r m a l i z o w a n y c h sposób, t j . w postaci s k o d y f i k o w a n e j , o k r e ­ ślają nie t y l k o pożądany w d a n y c h w a r u n k a c h społecznych rodzaj zacho­ wania się, ale także rodzaj k a r y , który grozi za jego niedotrzymanie l u b przekroczenie. Rzecz jasna, że aczkolwiek poszczególnie i n s t y t u c j e zainteresowane są w t y m , a b y narzucone przez nie w z o r y zachowania się były zawsze p r z e ­ strzegane w podobny sposób, to j e d n a k w p r a k t y c e występują różne o d ­ chylenia wynikłe n p . z l o k a l n y c h t r a d y c j i . Zdarza się też nieraz, że to, co było niegdyś normą ustanowioną i n s t y t u c j o n a l n i e , przeszło do i n w e n t a r z a wartości p r z e k a z y w a n y c h drogą t r a d y c j i . W s k u t e k tego w i e l e zwyczajów r e l i g i j n y c h , p r a w n y c h i t p . przeżywanych jest w poszczególnych g r u p a c h l o k a l n y c h j a k o wartości własne, bez zdawania sobie sprawy, że i c h gene­ za miała p o n a d l o k a l n y charakter. Inną postać mają p r z y m u s y działające w związku z panującymi m od a m i . A c z k o l w i e k i zjawisko m o d y m a coraz bardziej wszechogarniają­ cą tendencję (moda n i e dotyczy już t y l k o k o n s u m p c j i , ale także w i e l u i n n y c h dziedzin, żeby wymienić przykładowo nadawanie i m i o n dzieciom, sposób p r z y j m o w a n i a gości, atrakcyjność p e w n y c h zawodów, stosowanie bez istotniejszej p r z y c z y n y p e w n y c h m e t o d czy terminów w nauce itp.), t o j e d n a k p r z y m u s stosowania się do m n i e j l u b bardziej p r z e l o t n y c h w y ­ mogów nie wiąże się najczęściej ze stosowaniem ostrych s a n k c j i r e p r e ­ s y w n y c h , zwłaszcza k a r n y c h . M e c h a n i z m p r z y m u s u społecznego ma t u t a j — j a k się zdaje — d w a w a r i a n t y . Z jednej strony, w obrębie społeczności p r z y c h y l n i e nastawio­ n y c h do p r z y j m o w a n i a „nowinek" związanych z modą, i c h członkowie wykazują chęć przysporzenia sobie prestiżu poprzez szczególnie szybkie czy g o r l i w e podążanie za n o w y m i wzorcami. Wobec t y c h , którzy w y k a ­ zują opieszałość czy wręcz opory, stosuje się najczęściej sankcję saty- �40 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ ryczną, która polega na ośmieszaniu, a w k o n s e k w e n c j i na utracie jakiejś części uznania społecznego, do którego aspiruje się z r a c j i zajmowanej p o z y c j i społecznej. Inaczej m a się rzecz w społecznościach, których t y l k o p e w n a część (np. młode pokolenie) chętnie podąża za modą. Wówczas z b y t r a d y k a l n i e podporządkowującym się j e j osobnikom grozi ze s t r o n y pozostałej części społeczności (np. starszej generacji) sankcja obyczajowa, która wyraża się w z g a n i e n i u czy wręcz potępieniu czyjegoś zachowania się j a k o niemoralnego . W t y m sensie m o d y są n e g a t y w n i e sprzężone z myśleniem t r a d y c j o n a l i s t y c z n y m , czasem także z n o r m a m i stanowio­ n y m i i n s t y t u c j o n a l n i e (przykładem jest t u t z w . obraza moralności). N a c z y m polega więc, na t l e o b u wyżej omówionych typów p r z y m u ­ su społecznego, p r z y m u s s t o s o w a n i a s i ę d o zwyczajów j a k o szczególnej k a t e g o r i i zachowania się? A b y odpowiedzieć n a to p y ­ tanie należy wskazać, że w p r z y p a d k u zwyczajów m a m y do czynienia — j a k już t o podkreśliłem — z szeroką gamą n o r m i wzorów zwyczajowego zachowania się: o d f u n d a m e n t a l n y c h z p u n k t u widzenia i c h znaczenia dla j e d n o s t k i czy g r u p y społecznej (np. zwyczaje p r z y przyjściu na świat dziecka, z a w a r c i u związku małżeńskiego) p o całkowicie podrzędne. Po­ wodowało to, iż skala k o n s e k w e n c j i r e p r e s y w n y c h , g d y ktoś nie stosował się do danego zwyczaju, była bardzo rozległa. Na j e d n y m j e j biegunie istniał b r a k j a k i c h k o l w i e k represji. W całym szeregu przypadków (np. w odniesieniu do t a k rozpowszechnionych k i e ­ dyś wróżb) występowała j e d y n i e społeczna aprobata dla pewnego rodzaju zachowania się zwyczajowego, jednakże bez pociągania za sobą j a k i c h k o l ­ w i e k r e p r e s j i , g d y ktoś się do niego nie stosował. E w e n t u a l n i e w o p i n i i publicznej f a k t t a k i spotykał się j e d y n i e z uwagą, iż jest to działanie na własną szkodę. Na d r u g i m biegunie pojawiała się już sankcja, w t y m w y p a d k u o cha­ rakterze obyczajowym. Miała ona różne wersje: poczynając od słownej nagany czyjegoś niestosownego zachowania się po surowsze postacie, j a k k a r a cielesna (nie t y l k o zresztą w stosunku do dzieci i młodzieży, ale t a k ­ że i dorosłych), dalej sankcja ekonomiczna (np. w postaci groźby w y ­ dziedziczenia), sankcja towarzyska ( t j . w y k l u c z e n i e danego osobnika l u b przedstawicieli danej g r u p y społecznej z kręgu styczności społecznych, np. poprzez zaniechanie stosowania zasady pomocy sąsiedzkiej), czy san14 14 D o b r y m przykładem jest tutaj s y t u a c j a , j a k a w ostatniej ćwierci X I X w. w y ­ stąpiła w e w s i a c h Górnego Śląska pozostających pod wpływem uprzemysłowienia. M a ł o - i b e z r o l n y e l e m e n t chłopski, który tworzył p i e r w s z e g e n e r a c j e k l a s y r o b o t n i ­ czej, zarzucił obowiązujący dawniej strój ludowy i przeszedł n a ubiór miejski. Spotkało się. to z potępieniem ze s t r o n y e l e m e n t u rolniczego (siodłaków i półsiodłaków); uważano, że biedocie n i e w y p a d a nosić się „z pańska". Z w Dąbrówce W i e l k i e j , pow. T a r n o w s k i e Góry, 1961. badań własnych �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI LUDOWYMI 11 keja transcendentalna oparta na m o t y w a c j i r e l i g i j n e j czy magicznej ( t u wymienić można z jednej s t r o n y t r a k t o w a n i e j a k o k a r y f a k t u uderzenia p i o r u n a w czyjś d o m , przejścia gradobicia przez pole i t p . , z d r u g i e j s t r o ­ n y karą jest groźba odpokutowania po śmierci za czyny popełnione w ży­ ciu d o c z e s n y m ) . Zarówno treść n o r m i wzorów, j a k i uruchamiane w p r z y p a d k u i c h przekraczania ewentualne sankcje represywne są uzasadniane, g d y mowa 0 zwyczajach na gruncie t r a d y c j i , d l a której r a m a m i społecznymi był w s p o m n i a n y wcześniej „pierwszy układ k u l t u r y " . Wszelkie z m i a n y w t y m układzie rzutują więc na stan t e j t r a d y c j i j a k o zasadniczego p o d ­ łoża motywacyjnego dla k o n t y n u o w a n i a określonych zwyczajów. Przechodząc do r e k a p i t u l