https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0334a36176569cf11a93e3e626769c44.pdf e0c144a69bf5e1e4d27bf1cd6b32623a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4594 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource sztuka ludowa bursztyniarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4267 Title A name given to the resource Jantar w sztuce ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.4; s.191-198 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Kolki! ilb:, z ą b k u j ą c y c h nieim >\, ląi oraz narzędzia do usuwania „ s k a z u " aa oku. 11. 2. Sorduszka do naszyjników wykonane z bursztynu. Adam Chętnik JANTAR W SZTUCE KURPIOWSKIEJ Jantar (bursztyn) w y s t ę p u j e w Polsce na pobrzeżu B a ł t y k u , w dorzeczu N a r w i (zwłaszcza na Kurpiowszczyźnie), na Pojezierzu Mazurskim i Pomorskim, w Borach Tucholskich, na Kujawach, a t a k ż e w P o z n a ń s k i e m (okolice jeziora Lubiejewskiego). W y s t a r c z a ł o go t u — i wystarcza — dla celów p r z e m y s ł u domowego czy fabrycznego. Jantar w y s t ę p u j e t a k ż e sporadycznie w innych regionach Polski — na G ó r n y m i D o l n y m Śląsku, w okolicach K r a k o w a , na środ­ k o w y m Mazowszu. Jantar p o w s t a ł z zakrzepłej i stwardniałej żywicy sosny. Dawniej u w a ż a n y za minerał, dziś zaliczany jest do liptob i o l i t h ó w . Przedstawia ciało bezpostaciowe (dotąd nio znaleziono w n i m kryształów). Poszukiwaniem czy też kopaniem i poławianiem su­ rowca zajmowali się Kurpiowie-specjaliści „ b u r s z t y n i a r z e " , czy j a k piszą i n n i , „ j a n t a r n i k i " . Po gatunkach ziemi, j a k „ s u r " , „ m o d r a ziemia", „siwica", „ c z a r n y szlam" i t p . roz­ poznawano miejsca, gdzie warto było zapuścić „ p r ó b n y d r ą g " , k o p a ć rydlem lub p o p r a w i a ć „pogłębiaczein". R ó ż n o motyczki, łyżki na d r ą ż k a c h i t p . uzupełniały narzędziarstwo. P r z e m y s ł e m t y m zajmowali się mężczyźni, ale była w Nowogrodzie i kobieta , k t ó r a u m i a ł a odnaleźć „ g n i a z d a " bursztynowo i w y d o s t a w a ł a różne bryłki, łącznie z piachem lub żwirem bursztynowym — dla badaczy, n a u k o w c ó w i innych a m a t o r ó w . Odmiany bursztynu kopanego w ziemi nazywano gruntowym, dla odróżnienia od wodnego, błot­ nego, torfowego i i n . Co do gatunku, to na całych K u r p i a c h 1 2 3 najwięcej poszukiwany i lubiany b y ł bursztyn miodowy, czerwonawy, potem żółto- czy jasno-miodowy oraz k a p u ś c i a k (jasno zielonkawy). Zdobywanie surowca na Kurpiach — „kopalnie", narzędzia, „bursztyniarze" Znalezienie bursztynu b y ł o s p r a w ą stosunkowo p r o s t ą . Małe dzieci s z u k a ł y go na wydmach, starsze w strumieniach i rzeczkach, a dorośli w b ł o t n i s t y c h jeziorach. Rybacy wyciągali go z zielskiem w o d n y m . W y k o p y w a n o go także z ziemi lub zbierano okazyjnie przy kopaniu rowów, stu­ dzien, a nawet wyorywano w polu. B y l i i tacy, co nawet na wiele lat zarzucali roboty rolne, gdyż znaleźli na swych p a ś n i k a c h czy ł ą k a c h drogocenne b r y ł y tego tutejszego złota. W muzeum w Ł o m ż y z n a j d u j ą się p i ę k n e b r y ł y spod Nowogrodu i Ostrołęki, wyciągnięte z rzeki przy łowieniu r y b . Jedna w a ż y 65 