https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09c96007e58d638a4de5df2a0c9225f5.pdf d83d22ee0ed6fd7653ab1de0573cafa7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:830 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:763 Title A name given to the resource Współczesne przemiany we wsi Goworki pod wpływem zatrudnienia pozarolniczego / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.65-86 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd, Mirosława Cecylia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I z. 2. MIROSŁAWA C E C Y L I A DROZD WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y W E W S I G O W O R K I POD ZATRUDNIENIA POZAROLNICZEGO WPŁYWEM Celem p r a c y jest przedstawienie t e n d e n c j i (zasadniczych kierunków) i motywów podejmowania pracy pozarolniczej przez mieszkańców w s i G o w o r k i p o d Ostrołęką oraz ukazanie z m i a n , j a k i e zachodzą w niektórych dziedzinach k u l t u r y m a t e r i a l n e j i postawach ludności n a skutek uzyska­ nia dodatkowego źródła dochodu. Chronologicznie obejmuje ona okres od 1945 do 1968 r . D l a uzyskania d a n y c h o t r a d y c j i zatrudnienia pozarolniczego rozpatrzono okres szerszy, a m i a n o w i c i e również dwudziesto­ lecie międzywojenne. Ostrołęka dopiero w okresie ostatnich k i l k u n a s t u l a t — przez zwię­ kszenie r y n k u p r a c y na skutek i n d u s t r i a l i z a c j i — zaczęła spełniać rolę silniejszego c e n t r u m gospodarczego i k u l t u r a l n e g o . Natomiast G o w o r k i ze względu n a swoją lokalizację przestrzenną są typową wsią podmiejską, w sąsiedztwie której w y b u d o w a n o duże zakłady przemysłowe: Fabrykę Celulozy i P a p i e r u oraz Elektrociepłownię . 1 2 1 Obszerne dane 2 Problemy dotyczące Ostrołęki z n a j d z i e Ostrołęka — dzieje działkowskiej, miasta, czytelnik w monografii Z. N i e- W r o c ł a w 1967. związane z różnymi a s p e k t a m i u r b a n i z a c j i i i n d u s t r i a l i z a c j i o r a z i c h wpływem n a zaplecze wiejskie rozpatrywano w d y s c y p l i n a c h społeczno-ekonomicz- n y c h z w i e l u punktów w i d z e n i a , wnosząc do t y c h n a u k s z e r e g d e f i n i c j i i określeń. Por. n p . M . -robotnicy gromady płockiej Brudzeń przeobrażeń w i с z, Przypuszczalnie nego PAN socjologiczne, społecznej 1963; R. Turski, Socjologiczne", wodowa zacja, regionu przemian M a i i s z, badaniom rodzin i metoda Struktura w 5 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V I I I , z. 2 miastem Polsce, W a r s z a w a socjologiczne, „Roczniki badań optymal­ Zagospodarowania podmiejskiej Krakowa. Udział 1967; J . T u r o w s k i , „Przegląd społeczno-zawodowa Między jako K u к u ło­ r o z m i e s z c z e n i a ludności", z. 4(13): w strefie rolniczo-przemysłowego, Studia przykładzie przemysłowy wsi, „Wiedza i Życie", t. 7: 1948; t e n ż e , t. 3 : 1963; t e n ż e , osiedle. na chłopów-robotników, Problematyka optymalnego urbanizacji chiopów-robotniřcóuj miasto, Zakład Chłopi- Gałaj, „Biuletyn K o m i t e t u P r z e s t r z e n n e g o Procesy społecznych badawcze 1964; t e n ż e , Wrocław—Warszawa—Kraków w zmianach tury kierunki poświęcony 1963; D. Studium „Kultura i Społeczeństwo", t. 4:1965; T . ludności, 1962; J . S u l i m s k i , Warszawa i opinie. Warszawa regionu, W s i " , t. 2 : 1964; B . rozmieszczenia Kraju rzeczywistość i Zęgąty, czynnik Socjologii Chłopi-robotnicy, Dziewicka, wsi Problemy Socjologiczny", chlopóto-robotrałców, a wsią. Struktura 1965; P . W a r s z a w a 1965. Studium miasta struk­ t. 17: „Studia społeczno-za­ Zaremba, Urbani­ �66 M I R O S Ł A W A С. DROZD 1. C H A R A K T E R Y S T Y K A WSI 3 G o w o r k i położone są na południowy zachód o d N a r w i w odległości ok. 3 k m od Ostrołęki i ok. 2 k m od Wojciechowic. W 1965 r. wieś została zelektryfikowana. Obecnie w g stanu za 1967/1968 r. obszar w s i w y n o s i : ziemia orna 100,81 h a pastwiska 10,13 h a łąki las ziemia 20,45 h a 58,85 h a 10,21 h a zajęta pod drogi i budynki . . . . Ogółem 200,45 h a Wszystko to są g r u n t y p r y w a t n e (nie istnieje żadna własność społeczna, gromadzka czy państwowa). Gleba w e w s i jest k l a s y V , V I , bardzo n i e ­ w i e l e k l a s y I V . Wydajność zbóż z ha w y n o s i 16,2 q. W e w s i jest 25 gospodarstw w t y m : do 3 ha — 1; do 4 ha — 2; do 5 h a — 5 do 6 ha — 1; do 7 h a — 4; do 8 ha — 3; do 10 h a — 2; do 12 ha — 2; do 14 h a — 1; do 15 ha — 3; do 16 ha — 1. 4 Podstawę u t r z y m a n i a mieszkańców s t a n o w i dochód z gospodarstw r o l n y c h oraz częściowo zajęcia w przemyśle i i n . Maszyny i narzędzia rolnicze wypożyczane są przez mieszkańców G o w o r e k z kółka rolniczego z sąsiedniej w s i Ł a w y (ok. 0,5 k m ) l u b z Rze­ k u n i a (ok. 3,5 k m ) . W G o w o r k a c h nie f u n k c j o n u j e żadna i n s t y t u c j a o charakterze spo­ łecznym, nie m a spółdzielni (np. mleczarskiej, ogrodniczej), koła gospo­ dyń a n i żadnych punktów usługowych. W t e j s y t u a c j i mieszkańcy ska­ zani są n a stałe k o r z y s t a n i e z placówek usługowych, k u l t u r a l n y c h i h a n ­ d l o w y c h znajdujących się w Ostrołęce l u b Wojciechowicach. Bardzo istotną rolę w w y k r y s t a l i z o w a n i u się obecnego obrazu w s i odegrały w y d a r z e n i a rozgrywające się n a j e j t e r y t o r i u m tuż przed za­ kończeniem I I w o j n y światowej. Wczesną jesienią 1944 г., w związku z przebiegającą przez G o w o r k i linią f r o n t u , cała wieś została ewakuowana. Po powrocie w s t y c z n i u 1945 r. w pierwszej kolejności przystąpiono do o d b u d o w y domów miesz­ k a l n y c h i zabudowań gospodarczych. Powagę sytuacji wzmagał fakt, że był styczeń i koniecznością stało się postawienie w j a k najszybszym cza- 3 Podstawę p r a c y stanowią materiały własne, z e b r a n e w wych w 1967-1968 r. o r a z d a n e u z y s k a n e w GRN w c z a s i e badań t e r e n o ­ R z e k u n i u , ilustrujące w da­ n y c h l i c z b o w y c h : ilość i n w e n t a r z a , powierzchnię gruntów o r n y c h , lasów, p a s t w i s k , łąk o r a z terenów zajętych p o d z a b u d o w a n i a gospodarcze i drogi z a l a t a 1967-1968. 4 Według przeprowadzonej w 1967 r. k l a s y f i k a c j i , t o w e płacone są o d H I , I V , V k l a s y gleby. dotąd b o w i e m p o d a t k i g r u n ­ �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y NA WSI 67 GOWORKI sie „dachu n a d głową" d l a siebie i inwentarza. Brakowało k o n i , które z a r e k w i r o w a l i wycofujący się Niemcy, żywności i ziarna na siew. T y l k o n i e l i c z n y m ocalało ziarno zakopane w dołach przed odejściem ze w s i . Opuszczając wieś zabierano t y l k o najniezbędniejsze p r z e d m i o t y , i n w e n ­ tarz i żywność. W czasie działań w o j e n n y c h zniszczeniu uległy maszyny i narzędzia rolnicze. Największą więc troską w pierwszych latach po w y z w o l e n i u była dla mieszkańców Goworków sprawa odbudowy budynków oraz obsiania ziemi. Brakowało wszystkiego. Było t y l k o drzewo we własnym lesie, ale b r a k k o n i niezbędnych p r z y jego zwózce stwarzał konieczność w y n a j m o w a n i a i c h od sąsiadów z okolicznych w s i za odrobek (znacznie rzadziej za p i e ­ niądze, ponieważ pieniędzy również brakowało). Gospodarstwa odbudo­ w y w a n o własnymi siłami, pomagając sobie w obrębie r o d z i n . Odbudowa ta nacechowana była ogromną prowizorycznością i tymczasowością. Z a ­ budowania stawiano z myślą o j e d n y m l u b d w u sezonach eksploatacji. Wyjątek stanowiły d o m y mieszkalne, które budowano i r e m o n t o w a n o solidniej. 