a c j i dotychczasowych w y w o d ó w można stwierdzić, że z w y c z a j jest rodzajem zachowania się o charakterze n a w y k o w y m , jednostkowego l u b zbiorowego, podejmowanego w małych grupach społecznych w sposób celowy w określonych sytuacjach spo­ łecznych, n a gruncie u z n a n y c h w danej społeczności t r a d y c y j n y c h n o r m 1 wzorów, n a straży których stoją głównie sankcje obyczajowe. Nie jest p r z y t y m sprawą najważniejszą geneza danej t r a d y c j i . Z n a ­ czenie ma natomiast f a k t , że jest ona k o n t y n u o w a n a w r a m a c h więzi osobistych i w i c h obrębie k o n t r o l o w a n a , co jednak nie oznacza, aby w p e w n y c h w y p a d k a c h treści t r a d y c j i , zwłaszcza współcześnie, nie k o n ­ f r o n t o w a n o z systemami n o r m a t y w n y m i n a r z u c a n y m i i n s t y t u c j o n a l n i e . Należy liczyć się także z f a k t e m , że etnografia coraz częściej wkracza w badanie współczesności, a t y m s a m y m w badaniach n a d zwyczajami występującymi w poszczególnych społecznościach l o k a l n y c h czy zawodo­ w y c h wypadałoby — obok działania t r a d y c j i — uwzględniać i wpływ a k t u a l n e j mody. B r a n i e pod uwagę t a k i e j możliwości wychodziłoby n a ­ przeciw ogólnej współczesnej tendencji r o z w o j o w e j zmierzającej do u j e ­ dnolicania wiejskiego i miejskiego s t y l u życia, w t y m także f o r m zacho­ wania się. Równoległe badanie t r a d y c j i jako d e t e r m i n a n t y decydującej o ciągłości i t r w a n i u d a w n y c h f o r m zwyczajowego zachowania się oraz mody, j a k o czynnika odzwierciedlającego dążność do n i e u s t a n n y c h prze­ m i a n , dawałoby lepszy obraz życia badanych społeczności i i c h poziomu świadomości społecznej. To samo dotyczy potrzeby uwzględnienia r o l i , jaką w społecznościach t y c h pełnią rzeczywiście systemy n o r m a t y w n e ustanawiane i n s t y t u c j o n a l n i e , zwłaszcza prawo. 15 Bliżej n a t e m a t s a n k c j i funkcjonujących w r a m a c h s y s t e m u k o n t r o l i społecz­ nej w środowisku w i e j s k i m zob.: M . W i e r u s z e w s k a - A d a m c z y k , Sankcje systemu kontroli społecznej wobec rodziny wiejskiej na przykładzie dwóch wybra­ nych wsi powiatu belchatowskiego, Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e , t. X I I I , Łódź 1971. 1 5 �42 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ 3. I N N E Z A G A D N I E N I A TERMINOLOGICZNE Przyjęcie przytoczonej d e f i n i c j i zwyczaju, która jest nieco zmody­ fikowaną wersją poprzedniej mej p r o p o z y c j i , pozwala na p o t r a k t o w a ­ nie tego t e r m i n u jako czegoś w rodzaju „wspólnego m i a n o w n i k a " dla i n n y c h określeń stosowanych w etnograficznych badaniach n a d zachowa­ n i e m się z w y c z a j o w y m . M a m t u na myśli przede w s z y s t k i m t e r m i n „ o b r z ę d " używany w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u nader często. Dotychczasowa p r a k t y k a p r z y próbach rozróżniania znaczenia pojęcia „obrzędu" od „zwyczaju" czy „obyczaju" szła w dwóch k i e r u n k a c h . Pierwszy z n i c h polega na t y m , że w określonych sytuacjach społecznych usiłuje się wyodrębnić towarzyszący zachowaniu się l u d z i ceremoniał czy rytuał, zwłaszcza g d y objęta jest n i m więcej niż jedna osoba. Kładzie się też nacisk n a podział ról społecznych pomiędzy działającymi osobami, a także szczególny charakter i c h u b i o r u czy przedmiotów, j a k i m i posłu­ gują się w t o k u w y k o n y w a n i a czynności obrzędowych. Podkreśla się rów­ nież, że i m bardziej r o z b u d o w a n y jest ceremoniał, t y m wyraźniej obrzęd nabiera cech w i d o w i s k a dramatycznego . D r u g a droga rozgraniczenia pojęciowego obrzędu zmierzała w k i e r u n k u podkreślania w p e w n y c h określonych ramach czasowo-przestrzennych m o t y w a c j i r e l i g i j n y c h l u b m a g i c z n y c h . Obrzędem w t y m r o z u m i e n i u były więc wszelkie p r z e j a w y grupowego zachowania się l u d z i związane z w y k o n y w a n i e m k u l t u religijnego l u b zabiegów magicznych. Obie zarysowane wyżej koncepcje n i e są jednak wystarczająco p r e ­ cyzyjne i mają swoje niedogodności. W p i e r w s z y m w y p a d k u należałoby ściśle określić znaczenie pojęcia „ceremoniał" czy „rytuał". Najogólniej można powiedzieć, że „ceremoniał" jest zewnętrzną, w pewien szcze­ gólny sposób rozbudowaną ekspresją obrzędu. N i e tłumaczy to jednak i s t o t y jego związku z treściami, które p o w i n i e n transmitować. P i e r w o t n i e , treści t e uwarunkowały powstanie danego obrzędu. Z biegiem czasu i c h genetyczne cechy nieraz zacierały się, a równolegle trwała bez zmian l u b rozbudowywała się f o r m a zewnętrzna, właśnie ceremoniał podkreś­ l a n y u s t a l o n y m i t r a d y c y j n i e w z o r a m i , n p . u b i o r e m . Drogą e w o l u c j i n a ­ bierał on coraz wyraźniejszych cech w i d o w i s k o w y c h . Można wysunąć przypuszczenie, że właśnie dzięki t e m u stawał się a t r a k c y j n y i u t r z y 1б 11 18 16 P o r . p r z y p i s 5. 1 7 Por.: K . Moszyński, s. 270-271, 299; t a k ż e , Kultura Słownik ludowa folkloru Słowian, polskiego Warszawa 1970, t. 2, c z . 2, p o d r e d . J . Krzyżanowskiego, W a r s z a w a 1965, s. 275. 18 bens, P o r . np. d e f i n i c j e „obrzędu" w Handwoerterbuch t. 3, B e r l i n 1935, s. 739; E . T y l o r , ba magie s. 300, 312; B . Gurvitch, 1 e w i с z, Plon, obrzęd, widowisko, Cywilizacja et la droit des (za Z. W r o c ł a w 1967, s. 27). Deutschen pierwotna, Aberglau- W a r s z a w a 1898, S z y f e l b e j n - S о к o- �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI LUDOWYMI 43 mywał w i n w e n t a r z u k u l t u r o w y m . Postać, w j a k i e j odsłania się badaczo­ w i współcześnie, będzie wypadkową równoległego działania t r a d y c j i i procesów t r a n s f o r m a c y j n y c h . W p r a k t y c e —• zdaniem niektórych b a ­ daczy — zasadnicze odróżnienie obrzędu od ceremoniału w y d a j e się mało pożyteczne ze względu na fakt, że n i e j e d n o k r o t n i e pełnią one t e same f u n k c j e społeczne . 