deka, inna jest mniejsza, bo rybacy potłukli b r y ł ę na części do podziału — przy t y m wszyscy ponieśli straty. Na wiosennych rozlewach często dzieci o d n a j d u j ą nawet p o k a ź n e b r y ł k i i b r y ł y . W „ g ó r k a c h " n a d n a r w i a ń s k i c h kopano „ g n i a z d a " ze z w i e t r z a ł y m bursz­ t y n e m lub sypkim gruboziarnistym piachem bursztynowym. W p ł o n ą c y c h torfowiskach ogień dostawszy się do dna — w y p a l a ł równocześnie bursztyn, a zapach k a d z i d ł a roz­ chodził się z dymem na wiele k i l o m e t r ó w w kierunku wia­ t r ó w . Trzeba wiedzieć, że jantar znajduje się w torfach 191 �I I . 3. W i d ł y do wykrywania bursztynu ukrytego p ł y t k o pod ziomią. I I . 4. D r ą g z ostrzom do poszukiwania bursztynu i pobie­ rania próbok ziemi na gruncie p o d m o k ł y m . przeważnie na samym dnie, nie w masie torfowej. Z dna też m o ż n a go wybierać. Bursztyn kopano przeważnie w dolinach, na mokrad­ łach, ale t a k ż e i na p a g ó r k a c h — np. w M ą t w i c y na terenie cegielni, w Dylewie, Lipnikach i innych miejscowościach. Obróbka jantaru na Kurpiach D a w n i mieszkańcy ginącej od niedawna Puszczy K u r ­ piowskiej umieli nie t y l k o szukać i k o p a ć „ k a d z i d ł a " ' , ale również zamieniać je na inne potrzebne rzeczy, narzędzia, b r o ń i t p . Znajdowano przypadkowo w y r o b y z różnych odmian jantaru, j a k wisiorki różnej wielkości, naszyjniki, korale, różańce, przedmioty k u l t u , zabawki dla dzieci, o b r ą c z k i , pierścionki i t p . W y r o b y to od setek lat b ł ą k a ł y się po ludziach w c h a ł u p a c h , na targach, w wotach kościelnych, upominkach dla osób cenionych przez społeczeństwo. Po­ wyższe p r z y k ł a d y d o w o d z ą , że na Kurpiach nie t y l k o znano od dawna bursztyn, ale po części obrabiano go i handlo­ 1 192 wano n i m . Zatrzymywano część na własne potrzeby (wisior­ k i , korale), resztę zamieniano na narzędzia z metalu. K l ę s k i wojen i r ó ż n y c h p o w s t a ń , w a l k i o niepodległość, w a l k i z najazdami, ciągłe pożogi wiosek, w y p ę d z a n i e lud­ ności ze swych osiedli, choroby i „ g ł o d n e " lata puszczańskie sprawiły, że co jakiś czas, co 100—200 czy więcej lat, wszystko się tam waliło, p r z e m y s ł zamierał, a zdolni nie­ zwykle ludzie albo ginęli na miejscu, albo b y w a l i na tułacz­ kach, albo dziesiątkowały ich prześladowania, choroby i wszelkie „ b i e d y z n ę d z ą " . Bursztyniarstwo czy jantarnictwo nieraz się rozwijało, a potem na dziesiątki i setki lat zamierało, j a k b y go nigdy nie b y ł o . To, co działo się w życiu gospodarczym — działo się i z r ó ż n y m p r z e m y s ł e m leśnym, również i jantarniczym, k t ó r y u p a d a ł i dźwigał się co najmniej 3—4 krotnie w ciągu X I X wieku, aż do I W o j n y Ś w i a t o w e j . Ze 130 kopalń (olbrzymich nieraz dołów) nie zostało prawie nic, kopalnie „ N a Szwedzie", „ Ż y t o c h a " , „ P o d Siarczą Ł ą k ą " , „ P o d Karaska", „ N a W o l k o w y c h " , „ P o d B r a n d y s i a m i " i t d . i t d . , to już t y l k o resztki nazw po t y c h dawnych „ k o p a l n i a c h " . �Z w a r s z t a t ó w i poszczególnych „ m a j s t r o w n i " , k t ó r y c h za mojej jeszcze pamięci było 20—30, w czasie między­ wojennym