2. Z A T R U D N I E N I E POZAROLNICZE MIESZKAŃCÓW GOWOREK a. Z a t r u d n i e n i e pozarolnicze w okresie poprzedzającym 1939 r. I n f o r m a c j e dotyczące s t r u k t u r y r o d z i n i z a t r u d n i e n i a poszczególnych mieszkańców w s i w okresie bezpośrednio poprzedzającym w y b u c h I I w o j ­ n y światowej wobec b r a k u j a k i c h k o l w i e k i n n y c h źródeł zostały o d t w o ­ rzone na podstawie u s t n y c h r e l a c j i głów r o d z i n w 1967-1968 r. Podsta­ w o w e dane zawarte zostały w poniższym zestawieniu: Ilość ha Ziemia orna w ha i L a s w ha [ Łąka w ha j Dzieci w ¡ wieku nieproI dukcyjnym 32 24 6 2 26 12 10 2 8 26 14 9 3 7 5 20 10 8 2 6 3 15 9 5 7 4 15 10 4 7 5 14 8 4 2 5 3 14 4 8 2 3 2 10 6 3 1 5 3 10 5 3,5 1,5 1 4 2 3 1 5 6 8 5 2 7 4 2 6 3,5 2,5 1 5 6 2 2,5 0,5 4 3 1 2,5 1 0,5 6 3 4 2 �68 M I R O S Ł A W A С. DROZD Jak z n i c h w y n i k a przed 1939 r. w G o w o r k a c h było 15 gospodarstw o stosunkowo dużej p o w i e r z c h n i ( t y l k o 5 z n i c h zajmowało obszar 4-8 ha). Wszyscy gospodarze w e w s i posiadali ziemię (nie było bezrolnych); p r z y c z y m charakterystyczne jest, że najwięcej dzieci w w i e k u n i e p r o d u k c y j ­ n y m było w gospodarstwach największych. Dlatego też właśnie one z m u ­ szone były donajmować pracowników r o l n y c h , jeżeli nie na stałe, to sezonowo, w okresie wzmożonych prac w polu. Z a i n t e r e s o w a n i podkreś­ lają, że d o d a t k o w y m c z y n n i k i e m sprzyjającym n a j m o w i była tania siła robocza. W samej w s i n i e odczuwano n a d m i a r u l u d z i do pracy, wręcz przeciw­ nie — p e w i e n i c h niedosyt. Dlatego też gospodarze z Goworek nie u b i e ­ g a l i się o uzyskanie z a t r u d n i e n i a pozarolniczego w Ostrołęce. Jak w y n i k a z i c h r e l a c j i , wąski r y n e k pracy w mieście był zajęty przez t y c h wszyst­ k i c h , którzy ziemi n i e m i e l i wcale l u b też posiadali znikomą j e j ilość, p r z y c z y m n i e było wśród n i c h Goworczan. W o m a w i a n y m okresie mieszkał we w s i t y l k o jeden rzemieślnik — szewc. Pochodził o n z Łodzi, a z chwilą osiedlenia się w G o w o r k a c h , gdzie się ożenił, zajął się wyłącznie uprawą ziemi. Dopiero znacznie póź­ niej (w 1953 r.) podjął ponownie pracę w fabryce w Ostrołęce. Podsumowując można powiedzieć, że mieszkańcy w s i G o w o r k i w o k r e ­ sie międzywojennym nie w y k a z y w a l i zainteresowania zajęciami pozaroln i c z y m i . M i e l i o n i własne, stosunkowo duże gospodarstwa rolne, n a któ­ r y c h było „dość p r a c y " . W s z e l k i m i d o d a t k o w y m i (nierolniczymi) zaję­ ciami t r u d n i l i się ludzie w okolicznych wsiach i Ostrołęce, pozbawieni całkowicie z i e m i l u b mający j e j niewiele. b. Z a t r u d n i e n i e pozarolnicze w okresie w o j n y i okupacji Realna wielkość poszczególnych gospodarstw uległa zmniejszeniu na s k u t e k podziałów r o d z i n n y c h w okresie w o j n y . Natomiast p o l i t y k a r o l n a okupanta nastawiona z jednej s t r o n y na uzyskanie m a k s y m a l n y c h k o n t y n ­ gentów, z d r u g i e j zaś obawa młodzieży przed w y w i e z i e n i e m do Niemiec czy obozu zagłady (wywóz niepracującej zawodowo młodzieży do obozów był z j a w i s k i e m powszechnym), stworzyły konieczność podejmowania p r a c y nie związanej z p r o w a d z e n i e m własnego gospodarstwa. J a k w y n i k a z w y p o w i e d z i mieszkańców w s i , powodem podejmowania pracy pozarolniczej w okresie o k u p a c j i była „konieczność d o r o b i e n i a " na w y d a t k i związane z prowadzeniem małego gospodarstwa rolnego (a za­ t e m p r z y m u s ekonomiczny) oraz chęć uzyskania pieniędzy na cele zupeł­ nie p r y w a t n e . W obu w y p a d k a c h było t o p r z y p a d k o w e podjęcie pracy, zależne od określonej k o n i u n k t u r y , n i e związane zupełnie z zaintereso­ w a n i a m i a n i wykształceniem. Praca d w u mieszkańców w s i , którzy dostali się do n i e w o l i n i e m i e c k i e j , �Tabela L . p. Nr ewid. gospod. 17 17 17 15 21 22 23 23 11 24 I. Zatrudnienie pozarolnicze mieszkańców Goworek w poszczególnych ilość ziemi w ha 1945 1946 1947 1948 1949 1950 1951 1952 1953 1954 1955 1956 latach 1957 według wysokości 1958 1959 1960 zarobku 1961 i 1962 wykształcenia 1963 1964 1965 1966 1967 1968 �с d 16 16 8 20 8 8 8 18 10 18 10 19 10 а b с d 17 а b с d 18 а b с d 19 а b с d 20 а b с d 21 а b , с d 22 19 10 7 14 13 15 14 15 6 16 а b с d 23 а b с d 24 а b с d 25 а b с d 26 а b с d а b с d — — — — fizyczni pracownicy budowlani p r a c o w n i c y straży przemysłowej fizyczni pracownicy w fabrykach i n n i (szewc, k r a w i e c , m i l i c j a n t , urzędnik) Zarobki: do 1000 zł/mies. 1000—1500 zł/mies. 1500—2000 zł/mies. p o n a d 2000 zł/mies. — — — — « — — — — �Wykształcenie: niepełne p o d s t a w o w e podstawowe z a w o d o w e i niepełne średnie pełne średnie specjalistyczne kursy zawodowe — — — — ' ' ' ' ' ' '' *' '' ' ' '" «/vvvvv\^yvwwwv^A/v — • • • • �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y NA WSI GOWORKI 69 miała charakter p r z y m u s o w y . Jeden z n i c h został z a t r u d n i o n y j a k o p r a ­ c o w n i k r o l n y w gospodarstwie n i e m i e c k i m , d r u g i natomiast j a k o pracow­ nik budowlany. c. Z a t r u d n i e n i e pozarolnicze po 1945 r. Jak przebiegał proces podejmowania pracy poza obrębem własnego gospodarstwa w p i e r w s z y c h latach po odzyskaniu niepodległości? Do j a ­ k i c h prac szli Goworczanie? Otóż w p i e r w s z y m okresie chłopi „chwytali się każdej p r a c y j a k a a k u r a t była pod ręką". Szli do n i e j z własnym sprzętem i końmi (ten, k t o k o n i e miał), często sami, bez j a k i c h k o l w i e k narzędzi. Były to zajęcia dorywcze, k i l k u n a s t o d n i o w e , n p . p r z y b u d o w i e cmentarza poległych żołnierzy radzieckich w Wojciechowicach. W n a ­ stępnej kolejności podejmowano pracę w różnego rodzaju przedsiębior­ stwach b u d o w l a n y c h , które w związku z odbudową Ostrołęki potrzebo­ wały l u d z i . Najlepiej proces t e n z i l u s t r u j e tabela I . J a k z niej w y n i k a , mieszkańcy G o w o r e k dopiero po o d b u d o w a n i u ze zniszczeń w o j e n n y c h własnych gos­ p o d a r s t w zaczęli interesować się i n n y m i , s t a ł y m i ź r ó d ł a m i d o ­ chodu dodatkowego. Z j e d n y m t y l k o wyjątkiem b y l i to ludzie nie posiadający żadnego wykształcenia zawodowego, dlatego też poszu­ k i w a l i zajęć robotników n i e w y k w a l i f i k o w a n y c h . Z n a j d o w a l i j e najczęściej w przedsiębiorstwach b u d o w l a n y c h , wykazujących w t y m okresie wyraź­ ne zapotrzebowanie na siłę roboczą (wynikające z b r a k u bazy technicznej i t r a n s p o r t o w e j , co powodowało, że większość prac obecnie zmechanizo­ w a n y c h w y k o n y w a n a była przez ludzi). Ludność poszukująca pracy pozarolniczej po zakończeniu w o j n y r e ­ krutowała się zwłaszcza z gospodarstw chłopskich, które uległy dalszemu r o z d r o b n i e n i u n a s k u t e k podziałów r o d z i n n y c h . Obok konieczności uzys­ kania gotówki na odbudowę gospodarstwa ze zniszczeń w o j e n n y c h i spła­ tę długów, d o d a t k o w y m c z y n n i k i e m decydującym o p o d e j m o w a n i u pracy pozarolniczej były p o d a t k i . W sumie w okresie od zakończenia I I w o j n y światowej do 1967 r. zna­ lazło dodatkowe, pozarolnicze zatrudnienie 26 osób z 18 gospodarstw z Goworek. Część z n i c h w t r a k c i e w y k o n y w a n e j p r a c y zdobywała wyż­ sze k w a l i f i k a c j e poprzez uczęszczanie na różne k u r s y i szkolenia. I n n i po p e w n y m czasie przestawali pracować dodatkowo i z a j m o w a l i się w y ­ łącznie własnym gospodarstwem. W k i l k u rodzinach zaczynały podejmo­ wać pracę w zakładach przemysłowych dorosłe dzieci . P r z y t y m należy oddzielnie potraktować członków r o d z i n z a t r u d n i o n y c h poza gospodar5 G o w o r k i odczuwają już p o z o r n i e p r z e l u d n i e n i e a g r a r n e . J e s t o n o w y n i k i e m z n a c z n e j ilości d z i e c i d o l a t 15 (jest i c h 45, a więc i/з ogółu ludności w s i ; o d 15 do 25 lat jest w e w s i 28 osób). 