19 Równocześnie w y p a d a podkreślić, że pewien element ceremoniału wiąże się z w i e l o m a i n n y m i rodzajami zachowania się zwyczajowego, często j a k najbardziej j e d n o s t k o w y m i (np. kreślenie znaku krzyża na chlebie przed jego r o z k r a j a n i e m , całowanie kawałka chleba, który upadł na ziemię, żegnanie się p r z y m i j a n i u kościoła czy przydrożnej f i g u r y i t d ) . Czy więc n i e należałoby przyjąć koncepcji obrzędu jako zachowania się związanego wyłącznie z w y k o n y w a n i e m k u l t u religijnego l u b zabie­ gów magicznych? W y d a j e się, że i t u t a j pojawiają się pewne istotne n i e ­ dogodności. Polegają one na t y m , że m o t y w a c j e r e l i g i j n e l u b magiczne mogą być słuszne genetycznie, lecz znane t y l k o badaczowi. W s u b i e k ­ t y w n y m odczuciu j e d n o s t k i , rodziny, czy też społeczności wioskowej k u l ­ tywującej d a n y „obrzęd" mogły one dawno utracić t e n charakter. Wystarczającym powodem u t r z y m y w a n i a się danego obrzędu jest więc niezależna od treści atrakcyjność f o r m y , przywiązanie do t r a d y c j i , obawa przed sankcją represywną środowiska, a w w y p a d k a c h s k r a j n y c h bezm o t y w a c y j n y t r a d y c j o n a l i z m , t j . ślepe t r z y m a n i e się n o r m zachowania się przekazanych przez przeszłość. Zaliczanie określonych rodzajów zwyczajowego zachowania się do k a t e g o r i i obrzędów p r o w a d z i zatem do mieszania genetycznego i f u n k ­ cjonalnego p u n k t u widzenia. N a przykład to, co f u n k c j o n a l n i e jest z w y ­ czajem związanym z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, genetycznie zaś wiąże się z w i e r z e n i a m i r e l i g i j n y m i czy m a g i c z n y m i („wiązanie drze­ w e k " po w i l i i Bożego Narodzenia), musiałoby więc konsekwentnie być t r a k t o w a n e j a k o obrzęd. Wszystko to wskazuje, że w obecnym stanie t e o r i i etnograficznej wskazana jest pewna rezerwa w o p e r o w a n i u t e r m i n e m „obrzęd", t y m bardziej że obie w e r s j e jego d e f i n i c j i posiadają w s z y s t k i e podstawowe cechy, które można przypisać zwyczajowi j a k o ogólnej k a t e g o r i i pojęcio­ w e j . Wydaje się poza t y m , że posługiwanie się nazwą „obrzęd" p o w i n n o nabrać w t e j s y t u a c j i bardziej skonwencjonalizowanego c h a r a k t e r u . M o ­ żna b y odnieść znaczenie tego t e r m i n u do wcześniejszych faz rozwojo­ w y c h k u l t u r y l u d o w e j w stosunku do zwyczajów r e l i g i j n y c h r e a l i z o w a ­ n y c h poza instytucją kościoła ( t j . bez przedstawicieli k l e r u ) , czy też zwyczajów stanowiących wyraźnie kontynuację obrzędów kościelnych. P o r . : S z y f e 1 b e j n - S о к o 1 e w i с z, op. cit., s. 29. �44 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ M a m j e d n a k wrażenie, iż zawsze stosowaniu tego t e r m i n u m u s i t o w a r z y ­ szyć spora doza a r b i t r a l n e g o podejścia. T a k n p . w myśl powyższej d e f i ­ n i c j i obrzędem można b y nazwać zwyczajowe sposoby zachowania się w t o k u tradycyjnego wesela chłopskiego. Czy j e d n a k wszystkie, czy t y l k o te, które ściśle wiążą się z f a k t e m zmieniania się społecznej r o l i młodych: z dziewczyny i k a w a l e r a w parę małżeńską? Powszechnie używany t e r m i n o b y c z a j także w y m a g a bliższego sprecyzowania pojęciowego. A więc i w t y m w y p a d k u należy rozpatrzyć jakieś propozycje a l t e r n a t y w n e , które stanowiłyby przesłanki do p r z y ­ jęcia pewnej k o n w e n c j i znaczeniowej ustalającej relację między t e r m i n a ­ m i „zwyczaj" i „obyczaj". Trzeba przyznać, że próby określenia i s t o t y „obyczaju" budziły d o ­ tychczas większe zainteresowanie socjologów niż etnografów. Sięgnijmy przykładowo do k i l k u p r o p o z y c j i d e f i n i c y j n y c h z a w a r t y c h w p u b l i k a c j a c h t y p u słownikowego. Odnajdziemy t a m między i n n y m i następujące d e f i ­ nicje: (1) „Termin obyczaj używany jest na oznaczenie p e w n e j całości wzorów zachowania się, które są uświęcone przez tradycję i umiejsco­ wione w g r u p i e j a k o w z o r y przeciwstawne p r z y p a d k o w y m działaniom j e d n o s t k i " ; (2) „Obyczaj t o społecznie określony sposób zachowania się uświęcony przez tradycję i u m a c n i a n y naganą społeczną w razie prze­ kroczenia g o " . Z polskich autorów sprawę tę podjął między i n n y m i J . J . W i a t r . Wedle niego (3) „obyczaj jest t o n o r m a postępowania o d ­ mienna p o d względem sanckji od moralności, a utrzymująca się wyłącznie dzięki powszechnej a p r o b a c i e " . T e n sam autor podnosi również, że „[...] szczególnym t y p e m obyczaju jest moda. O d i n n y c h n o r m obycza­ j o w y c h różni się ona t y m , że n i e w y m a g a aprobaty t r a d y c j i . [...] jest oby­ czajem przejściowym dotyczącym spraw niezbyt doniosłych c h a r a k t e r y ­ zujących się znaczną zmiennością i plastycznością. Współwystępowanie t r a d y c y j n y c h obyczajów oraz z m i e n n y c h i plastycznych mód wyraża j a k ­ b y d w i e s t r o n y potrzeb społecznych l u d z i . Obyczaj, a w r a z z n i m moda pozwalają b o w i e m zaspokoić zarówno poczucie ciągłości, k o n t y n u a c j i , j a k i dążenie do z m i a n y i nowości" . J . Szczepański wyraźnie wiąże obyczaj z systemem moralności obo­ wiązującym w danej g r u p i e społecznej. Wedle tego autora (4) „obyczaj jest to ustalony sposób postępowania, z którym grupa wiąże już pewne oceny m o r a l n e i którego naruszenie wywołuje sankcje n e g a t y w n e [...]. Obyczaje są więc w z o r a m i zachowań związanych z wartościami u z n a w a ­ n y m i przez grupę, zachowań mających znaczenie dla przebiegu życia 20 2 1 22 23 20 Encyklopedia 2 1 H . P . F a i r c h i l d , Dictionary of Social Sciences, 2 2 J . J . W i a t r, Społeczeństwo, 23 Tamże, s. 79. t. 4, N e w Y o r k 1931, s. 658. of Sociology, N e w Y o r k 1944, s. 84. W a r s z a w a 1968, s. 75. �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI 45 LUDOWYMI g r u p y [...]. Naruszenie obyczajów n i e jest k a r a n e przez p r a w o , lecz przez opinię i przez sankcje m o r a l n e [...]" . Przytoczone definicje dość zgodnie kładą nacisk na n o r m a t y w n y cha­ r a k t e r obyczaju, który traktują j a k o zespół d y r e k t y w zachowania się. Rozbieżność d o t y c z y natomiast c h a r a k t e r u t y c h n o r m , t j . i c h związku z moralnością. Byłabym za przyjęciem t a k i e j k o n c e p c j i obyczajów, w myśl której są one p o z a i n s t y t u c j o n a l n y m systemem obejmującym n o r m y zachowania się uznawane przez daną społeczność i wyrażone w katego­ r i a c h m o r a l n y c h , a więc poprzez stosunek danego c z y n u do wyobrażeń „dobrego" l u b „złego" postępowania. W t y m sensie zwyczaj j a k o rzeczy­ w i s t y sposób zachowania się j e d n o s t k i l u b g r u p y społecznej może być w p e w n y c h sytuacjach oceniany jako „obyczajny" l u b „nieobyczajny". Powtórzę t u raz jeszcze, że pewne f o r m y zwyczajowego zachowania się, oceniane j a k o mało znaczące z p u n k t u widzenia interesu danej społecz­ ności, mogą być obojętne z p u n k t u w i d z e n i a obyczaju. 