https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8440cc0c3fa95e20f37523d783d5574c.pdf d9ac9c348a09bde008a276388a3a8465 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:829 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:762 Title A name given to the resource Zwyczaje i obrzędy. Uwagi na marginesie artykułu K. Kwaśniewicz / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.57-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I z. 2. RYSZARD TOMICKI Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY U W A G I N A M A R G I N E S I E A R T Y K U Ł U K. KWAŚNIEWICZ Konieczność stosunkowo szybkiego a jednocześnie możliwie wszech­ stronnego p r z e d y s k u t o w a n i a szeregu problemów teoretyczno-metodologicznych leżących u podstaw t e o r i i k u l t u r y formułowanej przez etnogra­ fię jest oczywista, czego dowodzi m . i n . próba ustalenia d e f i n i c j i pojęcia „zwyczaj" będącą n i e t y l k o cenną inicjatywą, lecz także doskonałą egzemplifikacją stopnia trudności tego zadania. Artykuł K . Kwaśniewicz p r o ­ w a d z i równocześnie do k o n k l u z j i , że p r o b l e m u n i e da się rozwiązać m e ­ todą kalejdoskopową polegającą na składaniu m o z a i k i z części najróżniej­ szych d e f i n i c j i zaczerpniętych z opracowań ogólnych, podręczników i t p . Potrzebna jest g r u n t o w n a analiza p r o b l e m a t y k i nadzwyczaj t r u d n e j i rów­ nie zaniedbanej. U w a g i zamieszczone poniżej tyczą k i l k u najważniejszych naszym zda­ n i e m k w e s t i i poruszonych w a r t y k u l e . Ze względu na fakt, iż tekst t e n jest j e d y n i e d r u k o w a n y m głosem w d y s k u s j i , nie może pretendować on do stanowienia całościowej k o n t r p r o p o z y c j i ; zawiera natomiast propozycję p e w n y c h kierunków d y s k u s j i . Podstawową tezą artykułu K . Kwaśniewicz jest wprowadzenie pojęcia zwyczaj dla określania w s z y s t k i c h właściwie sfer działalności l u d z k i e j w społecznościach chłopskich. J e d y n y m m a n k a m e n t e m tego zabiegu — pozostającym w bezpośrednim związku z niejasną definicją zwyczajów — jest nieoperatywność t e r m i n u , prowadząca w k o n s e k w e n c j i do koniecz­ ności uznania za tożsame zjawisk t a k różnych, j a k zdejmowanie czapki w t r a k c i e p o w i t a n i a i n p . topienie M a r z a n n y czy t r a d y c y j n e sobótki. W y d a j e się, że propozycją rokującą lepsze p e r s p e k t y w y jako p u n k t wyjścia do d y s k u s j i jest wprowadzenie do rozważań pojęcia w z ó r z a ­ c h o w a n i a s i ę (używanego przez autorkę w sposób nieco z a k a m u f l o ­ w a n y ) p r z y u t r z y m a n i u terminów zwyczaj, obyczaj i obrzęd. T e n ostatni w y e l i m i n o w a n y na podstawie niezbyt oczywistych założeń w y m a g a szcze­ gólnej u w a g i . �RYSZARD TOMICKI C z y m jest wzór zachowania się? Obserwując życie k o n k r e t n e j spo­ łeczności m a m y do czynienia z zachowaniami j e d n o s t k o w y m i stanowiący­ m i realizacje w z o r u funkcjonującego w tej grupie. Wzór jest więc swego rodzaju t w o r e m a b s t r a k c y j n y m pozwalającym na identyfikację danego z b i o r u zachowań i n d y w i d u a l n y c h , jeżeli t y l k o nie