5 �70 M I R O S Ł A W A С. DROZD s t w e m r o l n y m , a oddzielnie t y c h , którzy pokończyli specjalne szkoły i są już p r a c o w n i k a m i przemysłowymi z wykształcenia, a n i e j a k i c h ojcowie na s k u t e k kursów l u b z r a c j i nabytej p r a k t y k i . Na p y t a n i e : czy G o w o r k i skorzystały z możliwości uzyskania z a t r u d ­ nienia pozarolniczego, j a k i e mieszkańcom w s i stworzyła rozbudowująca się po w o j n i e Ostrołęka, odpowiedź w y d a j e się jednoznacznie p o z y t y w n a , jeśli się weźmie p o d uwagę stan sprzed 1939 г., k i e d y n i k t nie wykonywał zawodów pozarolniczych, i obecny, g d y pracuje pozarolniczo 12 ojców r o d z i n (co stanowi V2 wsi). Ponadto należy uwzględnić fakt, że część mło­ dzieży kształci się w t e c h n i k a c h i szkołach zawodowych (część już u z y ­ skała wykształcenie zawodowe) w Ostrołęce i Wojciechowicach, z myślą o podjęciu p r a c y w przemyśle. Z pozostałych zaś młodych l u d z i większość z pewnością również będzie dążyła do zdobycia nierolniczego wykształ­ cenia. T y l k o s a m y m gospodarstwem r o l n y m zajmują się obecnie w G o w o r kach wyłącznie właściciele największych obszarowo gospodarstw, które wymagają stałej opieki r o l n i k a . Ponadto należą one do r o d z i n małodzietn y c h l u b t a k i c h , w których dzieci są jeszcze za małe, b y być pomocą w p r o w a d z e n i u gospodarstwa. 3. D O C H Ó D M I E S Z K A Ń C Ó W GOWOREK Przechodząc do porównywania wysokości dochodu pochodzącego za­ równo z gospodarstwa rolno-hodowlanego, j a k i z i n n y c h źródeł zarob­ k o w y c h należy zaznaczyć, że dochód u z y s k i w a n y w G o w o r k a c h z gospo­ d a r k i pochodzi wyłącznie z h o d o w l i (sprzedaż i k o n t r a k t a c j a świń, cieląt, źrebaków, mleka), ponieważ całość p r o d u k c j i roślinnej idzie na potrzeby własne gospodarstwa i wyłącznie h o d o w l a ma charakter p r o d u k c j i t o w a ­ r o w e j . J e d y n y wyjątek stanowią urodzajniejsze lata, g d y p l o n y są sto­ sunkowo wysokie. W t a k i c h w y p a d k a c h j e d n a k r o l n i c y wolą również zwiększyć ilość hodowanego i n w e n t a r z a (w związku z większą ilością pa­ szy), zamiast sprzedawać nadwyżki roślinne. J a k w y n i k a z t a b e l i I I w rodzinach chłopsko-robotniczych jest większa liczba osób w w i e k u n i e p r o d u k c y j n y m , a zatem roczny dochód przypada6 6 N a t e m a t d o c h o d u w g o s p o d a r s t w a c h chłopskich por. s z e r z e j M . Gospodarstwa ska, rejonach Polski biedniaków i gospodarstwa chłopów-robotników skiej rodzin chłopskich, w przemyśle b e r g, niektórych w 1952/53 г., „Zagadnienia e k o n o m i k i r o l n e j " , t. 4: 1955 ( w y n i k i u z y ­ s k a n e n a p o d s t a w i e a n a l i z y d a n y c h rachunkowości r o l n e j ) ; we Czerniaw­ w Warszawa a sprawa Chłopi-robotnicy 1963; F . K o l b u s z , produkcji a produkcja rolnej, rolna tejże, Zatrudnienie Budżety ludności domo­ wiej­ „Wieś Współczesna", t. 1958; A . S z e m ­ „Życie G o s p o d a r c z e " , t. 2 5 : 1960. W y n i ­ k i uzyskane na podstawie danych ankiety I E R . �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y NA W S I G O W O R K I 71 j a c y na jednego członka rodzimy, m i m o podjęcia dodatkowej pracy, nie różni się od średniej przypadającej na jedną osobę w gospodarstwach czysto r o l n i c z y c h . Średnia roczna przypadająca na osobę w y n o s i : w go­ spodarstwach chłopsko-robotniczych 7787 zł, w gospodarstwach chłop­ skich 8050 zł. Różnica stanowi więc niecałe 300 zł. P r z y c z y m wysokość rocznego dochodu na 1 członka r o d z i n y jest w e wszystkich w y p a d k a c h dość różnorodna i n i e w y d a j e się być zależna od ilości ziemi, ale od ilości posiadanego w gospodarstwie inwentarza. Oczywiście są to dane niepełne. Chłopi mają sami trudności z w y l i c z e n i e m całego dochodu. Waha się o n w różnych porach r o k u i w różnych latach (nadal wysokość dochodu uzyskanego z prowadzonego gospodarstwa uzależniona jest w dużym stopniu od warunków atmosferycznych, pomorów bydła itp.). W 4 r o d z i ­ nach obecnie zajmujących się wyłącznie gospodarstwem r o l n y m dodatko­ w y dochód stanowią r e n t y po zmarłych gospodarzach, którzy przez p e w i e n czas p r a c o w a l i poza r o l n i c t w e m , oraz paczki od r o d z i n ze Stanów Zjedno­ czonych. J a k wygląda p r o c e n t o w y udział p r a c y pozarolniczej w całości docho­ du? W s i e d m i u gospodarstwach chłopów-robotników s t a n o w i o n niewiele poniżej 5 0 % ogółu, natomiast w pięciu znacznie przekracza 5 0 % . Jedynie w 8 rodzinach cały dochód pochodzi z p r o d u k c j i r o l n o - h o d o w l a n e j . Najlepiej prosperujące gospodarstwa to te, w których dochód z p r a c y pozarolniczej jest najwyższy. Sądzę, że jest to w y n i k specyficznej sy­ t u a c j i Goworek, która znajduje w y r a z w m o t y w a c h podejmowania p r a c y pozarolniczej. Dochód z n i e j przeznaczany był głównie na odbudowę i roz­ budowę gospodarstwa rolnego oraz spłatę podatków g r u n t o w y c h . Dopiero z chwilą doprowadzenia gospodarstwa rolno-hodowlanego do pewnego poziomu, zapewniającego zaspokojenie potrzeb z n i m związanych (zakła­ dającego posiadanie w d o b r y m stanie b u d y n k u mieszkalnego, chlewów i stodoły, a następnie doborowego i n w e n t a r z a i maszyn rolniczych), do­ chód pozarolniczy zaczyna być przeznaczany na wyposażenie gospodar­ stwa domowego. P r z y czym w dalszym ciągu p o k r y w a on p o d a t k i , a od 3 l a t koszty związane z założeniem elektryczności. Obok podejmowania pracy pozarolniczej inną formą podnoszenia do­ chodu jest w G o w o r k a c h dążenie do zwiększenia h o d o w l i bydła i t r z o d y chlewnej. Wzrost dochodu na skutek i n t e n s y f i k a c j i h o d o w l i jest j e d n a k możliwy t y l k o w t y c h gospodarstwach, w których znajdują się odpowied­ nie pomieszczenia dla i n w e n t a r z a oraz pewna ilość gotówki na d o k u p i e ­ nie paszy (pasze dokupują wszyscy). Dlatego też w y m a g a n i o m związa­ n y m z p r o w a d z e n i e m nowoczesnej gospodarki hodowlanej mogą sprostać przede w s z y s t k i m gospodarstwa chłopów-robotników. Natomiast w żad­ n y m gospodarstwie w e w s i nie p l a n u j e się zwiększenia dochodu przez intensyfikację u p r a w roślinnych, która według ogólnej o p i n i i nie ma na �Tabela II. Roczny dochód mieszkańców wsi Goworki według stanu z 1967 r. w złotówkach Roczny Liczba Nr inwen­ k'P - 1 tarza ar- Ilość Ziemia Łąka Las chiwum ha orna w ha w ha w ha UW Liczba osób osób z gospo­ w rodzinie darstwa w wieku w rodzinie produk­ cyjnym it Gospodarstwa 1 17 3 0,5 1 dowlanego Stosunek ogółem na 1 osobę zarolniczego w zł w zł w zł do ogólnego w % w zł chłopów-robotników 13 000 36 000 49 000 8 166 73,46% 23 000 49 000 7 000 30 000 24 000 54 000 10 100 46,98% 44,44% 5 2 2 11 000 15 600 26 000 5 350 58,64% 8000 14 400 22 400 4 500 2 21 5 05 1,5 7 3 22 5 3 0,5 5 4 23 5 3,5 0,5 1,5 1 3 2 -i to dochodu popozarolniczy 26 000 6 1,5 3 ; rolno-ho- dochód 5 15 5 1 0,5 3,5 5 2 64,28% Я 6 24 6 3,5 1 2,5 7 4 20 000 18 000 38 000 5 450 47,68% o 7 20 8 4 1 3 6 2 25 000 21 600 46 600 7 800 46,35% 8 16 8 4 2,5 1,5 3,5 4 3 16 000 12 000 28 000 7 000 42,85% 4 3 22 000 31 200 53 200 13 250 58,64% 3 3 3 19 000 18000 37 000 11 650 48,68% 9 19 10 5 10 18 10 6 1,5 1 11 14 15 5 3 7 7 2 19 000 36 000 55 000 7 850 65,45% 12 13 15 9 1 5 8 3 27 000 15 600 42 600 5 300 36,61% 13 9 4 0,5 1 7 2 7 000 10000 17000 2 450 58,82% 14 5 0,5 2,5 7 800 7 800 23,07% 3,5 2 1 2 1 800 7 1 3 6 000 15 11 2 2,5 2 10 500 8 200 18 700 6 250 43,85% 16 1 7 4 1 17 10 7 3 1 18 12 7 4 19 8 8 — — — — 20 4 21 G o s p o d a r s t w a chłopów 1,5 2 2 2 15 000 — 15 000 7 500 3 2 15000 5 000 1 3 2 1 1 13 000 13 000 13 000 5 1 2 5 12 7,5 4 2 3 12 5 1,5 2 5 2 5 4 3 35 000 22 7 14 4 2 8 1 1 14 000 23 5 15 9 1 5 5 5 37 000 6 2 35 000 24 6 16 12 1 5 - 15000 15 000 - 3 000 24 000 - 15000 - 24 000 12 000 - 35 000 8 750 17 600 17 600 - 37 000 7 400 — 35 000 5 850 — 3 600 — — 20,45% и P > > tí я о N О �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y NA WSr GOWORKI 73 t y c h terenach celu. Stanowisko t a k i e w y n i k a z niskiej jakości gleby, któ­ r a n a w e t p r z y znacznych nakładach p r a c y i stosowaniu nowoczesnych maszyn oraz nawozów sztucznych daje niezadowalające p l o n y . 