24 4. M O D E L O P I S U Z A C H O W A N I A SIĘ ZWYCZAJOWEGO Kładąc nacisk na zachowanie się jako f a k t y c z n y przejaw występowa­ nia określonego zwyczaju, osiągamy — j a k się w y d a j e — p e w n e istotne korzyści n a t u r y metodologicznej. Z jednej s t r o n y u n i k a m y niebezpieczeństwa mówienia o zwyczajach wówczas, gdy są one jedynie treściami z a c h o w a n y m i w pamięci l u d z i , a n i e i c h r z e c z y w i s t y m działaniem. Możliwe staje się również uchwycenie różnic między w z o r a m i zachowania się a jego r z e c z y w i s t y m przebiegiem. W y n i k a stąd, że w procesie badawczym odpowiednie miejsce m u s i się znaleźć dla t e c h n i k o p a r t y c h na obserwacji, która jest jedyną drogą ustalenia rzeczywistych sposobów zachowania się. Etnografia położyła zresztą na t y m p o l u duże zasługi. Z d r u g i e j strony, poprzez przeniesienie współczesnych t e o r i i zachowa­ n i a się, w y p r a c o w a n y c h w i n n y c h n a u k a c h społecznych, zwłaszcza w psy­ chologii społecznej , s o c j o l o g i i i a n t r o p o l o g i i społecznej , na g r u n t 25 26 2 4 J. Szczepański, 25 Por. np.: A. 21 Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa 1970, s. 220- 221. 1964, s. 5 7 - 153; Malewski, O zastosowaniach Z zagadnień tenże; ogólnej teorii teorii zachowania, zachowania, Warszawa „Studia S o c j o l o ­ g i c z n e " , n r 4 (7): 1962, s. 5-40. 2(5 s. A. 77-93; Kłoskowska, S. Nowak, Kultura Studia z masowa. metodologii Krytyka nauk i obrona, społecznych, Warszawa 1964, W a r s z a w a 1965, s. 183-244. 2 7 M a m t u n a myśli k o n c e p c j e k u l t u r y r o z w i j a n e w w a n i a się. Z o b . : A . nej i socjologii, Kłoskowska, Rozumienie kultury „Przegląd S o c j o l o g i c z n y " , t. X V I : 1962 z. 2. terminach wzorów zacho­ w antropologii kultural­ �46 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ p r o b l e m a t y k i zwyczajów istnieje możliwość zaproponowania podstawo­ wego m o d e l u (wzorca) opisu zwyczaju, co jest nader istotne z w i e l u p u n ­ któw widzenia. Pozwala przede w s z y s t k i m n a ujednolicenie zasad p r z e d ­ stawiania b a d a n y c h przejawów zachowania się zwyczajowego, co w n a ­ szej l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u wyglądało n a ogół dość różnorodnie. Umożliwia też d o k o n y w a n i e analiz porównawczych, które są i s t o t n y m narzędziem uogólniania danych. P r o p o n o w a n y wzorzec opisu jest zasadniczo prosty. Można m i a n o w i c i e przyjąć, że w s t r u k t u r z e zachowania się, w t y m także i zwyczajowego, występuje bodziec, który w y z w a l a reakcję, opartą na r e a l i z a c j i uznanego społecznie w z o r u i poddaną społecznej k o n t r o l i . W schemacie t y m — bodziec oznacza t y l e , co zaistnienie s y t u a c j i , z którą wiąże się nakaz (czasem t y l k o sugestia) określonego zachowania się. Poddanie się t e m u bodźcowi jest akceptacją (rzeczywistą l u b pozorną) obowiązują­ cego w z o r u ; — r e a k c j a t o k o n k r e t n e zachowanie się powstałe w odpowiedzi na bodziec, c z y l i — w naszym r o z u m i e n i u — właściwy zwyczaj; — w z ó r s p o ł e c z n y t o istniejący w świadomości danej społe­ czności schemat działania p r z e w i d z i a n y na w y p a d e k p o j a w i e n i a się o k r e ­ ślonego bodźca, uznany i przyjęty j a k o godny naśladowania; — k o n t r o l a s p o ł e c z n a to całokształt środków, p r z y pomocy których dana społeczność usiłuje zapewnić zgodność zachowania się z przyjętymi dla niego w z o r a m i , a t y m s a m y m respektowanie obowią­ zujących kryteriów wartości. W grę t u wchodzą postulowane i rzeczy­ wiście stosowane sankcje represywne. Opis zatem j a k i e g o k o l w i e k zwyczaju p o w i n i e n uwzględniać każdy z w y m i e n i o n y c h składników. P o d t y m też kątem widzenia konieczne jest konstruowanie narzędzi badawczych (kwestionariuszy do w y w i a d u , a n ­ k i e t czy i n s t r u k c j i przeprowadzania obserwacji). Dociekania empiryczne muszą p r z y t y m uwzględniać potrzebę daleko nieraz idącej k o n k r e t y z a c j i poszczególnych elementów omawianego m o d e l u opisu, w zależności od tego, j a k i e j dziedziny rzeczywistości społeczno-kulturowej dotyczą bada­ ne sposoby zachowania się zwyczajowego. W p e w n y c h n p . w y p a d k a c h rolę bezpośredniego bodźca wyzwalają­ cego określony zwyczaj będzie pełnić jakieś zdarzenie w p r z y r o d z i e ( b u ­ rza, g r a d itp.), ale zrozumienie f u n k c j o n o w a n i a tego bodźca będzie moż­ l i w e dopiero poprzez uwzględnienie stanu wiedzy o zjawiskach p r z y r o d ­ niczych, j a k a występuje w danej społeczności. Będzie to nieraz wiedza t r a d y c y j n a spleciona z p i e r w i a s t k a m i w i e r z e n i o w y m i nakazującymi za­ stosowanie pewnego zabiegu magicznego. K o n k r e t y z a c j i domaga się także opis samego zachowania się, a więc jego s t r u k t u r y z p u n k t u widzenia ilości osób biorących udział w r e a l i z a c j i �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI 47 LUDOWYMI danego zwyczaju, jego „scenerii", ról społecznych p r z y p i s a n y c h poszcze­ gólnym osobom, towarzyszących i c h zachowaniu się elementów k u l t u r y materialnej (np. ubioru) i t d . Konieczne jest także uwzględnienie stopnia zgodności zachowania się z d a n y m w z o r e m i znalezienie odpowiednich m i a r , przy pomocy których możliwe jest oznaczenie tego stopnia. W p r a k t y c e badawczej trzeba poza t y m liczyć się współcześnie z f a k ­ t e m , że zwyczaje ludowe ulegają — w r a m a c h ogólniejszych tendencji r o z w o j u społeczno-kulturowego — stale postępującemu od pewnego czasu procesowi p r y w a t y z a c j i . Polega on n a t y m , że w w y n i k u ograniczania za­ interesowania o p i n i i publicznej w i e l o m a t r a d y c y j n y m i sposobami zacho­ wania się przechodzą one w sferę zachowania się zależnego wyłącznie od w o l i j e d n o s t k i czy rodziny, przestając być przedmiotem i n g e r e n c j i k o n ­ t r o l i społecznej. Dotyczy t o zresztą nie t y l k o sfery zwyczajów, ale także np. dziedziny aktywności r e l i g i j n e j . T a k i stan rzeczy p r o w a d z i do osła­ bienia, nieraz w znaczny sposób, presji ścisłego przestrzegania w z o r u społecznego i ogranicza l u b wręcz l i k w i d u j e interwencję k o n t r o l i społecz­ nej. Jest to więc i n n y przykład swoistej k o n k r e t y z a c j i omawianego m o ­ delu opisu zwyczaju. 