odbiegają o d niego poza określone granice. Można stwierdzić, że w z ó r zachowania jest zespołem cech wyróżniających zachowania pewnej g r u p y l u d z i (nie zawsze całej społeczności) w określonej s y t u a c j i jako najbardziej prawdopodobne. W i d e a l n y c h w a r u n k a c h możliwa jest do pomyślenia sytuacja pełnej odpowiedni ości między w z o r e m a zachowa­ n i a m i j e d n o s t k o w y m i . Podkreślić p r z y t y m należy szczegółowy charakter w z o r u zachowania się oraz jego imperatywność dla określonych s y t u a c j i . Stąd bierze się nieraz przez różnych badaczy podkreślana różnica między obyczajem r o z u m i a n y m jako zespół wzorów zachowania się jakiejś g r u p y l u d z i a moralnością ze względu na znaczną ogólność n o r m m o r a l n y c h . M . Czerwiński pisze n a przykład: „[...] n o r m y moralne zachowują [...] zawsze znaczny stopień ogólności, zobowiązują nas, b y szczegółowe sy­ tuacje życia rozważyć ze stanowiska bardziej generalnie wskazanej w a r ­ tości" . W z o r y zachowań (czy szerzej działań) realizują się zazwyczaj w sposób n a w y k o w y , a dzięki właściwościom t r a d y c j i , której część sta­ nowią, chronione są w sposób n i e z w y k l e skuteczny przed zmianą mogącą podważyć l a w i n o w o (by posłużyć się sugestywną metaforą) podstawowe zasady f u n k c j o n o w a n i a społeczeństwa. D l a ścisłości trzeba zaznaczyć, że posługujemy się t u pojęciem „tradycja" (nadzwyczaj wieloznacznym) w r o z u m i e n i u , j a k i e sformułowaliśmy w a r t y k u l e Tradycja i jej znacze­ nie w kulturze chłopskiej . ! 2 Ustalenie w z o r u zachowania się jest więc sprawą badacza — nie zawsze łatwą, zważywszy na rozbieżności istniejące często między sta­ n e m r z e c z y w i s t y m a poglądami członków g r u p y . Zastanowić w y p a d a się teraz n a d relacją pojęć „wzór zachowania" (działania) i zwyczaj. Utożsamienie i c h p r o w a d z i do powstania szeregu niejasności. W y d a j e się natomiast, że właściwą drogę r o z u m o w a n i a w s k a ­ zują spotykane często w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u z w r o t y „zwyczajowe za­ chowanie się" czy „zwyczajowy wzór zachowania". I n t u i c y j n i e i e t y m o ­ logicznie słowo „zwyczaj" łączy się z t a k i m i słowami j a k : „zazwyczaj", „zwykle", „zwyczajny", wskazującymi n a normalność, powtarzalność j a ­ kiegoś f a k t u w p e w n y m układzie s y t u a c y j n y m . Dodając t e d y do pojęcia w z ó r z a c h o w a n i a przymiotnik z w y c z a j o w y stwierdzamy, iż 1 M. Czerwiński, 2 R. Tomicki, Magia, Tradycja P o l s k a " , t. X V I I : 1973, z. 2. mit i fikcja, i jej znaczenie Warszawa w kulturze 1973, s. 68. chłopskiej, „Etnografia �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY Г)9 jest to t a k i wzór, który został określony przez tradycję g r u p y oraz jest względnie powszechnie uznany za właściwy i n o r m a l n y . W t e n sposób można mówić o zachowaniach zwyczajowych i niezwyczajowych — t z n . w p r o w a d z o n y c h na przykład przez modę — i używać tej a n t y n o m i i (po jej p r e c y z y j n y m zdefiniowaniu) jako i n s t r u m e n t u do mierzenia stopnia z m i a n wzorów badając mieszczenie się bądź nie