k i l k a , d z i ś dogorywa ostatni. W n i m zdolny, w a r t o ś c i o w y i z a m i ł o w a n y W . D e p t u ł a pod Czarnią, ob­ rabia i toczy zimą na z w y k ł y m k o ł o w r o t k u do przę­ dzenia. Było przed n i m wielu innych. W samoj Ostrołęce k i l k u , w Z a r ę b a c h Kościelnych, Surowom, Kadzidle, Wolkowych, M y s z y ń c u , Lipnikach, Jazgarce, Ł o m ż y , Nowogrodzie, Kolnie, Makowie i w innych miejscowoś­ ciach. P o t r a f i ą jeszcze n i e k t ó r z y o b r a b i a ć w Kadzidle, Jazgarce, Czarni, Lipnikach — ale to są już „ o s t a t n i Mo­ hikanie" — umiejętność ta zamiera. Nie wiemy na ile lat, czy może wieków ? 5 Pierwszym mistrzom od o b r ó b k i jantaru b y ł piach na w y d m a c h — ostry, sypki, ciągle poruszany przez w i a t r y , szorował przez setki lat powierzchnię p ł y t e k i t w o r z y ł już o b r ó b k ę w pierwszej fazie. B y ł a to jednak o b r ó b k a zbyt powolna. Jantar szlifował się również, leżąc przez dziesiątki i setki lat w strugach, rzeczkach i bystrych d o p ł y w a c h N a r w i (Pisa, Szkwa, Rozoga, Omulew, Orzyc, Węgierka), omywany w o d ą — s a m ą lub z m u ł e m rzecznym, k t ó r y w p o c z ą t k a c h obróbki służył „ j a n t a r n i k o m " do bardziej precyzyjnych szlifów. Niejednokrotnie podpatrywana przez autora po wsiach o b r ó b k a ręczna potrzcbiijo n a s t ę p u j ą c y c h p r z y b o r ó w i n a r z ę d z i : kamieni gładszych piaskowców lub cegły r ó w n o wypalonej, m a r m u r k ó w , szkła tłuczonego lub ostrych narzędzi stalowych, m u ł u rzecznego, popiołu odsianego z miękkiego drewna, wreszcie kredy, szczoteczki lub sukna i czystej wody. W neolicie (okres kamienia gładzonego) bursztyn już szlifowano ręcznie, to znaczy bez pomocy siły nożnej czy innej zmechanizowanej. Niemniej długo jeszcze u ż y w a n o narzędzi krzemiennych — skrobaczy, gładzików, ś w i d e r k ó w . Te ostatnie p o c z ą t k o w o służyły nie tyle do borowania, ile do pogłębiania i powiększania o t w o r ó w j u ż gotowych. O t w o r k i te — całkowite lub zaczęte w r ó ż n y c h b r y ł k a c h bursztynu — p o c h o d z ą z odległych czasów, kiedy żywica 6 ówczesnoj sosny s p a d a ł a w upalne dni w i ę k s z y m i lub mniej­ szymi soplami, w różnych ilościach, mniej lub więcej s t ę ­ żała na powietrzu, a s p a d a j ą c niekiedy ze znacznej wyso­ kości zaczepiała lub n a d z i e w a ł a się na z ł a m a n e sęczki, gałązki. W nocy soplo tężały, z czasem s p a d a ł y razem z u ł a m k i e m gałęzi na ziemię, w błoto czy do wody — i t a k został z czasem w bryłce j a n t a r u po spróchnięciu drewna o t w ó r na wylot zaczęty lub wypchany sęczkiem, nie do­ kończony, zwany dziś „ n a d z i a k i e m " (od nadziania się, j a k wyżej wyjaśniono). Niekiedy sople s p a d a ł y na z ł a m a n e trzciny, łodygi roślin b ł o t n y c h i wtedy m a m y nadziaki innego r o d z a j u — ( n i e k i e d y z roślinami, szyszkami i zwie­ r z ą t k a m i w e w n ą t r z ) — zowią je niesłusznie „ w r o s t k a m i " , a na K u r p i a c h wprost „ w ś c i b k a m i " czy „ ś c i b k a m i " od „wścibić s i ę " (wleźć w obce miejsce). Te wścibki na K u r p i a c h s p o t y k a j ą i przy obróbce „ k o r a l a " z t a k i m owadem ( m u c h ą , komarem, m r ó w k ą ) są p o ż ą d a n e w sznurze p a c i o r k ó w i no­ szone w koralach, jako pewnego rodzaju amulet. W dawnych koralach w k a ż d y m sznurze m o ż n a było zobaczyć ogładzony, zawsze przezroczysty, paciorek z widocznym owadom (wścibkiem) . 