28 5. K R Y T E R I A K L A S Y F I K A C J I Z W Y C Z A J Ó W Miałam już sposobność stwierdzić, że zachowanie się zwyczajowe uze­ wnętrznia się poprzez szczególnie bogatą skalę przejawów. Powstaje więc z k o l e i potrzeba przedyskutowania zasad segregacji bogatego inwentarza zwyczajów. N i e chodzi t u t y l k o o zabieg porządkujący, skądinąd ważny. Rzecz w t y m , aby klasyfikacje pełniły określoną rolę w zabiegach gener a l i z a c y j n y c h . Cały t e n p r o b l e m łączy się bezpośrednio z koniecznością ustalenia odpowiednich kryteriów k l a s y f i k a c j i . Wyraźnie podkreślam t u „kryteriów", gdyż sądzę, że k l a s y f i k o w a n i e zwyczajów wedle jednego jest w p r a w d z i e możliwe, prowadzi jednak najczęściej do zubożenia w a r ­ tości poznawczej takiej k l a s y f i k a c j i . Zresztą i dotychczasowa p r a k t y k a etnografów zajmujących się klasyfikacją zwyczajów n i e opierała się na ogół na j e d n y m k r y t e r i u m u z n a n y m za naczelne. Spróbujmy więc d o ­ konać przeglądu kryteriów, które mogą być użyteczne dla naszego celu. Na czoło w y s u w a się niewątpliwie k r y t e r i u m f u n k c j o n a l n e . W y n i k a ono z f a k t u pełnienia przez badany rodzaj zachowania się z w y ­ czajowego określonej f u n k c j i w danej dziedzinie życia społecznego. N a 2 8 Por. n a t e n t e m a t : H . Kubiak, Religijność a środowisko społeczne. PAN Oddział w K r a k o w i e . P r a c e K o m i s j i Socjologicznej, n r 26, W r o c ł a w — W a r s z a w a K r a k ó w — Gdańsk 1972. Zwłaszcza s. 147-153. — �48 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ tej podstawie wyróżniamy zwyczaje rolnicze, hodowlane, pasterskie, rze­ mieślnicze, rodzinne, sąsiedzkie i t d . L i s t a wyodrębnionych w t e n sposób zwyczajów odpowiada rodzajom szerzej l u b węziej pojętych dziedzin rzeczywistości społeczno-kulturowej wyróżnionych niejednokrotnie w w y n i k u a r b i t r a l n y c h decyzji badaczy. W naszej p r a k t y c e badawczej n i e j e d n o k r o t n i e r e d u k u j e się te różnorodne kategorie do dwóch: dorocz­ n y c h i r o d z i n n y c h . Pierwsza obejmuje wszystkie dostępne badaczowi za­ chowania się zwyczajowe pojawiające się w r y t m i e corocznym, bez wzglę­ d u na i c h związek z taką czy inną dziedziną życia badanej społeczności. T u t a j zalicza się też nieraz zwyczaje, które mają miejsce j e d y n i e spora­ dycznie ze względu na jakąś szczególną sytuację, n p . t y p u k a t a k l i z m u , j a k pożar czy powódź, aczkolwiek niektórzy badacze zaliczają j e do z w y ­ czajów związanych z różnego t y p u więziami rodzinno-sąsiedzkimi (np. pomoc sąsiedzka). D r u g a kategoria, c z y l i zwyczaje rodzinne ( l u b r o d z i n no-sąsiedzkie), d o t y c z y zwyczajowego zachowania się, które występuje w związku z określonymi s y t u a c j a m i występującymi w skali życia d a ­ nego osobnika (np. urodzenie, małżeństwo itp.), uwzględnia się też t u n i e k i e d y zwyczaje związane z pomocą sąsiedzką, życiem t o w a r z y s k i m i t p . Dodaje się nieraz jeszcze kategorię zwyczajów związanych z wierze­ n i a m i i znajdujących swój w y r a z n p . w e wróżbach. Zasadniczo rzecz biorąc, tego rodzaju k l a s y f i k a c j a jest do przyjęcia, dając całościowy przegląd f o r m zachowania się zwyczajowego. M a o n j e d n a k n i e j e d n o k r o t n i e c h a r a k t e r encyklopedyczny, o d e r w a n y od podłoży determinujących f u n k c j o n o w a n i e poszczególnych zwyczajów. Dlatego p o ­ stulowałabym, aby p r o b l e m a t y k a zwyczajów była p r z e d m i o t e m z a i n t e r e ­ sowania n i e t y l k o etnografów w n i e j się specjalizujących, ale również t y c h , którzy skupiając swoją uwagę na jakimś zakresie zjawisk k u l t u r y wykazują tendencję do badania przede w s z y s t k i m faktów d l a t y c h zja­ w i s k k o n s t y t u t y w n y c h , z pominięciem l u b niedostatecznym rozwinięciem wątków związanych z bogatą nieraz sferą zachowania się zwyczajowego. O m a w i a n y postulat prowadziłby do wzbogacenia p r o b l e m a t y k i badań w t y m sensie, że poszczególne zwyczaje byłyby silniej osadzone w k o n ­ tekście społeczno-kulturowym, w jego realiach m a t e r i a l n y c h , społecznych i ideologicznych. T y m s a m y m w i s t o t n y sposób wpłynęłoby t o n a lepsze skonkretyzowanie elementów wzorca opisu zachowania się zwyczajowego, o czym pisałam w p o p r z e d n i m rozdziale. D r u g i e k r y t e r i u m , p r z y pomocy którego k l a s y f i k u j e się zwyczaje, ma charakter g e n e t y c z n y , wiąże się mianowicie z pochodzeniem i c h poszczególnych f o r m . W b r e w pozorom nie jest to k r y t e r i u m jednolite. Można j e wiązać, po pierwsze, z c h a r a k t e r e m n o r m , na których oparte są w z o r y postępowania. I n n y m i słowy, zwyczaje można klasyfikować wedle i c h związków z określonym systemem ideologicznym, j a k n p . r e l i - �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI 49 LUDOWYMI g i j n y m czy m a g i c z n y m l u b — szerzej mówiąc — w i e r z e n i o w y m , dalej p a t r i o t y c z n y m (co p r a w d a , w dawnej naszej k u l t u r z e l u d o w e j nader spo­ radycznym), z a w o d o w y m i t p . N i e k i e d y poszczególne wątki ideologiczne mieszają się (np. zawodowe z r e l i g i j n y m i i magicznymi). Po drugie, k r y ­ t e r i u m genetyczne rozumie się n i e j e d n o k r o t n i e w sensie chronologicznym, t j . wywodząc dany zwyczaj z określonej epoki historycznej (mówi się 29 0 zwyczajach z okresu przedfeudalnego, feudalnego itp.). Po trzecie, k r y t e r i u m t o t r a k t u j e się j a k o podstawę do wyróżniania zwyczajów r o ­ d z i m y c h i o b c y c h (zapożyczonych, przejętych itp.), p r z y czym to, co „obce", u j m u j e się w różnych kategoriach (społeczności l o k a l n e j , g r u p y klasowej, społeczeństwa etnicznego itp.). Trzeba t u także stwierdzić, że operatywność tego k r y t e r i u m u t r u d n i a poza t y m f a k t , iż genealogie poszczególnych zwyczajów są często k o n t r o ­ wersyjne i t r u d n e do określenia bez przeprowadzenia szerokich badań porównawczych. Istotne jest nie t y l k o odkrycie, w j a k i c h okolicznościach dany zwyczaj powstał, ale także i to, jaką pełnił funkcję w danej fazie r o z w o j o w e j . Jest t o więc domena współpracy etnografa z h i s t o r y k a m i , która zresztą w nauce polskiej dawała nieraz wysoce wartościowe r e z u l ­ taty . W sumie więc wypada stwierdzić, że posługiwanie się k r y t e r i u m ge­ n e t y c z