jakiegoś zachowania w skali zwyczajowego w z o r u zachowania. Przyjmując t a k i t o k postępowania możliwe jest zastosowanie również t e r m i n u o b y c z a j w znaczeniu n a d a w a n y m m u n p . przez Encyklopedia of Social Sciences j a k o oznaczającego ogół wzorów zachowania się g r u ­ p y społecznej. Z a n i m przejdziemy do k w e s t i i obrzędów nasuwa się jeszcze jedna uwaga n a t u r y ogólniejszej. Otóż wydaje się, że analizy obyczaju ludowego nie można przeprowadzić w sposób wyczerpujący bez uwzględnienia m i e j ­ sca tego t y p u zjawisk w systemie k u l t u r o w y m . Chodzi t u przede wszyst­ k i m o rozpatrzenie różnorakich sprzężeń między podsystemami o porząd­ k u h i e r a r c h i c z n y m , o b r a z o w a n y m i — z konieczności w uproszczeniu — przez poniższy schemat: 3 Ideologia i System aksjologiczno-normatywny i- Obyczaj Działania j e d n o s t k o w e A n a l i z a t a k szerokiego k o n t e k s t u pozwoliłaby na u j a w n i e n i e nie t y l ­ ko s t r u k t u r y pewnej sfery k u l t u r y , ale także skomplikowanego procesu zmian różniącego się t a k s w y m charakterem, j a k i t e m p e m przebiegu w różnych podsystemach k u l t u r y . Przechodząc do pojęcia obrzęd, wykluczonego p r a k t y c z n i e z rozważań, zauważyć trzeba, iż m i m o stwierdzenia przez autorkę jego równości za­ kresowej z pojęciem zwyczaj zjawiska rzeczywistości określane z w y k l e t e r m i n e m obrzęd wymykają się dość skutecznie sformułowanej d e f i n i c j i zwyczajów. P r z y j r z y j m y się a r g u m e n t a c j i w y e l i m i n o w a n i a o b r z ę d u . W zasa­ dzie a u t o r k a przytacza d w a powody: zanik „motywacji r e l i g i j n e j " oraz fakt, że rytuał r o z u m i a n y jako „zewnętrzna, w p e w i e n szczególny sposób rozbudowana ekspresja obrzędu" nie tłumaczy istoty swego związku z treściami, które t r a n s m i t u j e . Samo określenie „motywacja r e l i g i j n a " jest wieloznaczne i mylące, gdyż m o t y w a c j a t y p u religijnego uczestniczy również n p . w akcie czynienia krzyża p r z y k r a j a n i u chleba, a t r u d n o 3 N e w Y o r k 1931, t. 4, s. 658. �60 RYSZARD TOMICKI uznać to zachowanie za obrzęd. W a r u n e k t e n n i e jest cechą wyróżnia­ jącą. Być może n i e idzie t u jednak o motywację, lecz o istnienie r e l i g i j n o mitologicznego wyobrażenia (mitu) będącego scenariuszem działań obrzę­ d o w y c h . I t e n f a k t n i e s t a n o w i wystarczającego a r g u m e n t u przemawiają­ cego za n i e i s t n i e n i e m obrzędu, gdyż j a k w i a d o m o m i t n i e zawsze wystę­ p u j e w postaci zwerbalizowanej. S p e k t a k u l a r n e powiązanie działania z m i t e m może być j e d y n i e pobożnym życzeniem badacza. Przykładem tego dość o c z y w i s t y m jest obrzędowość kościelna (w t y m p r z y p a d k u a u ­ t o r k a gotowa jest utrzymać t e r m i n obrzęd), w której ludność wiejska uczestniczyła i d o dziś uczestniczy w sposób automatyczny, bez znajomoś­ ci d o k t r y n y stanowiącej scenariusz tego czy innego obrzędu. W a r t o t u powołać się na badania E. Ciupaka i jego ustalenia o oddziaływaniu na masę wierzących, którym z w y k l e obca jest filozoficzna strona r e l i g i i , ideologii zmaterializowanej w symbolicznych czyn­ n o ś c i a c h . W t a k i m p r z y p a d k u j e d n a k k a ż d y w i e , iż jest to r e ­ l i g i a — a więc obrzęd. W t y m miejscu zaczyna w grę wchodzić dość p o ­ wszechna p r a k t y k a utożsamiania pojęcia r e l i g i a z chrześcijaństwem, a w s z y s t k i c h n i e mieszczących się w t y c h r a m a c h r ó w n i e r e l i g i j ­ nych zjawisk określania z w y k l e n i e a d e k w a t n y m i bądź n i e j a s n y m i n a z w a m i „wierzenia l u d o w e " , „wierzenia m a g i c z n e " czy mitologiczne i t p . T a k więc n i e z w y k l e ważnym p o s t u l a t e m jest operowanie szerokim r o z u m i e n i e m r e l i g i i w oparciu o kategorie sacrum i profanum. 4 Wróćmy jeszcze n a m o m e n t do k w e s t i i związku obrzędu z szeroko p o j ­ m o w a n y m m i t e m . A u t o r k a suponuje, że działania obrzędowe funkcjonują bez treści, l i t y l k o na podstawie atrakcyjności f o r m y . Twierdzenie to nie uwzględnia j e d n a k całej złożoności w z a j e m n y c h r e l a c j i obrzędu i jego ideologicznego odnośnika. Przykładem niech posłuży definicja „tekstu religijnego": „Przez t e k s t r e l i g i j n y Quútowy) rozumiemy w s z e l k i zespół oznaczeń obiektów k u l t o w y c h wzięty o d d z i e l n i e o d k u l t o w e g o działania (nie w y n i k a stąd, że uważamy, iż »tekst« w oderwaniu był historyczną od kultu). przesłanką [...] kultu: Z a r ó w n o księgi »teksł« »święte« wieści w społecznościach p r z e d l i t e r a c k i c h ) , j a k i [podkr. m o j e — H T ] traktujemy n i e mógł bowiem powstać (i odpowiadające i m opo­ ustalony t u j a k o różne w a r i a n t y tryb obrzędów tekstów k u l t o w y c h , jako »zapisy« treści r e l i g i j n y c h [...]" . 5 W i d z i m y więc, że treść r e l i g i j n a k r y j e się w s a m y m akcie działania. Osobną sprawą nasuwającą się na marginesie t y c h rozważań jest p o j m o ­ wanie celu p r a c y badacza — w y d a j e się, iż nie polega on na zbieraniu o p i n i i , zracjonalizowanych m o t y w a c j i i t p . , lecz n a analizie s t r u k t u r y zja­ wiska i w y j a w i e n i u jego rzeczywistego znaczenia. 4 E . С i u p a k, Kultura 5 J . A. Lewada, religijna Społeczna wsi, W a r s z a w a 1961, s. 47. natura religii, Warszawa 1968, s. 126. �61 Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY Do wspomnianego wyżej drugiego a r g u m e n t u a u t o r k i podnoszącego sprawę rytuału wrócimy później. Zastanówmy się n a razie n a d cechami wyróżniającymi zjawiska nazywane obrzędami o d wzorów zachowania się czy w t e r m i n o l o g i i odnośnego artykułu zwyczajów. N a podstawie róż­ n y c h d e f i n i c j i można wydzielić k i l k a powtarzających się cech. Są t o : 1) istnienie s c e n a r i u s z a określającego w sposób jednoznaczny a k ­ c j ę ; 2) istnienie g r u p y l u d z i będących a k t o r a m i , między którymi za­ chodzi podział ról; 3) istnienie p u b l i c z n o ś c i biorącej udział w a k c j i na i n n e j zasadzie niż aktorzy. Już n a tej podstawie wyraźnie uwidacznia się różnica między w z o r e m działania a obrzędem. T e n o s t a t n i jest celowo podejmowaną w określo­ n y c h m o m e n t a c h działalnością