https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/764f5c4e1c9bd522238febd673328767.pdf faab990230c4b7e30b20177b1a27f25b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4155 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource koronczarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3875 Title A name given to the resource Koronki siatkowe w Kańczudze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12 z.3; s.169-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Czepkarka Kańczuga, pow. Olga przy pracy. Przeworsk. Malkiewicz K O R O N K S I A T K O W E Prastara technika siatkowa stoi niejako na pogra­ niczu między plecionkarstwem a tkactwem. Zaszere­ gowanie wyrobów siatkowych do którejś z tych grup sprawia trudność, igdyż z jednej strony założona na ramie pionowego warsztatu tkackiego osnowa, po­ wstawanie d w u ziewów podczas przeplatania z w r a ­ całyby technikę siatkową w k i e r u n k u p r y m i t y w n e g o tkactwa, z drugiej zaś b r a k wątku, tworzenie się siatki dzięki przeplataniu n i t e k osnowy palcami każe te właśnie w y r o b y zaliczyć do grupy plecionek. Plecenie siatkowe znane było już w starożytności. Najstarsze w y r o b y tego rodzaju pochodzą z w y k o ­ palisk egipskich, z Czasów około 2000 l a t przed naszą erą , ponadto, j a k w y n i k a z pracy E. Markovej, znane były również w starożytnej Grecji -. W y r o b y siatkowe z epoki brązu wykopano w D a n i i i znaj­ dują się one w zbiorach tamtejszych muzeów . Nie­ zwykle ciekawego materiału historycznego dostar­ czają średniowieczne m a l a t u r y spotykane na terenie Czechosłowacji, przedstawiające Madonnę z krosien­ kami do wyrobów siatkowych Na podstawie dostępnej m i l i t e r a t u r y etnograficz­ nej zdołałam stwierdzić, że technika siatkowa od czasów starożytnych aż do współczesnych znana jest na bardzo szerokim obszarze. Profesor Moszyński podaje , że poza Słowiańszczyzną spotkać ją można 1 3 5 W K A Ń C Z U D Z E na Kaukazie, w R u m u n i i , w Hiszpanii i prawdopo­ dobnie w Szwecji. Północny zasięg jej potwierdza praca H e l m i K u r r i k traktująca o splotach, techni­ kach tkackich i plecionkarstwie w Estonii; autor opisuje technikę siatkową, bardzo prostą, nie odbie­ gającą od stosowanej w Polsce techniki plecenia pasów. Ponadto E. Markova powołuje się na szereg prac, które dotyczą Siedmiogrodu, Węgier i H o ­ landii . Na terenie Słowiańszczyzny plecionka siatkowa znana jest niemal że powszechnie. Najgruntowniej opracowano ją w Czechosłowacji, gdzie występowała przede wszystkim na obszarze Słowacji, uprawiana przez wiejskie kobiety jeszcze w okresie międzywo­ jennym. Do Czech natomiast, według N . A. Smolkovej, została przeniesiona ze Słowacji . Z w y r o b a m i siatkowymi spotykamy się w Jugosławii, zwłaszcza w Chorwacji i Serbii, a także ma Rusi Zakarpackiej '. Poza t y m czepki siatkowe występowały nad górnym Dniestrem, na P o d o l u i Wołyniu (pow. Luboml), skąd pochodzi zbiór czepków znajdujący się w M u ­ zeum Etnograficznym w K r a k o w i e . Profesor M o ­ szyński wspomina też, że technika siatkowa roz­ powszechniona była na Polesiu i Białorusi . 6 7 8 10 11 W Polsce zagadnieniem wyrobów siatkowych zaj­ mowano się dotychczas stosunkowo niewiele. L a k o 769 �i'ł*<y^. £\ ' , • ' 1 ' / / , O-SSa'" Vj$, '••.'I*"/«'\ • ^ V / V * \ \ y ' / ' , ' *-\ * '".^\W'J ' J \ I V«»' SSfc" .' • • /»*« «*,.*V / \-% • / •V\ *'!^Śn? ' A " " ' - C iW"/"? . i V*VV&"'*" «"N?Ś^*'i,''* x % .*Y»*V' .\ f**\S.Vv''«"V-'"\'?C£« i '<;'/.'*.• •;!\'\\*.**„•*'»V.