n y m w y m a g a każdorazowo określenia jego bliższego c h a r a k t e r u . Bezsporny jest oczywiście f a k t , że stosowanie tego k r y t e r i u m p r o w a d z i do uwzględnienia historycznego p u n k t u widzenia, a zatem do ustalenia zmienności zwyczajów i wyznaczających ją czynników. Biorąc pod uwagę f a k t , że w postępowaniu badawczym dążymy prze­ de w s z y s t k i m do uchwycenia zjawisk p o w t a r z a l n y c h w określonych r a ­ mach społeczno-przestrzennych i czasowych, j a k o kolejne wysunęłabym kryterium powszechności występowania poszczególnych z w y ­ czajów. Z n a t u r y rzeczy w y m a g a ono spojrzenia diachronicznego, z drugiej s t r o n y ujęcia przestrzennego. Takie „dwutorowe" zastosowanie o m a w i a ­ nego k r y t e r i u m może stanowić podstawę do przeglądu w s z y s t k i c h z w y s0 81 29 „Wierzeniami nazywamy poglądy i p r z e k o n a n i a o występowaniu w przyro­ dzie i życiu l u d z k i m z j a w i s k n a d p r z y r o d z o n y c h . G d y poglądy t e zgodne są z z a s a ­ dami wyznawanej w n a d a n y m t e r y t o r i u m r e l i g i i , mówimy o w i e r z e n i a c h r e l i g i j n y c h , r a z i e niezgodności s t o s u j e się nazwę wierzeń m a g i c z n y c h , przesądów l u b bonów. Cechą znamienną w i e r z e n i a j e s t jego s t r o n a p r a k t y c z n a : w i e r z e n i u s z y z a z w y c z a j jakaś wskazówka, c o należy robić, b y osiągnąć w y n i k r e a l n y " nik folkloru 30 polskiego, Por.: I. 1 Materiały Zwyczaje Archeologicznego i wierzenia doroczne i Etnograficznego w f i c z n a , n r 11, Łódź 1967, s. 14-51. 31 (Słow­ s. 436). Lechowa, Muzeum zabo­ towarzy­ I n s t r u k t y w n y m przykładem j e s t t u dorobek W . K l i n g e r a . 4 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V I I I . z. 2 w Łowickiem, Łodzi, S e r i a Prace Etnogra­ �50 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ czajów w określonej s k a l i (społeczności w i o s k o w e j , regionu czy całej k u l ­ t u r y l u d o w e j danego społeczeństwa) w poszczególnych przedziałach czaso­ w y c h , z uwzględnieniem zwyczajów przestrzeganych powszechnie w da­ nej społeczności (lub społecznościach tworzących szerszą skalę), zanika­ jących, pojawiających się, zachowanych t y l k o w t r a d y c j i l u b stano­ wiących przedmiot zainteresowania. T e n ostatni przypadek wiąże się z p r z e j m o w a n i e m wzorów zachowania się od i n n y c h g r u p społecznych w w a r u n k a c h , g d y badana społeczność z jakichś powodów nie może i c h wprowadzić u siebie. I n n y m i słowy, chodzi t u o interesującą p r o b l e m a ­ tykę a n t y c y p o w a n i a wzorów zachowania poprzedzającego i c h zastoso­ wanie. K l a s y f i k a c j a oparta na k r y t e r i u m powszechności — ujętym w aspek­ cie czasowo-przestrzennym — posiada wyraźne w a l o r y i n s t r u m e n t a l n e pozwalające na w y d o b y c i e nie t y l k o tego, co prawidłowe i ogólne, ale również tego, co jest w jakiś sposób szczególne i niepowtarzalne. Należy także dodać, że stosowanie omawianego k r y t e r i u m p o w i n n o wpływać na zwiększenie konkretnohistorycznego c h a r a k t e r u badań e m p i r y c z n y c h n a d zwyczajami. Stawia b o w i e m przed badaczem bardzo wyraźny obowiązek rejestrowania danych, które świadczą o stopniu zaangażowania danej spo­ łeczności w przestrzeganie określonych wzorów zachowania się zwycza­ jowego. 6. PODŁOŻA I CZYNNIKI WARUNKUJĄCE PRZEOBRAŻENIA ZWYCZAJÓW Bogata p r o b l e m a t y k a zwyczajów l u d o w y c h , j a k a wyłania się z d o t y c h ­ czasowych wywodów, w y m a g a z k o l e i uwzględnienia czynników, które pozwoliłyby na ujęcie tego różnorodnego obrazu w aspekcie dynamicz­ n y m , odsłaniającym mechanizmy, a więc p r z y c z y n y i s k u t k i procesu przemian. Czynników t a k i c h można wskazać bardzo wiele. W rzeczywistości spo­ łeczno-kulturowej działają one w f o r m i e f u n k c j o n a l n y c h splotów, roz­ maicie nawzajem warunkujących się i krzyżujących. Każdy c z y n n i k może oddziaływać w różny sposób, w zależności od cech układu, któremu jest w d a n y m w y p a d k u przyporządkowany. Biorąc p o d uwagę dane k o n t e k s t y zjawisk i przyjęte kąty widzenia, może być zatem raz przyczyną, a raz s k u t k i e m w procesie przeobrażeń. Z teoretycznego p u n k t u widzenia czyn­ n i k i będące w y z n a c z n i k a m i procesów p r z e m i a n można b y grupować w x układów, z których każdy byłby uzasadniony logicznie. Jednak w praktyce badawczej należy dokonać trudnego, lecz niezbędnego w y b o r u t y c h ukła­ dów. W y b o r u , w myśl którego można b y w sposób o p t y m a l n y uchwycić mechanizm procesów przeobrażeń k u l t u r o w y c h . P u n k t e m wyjścia m u s i zatem być przyjęcie pewnej ogólnej t e o r i i r o z w o j u społeczno-kulturowego. �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI LUDOWYMI 51 Patrząc na te s p r a w y z p e r s p e k t y w y marksistowskiej można zapropo­ nować uszeregowanie czynników według c h a r a k t e r u zależności, w j a k i c h występują one w procesie przeobrażeń. W szczególności nasuwa się p o ­ dział na dwie zasadnicze g r u p y , a mianowicie: a) c z y n n i k i charakteryzujące się pośrednim oddziaływaniem na bada­ ną sferę rzeczywistości społeczno-kulturowej (w naszym w y p a d k u z w y ­ czaje). T e n rodzaj czynników proponuję określić podłożami r o z w o j u społeczno-kulturowego; b) c z y n n i k i charakteryzujące się bezpośrednim oddziaływaniem na interesującą nas sferę tej rzeczywistości. Nadto, zarówno wśród podłoży, j a k i czynników bezpośrednich, moż­ na wyodrębnić takie, które 1) sprzyjają z a c h o w y w a n i u się t r a d y c y j n y c h zwyczajów; 2) pociągają za sobą, często także przyspieszają i c h rozkład; 3) sprzyjają p o w s t a w a n i u n o w y c h f o r m zachowania się zwyczajowego. Oczywiście, trzeba od razu zastrzec się, że powyższa propozycja może nastręczać w t o k u p r a k t y k i badawczej pewne trudności, gdy chodzi o r y ­ gorystyczne k w a l i f i k o w a n i e poszczególnych czynników do t a k i e j czy i n ­ nej k a t e g o r i i . Toteż z góry traktuję je jako orientacyjne. Podejmując próbę ogólnego scharakteryzowania p o d ł o ż y zmien­ ności zjawisk k u l t u r o w y c h w procesie r o z w o j o w y m wychodzę z założenia, że mają one dwojaką postać: z jednej s t r o n y endemiczną ( t j . lokalną), z drugiej s t r o n y egzogeniczną ( t j . zewnętrzną). W odniesieniu do zwycza­ jów l u d o w y c h można stwierdzić w świetle obecnego stanu badań, że w m i n i o n y c h okresach historycznego r o z w o