4. G O S P O D A R S T W O ROLNO-HODOWLANE a. U p r a w a r o l i i hodowla zwierząt Gospodarstwa rolno-hodowlane posiadają wszyscy mieszkańcy w s i . P r o d u k c j a roślinna w G o w o r k a c h n a skutek bardzo n i s k i e j jakości gleby (V, V I klasa nadająca się już do zalesienia) p o k r y w a t y l k o najniezbędniejsze potrzeby własnego gospodarstwa. Ta dziedzina gospodarki r o l n e j — Ograniczająca się do u p r a w y k i l k u p o d s t a w o w y c h zbóż i ziemniaków — przedstawia się we w s i dość jednolicie, zarówno w gospodarstwach chłop­ skich, j a k i chłopów-robotników. N i e występują żadne istotne różnice w rozmiarach p o w i e r z c h n i u p r a w n e j (mimo że gospodarstwa chłopskie są zaliczane przeważnie do większej k a t e g o r i i obszarowej, t o j e d n a k ogól­ na powierzchnia z i e m i ornej jest w n i c h bardzo zbliżona do p o w i e r z c h n i u p r a w n e j w gospodarstwach chłopów-robotników), sposobach u p r a w y , rodzajach u p r a w i a n y c h roślin, czy też wyposażeniu w narzędzia i maszy­ n y rolnicze. P o d s t a w o w y m i roślinami u p r a w i a n y m i są: żyto, owies, z i e m n i a k i i w małych ilościach g r y k a . Pszenica udaje się t y l k o na n i e w i e l k i c h w y ­ b r a n y c h kawałkach. Z roślin strączkowych u p r a w i a się groch i fasolę. Jeszcze przed 4 l a t y były d w a p r z y p a d k i u p r a w y roślin przemysłowych: l n u i t y t o n i u , j e d n a k wobec małej wydajności uprawę i c h zarzucono i z l i ­ k w i d o w a n o w okolicy p u n k t y s k u p u na te płody. U p r a w i a się również seradelę i łubin oraz b u r a k i pastewne. Pod w a r z y w a w y b i e r a się najżyźniejsze kawałki gruntów, nieliczne są ogródki w a r z y w n e p r z y d o m u (pod budowę d o m u i zagrody przeznacza się najnieurodzajniejsze kawałki zie­ m i ) . U p r a w i a się w n i c h : kapustę, marchew, pietruszkę, trochę buraków. W całej w s i są t y l k o 3 gospodarstwa-sady (jabłka, gruszki, wiśnie, śliwy). N a ogół p r z y każdym d o m u rośnie k i l k a drzewek owocowych. Wszyscy gospodarze podkreślają, że w ubiegłych latach uzyskiwano wyższe p l o n y n a s k u t e k korzystniejszych warunków k l i m a t y c z n y c h . Ciep­ lejsze i suchsze lata pozwalały n a w e t siać pszenicę. Z t a b e l i I I I nie widać większych różnic w rozmiarach h o d o w l i k o n i i krów między gospodarstwami wyłącznie r o l n i c z y m i a chłopsko-robotniczymi. N i e w i e l k i e rozbieżności wynikają z wielkości samych gospodarstw. Pewne różnice zarysowują się dopiero p r z y porównywaniu rozmiarów h o d o w l i nastawionej na tucz t r z o d y chlewnej. Otóż chłopi-robotnicy cho­ wają znacznie więcej świń. D l a wszystkich gospodarstw w e w s i c h a r a k ­ t e r y s t y c z n y jest f a k t znacznego zwiększania ilości h o d o w a n y c h świń �M I R O S Ł A W A С. 74 DROZD ЙP a X. ha Tabela III. Wykaz inwentarza we wsi Goworki w sztukach za rok 1967 wg poszczególnych gospodarstw •t ,2 'c ka 11 .O TŠ >. pa CS hJ O -O Gospodarstwa chłopskie 1 2 9 4 2,5 0,5 1 11 5 7 2 0,5 4 3,5 1 2 2,5 2 4 1 2 3 1,5 i - 2 2 1 2 i 3 3 i 1 ! 1 1 S j 4 5 12 7 7 4 1 2 4 3 6 10 7 3 1 3 i 3 7 8 5 1 2 2 ; 3 3 2 3 2 ! i 3 12 5 2 4 12 7,5 1,5 4 l 1 2 3 10 7 14 4 8 1 5 15 9 5 6 16 12 1 5 i 2 1 3 ¡ 1 , 4 3 11 12 2 1 ! 7 ! 4 8 20 - 20 - 40 7 8 9 10 10 - 20 3 40 j Ogółem inwentarz w go­ spodarstwach chłop­ skich : ; 19 szt. koni 1 36 szt. bydła 42 szt. trzody chlewnej 228 szt. drobiu 30 4 3 30 Gospodarstwa chłopów-robotników 13 17 1 3 6 1 3 10 — 40 17 szt. koni 2 3 4 — 20 35 szt. bydła 1 2 i 3 2 4 i i 30 69 szt. trzody 3 _ 20 3 6 ¡ — 20 chlewnej 320 szt. drobiu 3 4 — -- 3 0,5 1,5 0,5 6 i 3 j 3,5 1 1,5 2,5 ! 4 1 3 4 2,5 1,5 3 16 17 21 5 ; 22 5 18 24 19 20 8 20 21 16 8 18 22 19 io 10 23 13 15 9 1,5 1 24 14 15 5 3 ! 6 5 ! ! 1 3,5 5 7 40 6 1,5 5 40 3 0,5 23 — 6 3,5 1 2 15 - 2 1 3,5 : 20 1 2 2,5 3 5 20 4 2 1 0,5 15 — 3 3 2 1,5 1 14 1 1 3 — Ogółem inwentarz w go­ 40 spodarstwach chłopów- 40 -robotników: w okresie podejmowania i n w e s t y c j i b u d o w l a n y c h . Zjawisko to sami z a i n ­ teresowani tłumaczą t y m , że świnię można utuczyć szybko i uzyskać z j e j sprzedaży o d razu k i l k a tysięcy złotych. Dlatego też opłaca się wło­ żyć w chów świń dużo pracy, a n a w e t dokupić paszę. Wysokie ceny uzyskiwane ze sprzedaży m l e k a dostarczanego bezpo­ średnio do mieszkań w Wojciechowicach zachęcają do t r z y m a n i a k i l k u sztuk krów w każdym gospodarstwie, chociaż według o p i n i i niektórych goworczan hodowla bydła uległa w ostatnich k i l k u l a t a c h znacznemu zmniejszeniu na skutek sztucznego zapładniania krów („popsuli k r o w y " ) . Znaczną rolę w gospodarce t o w a r o w e j w s i o d g r y w a k o n t r a k t a c j a k o n i . Wyróżniające się wysoką jakością tutejsze konie znajdują chętnie n a b y w - �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y N A WSI G O W O R K I 75 ców nieraz z odległych okolic k r a j u , a nawet zza granicy, uzyskując w y ­ soką cenę. Przeciętnie w każdym gospodarstwie t r z y m a się więc jednego dorosłego k o n i a i źrebaka. Zanotowano t y l k o jeden przypadek b r a k u k o ­ nia w gospodarstwie p r o w a d z o n y m przez wdowę — staruszkę. P r o d u k c j a t o w a r o w a w G o w o r k a c h obejmuje p r a w i e wyłącznie p r o ­ d u k t y pochodzące z h o d o w l i (o czym już była mowa). N a dużą skalę roz­ powszechnione są k o n t r a k t a c j e świń, cieląt i k o n i . Upowszechnienie się tej f o r m y sprzedaży przyspieszyły korzyści wynikające z przydziałów paszy po zniżonych cenach, węgla, a także możliwości zaciągania poży­ czek. Natomiast mleko, jaja, drób sprzedawane są bezpośrednio w do­ mach w Wojciechowicach. O d około 5 l a t t y l k o sporadycznie sprzedaje się p r o d u k t y na t a r g u w Ostrołęce, ponieważ „brak jest n a to l u d z i i czasu". P r o d u k c j a roślinna przeznaczona jest wyłącznie na p o t r z e b y własne gospodarstwa i p r a k t y c z n i e nie podlega żadnej sprzedaży. W latach w y ­ jątkowych urodzajów p r z y korzystniejszych możliwościach paszowych — a t y m s a m y m większej ilości p o k a r m u dla zwierząt — nadwyżek roślin­ n y c h nie sprzedaje się, lecz zwiększa liczbę hodowanego inwentarza, zwłaszcza t r z o d y chlewnej. N i k t w całej w s i nie k o n t r a k t u j e roślin, a n i też nie p l a n u j e i n t e n s y f i k a c j i jakiejś w y b r a n e j u p r a w y . P o d s t a w o w y m nawozem stosowanym w e w s i jest obornik. Zużycie nawozów sztucznych jest bardzo małe. P y t a n i o przyczynę takiego