*-.' ** , i , ł •*'*-*.' • , J'?'*'**\^f.**VW»*''' , f *!H»'%\ Ryc. 2. Fragm. czepka siatkowego z Lubelszczyzny, Muz. Etn. w Krakowie. Ryc. 3. Motyw „panny" na czepcu siatkowym Kańczugi. Ryc. 4. Fragm. czepka siatkowego z Włodawy, Muz. Etn-, w K r a k o w i e . Kyc. 5. Fragm. czepka z Lubelszczyzny, Muz. K r a k o w i e . Ryc. 6. Fragm. wzornika motywów używanych Kańczudze: u góry po bokach „płócienko", I szereg — „rybki" poprzedzielane „pasmużkami", oddzielone wąskim paskiem „płócien°d I J szeregu wypełnionego „toflami" i „rozmarynem" przedzielonymi pasmużkami, poniżej „płócienko", ostatni szereg — „grochowiak". Ryc. 7. Fragm. wzornika motywów używanych w Kańczudze: u góry wąski pasek „płócienka", następnie szereg „ryb e k " i „rozmarynu" poprzedzielanych „pasmużkami", niżej „plócienko" i „tofle" przedzielane podwójnymi „pasmużkami", ostatni -szereg — „różdżka", zakończenie czepka — „piócien/co" początkowo proste, u dołu „podwójne". z 1 0 1 0 • • » * VvS ł ł niczne w z m i a n k i o tych wyrobach znaleźć można j e ­ dynie w niektórych pracach dotyczących stroju l u ­ dowego . Cenną wiadomość historyczną o interesu­ jącej nas technice zawdzięczamy F. K o t u l i , który w inwentarzu pośmiertnym mieszczek przemyskich z r o k u 1558 znalazł „czepczów syathczanych d w a " , a w spisie inwentarza sklepowego w Brzozowie z r o k u 1763 „czepców superfinowych sztuk 30". Wiadomo zaś, że „superfin" stanowi materiał, z któ­ rego czepce siatkowe wyrabiano w pobliskiej Kań­ czudze jeszcze w okresie międzywojennym. Wiado­ mości powyższe świadczą, że w owych czasach czepce siatkowe były u nas używane. 12 1 3 Technika siatkowa — według dotychczasowych danych — stosowana jest wyłącznie do w y r o b u p a ­ sów i czepków, używanych w Polsce jeszcze do n i e ­ dawna. Czepki łączyły się ściśle z występowaniem hamełki, używano i c h jako denka rozpiętego na h a mełce. Zasięgi o b u grup wyrobów siatkowych nie pokrywały się ze sobą, pasy występowały w p o w i a ­ tach sandomierskim, opoczyńskim, r a d o m s k i m , się­ gając w k i e r u n k u północno-zachodnim aż po K u ­ j a w y . Czepki zaś, j a k można wnioskować na pod­ stawie dotychczasowego stanu badań, występowały w zasięgu o wiele węższym. Spotykamy je w południowo-zachodniej Lubelszczyźnie, na Podlasiu oraz w południowo-wschodniej części województwa rze­ szowskiego . 14 1 5 16 Technika siatkowa zanika obecnie n a terenie P o l ­ ski, zna ją niewiele starszych kobiet na terenie Opo­ czyńskiego, gdzie zwyczaj plecenia pasów był p o ­ wszechny wśród kobiet wiejskich jeszcze z począt­ k i e m okresu międzywojennego. Czepce zaś umieją wyplatać kobiety w niektórych miejscowościach w Rzeszowskiem i na Lubelszczyźnie. W Opoczyńskiem „warsztat t k a c k i " do w y r o b u p a ­ sów siatkowych składa się z dwóch poziomych beleczek, oddalonych od siebie o około 2,5 do 3 m . Na beleczki te kobieta nawija n i c i wełniane, podwójnie skręcone: powstaje w t e n sposób rodzaj osnowy, którą przeplata się przekładając pierwszą nitkę z brzegu za drugą, drugą za trzecią i t d . W ten sposób powstaje rozciągliwa siatka, którą pośrodku plecionki należy zeszyć, aby zapobiec r o z p r u w a n i u się pasa. Efekt zdobniczy uzyskuje się t u przez zastosowanie 170 osnowy w p a r u kolorach, co daje szereg podłużnych b a r w n y c h pasów . Wyrób pasów siatkowych odbywał się w Opoczyń­ skiem w ramach zajęć gospodarskich. Natomiast produkcja czepków znajdowała się w rękach spe­ cjalistek, ograniczała się ona do określonych ośrod­ ków, zarówno w i e j s k i c h (np. wieś Sąsiadka, pow. Zamość), j a k i małomiasteczkowych (Kańczuga, pow. Przeworsk), skąd w y r o b y te rozchodziły się po oko­ licy. Czepki siatkowe były od dawna przedmiotem handlu, potwierdza t o pieśń weselna z G l i n i k a Pol­ skiego {pow. Jasło), cytowana przez ks. Sarnę , która mówi o kramarczykach, roznoszących „niciane" — a więc z pewnością siatkowe — czepki na sprzedaż. 