j u dominującą rolę odgrywały c z y n n i k i endemiczne, właściwe d a w n y m , stosunkowo małym i względnie i z o l o w a n y m środowiskom w i e j s k i m . Z czynników egzogenicznych głów­ n y m była religia, a także dwór l u b państwo magnackie. N a rubieżach obszaru etnicznego działały ponadto c z y n n i k i etniczne, częstokroć sprzę­ żone z w y z n a n i o w y m i . Sytuacja taka w dość znacznym s t o p n i u występo­ wała jeszcze w okresie dwudziestolecia międzywojennego, przede wszyst­ k i m w regionach k r a j u zacofanych gospodarczo. Ogólnie należy stwierdzić, że spotęgowanie się r o l i wpływu c z y n n i ­ ków egzogenicznych na wieś łączy się z powstaniem i r o z w o j e m k a p i t a ­ l i z m u . Cechy ustrojowe tej f o r m a c j i , charakteryzujące się między i n n y m i tendencją do r o z w i j a n i a i poszerzania r y n k u towarowego, podważyły w znacznym s t o p n i u dążenie do samowystarczalności gospodarczej w s i . T y m s a m y m zaczęła się łamać j e j dawna izolacja. Proces t e n postępował równolegle z wzrastającą podatnością w i e j s k i c h społeczności l o k a l n y c h na działanie w p ł y w ó w zewnętrznych. Jednakże dopiero okres P o l s k i L u d o w e j jest — zgodnie z charakte­ r e m dokonujących się p r z e m i a n — epoką zasadniczo wzrastającej d o m i ­ nacji czynników egzogenicznych, które w s z y b k i m tempie zmieniają o b l i - �52 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ cze k u l t u r o w e w s i i wyzwalają pojawianie się n o w y c h , właściwych j e j czynników endemicznych. C h a r a k t e r t y c h p r z e m i a n określiło — j a k są­ dzę — siedem p o d s t a w o w y c h procesów, a m i a n o w i c i e : 1) r e f o r m a rolna, a co za t y m idzie, zasadnicze z m i a n y w położeniu e k o n o m i c z n y m najbiedniejszych k a t e g o r i i w s i ; 2) procesy m i g r a c y j n e na ziemie zachodnie i północne celem obję­ cia — sporych n a ogół — gospodarstw l u b osiedlenia się w miastach p o ­ łożonych na t y c h terenach; 3) m i g r a c j e do miast i ośrodków przemysłowych datujące się ze szcze­ gólną siłą począwszy od P l a n u Sześcioletniego (1950 г.); 4) instytucjonalizacja w s i , przez którą należy rozumieć ogarnianie coraz większej sfery potrzeb i n d y w i d u a l n y c h czy z b i o r o w y c h przez w y ­ specjalizowane i n s t y t u c j e . Począwszy od urzędów a d m i n i s t r a c j i państwo­ w e j , poprzez uwzględnienie potrzeb związanych z gospodarką i zaopatrze­ n i e m (stworzenie szerokiego r y n k u towarowego), oświatą, z d r o w i e m , k u l ­ turą, komunikacją i t d . Bardzo ważną funkcją tego procesu i n s t y t u c j o n a ­ l i z a c j i w s i jest ostateczne przełamanie t e n d e n c j i do samowystarczalności gospodarstw i pojawienie się n o w y c h potrzeb właściwych społeczeństwom uprzemysławiającym się i urbanizującym; 5) wciągnięcie w s i w orbitę problemów ogólnonarodowych poprzez p o ­ wiązanie j e j z systemem e k o n o m i c z n y m społeczeństwa, włączenie do w i e l u ogólnospołecznych a k c j i p o l i t y c z n y c h , k u l t u r a l n y c h i t p . ; 6) upowszechnianie się różnego t y p u środków masowego przekazu, co w powiązaniu z szeroko r o z b u d o w a n y m systemem i n s t y t u c j i oświatowych i k u l t u r a l n y c h stało się ważnym podłożem między i n n y m i d l a 7) procesów f o r m o w a n i a się n o w y c h typów osobowości mieszkańców wsi. Na gruncie powyższych podłoży, zarówno endemicznych, j a k i egzogenicznych, funkcjonowały c z y n n i k i b e z p o ś r e d n i o oddziału­ j ą c e na procesy p r z e m i a n z w y c z a j o w y c h sposobów zachowania się. Jak pamiętamy, proponowałam wprowadzić t r z y i c h kategorie. Pierwszą z n i c h są c z y n n i k i s p r z y j a j ą c e z a c h o w y w a n i u s i ę t r a ­ d y c y j n y c h z w y c z a j ó w . Wśród t y c h z n i c h , które mają obiek­ t y w n y charakter, wymienić można u t r z y m y w a n i e się (choć najczęściej w nader osłabionej postaci) elementów t r a d y c j i wynikłych między i n n y ­ m i z f a k t u , że z m i a n y w dziedzinie techniczno-materialnej przebiegają na ogół wcześniej i szybciej niż z m i a n y w sferze świadomościowej. W grę także wchodzi zachodzące nadal jeszcze zjawisko pewnej d y s p r o p o r c j i w r o z w o j u poszczególnych regionów k r a j u . Z czynników s u b i e k t y w n y c h na czoło wysuwają się cechy osobowościowe i wynikłe z n i c h postawy osób. U j e d n y c h wyrażają się one świadomą chęcią k u l t y w o w a n i a daw­ n y c h zwyczajów, u i n n y c h są p r z e j a w e m skrajnego nieraz t r a d y c j o n a ­ l i z m u i k o n s e r w a t y z m u (np. w związku z podeszłym w i e k i e m , n i s k i m �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI LUDOWYMI 63 poziomem wykształcenia itp.). W t y m kontekście wspomnieć trzeba o r o ­ dzaju fenomenu społecznego, j a k i m jest nieraz spontaniczne, a więc d o ­ k o n y w a n e poza inspiracją instytucjonalną szkoły czy domów k u l t u r y , r e a k t y w o w a n i e p e w n y c h , uprzednio już zarzuconych treści zwyczajo­ w y c h — w postaci inscenizowania w i d o w i s k , pieśni i tańców. Drugą kategorię tworzą c z y n n i k i p r z y s p i e s z a j ą c e roz­ k ł a d t r a d y c y j n y c h z w y c z a j ó w . A n a l i z a t y c h czynników p o ­ zwala odpowiedzieć między i n n y m i na p y t a n i e , j a k z m i a n y w sposobie gospodarowania i narastanie n o w e j w i e d z y agrotechnicznej i agrobiologicznej wpływają n a zwyczaje rolnicze czy hodowlane? J a k stworzenie sze­ rokiego r y n k u pracy, a co za t y m idzie, odpływ części ludności wiejskiej do zajęć pozarolniczych i wynikające z niego z m i a n y w s t r u k t u r z e zawo­ dowej wpływają na załamanie się dawnej izolacji w s i i j a k rzutują na zwyczaje rodzinne i sąsiedzkie? Jak przekazywanie określonych treści ideologicznych (za pośrednictwem szkoły i l o k a l n y c h odpowiedników i n ­ s t y t u c j i ogólnospołecznych, także środków masowego przekazu, pozalokaln y c h kontaktów społecznych i t p . ) wpływa n a p o j a w i a n i e się o d m i e n n y c h wzorów zachowania się, ścieranie się i c h ze s t a r y m i i pojawianie n o w y c h f o r m zachowania się zwyczajowego? Przykładów tego rodzaju pytań, które prowadzą do w y d o b y w a n i a k o n k r e t n y c h , bezpośrednio wciągniętych w proces p r z e m i a n czynników, można — oczywiście — przytoczyć więcej. T u t a j również uwzględnić należy i n d y w i d u a l n e cechy osobowe i pły­ nące z n i c h postawy, j a k n p . świadoma chęć odcięcia się o d