7 Nadziaki po ich wykorzystaniu przez j a n t a r n i k ó w — dźwignęły bursztyniarstwo na nogi, a kiedy zaczęto w nich powiększać, p r o s t o w a ć czy pogłębiać nie zawsze k s z t a ł t n e otworki (na razie przy pomocy narzędzi krzemiennych ), jantarnictwo zaczęło rozwijać się na dobre. O t w o r k i na pół c h o ć b y gotowe p r z y d a ł y się nie t y l k o do w y r o b u wisiorów, medalionów, serduszek, kółek „ o b w a r z a n k ó w " zawiesza­ nych dzieciom na szyję przy z ą b k o w a n i u , ale również do wyrobu obrączek i pierścieni, gdzie otworki w nadziakach b y ł y powiększane i poszerzane przed o s t a t e c z n ą o b r ó b k ą . Pierwotni bursztyniarzo wiedzieli o t y m dawno, t a k w tej Puszczy, czy w innych dalszych stronach Polski, gdzie w y s t ę p o w a ł jantar. W i d z i m y to z wykopalisk Starego G d a ń s k a ' , gdzie wykopane warstwy kulturowe sprzed t y s i ą c a lat (pod kierunkiem prof. К . J a ż d ż e w s k i e g o z Łodzi) w y k a z a ł y również bogactwo jantarowe •— w postaci su­ rowca, w y r o b ó w całych, uszkodzonych czy p o ł a m a n y c h . 9 I I . 5. Bryla bursztynu, cli- 16 oni wydobyta z N a r w i pod Grabowem. 193 �Wiele z nich ma ślady n a d z i a k ó w przy dalszej obróbce, a co ciekawe, że wiele z t y c h w y r o b ó w j a k wisiory, korale czy obrączki jest zbliżonych do analogicznych w y r o b ó w z K u r p i ó w . S k ą d takio p o d o b i e ń s t w o ? W y r o b y kurpiowskie z jantaru słynęły nie t y l k o w k r a j u , znano je za granicami, a w r. J 878 na Wystawie Powszedniej w P a r y ż u b y ł y rozchwytywane przez zwiedzających. Ekspansja bursztyniarska K u r p i ó w b y ł a dość szeroka. Emigranci kurpiowscy do USA wozili ze sobą i wyroby jantarowe, k t ó r e cieszyły się wielkim popytem, sprowa­ dzono je z Polski „od bólu g ł o w y " . Jedna z rodaczek dala sobio zrobić na głowę p i ę k n ą kolię z całego złocistego sznura jantarów. Po skasowaniu monopolu p a ń s t w o w e g o nad ,.bemsteinom" w sąsiednich Prusach (1867) Kurpiowie chodzili k o p a ć bursztyn na gruntach swoich krewnych i znajomych. W czasie 11 Wojny Świntowpj tutejsza ludność, k t ó r a znalazła się przypadkowo za Dnieprem, o d k r y ł a tam ziemię b u r s z t y n o d a j n ą w pobliżu Kijowa i po k i l k u latach t u ł a c z k i przywiozła ze sobą b r y ł k i tamtejszego j a n t a r u . K i e d y N i e m c ó w - b u r s z t y n i a r z y z Sarnbii zabrano w cza­ sie wojny do wojska, na ich miejsce wysłano t a m na przy­ musowe roboty tych z ludności kurpiowskiej, k t ó r z y znali się na bursztyniarstwie. N i e k t ó r z y b y l i t a m do końca wojny. Do o b r ó b k i jantaru Kurpiowie posługiwali się obra­ b i a r k ą sznurową, o b r o t o w ą zo smykiem, t o k a r k ą ręczną z k o r b k ą , t o k a r k ą z dyszlem (pionowym i p o z i o m y m ) " , z kołom r o z p ę d o w y m i p e d a ł e m i — po głuchych wioskach — k o ł o w r o t k i e m do przędzenia, przygotowanym odpowiednio do o b r ó b k i . N a p r z y r z ą d a c h t y c h od stu kilkudziesięciu lat I I . 