stanu rzeczy, zarówno chłopi j a k i chłopi-robotnicy wysuwają j a k o największą przeszkodę trudności w n a b y w a n i u nawozów sztucznych i i c h wysokie ceny. Często można j e kupić dopiero w zimie, „a w t e d y b r a k jest znów pieniędzy, bo są inne p o t r z e b y " . Rolnicy, którzy p o d e j m o w a l i próby i n ­ t e n s y f i k a c j i p r o d u k c j i roślinnej przez stosowanie nawozów sztucznych twierdzą, że wystarczyło k i l k a d n i pełnego słońca, aby nawozy wypaliły wszelką roślinność na i c h piaszczystej glebie. J e d y n y więc r e a l n y k i e r u ­ nek r o z w o j u p r o d u k c j i , a t y m s a m y m podniesienia dochodu z gospodarki, widzą w r o z w o j u h o d o w l i i w t y m k i e r u n k u idą i c h zabiegi i n w e s t y c y j n e . b. Zabudowania gospodarcze U siedmiu r o d z i n chłopów-robotników znajdują się w użyciu do c h w i ­ l i obecnej stodoły, które były stawiane bądź poprawiane bezpośrednio po zakończeniu I I w o j n y , w p i e r w s z y m etapie o d b u d o w y całej w s i . W większości przypadków b r a k u j e w n i c h części dachów i d r z w i . N a p r a ­ wiane i łatane są bardzo rzadko i n i e z w y k l e prowizorycznie. Pochodzące z tego samego okresu pomieszczenia dla i n w e n t a r z a (chlewy albo obory, c z y l i jeden b u d y n e k pod wspólnym dachem przeznaczony dla k o n i , bydła i t r z o d y chlewnej z podzielonym ściankami wnętrzem pozwalającym na �76 M I R O S Ł A W A С. DROZD odgrodzenie poszczególnych rodzajów h o d o w a n y c h zwierząt), zbudowane z d r e w n a i k r y t e słomą używane są do dnia dzisiejszego w sześciu gospo­ d a r s t w a c h chłopskich i d w u chłopów-robotników. Dalszych k i l k a obór, zazwyczaj w y k o n a n y c h z pustaków i k r y t y c h blachą, oraz stodół ( d r e w n i a n y c h , k r y t y c h słomą) pochodzi z l a t 1951-1955. S t a w i a l i j e pogorzelcy oraz ci, którzy zaoszczędzili już pewną ilość go­ tówki i m o g l i ją przeznaczyć na budowę. N a t e n cel t y l k o w j e d n y m w y ­ p a d k u została zaciągnięta pożyczka. Podjął ją r o l n i k n a budowę stodoły. W latach 60-tyeh chłopi-robotnicy z a i n i c j o w a l i n o w y etap b u d o w ­ n i c t w a gospodarczego trwający do d n i a dzisiejszego. Z reguły po posta­ w i e n i u d o m u mieszkalnego przystępowali o n i do b u d o w y Stodoły ( w d a l ­ szym ciągu d r e w n i a n e j , ale już k r y t e j blachą), a następnie obory. B u d o ­ wane w t y m czasie c h l e w y są duże, stawiane według obowiązujących p l a ­ nów a r c h i t e k t o n i c z n y c h . Budują je chłopi-robotnicy (w j e d n y m t y l k o w y p a d k u r o l n i k , który otrzymał znaczny spadek). N a i n w e s t y c j e te zacią­ gali pożyczki (jeden chłop-robotnik b u d u j e oborę za gotówkę). D w i e n a ­ stępne obory i Stodoły we w s i w y b u d o w a l i w 1966-1967 r. pogorzelcy, którzy u z y s k a l i odszkodowanie i zaciągnęli pożyczki. Cała wieś w y k a z u j e stosunkowo małe zainteresowanie budową stodół w porównaniu z budową chlewów, m i m o i c h wyraźnego n i e d o s t a t k u ( 5 0 % istniejących to rozwalające się r u d e r y ) . Oczywiście są one brane p o d uwagę w planach i n w e s t y c y j n y c h , ale dość odległych. W n o w y c h gospodarstwach dąży się do postawienia nowej stodoły, która b y nie o d ­ bijała s w y m wyglądem od reszty zagrody. Wyraźna dominacja w b u d o w ­ n i c t w i e chlewów n a d budową stodół jest, j a k się w y d a j e , zgodna z cha­ r a k t e r e m całej gospodarki nastawionej na hodowlę. •c. Maszyny i narzędzia rolnicze N a skutek zniszczenia w s i w czasie działań w o j e n n y c h uległy zagła­ dzie w znacznym s t o p n i u również narzędzia rolnicze. Ocalały t y l k o b a r ­ dzo nieliczne pługi i b r o n y zakopane przez właścicieli na polach, jeszcze p r z e d ewakuacją w s i w 1944 r. Dlatego też zestaw maszyn i narzędzi r o l ­ n i c z y c h używanych i posiadanych obecnie przez mieszkańców Goworek s k o m p l e t o w a n y został już po zakończeniu w o j n y . Podstawowe narzędzia rolnicze, które znajdują się w e wszystkich bez wyjątku gospodarstwach, t o (oprócz kos, sierpów, grabi, cepów, wideł itp.): pługi, b r o n y , k u l t y w a t o r y , sieczkarnie, k i e r a t y , w i a l n i e . Różnice w wyposażeniu zaczynają się zarysowywać dopiero p r z y nowoczesnych maszynach, które nabyto w okresie ostatnich dziesięciu l a t , co i l u s t r u j e zamieszczone poniżej zesta­ w i e n i e zawierające w y k a z ilościowy maszyn r o l n i c z y c h w e w s i w gospo­ d a r s t w a c h chłopskich i chłopów-robotników oraz będących wspólną włas­ nością d w u l u b więcej chłopów-robotników: �77 WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y N A W S I G O W O R K I Narzędzie W gosp. chłopskich W gosp. Wspólne chłopów•robotników siewniki 3 3 młockarnie 3 1 1 młock. 2 motor, kopaczki 1 kosiarki 1 2 2 wozy gumowe 9 6 Narzędziami najczęściej pożyczanymi są kopaczki do ziemniaków, s i e w n i k i , młockarnie. Pożycza się j e od sąsiadów za odrobek, rzadko za pieniądze, od rodziny, w r a m a c h pomocy wzajemnej, a o d dwóch l a t z kółka rolniczego z Ław. Powszechne, negatywne zdania odnośnie do z a k u p u maszyn r o l n i c z y c h wspólne są chłopom i ehłopo-robotnikom . Postawa t a utrwaliła się w cią­ g u ostatnich dwóch l a t , odkąd można wypożyczać j e z kółka rolniczego. W latach ubiegłych z a k u p u potrzebnego sprzętu rolniczego chłopi-ro­ botnicy d o k o n y w a l i za zaciągane w zakładzie p r a c y pożyczki, natomiast chłopi starali się zawsze kupować za gotówkę. J a k widać n a przykładzie gospodarstwa rolno-hodowlanego w G o w o r ­ kach, zatrudnienie części mieszkańców poza r o l n i c t w t e m nie wpłynęło na obniżenie p r o d u k c j i r o l n o - h o d o w l a n e j . Właśnie chłopi znajdujący dodat­ kowe zajęcie w przemyśle budują nowoczesne obory, mogące sprostać w s z y s t k i m w y m o g o m współczesnej h o d o w l i , oraz stodoły, a ponieważ posiadają gotówkę, kupują również narzędzia rolnicze. Krótko podsumowując można powiedzieć, że: 1. Zdecydowane różnice występują między gospodarstwami chłopów a chłopów-robotników p o d względem stanu budynków m i e s z k a l n y c h i go­ spodarczych (na korzyść chłopów-robotników). Istotne znaczenie ma w t y m w y p a d k u f a k t , że zabudowania chłopów-robotników są stawiane w l a t a c h 60-tych. Właściciele i c h objęli ziemię już po wojnie. Z a t r u d n i e ­ nie pozarolnicze ułatwiło i m podejmowanie pożyczek na budowę, n a t o ­ miast dochód u z y s k i w a n y z prowadzonego gospodarstwa pozwalał na utrzymanie rodziny. 7 7 i T. czych, Podobne rezultaty H u n e k, Zmiany badając usługi w gospodarstwie „ N o w e D r o g i " , t. 4 : 1966, s. 56. kółek rolniczych chłopskim jako uzyskali skutek usług D. G ała j kółek rolni­ �78 M I R O S Ł A W A С. DROZD 2. P r z y r o z p a t r y w a n i u p l a n o w a n y c h i n w e s t y c j i daje się zauważyć większe zainteresowanie chłopów-robotników gospodarstwem d o m o w y m . I l u s t r u j e j e w p e w n y m stopniu poniższe zestawienie: Gospo­ Rodzaj inwestycji darstwa chłopów Gospo­ darstwa chłopów-robotników budowa chlewów budowa stodół budowa domu remont budynków kupno telewizora kupno pralki kupno mebli T e n k i e r u n e k zainteresowań znajduje potwierdzenie w stanie w y p o ­ sażenia domów m i e s z k a l n y c h w rodzinach chłopów i chłopów-robotników. C i o s t a t n i inwestują więcej w zmechanizowany sprzęt gospodarstwa do­ mowego (radia, p r a l k i ) . P r z y czym j e d n a k nie należy zapominać, że jako jednocześni p r a c o w n i c y w sektorze gospodarki państwowej mają możli­ wości z a k u p u potrzebnego sprzętu na r a t y , a chłopi n a razie nie mają t a k i c h ułatwień. Wyposażenie domów m i e s z k a l n y c h w G o w o r k a c h w niektóre p r z e d ­ m i o t y gospodarstwa domowego: Gospodarstwa Nazwa przedmiotu chłopskie chłopów-robotników telewizor lodówka — — pralka 4 radio 7 7 12 dywan 2 3 maszyna do szycia 3 1 3. Na s k u t e k podejmowania przez część mieszkańców w s i zajęć poza­ r o l n i c z y c h i związanych z t y m b r a k i e m wolnego czasu z jednej strony, z d r u g i e j zaś w w y n i k u rozpowszechnienia się usług kółek r o l n i c z y c h zanikać zaczynają w G o w o r k a c h pewne f o r m y pomocy sąsiedzkiej i o d ­ robki. 