d a w n y c h zwyczajów j a k o od wartości zdewaluowanych, dalej zafascynowanie p o ­ stępem, a f i r m a c j a teraźniejszości i deprecjonowanie przeszłości i t d . Wreszcie trzecią kategorię stanowią c z y n n i k i sprzyjające p o w s t a w a n i u n o w y c h f o r m z a c h o w a n i a się z w y c z a ­ j o w e g o . Są one w dużym s t o p n i u zbieżne z drugą kategorią, zarówno w j e j w a r s t w i e o b i e k t y w n e j , j a k i s u b i e k t y w n e j . W szczególności chodzi t u t a j o odsłonięcie czynników, które warunkują mechanizm rejestrowania w świadomości społecznej p r z e m i a n dokonujących się w sferze z w y c z a ­ jów. Ważne jest również o d k r y c i e uwarunkowań, które dotyczą procesu p r y w a t y z a c j i zwyczajów i związanej z t y m zmniejszonej r o l i k o n t r o l i spo­ łecznej. W t y m kontekście ważne jest poza t y m ukazanie znaczenia m y ­ ślenia refleksyjnego w kształtowaniu się postaw wobec t r a d y c y j n y c h i współcześnie narastających sposobów zachowania się zwyczajowego. Rzecz jasna, iż powyższe u w a g i nie pretendują do wyczerpania indeksu w s z y s t k i c h czynników; zmierzają j e d y n i e do ukazania rozległości p r o b l e ­ mów związanych z badaniem czynników zmian, a także i c h nadzwyczaj skomplikowanego c h a r a k t e r u . Pociąga t o za sobą j a k o naturalną k o n ­ sekwencję potrzebę współpracy etnografów zajmujących się problematyką zwyczajów z dziedzinami p o k r e w n y m i z a i n t e r e s o w a n y m i problematyką społeczności w i e j s k i c h . �54 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ K r y s t y n a Kwaśniewicz T H E O R E T I C A L AND METHODOLOGICAL A S P E C T S OF R E S E A R C H E S ON FOLK CUSTOMS (A CONTRIBUTION "SYNTHESIS TO T H E DISCUSSION ON OF POLISH A THE ETHNOGRAPHY") S u m m a r y T h i s is a n attempt to b r i n g o r d e r into the c r u c i a l p r o b l e m s c o n c e r n i n g the folk c u s t o m s i n P o l a n d a n d to s h e d light u p o n s e l e c t e d r e l e v a n t i s s u e s . O n e of t h e m is t h e concept of a c u s t o m . I t i s difficult to define, for a great r a n g e of d i v e r s e be­ h a v i o r s are h e r e i n c l u d e d . I n fact, c u s t o m s are r e l a t e d to a l l fields of c u l t u r e , f r o m material conditions of survival and social regulations of behaviors in definite situations, to s u b t l e m a t t e r s of k n o w l e d g e , beliefs, s y s t e m s of v a l u e s , p a t t e r n s attitudes. Usually the following properties are ascribed to c u s t o m s in and literature: (1) r e p e t i t i o n of the s a m e w a y s of b e h a v i o r i n definite s i t u a t i o n s ; (2) t h e e x i s t e n c e of a s o c i a l group w i t h i n w h i c h the v a l i d s y s t e m of behaviors c a n evolve; (3) the e x i s t e n c e of r e p r e s s i v e s a n c t i o n s t h r e a t e n i n g a n i n d i v i d u a l r e l u c t a n t to obey the r e ­ l e v a n t patterns of behavior. H o w e v e r , a c c o r d i n g to t h e present author, those c h a r a c t e r i s t i c s f a i l to d i s t i n g u i s h the c u s t o m s s u f f i c i e n t l y f r o m the o t h e r types of h u m a n s o c i a l behavior. T h r e e more aspects s h o u l d be t a k e n into a c c o u n t : (a) t h e w a y s of r e a l i z a t i o n of the c u s t o m a r y patterns of applying of behavior; c u s t o m a r y patterns of A (b) this k i n d of and the (c) t h e type of social coercion underlying behavior. detailed a n a l y s i s of is a k i n d of t h e type of s o c i a l l i n k s f a v o u r a b l e to t h e e v o l v i n g patterns; a l l those aspects l e a d s to the c o n c l u s i o n t h a t a c u s t o m i n d i v i d u a l or group h a b i t u a l behavior, purposefully initiated i n s m a l l groups, i n definite s o c i a l situations, i n c o m p l i a n c e w i t h t h e t r a d i t i o n a l n o r m s patterns enforced mainly by public sanctions. H o w e v e r , t h e r e are many and customs w h i c h a r e not enforced b y a n y s o c i a l d i s a p p r o v a l of t h e i r v i o l a t i o n (like c u s t o m a r y fortunetelling). Whenever s u c h s a n c t i o n s a r e i n force, t h e y c a n r a n g e f r o m verbal d i s a p p r o v a l to p h y s i c a l p u n i s h m e n t , e c o n o m i c or s o c i a l h a n d i c a p , or t r a n s c e n d e n t a l t h r e a t based o n religious or m a g i c a l motives. T h e concepts of r i t e a n d c u s t o m a r e d i s t i n g u i s h e d f r o m t h a t of c u s t o m a r y havior. T h e analysis leads the latter concept. T h e m o d e l is based o n t h e a s s u m p t i o n t h a t i n t h e s t r u c t u r e of any customary or of a tentative model be­ of behavior, i n t u r n to a f o r m u l a t i o n not, t h e r e is a s t i m u l u s h a t releases a r e a c t i o n based on the r e a l i z a t i o n of a s o c i a l l y accepted p a t t e r n a n d s u b j e c t to s o c i a l c o n t r o l . E a c h of the e l e m e n t s of the m o d e l s h o u l d be e m p i r i c a l l y grasped setting, p r o v i d i n g t h e g r o u n d for c o m p a r a t i v e a n a l y s i s a n d i n its c o n c r e t e h i s t o r i c a l generalizations. T h e c r i t e r i a of c l a s s i f i c a t i o n of c u s t o m s a r e discussed, i n p a r t i c u l a r the f u n c t i o ­ n a l a n d genetic c r i t e r i a a n d t h a t of t h e r a n g e of a c u s t o m . The final customs. T w o chapter discusses the factors determining the transformations b a s i c groups of s u c h factors a r e d i s t i n g u i s h e d : (a) i n f l u e n c i n g t h e g i v e n field of s o c i a l a n d c u l t u r a l l i f e ; they c a n be defined m i n g the b a c k g r o u n d directly inflyencing or s u b s t r a t e of s o c i a l a n d c u l t u r a l d e v e l o p m e n t ; the s o c i a l a n d c u l t u r a l reality. A m o n g both of factors i n d i r e c t l y as for­ (b) factors types of factors �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI t h e r e c a n be d i s t i n g u i s h e d s u c h t h a t (1) a r e f a v o u r a b l e ditional customs; (2) bring 55 LUDOWYMI about t h e i r d i s i n t e g r a t i o n ; to t h e p r e s e r v a t i o n of t r a ­ (3) favor t h e emergence of n e w forms of c u s t o m a r y behavior. Within this framework the c a p i t a l i s t epoch and t h e f u n c t i o n i n g of a l l those factors i s c o n s i d e r e d during the early p h a s e s of s o c i a l i s t d e v e l o p m e n t during in land. Translated by Piotr Graff Po­ �