6. Fajka inkrustowana bursztynem mlecznym i miodo­ w y m , okuta m o s i ą d z e m . W y k . po 1945 г. I I . 7. Korale z bursztynu. в bursztyniarze kurpiowscy toczyli i szlifowali pierścionki, cygarniczki, korale, naparstki, guziki, k u b k i , kieliszki i t p . Toczono najczęściej przy pomocy ł a m a n e g o w ostre k a n t y szkła okiennego lub od potłuczonych lamp naftowych. Zdolniejsi wydrapywali przy pomocy tegoż szkła fajki, tabakierki, k a ł a m a r z e , figurki, pasje, płaskorzeźby, łań­ cuszki, s z k a t u ł k i i t p . Wyroby specjalne — Upominki — Żyrandole — „Pająki" — „Korale — Różańce N a K u r p i a c h zdolni „ b u r s z t y n i a r z e " nie t y l k o obrabiali zwykłe „ k o r a l e " i serca, ale również wyroby artystyczne. „ P a j ą k i " z nadzianych na sznurki obrabianych barwnych j a n t a r ó w s p o t y k a ł o się po wsiach, w okolicach, gdzie on występował i b y l i do tego zdolni mistrze. Podobny, większych rozmiarów „ p a j ą k " widzimy u sufitu w sali bursztyniarskiej Muzeum Regionalnego w Ł o m ż y . W y k o n a ł go W . D e p t u ł a z Surowego, pow. Ostrołęka. W kościele w Czarni wielka figura Madonny m i a ł a na szyi z a k r ę c o n y parokrotnie wielki sznur b u r s z t y n ó w , przeważnie barwy „ m i o d o w e j " . Często przy obrazach czczonych specjalnie przez ludność t u t e j s z ą zawieszano korale jako wota. W i d z i m y je i w Częstochowie. W kościele w M a ł y m P ł o c k u , pow . Ł o m ż a b y ł y przed I W o j n ą Ś w i a t o w ą dwa ż y r a n d o l e , duże i pięknie wykonane z zebranych w okolicy b u r s z t y n ó w , najwięcej z pięknie szlifowanych „ m i o d o w y c h " korali niewiast kurpiowskich. Te jedne z nielicznych, a możo jedyne tego rodzaju ż y r a n ­ dole p r z e p a d ł y w czasie zbombardowania tegoż kościoła w czasio pierwszej wojny. Po wojnie, gdy budowano n o w y kościół, miejscowy proboszcz ks. Ciborowski chciał ze zbieranego bursztynu zrobić upiększenie w ołtarzu, np. 7 194 �9 П. 8. R ó ż a n i e c z bursztynu kopalnego. I I . 9. Naszyjnik z sorduszkiom z bursztynu. X I X w. cymborium, ale dzieła nie dokończył i sam zginął w obozie hitlerowskim. U p o m i n k i jantarowe z „kurpieckiego z ł o t a " , do tego wykonane przez miejscowych a r t y s t ó w ludowych, b y ł y zawsze p o ż ą d a n e i mile widziane. T o t e ż różne k o m i t e t y k o r z y s t a ł y z takich okazji niejednokrotnie. Na p r z y k ł a d w czasie jubileuszu 50-lecia pracy J . I . Kraszewskiego delegacja kurpiowska p r z e d o s t a ł a się przez zieloną granicę i złożyła J u b i l a t o w i dary, m i ę d z y k t ó r y m i b y ł k a ł a m a r z jantarowy miejscowego wyrobu. Podobny k a ł a m a r z ofia­ rowano H e n r y k o w i Sienkiewiczowi, k t ó r y p r z y b y ł do Ł o m ż y z odczytem o Śląsku. D l a duchownych wyrabiano t u specjalne różańce bursz­ tynowe. Co prawda ani Ostrołęka, ani Myszyniec nie do­ czekały się ulicy „ P a t e r - N o s t e r s t r a s s e " , j a k G d a ń s k czy inne większe miasta, ale wyrabiano t u różańce dla przyby­ w a j ą c y c h na wizytację b i s k u p ó w ; jantarowe różańce kupowali c h ę t n i e zakonnicy, nie t y l k o miejscowi, lecz t a k ż e zagraniczni, np. z Holandii. W Ł o m ż y , j a k donoszą dawni