g r u p y l u d z i angażującą z w y k l e znaczną część społeczności l o k a l n e j . Ponadto w y d a j e się, że o i l e wzór zachowania się jest i n s t r u m e n t e m r e g u l a c j i stosunków międzyludzkich, oznaczania r e l a c j i między j e d n o s t k a m i , o t y l e obrzęd — j a k k o l w i e k może pełnić i t a ­ ką rolę — zasadniczo służy r e g u l a c j i stosunków między grupą społeczną a otaczającą rzeczywistością (włączając w to pojęcie b y t y nadprzyrodzone). W ścisłym związku z powyższym pozostaje fakt, iż obrzęd jest działaniem k r e a c y j n y m . W klasycznych przypadkach, k i e d y scenariusza dostar­ cza m i t , działania l u d z k i e są po p r o s t u o d t w o r z e n i e m działań istot n a d ­ p r z y r o d z o n y c h (bogów, bohaterów). Dzięki t e m u obrzęd k o n s t y t u u j e s y ­ tuację jakościowo różną od codzienności — następuje przeniesienie w m i ­ t y c z n y czas i w mityczną przestrzeń. Działania l u d z k i e nabierają wartości s y m b o l i . W istocie więc obrzęd jest powtórzeniem wydarzeń r o z g r y w a ­ jących się na i n n e j płaszczyźnie niż społeczna — n i e j e d n o k r o t n i e zresztą przybierając formę p r o w o k a c j i . Różnica między zwyczajem (wzorem zachowania się) i obrzędem w s k a ­ zana wyżej jest kwestią dość oczywistą d l a badaczy t e j p r o b l e m a t y k i . Odnośna l i t e r a t u r a l i c z y w i e l e pozycji. Z a c y t u j m y t u przykładowo H . Wallona, autora książki Od czynu do myśli . Odrębność obrzędu u p a ­ t r u j e o n w t y m , iż 6 „[...] gest r y t u a l n y [...] jest [...] nie tyle czynem, ile obrazowym przedstawieniem c z y n u . P o s z u k i w a n e k o n s e k w e n c j e n i e są z a w a r t e w n i m s a m y m , l e c z w t y c h siłach, które s t a r a się o n odtworzyć, t z n . w t y m , co r e p r e z e n t u j e . Rytuał w p r o w a d z a obrażenie i p r z e z to wyobrażenie staje się pośrednikiem c z y k o n d e n s a t o r e m czynowości, która n i e t k w i jedynie w zwykłym operowaniu rzeczami, w wy­ przy- zwykłej czynności mięśniowej p r z y zetknięciu się z p r z e d m i o t a m i " . Powstaje j e d n a k pytanie, czy posługiwanie się t a k l u b podobnie r o z u ­ m i a n y m pojęciem obrzęd jest uzasadnione w stosunku do społeczności chłopskich. 6 H . W a l l o n , Od czynu do myśli, W a r s z a w a 1950, s. 129-130. �62 RYSZARD TOMICKI Odpowiedź może być t y l k o p o z y t y w n a , i t o z dwóch względów. Po pierwsze dlatego, iż jesteśmy w posiadaniu materiałów świadczących o i s t n i e n i u w końcu X I X w i e k u obrzędów wraz z i c h ideologicznym odnośnikiem — nie myślimy b y n a j m n i e j wyłącznie o obrzędach kościel­ n y c h sensu stricto. Po drugie k u t e m u , b y t e r m i n powyższy odrzucić, nie ma żadnych podstaw, zważywszy na b r a k badań n a d strukturą i znacze­ n i e m zjawisk k u l t u r o w y c h t a k dotychczas określanych. Nie ulega chyba wątpliwości, że n i e można bez i s t o t n y c h nega­ t y w n y c h k o n s e k w e n c j i poznawczych wtłaczać obrzędów w zakres z w y ­ czajów w p r o p o n o w a n y m sensie. Zaprzecza t e m u n a w e t pobieżna obser­ wacja. I t a k wiadomo, iż scenariusz obrzędu