4. O d około l a t 5 0 - t y c h obserwuje się stały spadek zainteresowań spłatami r o d z i n n y m i , będący z jednej s t r o n y w y n i k i e m t r u d n e j s y t u a c j i m a t e r i a l n e j w i e l u gospodarstw, z d r u g i e j możliwością uzyskania zawodu �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y Tabela IV. Kształcenie dzieci i młodzieży we wsi Goworki " j .. Liczba dzieci I I dencyjny i Itosc ; ! w Archi- ' ogółem 15-25). i wum U W N Lip. r e w i n a Rodziny 17 NA WSI 4 ! 79 GOWORKI w latach 1967¡1968 stosunek d glouy doo głowy Wykształcenie Uwagi rodziny chłopów-robotników 4 1 syn syn ! j ukończył Zas. Szk. obcnie ! Zawód, (spawacz) w wojsku uczęszcza do I I I k l . j Zas. Szk. Zawód, syn j uczęszcza do I I k l . j Zas. Szk. Zawód, córka j przerwała naukę I w X kl. L i c . Ogól- ' nokształcącego 16 syn ¡ ukończył Zas. Szk. | pracuje zawoZawod. (elektryk), ¡ dowo kontynuuje naukę j i w Technikum WieI czorowym 19 10 córka uczęszcza do I I I kl. Technikum Papier, 20 8 córka uczęszcza do I I I kl. Zas. Szk. Papier, 8 21 5 syn ukończył Zas. Szk. nie pracuje Zawód, (ślusarz) 9 23 5 syn przerwał naukę w nie pracuje I V k l . Techn. Papier. 10 24 córka uczęszcza doШ kl. Zaocz. Techn. Ekon. W r o d z i n a c h chłopskich 1 1 syn uczęszcza do X k l . córka uczęszcza do V k l . L i c . Ogólnokszt. 2 12 Techn. Papierni­ czego córka uczęszcza do X k l . L i c . Ogólnokształ. pozarolniezego i wykształcenia. Sprawę spłat r o d z i n n y c h f o r m a l n i e p r z e ­ sądziła ustawa z ostatnich l a t przyznająca prawo do ziemi j e d y n i e t y m , którzy na n i e j p r a c o w a l i przez ostatnie 20 l a t . W y d a n i e j e j w y e l i m i n o ­ wało żądania spłat licznego rodzeństwa zamieszkującego od l a t w mieście. �80 M I R O S Ł A W A С. DROZD 5. Oprócz gospodarstw bezdzietnych wszystkie r o d z i n y w e w s i mają już wyznaczonego przyszłego gospodarza. Oczywiście w w y p a d k u , g d y dzieci są nieletnie, sprawa ewentualnego i c h pozostania n a gospodarce może ulec zmianie. 6. Goworczanie n i e wykazują większych zainteresowań k u p n e m czy sprzedażą ziemi. Z samej p r a c y pozarolniczej nie m o g l i b y się utrzymać, a dogodne położenie w s i wcale nie zachęca do j e j opuszczenia. Jest to tendencja wspólna dla wszystkich mieszkańców w s i . 7. Sprawą kształcenia dzieci większe zainteresowanie wykazują chło­ p i - r o b o t n i c y niż chłopi. Należy j e d n a k zaznaczyć, że r o d z i n y chłopskie w e w s i są w większości małodzietne, a g r u n t y przez n i c h posiadane o sto­ sunkowo dużej powierzchni. Natomiast w całej w s i panuje opinia, że p o ­ zostającym na gospodarce w y s t a r c z y wykształcenie podstawowe. W y ­ kształcenie mieszkańców Goworek i l u s t r u j e tabela 4. Uwzględnia ona t y c h wszystkich, którzy ukończyli szkołę podstawową i kontynuują naukę l u b podjęli pracę, ale n a d a l mieszkają w e w s i . Pozostała młodzież w G o w o r ­ kach nie uzyskała żadnego wykształcenia poza nie zawsze pełną szkołą podstawową. Największe zmiany, j a k i e zaszły w G o w o r k a c h po zakończeniu I I w o j ­ n y światowej są s k u t k i e m uzyskania przez część mieszkańców w s i z a t r u d ­ nienia pozarolniczego w różnych zakładach w Ostrołęce. Pracę zarobkową poza r o l n i c t w e m p o d e j m o w a l i w G o w o r k a c h nie t y l k o wyłącznie właści­ ciele gospodarstw d r o b n y c h , lecz na skutek specyficznej s y t u a c j i gospo­ darczej o zajęcia pozarolnicze ubiegali się również właściciele gospodarstw większych (co w y k a z u j e tabela 1). Głównym m o t y w e m była w t y m w y p a d k u konieczność życiowa o d b u d o w y zniszczeń w o j e n n y c h . W p i e r w ­ szym okresie do pracy szli ojcowie rodzin, którym dochód z gospodarstwa nie wystarczał n a pokrycie potrzeb r o d z i n y , a zatem podejmowanie p r a c y pozarolniczej w p i e r w s z y c h latach po w o j n i e było koniecznością życiową. Wszyscy o n i zaczynali pracować j a k o p r a c o w n i c y f i z y c z n i — n i e w y ­ k w a l i f i k o w a n i (z j e d n y m wyjątkiem m a j s t r a budowlanego), dopiero stop­ n i o w o niektórzy z n i c h po ukończeniu odpowiednich przeszkoleń i kursów s t a w a l i się r o b o t n i k a m i w y k w a l i f i k o w a n y m i , awansowali. Tabela z a t r u d n i e n i a mieszkańców Goworek wykazała znaczną często­ tliwość zmian, n i e t y l e może rodzajów zajęć, co k o n k r e t n y c h zakładów pracy. Sytuacja t a k a jest w y n i k i e m poszukiwania zajęcia, które p r z y ­ niosłoby j a k największe korzyści. Korzyści w t y m w y p a d k u rozumiane są bardzo szeroko, m . i n . wyższa płaca, deputat węglowy, ubranie służbowe, miejsce pracy j a k najbliżej d o m u i t p . W zależności o d tego, który z t y c h czynników miał w danej c h w i l i największe znaczenie, praca uważana była za najlepszą. Jedną z p o p u l a r n y c h f o r m u z y s k i w a n i a awansu, a więc i wyższej pła- �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y NA WSI GOWORKI 81 cy, jest wśród mieszkańców w s i szkolenie specjalistyczne organizowane przez zakłady pracy. Korzystają z niego j e d n a k przede w s z y s t k i m ludzie młodzi (do 40 l a t ) . Pozostali tłumaczą się b r a k i e m czasu i trudnościami z nauką w ogóle. Wszyscy pracujący pozarolniczo goworczanie mają za­ t r u d n i e n i e stałe w sektorze gospodarki państwowej. Zadowolenie z w y k o n y w a n e j p r a c y pozarolniczej jest zależne głównie od wysokości dochodu, j a k i ona przynosi, oraz od tego, czy n i e jest w y ­ czerpująca fizycznie. Większe przywiązanie do pracy pozarolniczej w y ­ kazują ludzie z a t r u d n i e n i w przedsiębiorstwach b u d o w l a n y c h o charakte­ rze wędrownym. W czasie częstych wyjazdów służbowych przebywają o n i nieraz po k i l k a miesięcy z dala od własnych gospodarstw i jedyną pracą, jaką wykonują w t y m okresie, jest właśnie praca pozarolniczą. Wykonują o n i w większości zajęcia związane z obróbką d r e w n a (stolar­ ka, ciesiołka), co w p e w n y m stopniu pozwala i m wykazać się i n d y w i d u a l ­ n y m i umiejętnościami. O n i właśnie uważają się poniekąd za rzemieślni­ ków i fachowców, a zatem są zainteresowani efektywnością i jakością w y k o n y w a n e j p r a c y . (Nie może t o oczywiście dotyczyć pracowników straży przemysłowej czy ładowaczy węgla). Ze świadczeń socjalnych zakładów pracy mieszkańcy G o w o r e k nie korzystają (z wyjątkiem stołówki w dwóch wypadkach). N a wczasy i w y ­ cieczki n i e mają czasu, a żłobki i przedszkola nie są potrzebne i c h dzie­ ciom. Wszyscy uważają, że praca na r o l i jest cięższa od pozarolniczej, p o ­ nieważ w y m a g a większego wysiłku fizycznego, ponadto praca poza gospo­ d a r s t w e m t r w a t y l k o 8 godzin dziennie, pozbawiona jest niepokoju o p o ­ d a t k i , urodzaj, i n w e n t a r z . Niektórzy j e d n a k uważają ją za m n i e j a t r a k ­ cyjną. Myślę, że zasadnicze znaczenie m a t u i n d y w i d u a l n e podejście, często szersze k o n t a k t y z