pisarze, b y ł y do s p r z e d a ż y jantarowe łańcuszki, w całości wykonane z jednej b r y ł k i m a t e r i a ł u przez tutejszych mistrzów. Dziewczęta z parafii Czarnia k / M y s z y ń c a , pow. Ostro­ łęka, jeszcze po I I Wojnie Światowej do noszenia feret­ r o n ó w na procesji m u s i a ł y b y ć wystrojone w sznury „ k o r a l i " bursztynowych. A b y zarobić na t a k i sznur, trzeba było pra­ cować przez całe lato przy sadzonkach w leśnictwie. Wiele dziewcząt z „ b u r s z t y n a m i " na szyi s p o t k a ć m o ż n a było w M y s z y ń c u na targach czy w kościele. Nie­ k t ó r e sznury „ p o babkach" m i a ł y j u ż po sto kilkadziesiąt lat i wiele z nich zdobi nasze wystawy w muzeach (Łomża, Warszawa). Sznur b u r s z t y n ó w na szyję k o s z t o w a ł jeszcze niedawno około 1600 zł. Ostatnie wojny i bursztyn — Ostatnia spółka bursztyniarska w Nowogrodzie — Podatki i kary w bursztynach — Waluta bursztynowa na Kurpiach Hitlerowcy zapędzali l u d n o ś ć do kopania „ b e r n s t e i n u " , ale K u r p i e opierali się temu mocno. Pobierano p o d a t k i i różnego rodzaju kary w jantarze, a K u r p i a n k o m zabierano lub wprost zdzierano p i ę k n e korale z szyi. Ilość miejscowego „złota" malała. Przed Pierwszą W o j n ą Ś w i a t o w ą obliczano, że na Kurpiowszczyźnie znajduje się ok. 100 tysięcy s z n u r ó w korali. K u r p i a n k i nosiły do 3 s z n u r ó w k a ż d a . Teraz, kiedy to piszę, są całe wioski puszczańskie bez tej rodzimej ozdoby. K i e d y zaraz po Pierwszej Wojnie Światowej przyszła p a m i ę t n a dewaluacja, Kurpiowie ustanowili swoją w ł a s n ą w a l u t ę b u r s z t y n o w ą . K a ż d y , k t o chciał n a b y ć zapałki, świece, cukier, naftę — nosił w kieszeni odpowiednie b r y ł k i j a n t a r u . T r w a ł o to do ustalenia się waluty. W kościołach na t a c ę kładziono wtedy (jak i dawniej) b r y ł k i bursztynu różnej wielkości. W a l u t a taka nie t r w a ł a długo i nie wszędzie — ale zrobiła swoje. Po drugiej wojnie p o w s t a ł a S p ó ł k a Bursztyniarska w Nowogrodzie, z oddziałami w Kadzidle i M y s z y ń c u . Z a p o c z ą t k o w a n o ręczną o b r ó b k ę i „ o d ś w i e ż a n i e " starych korali. Ta S p ó ł k a t r w a ł a około roku. Po drugiej wojnie zaproponowano autorowi niniejszego a r t y k u ł u zorganizowanie k u r s ó w bursztyniarskich w Ł o m ż y czy Ostrołęce. Postanowiono zorganizować najpierw w y ­ stawy bursztynowe, z a p o z n a ć z n i m i miejscowe społeczeń­ stwo i „ b u r s z t y n i a r z y " , a potem zacząć p r a c ę . Propono­ wane kursy m i a ł y t r w a ć k i l k a tygodni, uczniów do dwu­ dziestu ze stypendiami p a ń s t w o w y m i i s a m o c h ó d większy na rozjazdy terenowo-praktyczne. Wystaw u r z ą d z o n o 195 �k i l k a : w Nowogrodzie, w Ł o m ż y (przy muzeum), w War­ szawie w Muzeum Ziemi, w G d a ń s k u , Sopocie i Gdyni. N a w i ą z a n o k o n t a k t y z Cepelią, k t ó r a o d d a ł a wielkie usługi przemysłowi ludowemu. W y s t a w y „ J a n t a r w Polsce", „ J a n t a r w Ł o m ż y " zrobiły swoje, ale p r z e m y s ł czy sztuka bursztyniarska nie r u s z y ł y z miejsca. A n i nad N a r w i ą , ani na Pojezierzu, ani na naszym Pomorzu. B r a k surowca, niepewność inwesto­ wania w „ k o p a l n i e " s t a n ę ł y na przeszkodzie. Poczekamy jeszcze, a n u ż gdzie o d n a j d ą się gniazda i całe „ w ą d o ł y " tego naszego „ z ł o t a " . Z n a j d ą się wtedy dawni j a n t a m i c y . Przemysł bursztyniarski przemysłem ludowym Dotychczasowy p r z e m y s ł bursztyniarski wyszedł z ludu i przez wieś i lud b y ł prowadzony i rozwijany aż do ostatnich czasów. W i d z i m y to zresztą z wykopalisk w Starym G d a ń s k u , gdzie wszystkie wykopane sprzed wielu setek i t y s i ą c a lat przedmioty z j a n t a r u w s k a z u j ą , że ruszył ten p r z e m y s ł i dźwignął na odpowiednią w y ż y n ę l u d prosty — pomorscy rybacy, k t ó r z y w kierunku jantarnictwa nabrali odpo­ wiedniej wprawy, rozwinęli swe zdolności i w y t w o r z y l i sobie poza rybactwem — nowe źródło pracy i życia w ogóle. Na K u r p i a c h p r z e m y s ł ten dźwigał się i u p a d a ł . Nie b y ł o t u ani Barankiewiczów, j a k w Słupsku, ani T r z e ś n i a k ó w , j a k w G d a ń s k u , ani Kadela j a k w Gdyni. P r z e m y s ł ludowy, j a k powyższy, m o ż e rozwijać się wtedy, gdy ma w a r u n k i po t e m u : surowiec, swobodę eksploatacji i swobodę w p o m y s ł a c h t w ó r c z y c h . Wiedział o t y m i król Kazimierz Jagiellończyk, k t ó r y w r o k u 1467 zniósł k r z y ż a c k i monopol j a n t a m i c z y na Pomorzu Za­ chodnim. Dlatego w p r z e m y ś l e c h a ł u p n i c z y m w Słupsku m a m y i w y r o b y ludowe; nie ma ich natomiast na Poje­ zierzu Mazurskim, gdzie u p a ń s t w o w i e n i e bursztynu znie­ siono dopiero w r. 1867. N a K u r p i a c h nie było żadnego u p a ń s t w o w i e n i a — s t ą d rozwój sztuki jantarniczej nie miał przeszkód. 11 196 Bursztyn miał zastosowanie w medycynie ludowej. Leczono n i m choroby w e w n ę t r z n o - p ł u c n e , uporczywe bóle głowy, zaprószenia oczu, u ż y w a n o jako tabaczka od kataru. Większe b r y ł y bursztynu dodawano nieraz do posagu c ó r k o m ; nabywana ziemia „z bursztynem" oznaczała, że jest dobra — warta kupna. A dajcież jej na b u r ś t y n y coby m i a ł a stery syny — śpiewają pannom m ł o d y m na oczepinach. Jedzenie (kasza, kartofle) „ z bursztynem" — znaczy, że jest dobrze okraszone, ze skwarkami. Jak k t o z bursztyniarzy z m a r ł , m ó w i ą o riim, że „poszedł bursztyn k o p a ć " . Z tej ostatniej p r z y g a d y w k i widać, że K u r p i e nie t r a c ą jeszcze nadziei na przyszłość — że bursztyn jeszcze w ziemi jest. Oby t a k b y ł o istotnie... Gadka o burśtynie 12 Skiela wzion sie b u r ś t y n ? K i e n i Pon B ó g na grześnych ludzi n a p u ś c i u ł potop, to — j a k ziedomo ze starech ksiegów — straśliwy desc loł bez śterdzieści d n i ó w i noców nieprzerwanie, a ludzie gineni jak nandzne roboki. P ł a k o l i tyz rzywnie z niescańścia, a łzy jech — jek n a p e c n i o ł y groch grube, k a p o ł y w to wode potopowo. I zrobziło sie takoj: — ze łzów ludzi niezinnych, m a ł e c h dzieci i jensych n i e b o r o k ó w ulezoł sie b u r ś t y n j a k łza cysty i przejzysty — na pasije, na leki, na korole dla dziwcoków i na inse psiankne i przyjemne rzecy. — ze łzów grześników p o k u t u j ą c y c h i żałujących za gziechy powstoł b u r ś t y n przyciemnioły, zamglony, zachmuzony jekby, dobry na kadzidło, do fajków, na tabakiery abo r ą c k i do kijów. — a ze łzów ludzi złech, bluźnierców, opojów i insych ucotał się b u r ś t y n brudny, nie do u ż y t k u — na farbę, smołę i inse stuki podlejse. �I I . 