uwzględnia często za­ chowania (działania) nieakceptowane w s y t u a c j i n o r m a l n e j , w życiu co­ d z i e n n y m , i co więcej w y k o n a n i e i c h przez aktorów obrzędu jest oczeki­ wane i pożądane. D r u g a sprawa to rodzaje sankcji. Obrzęd jest strzeżony n i e t y l e przez sankcje o charakterze społecznym, i l e przez s a n к с j e n a d p r z y r o d z o n e . Nie wykluczają one pierwszych, lecz umniejszają i c h znaczenie chociażby ze względu na ważność sfer, w których działają. Sankcje społeczne t y p o w e d l a wzorów zachowań funkcjonują w sferze społecznej, ograniczają się najczęściej do „niesfornego" p o d m i o t u działa­ nia, podczas g d y sankcje nadprzyrodzone operują w s f e r z e egzys­ tencjalnej i odnoszą się do całej g r u p y społecznej. Wiąże się t o z ogólnogrupowym c h a r a k t e r e m obrzędów, w którym oprócz aktorów b i e ­ rze udział pozostała część społeczności bądź to w r o l i przedmiotów działa­ nia, bądź obserwatorów. Wszystkie t e cechy n i e występują i nie są k o ­ nieczne w p r z y p a d k a c h realizacji wzorów zachowań. Różnica między t y m ostatnim a obrzędem uwidacznia się ponadto w f u n k c j a c h — wymienić wystarczy funkcje estetyczno-emocyjne czy psychoterapeutyczne jako n i e pojawiające się z w y k l e p r z y realizacji wzorów zachowań. Pozostała n a m do wspomnienia sprawa rytuału. T e r m i n t e n był i jest używany przez niektórych badaczy j a k o s y n o n i m obrzędu (przykładem c y t o w a n y wyżej Wallon). Nieraz używa się go zamiennie ze słowem ce­ remoniał. T e n d r u g i w a r i a n t wydaje n a m się stosowniejszy i zgodny z i n ­ tuicją językową. Naszym zdaniem r y t u a ł e m -nazwać można ściśle określony t r y b w y k o n y w a n i a p e w n y c h czynności. W t a k i m znaczeniu r y ­ tuał nie jest cechą właściwą wyłącznie obrzędom, lecz także w z o r o m za­ chowań. Często mówi się o z r y t u a l i z o w a n y c h zachowaniach w społecz­ nościach t r a d y c y j n y c h , co więcej, uważa się j e za jeden z wskaźników w analizach typologicznych. Powszechnie s p o t y k a n y pogląd n a ewolucję obrzędów stwierdzający, że treści r e l i g i j n e ulegały z a n i k o w i , a rozbudo­ wywał się rytuał, jest co n a j m n i e j uproszczeniem. Związek b o w i e m mię­ dzy rytuałem a treściami niewątpliwie istnieje i stanowi n i e z w y k l e ważny element mechanizmu działania przekazu międzypokoleniowego. �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY 63 Naszym zdaniem dla dobra ostatecznego r e z u l t a t u d y s k u s j i w a r t o się­ gnąć do d o r o b k u badaczy, którzy nie zawsze dostarczali g o t o w y c h d e f i n i ­ cji, lecz za to zgłębiali interesujące nas p r o b l e m y . D o grona i c h należy niewątpliwie Cezaria B a u d o u i n de Courtenay-Jędrzejewiczowa. P r z y w o ­ łujemy t o nazwisko, gdyż wiąże się ono ponadto z perspektywą a n t r o p o ­ logiczną w badaniach k u l t u r y t a k często obecnie pomijaną n a rzecz ujęć socjologicznych. Tendencja t a daje się zauważyć również w a r t y k u l e K . Kwaśniewicz. Specyfika e t n o g r a f i i j a k o samodzielnej d y s c y p l i n y n a u ­ k o w e j w y m a g a stosowania właściwych j e j m e t o d analiz. �