ludźmi i miastem są c z y n n i k i e m bezsprzecznie faworyzującym zajęcia pozarolnicze, z d r u g i e j zaś s t r o n y w d a l s z y m ciągu o d g r y w a dużą rolę przywiązanie do samej ziemi, a więc i do pracy na n i e j . Nie uzyskano a n i jednej w y p o w i e d z i n e g a t y w n i e oceniającej łączenie dwóch zajęć, bo „jest co zjeść (z gospodarstwa) i zawsze kawałek grosza (z p r a c y d o d a t k o w e j ) " . Za najlepszą sytuację w t a k i m układzie uważa się posiadanie 3-4 h a z i e m i ornej. T a k i obszar może b o w i e m bez specjalnych trudności uprawiać posiadający dodatkowe zajęcie ojciec r o d z i n y . Doświadczenia i umiejętności zdobyte w t r a k c i e p r a c y w przemyśle nie odgrywają realnej r o l i w p r o w a d z e n i u gospodarstwa rolnego. Sprzy­ jają one ogólnemu o b y c i u i zapoznaniu się z postępem t e c h n i c z n y m : „Człowiek, który pracuje w przemyśle, prędzej k u p i maszynę, bo zdaje sobie sprawę z tego, że maszyny są bardzo pożyteczne. Człowiek t a k i również prędzej nawiązuje k o n t a k t y z i n n y m i ludźmi, w i e , k i e d y się ode6 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V I I I , z. 2 �82 M I R O S Ł A W A С. DROZD zwać i j a k " . Poważną rolę odgrywają j e d n a k umiejętności zdobyte w przedsiębiorstwie b u d o w l a n y m , które mają zastosowanie również w go­ spodarstwie (np. wszelkie n a p r a w y budynków). N i e można też pominąć znaczenia w y m i a n y poglądów i doświadczeń między p r a c o w n i k a m i prze­ mysłowymi. Dzielą się o n i z k o l e g a m i własnymi osiągnięciami i porażka­ m i , co często zachęca i umożliwia podejmowanie różnych eksperymentów również w zakresie gospodarstwa rolno-hodowlanego. Żaden z chłopów-robotników w G o w o r k a c h n i e wyraził natomiast chęci do skorzystania z e w e n t u a l n y c h możliwości zamieszkania w mieście (z wyjątkiem dziewcząt), ponieważ bliskość miasta już zatłoczonego, n a ­ rzucającego p e w i e n r y t m i sposób życia, gdzie „człowiek nie m a nic włas­ nego", nie jest obrazem pociągającym, t y m bardziej że wieś jest nieomal przedmieściem Ostrołęki ( g r u n t y niektórych mieszkańców Goworek z a l i ­ czane są do strefy miejskiej). Mieszkańcy G o w o r e k z a t r u d n i e n i w zakładach przemysłowych bardzo rzadko korzystają z r o z r y w e k k u l t u r a l n y c h (kina, t e l e w i z j i w D o m u K u l ­ t u r y w Wojciechowicach), ponieważ z jednej s t r o n y b r a k na nie czasu, z d r u g i e j — szkoda każdej złotówki. Sprawa t a wygląda nieco inaczej u l u d z i młodych — członków r o d z i n pracujących poza gospodarstwem, którzy w większym stopniu uczestniczą w życiu k u l t u r a l n y m w Wojcie­ chowicach i Ostrołęce. K o n t a k t y towarzyskie z k o l e g a m i z p r a c y bardzo rzadko są ściślejsze niż z mieszkańcami w s i . W większym stopniu nawiązują się między ludź­ m i młodymi l u b t y m i , których rodzaj zajęcia (np. wędrowne przedsię­ b i o r s t w o budowlane) zmusza do ciągłego współżycia z i n n y m i r o b o t n i k a ­ m i , z dala o d własnego gospodarstwa. L u d z i e ci często zapraszają się na chrzciny, i m i e n i n y , wesela. I n n e k o n t a k t y mają raczej charakter p r z y ­ p a d k o w y , często h a n d l o w y (np. sprzedaż koledze z p r a c y części mięsa z zabitego wieprza). Zainteresowanie s p r a w a m i zakładu, organizacją p r o d u k c j i , w n i o s k a ­ m i r a c j o n a l i z a t o r s k i m i i t p . uzależnione jest od cech i n d y w i d u a l n y c h p r a ­ cownika, ale przede w s z y s t k i m o d korzyści m a t e r i a l n y c h , j a k i e przynosi w y k o n y w a n e zajęcie i rośnie p r o p o r c j o n a l n i e do w z r o s t u zarobku. W w y ­ p a d k u pracowników n i e w y k w a l i f i k o w a n y c h jest ono p r a w i e żadne. N i k t z chłopów-robotników w G o w o r k a c h nie należy do żadnej orga­ nizacji przyzakładowej. „ N i e należę do żadnej organizacji, bo na zebrania szkoda czasu" jest najczęstszą odpowiedzią. Obok rzeczywistego b r a k u czasu zaobserwowałam zdecydowaną niechęć do angażowania się i w y p o ­ w i a d a n i a własnych poglądów publicznie, a pozorna bierność w y n i k a z dą­ żenia do zachowania własnego zdania d l a siebie. Powszechny jest pogląd, że g d y b y nie przemysł w okolicy, to „nieje­ den b y biedy zaznał", ale nie widzą w związku z t y m możliwości i k o - �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y NA WSI 83 GOWORKI nieczności z m i a n y s t r u k t u r y u p r a w l u b rodzaju h o d o w l i , co wydaje się zgodne ze specyfiką gospodarczą okolicy. Zarobione poza gospodarstwem pieniądze chłopi-robotnicy przezna­ czają na cele wspólne gospodarstwa i całej rodziny, co jest zupełnie zrozumiałe, ponieważ w 12 gospodarstwach pracują poza r o l n i c t w e m ojcowie r o d z i n . Chłopi-robotnicy nabywają sprzęt gospodarski i meble w większości na r a t y , za gotówkę k u p o w a n e są wyłącznie drobne p r z e d m i o t y , odzież. Wszystkie większe inwestycje budowlane, zakup narzędzi i maszyn r o l ­ niczych, j a k również i sprzętów gospodarskich, podejmowano w r o d z i ­ nach chłopów-robotników już po u z y s k a n i u dodatkowego źródła dochodu. W l i t e r a t u r z e socjologicznej omawiającej zagadnienia związane z chłop a m i - r o b o t n i k a m i znajduje miejsce również p r o b l e m a t y k a prestiżu, j a k i m cieszą się ludzie wykonujący zawody pozarolnicze. Ponieważ w G o w o r ­ kach p o d e j m o w a l i tę pracę w pierwszej kolejności ojcowie rodzin, a więc osoby, które miały i t a k uprzywilejowaną pozycję, mógł nastąpić j e d y n i e nieznaczny wzrost prestiżu w w y p a d k u podjęcia pracy dodatkowej, ale nie zmieniał go zasadniczo. Kończąc omawianie p e w n y c h zagadnień związanych z chłopami-robotn i k a m i chciałabym zaznaczyć, że wpływ ośrodków przemysłowych na za­ plecze wiejskie jest w i e l o k i e r u n k o w y . Między i n n y m i stwarza szereg p r o ­ blemów, które wiążą się ze stosunkiem do pracy na r o l i , do ziemi jako własności, z organizacją pracy w rodzinie w i e j s k i e j , z sytuacją społecznoekonomiczną człowieka, który oprócz podstawowego źródła u t r z y m a n i a , j a k i m jest posiadana i u p r a w i a n a ziemia, m a także stały dochód z p r a c y w zakładzie przemysłowym. Pozarolnicze źródło dochodu wyzwoliło chło­ pów-robotników spod jednostronnej zależności od tego, co m o g l i w y p r o ­ dukować (i sprzedać) wyłącznie w e własnym gospodarstwie. Mirosława C e c y l i a D r o z d CONTEMPORARY CHANGES IN T H E V I L L A G E AS A RESULT OF EMPLOYMENT A GOWORKI NEAR OSTROŁĘKA OUTSIDE OF AGRICULTURE S u m m a r y T h e p a p e r p r e s e n t s t h e basic t e n d e n c i e s a n d m o t i v e s of s e e k i n g for n o n - a g r i c u l ­ t u r a l e m p l o y m e n t b y i n h a b i t a n t s of t h e v i l l a g e G o w o r k i , as w e l l a s t h e c h a n g e s i n m a t e r i a l c u l t u r e a n d i n attitudes of people period from brought 1945 t o 1968 i s c o v e r e d . T h e p r e - w a r about by e x t r a i n c o m e . T h e decades a r e a l s o c o n s i d e r e d for d a t a about t h e t r a d i t i o n of n o n - a g r i c u l t u r a l e m p l o y m e n t . I t is o n l y d u r i n g t h e l a s t decade o r t w o t h a t Ostrołęka h a s become a m o r e pro­ m i n e n t e c o n o m i c a n d c u l t u r a l c e n t e r because of t h e e x p a n s i o n of i t s l a b o u r m a r k e t , �84 M I R O S Ł A W A С. as two DROZD l a r g e i n d u s t r i a l p l a n t s h a v e b e e n c o n s t r u c t e d (a paper mill and a power p l a n t ) . G o w o r k i i s a t y p i c a l s u b u r b a n village. The most c o n s p i c u o u s c h a n g e s World War have been r e s u l t s of that have occured non-agricultural at G o w o r k i employment after of the Ilnd its inhabitants. A group of p e a s a n t s - w o r k e r s , e m p l o y e d i n v a r i o u s e n t e r p r i s e s at Ostrołęka, a p p e a r e d i n t h e v i l l a g e . T h e f o l l o w i n g findings s h o u l d be e m p h a s i z e d : 1. U n t i l 1939 t h e r e h a d b e e n no opportunities for e m p l o y m e n t i n the neighbour­ hood. T h e n e a r e s t t o w n , Ostrołęka, h a d a l a b o u r m a r k e t t h a t w a s h a r d l y sufficient for its o w n population. Between the w a r s the i n h a b i t a n t s of Goworki never t e m p t e d to s e e k for a n y u r b a n e m p l o y m e n t ; t h e reasons, besides the l a c k of opportunities, were the age s t r u c t u r e , t h e s i z e of families and of at­ ready farms in the village. 