10. Medalion z wizerunkiem Chrystusa, bursztyn, kopalny 3,8 X 3,7 cm. 11. 11. Medalion z wizemnkiom Chrystusa U k r z y ż o w a n e g o , bursztyn, wys. 3,5 cm. W y k . ok. 1880 r. 11. 12. Medalion z symbolami W i a r y , Nadziei, Miłości, bur­ sztyn kopalny, 8 , 7 x 4 cm. U . 13. K r z y ż na p ł y t c e przezroczystego bursztynu „ w o d n e g o " pow. Ostrołęka. I I . 14. K a ł a m a r z z w i e w i ó r k a m i wykonany z bursztynu przez Franciszka D e p t u ł ę . Surowe, pow. Ostrołęka ( 14 197 �I B u r ś t y n ocysca sie w ogniu cy na z a z ą c y c h węglach i z tego, co dobre b y ł o w ludzioch, wydaje d y m psijemny dla nosa i oców, a ze złek r e ś t e k zostoje na dnie troche smradliwych węgłów i carnech sadzy. A z borów, co narosły w tech niejscych po potopsio rozloła sio zizica, d a j ą c a z siebzie różno r o z m a i t o ś ć b u r ś t y nowo nad morzem i w siwej zieni i w duzech gniazdach po borach. 1 bez to b u r ś t y n nazywaj o do dziś s t a ż y bursty niaze zizieo od potopu swata a drzewa roniące w letnio ciepło zizice są to sosny w y p ł a k a n e , bo w y p ł a k u j ą z siebzie lepką m a s ę , zizicę, z chtórnoj bandzie k i e d y ś znowuj b u r ś t y n . A bandzie to zo siła r o k ó w — zo sto, t y s i ą c , a m o ż e nawet za duzo ziancej. PRZYPISY 1 H . Potoniec, 1908; S. Czarnocki, 1947 i i n n i . Patrz art. W ę g l o r z a , „ W s z e c h ś w i a t " , 1892. Starsza niewiasta, żona dozorcy muzeum, Eleonora K a m i ń s k a , z m a r ł a w latach pięćdziesiątych. Ludowa nazwa bursztynu na K u r p i a c h — j e d n y m z ważniejszych p r z e z n a c z e ń bursztynu było palenie go w kościołach. Prawdopodobnio npzwa wsi K a d z i d ł o w y ­ wodzi się od tego. A r t y k u ł pisany w r o k u 1962 (przyp. rod.) * M . Mucha, Ś w i a t o w i d , 1911, I X , s. 109—116. A n i „ n a d z i a k ó w " , ani „ w ś c i b k ó w " (jako wyrazów) nie s p o t k a ł e m d o t ą d w naszej literaturze jantarniczoj. O nadziakach słyszałem u bursztyniarzy w Przasnyski em, a o wścibkach w stronach myszynieckich j u ż od r. 1910. Z l i t e r a t u r y obcej w y r a z ó w t y c h nie znam. Wspomina o t y m archeolog czeski M . Muc'.i", j w . A u t o r niniejszego zwiodzał te i inne wykop l i s k ' , od G d a ń s k a poprzez K o ł o b r z e g i Słupsk do W o l i n a w ] . . tach 1960—1902. Wykopano t a m przedmioty, j<vk kor,Jo. o b r ą c z k i , wisiorki i t p . I t u i t a m b y ł y jodno i te same spo­ soby o b r ó b k i . i° P i ę k n ą d a w n ą t o k a r k ę „z dyszlom" p o z i o m y m o g l ą d a ć m o ż o m y w Muzoum Etnograficznym w Ł o m ż y . Rzadki to i ciekawy okaz. 4 Podaje E m i l i a Sukertowa w „ Z i e m i " , 1950, nr 7—8. »* Z m a t e r i a ł ó w Adama C h ę t n i k a p o d ł u g gadek A . Żebrowskich z Przasnyskiego. A . Chmielów, D e p t u ł ó w , Grochockich, Siwików i innych bursztyniarzy z Ostrołęc­ kiego i Kolneriskiego. 2 3 4 3 7 8 9 11.15. Kierec z bursztynu, rekonstrukcja. Fot. T. Hermaiiczyk, A. Johann— U. 1, 2, 7, 8, 9; J . Langda — ii. 10, 12; J . Świderski — U. 3-6, 11, 13-16. Obiekty ze zbiorów Muzeum w Łomży �