2. A f t e r t h e w a r the p e a s a n t s at G o w o r k i h a v e been for the first t i m e e c o n o ­ m i c a l l y m o t i v a t e d to s e e k for e m p l o y m e n t outside of a g r i c u l t u r e b e c a u s e of t h e e c o ­ n o m i c deterioration of t h e i r f a r m s inheritants a n d from w a r damages. resulting from the d i v i s i o n of t h e lots T h e villagers worked d i n g l a b o u r e r s . M o r e s t a b l e e m p l o y m e n t s s t a r t e d to p l a y a role i n f a m i l y only between mainly as seasonal b u i l ­ d u r i n g t h e n i n e t e e n fifties. T h e w h o l e i n c o m e thus o b t a i n e d budgets has been spent for r e c o n s t r u c t i o n a n d d e v e l o p m e n t of the farms. 3. A t present, o n l y for eight f a m i l i e s i n t h e v i l l a g e t h e i n c o m e f r o m p l a n t and a n i m a l p r o d u c t i o n of the f a r m represents the f u l l h u n d r e d percent. A l l other far­ m e r s h a v e also other sources of i n c o m e ( e m p l o y m e n t by relatives from the U S A ) . i n i n d u s t r y , pensions, support I n the w h o l e v i l l a g e the m o n e y f r o m a l l these s o u r ­ c e s a r e spent a b o v e a l l for the d e v e l o p m e n t of t h e f a r m s (construction of s h e d s for pigs, p u r c h a s e of i m p l e m e n t s a n d of f a r m a n i m a l s ) , w h i l e o n l y a s m a l l p a r t of it is spent for home utensils. S u c h a l l o c a t i o n s e e m s to be c a u s e d by t h e necessity of a t t a i n i n g some m i n i m a l l e v e l of i m p l e m e n t a t i o n p e r m i t t i n g for good f a r m i n g . i n c l u d e s a f a i r household, pigsty a n d b a r n , a s e l e c t e d h e r d of This a n i m a l s a n d a set of m e c h a n i c a l f a r m i n g i m p l e m e n t s . O n l y after s u c h a m i n i m u m h a s b e e n a t t a i n e d , a n i n t e r e s t i n household gadgets arises. 4. T h e a b o v e supposition is also c o n f i r m e d by the differences i n i m p l e m e n t a t i o n w i t h a g r i c u l t u r a l tools a n d m a c h i n e s of f a r m s o w n e d by p e a s a n t s - w o r k e r s a n d peasants without non-farm sources of income. The peasants-workers own by more tools a n d m e c h a n i c a l devices for f a r m i n g a n d better h e r d s of a n i m a l s , though t h e y often h a v e less of a r a b l e l a n d . T h i s g*oup is also m o r e a c t i v e i n h u s b a n d r y , while t h e r e are no d i f f e r e n c e s i n t h e size a n d t e n d e n c i e s i n p l a n t p r o d u c t i o n b e t w e e n t h e t w o groups of f a r m e r s . 5. T h e r e a r e c o n s p i c u o u s differences between t h e s h a p e of t h e i r h o u s e h o l d s a n d o t h e r f a r m the two buildings. groups of farms as T h e important fact is t h a t t h e p e a s a n t s - w o r k e r s h a v e c o n s t r u c t e d t h e i r b u i l d i n g s to here during the nineteen- sixties. T h e y b e c a m e o w n e r s of t h e i r f a r m s after t h e w a r . T h e i r e m p l o y m e n t i n i n ­ dustry made it easier for t h e m to o b t a i n loans, w h i l e their familes have been l i v i n g o n i n c o m e y i e l d e d by t h e f a r m s . 6. W h e n w e c o n s i d e r the p l a n s for the f u t u r e p u r c h a s e s , it i s r e m a r k a b l e peasants-workers a r e m a i n l y interested i n t h e i r households, w h i l e p e a s a n t s attention to t h e i r f a r m s . T h e r e a s o n is t h a t m o s t of that devote the peasants-workers have a t t a i n e d a n d s u r p a s s e d t h e m i n i m u m i m p l e m e n t a t i o n , w h i l e for most p e a s a n t s t h i s l e v e l i s s t i l l a r e m o t e objective. T h i s t e n d e n c y i s c o n f i r m e d b y t h e p r e s e n t amount of h o u s e h o l d gadgets i n t h e t w o groups of f a m i l i e s . T h e p e a s a n t s - w o r k e r s h a v e m o r e m e c h a n i c a l gadgets ( w a s h i n g m a c h i n e s , r a d i o s etc.). I t s h o u l d be got remembered, �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y however, t h a t those e m p l o y e d i n state-owned 85 NA WSI GOWORKI enterprises c a n buy i n instalments, w h i l e peasants c a n n o t . 7. B e c a u s e of t h e l a c k of t i m e o n p a r t of those e m p l o y e d i n i n d u s t r y , a s w e l l as b e c a u s e of t h e m o r e widespread cooperative services, m u t u a l help in labour a m o n g n e i g h b o u r s is a d i s a p p e a r i n g c u s t o m at G o w o r k i . 8. B e g i n n i n g from t h e nineteen-fifties, t h e r e h a s been a diminishing pressure for c a s h p a y m e n t s as e q u i v a l e n t s for t h e i n h e r i t e d s h a r e s of f a r m s . T h i s i s a r e ­ s u l t of a difficult e c o n o m i c s i t u a t i o n of m a n y f a r m s o n o n e h a n d a n d of t h e easy opportunities to a c h i e v e education a n d to f i n d trained jobs i n industry on the other. T h e m a t t e r of s u c h payments, h a s b e e n f o r m a l l y s e t t l e d b y a b i l l p a s s e d a f e w y e a r s ago, g r a n t i n g t h e title to possess l a n d to those o n l y w h o h a v e b e e n o n it for t h e l a s t 20 y e a r s . T h e b i l l h a s c u t s h o r t d e m a n d s working for p a y m e n t s o n p a r t of m a n y s i b l i n g h e i r s l i v i n g for m a n y y e a r s i n t o w n s . 9. A l l f a r m s i n t h e village, without children, have w i t h t h e e x c e p t i o n of their future m a s t e r s designated. those o w n e d by families C e r t a i n l y , those decisions a r e o p e n to c h a n g e w h e r e t h e c h i l d r e n a r e still u n d e r age. 10. T h e i n h a b i t a n t s of G o w o r k i a r e i n g e n e r a l not i n t e r e s t e d i n b u y i n g o r s e l ­ l i n g l a n d . T h e i r e x t r a incomes, a r e i n s u f f i c i e n t to s u p p o r t t h e m a n d t h e s u b u r b a n l o c a l i z a t i o n of t h e v i l l a g e m a k e s t h e m r e l u c t a n t to l e a v e it. T h i s t e n d e n c y i s c o m ­ m o n to a l l t h e i n h a b i t a n t s of t h e village. 11. P e a s a n t s - w o r k e r s a r e m o r e i n t e r e s t e d t h a n p e a s a n t s i n e d u c a t i n g t h e i r c h i l ­ d r e n . H o w e v e r , most of t h e f a m i l i e s l i v i n g o n a g r i c u l t u r a l i n c o m e o n l y h a v e not m a n y c h i l d r e n a n d r e l a t i v e l y l a r g e lots of l a n d , w h i l e t h e r e is a p r e v a i l i n g o p i n i o n i n t h e w h o l e v i l l a g e t h a t e l e m e n t a r y e d u c a t i o n i s sufficient for those w h o r e m a i n in their farms. Translated by Piotr Graff �