17 18 Z badań terenowych stroju ludowego, prowadzo­ nych w 1957 r o k u w pow. leżajskim, łańcuckim, prze­ worskim, jarosławskim i radymnlańskim , dowie­ dziano się, że czepki siatkowe roznosili po wsiach wędrowni handlarze — Żydzi. T y l k o jedna, 91-letnia informatorka ze w s i Sietesz w powiecie przeworskim podała, że czepki o d e n k u z siateczki wyrabiała we w s i j e j matka, „przerabiając je p a l c a m i " ; nie udało się jednak sprawdzić, czy był t o sporadyczny wy­ padek, czy też czepki te wyrabiano w Sieteszy po­ wszechnie. Podczas dalszych badań okazało się, że wytwórcą czepków o t a k szerokim zasięgu była przede wszystkim Kańczuga, małe miasteczko w po­ wiecie przeworskim. W y p l a t a n i e m siatek do czep­ ków trudniły się t a m dawniej niemal wszystkie ko­ biety, przy czym zajęcie to przetrwało, aczkolwiek w znacznie słabszym nasileniu, aż do czasów oku­ pacji. Już pod koniec okresu międzywojennego za­ potrzebowanie na czepki — wskutek zaniku trady­ cyjnego s t r o j u ludowego — malało, popyt na nie istniał jeszcze jedynie na terenach zamieszkałych przez ludność ruską. Wskutek utworzenia granicy na Sanie, odcinającej ziemie ruskie, oraz wskutek nisz­ czenia przez Niemców Żydów, którzy zajmowali się rozsprzedawaniem czepków, w latach 1940—1942 za­ niechano w Kańczudze i c h p r o d u k c j i . 10 WyrOb czepków zorganizowany był t a m systemem nakładczym, p r z y czym nakładcą bywał niemal zawsze sklepikarz żydowski, który dostarczał kobie­ t o m n i c i , a następnie odbierał gotowe siateczki, far­ bował je, obszywał płótnem i organizował sprzedaż. ��System ten umocniony był ekonomiczną zależnością chałupniczek od właściciela s k l e p i k u : sklepikarz chętnie dawał na k r e d y t kobiecie p r o d u k t y żywnościowe za „odrobek" w postaci p a r u czepków, na które dostarczał n i c i . Wobec 'braku i n n y c h źródeł dochodu, system t a k i uważany był przez czepkarki za wygodny. Wyrób czepków do dziś jeszcze wspo­ minany jest jako poważny ratunek budżetu r o d z i n ­ nego: „wstała do dnia, zrobiła czepek i już na śnia­ danie zarobiła". Podstawowym warsztatem pracy czepkarki były krosienka, rama z drewnianej l i s t w y , wysoka około 100 cm, szeroka 30 do 35 c m . Ze względów zdobni­ czych górna belka r a m k i najczęściej była pałąko­ w a t o wygięta. W odległości około 15 c m o d k r a ­ wędzi górnej krosienek oraz około 20 c m od dołu umocowane były poziomo po d w a sznurki, w n i e w i e l ­ kich odstępach (do 3 cm) jeden o d drugiego. Zarówno rozstaw sznurków zewnętrznych i wewnętrznych, j a k ich ilość (cztery albo dwa) zależał od kształtu czepka i jego wielkości. Materiałem, z którego wyplatano czepki, była prze­ ważnie nić bawełniana, kupowana w motkach — biała l u b zielona, oraz cienkie jedwabne n i c i , t z w . „superfin". Zresztą k o l o r czepka nie zależał o d k o ­ l o r u nici, z których był zrobiony — handlarze n a j ­ częściej farbowali gotowe już siateczki, przeważnie na zielono, czasem n a czerwono. Przystępując do pracy, kobieta n a j p i e r w nawijała bawełnę z motków n a wijadła tkackie, a następnie zwijała ją w gałkę, gdyż z gałki jedynie można było nasnuć ją na sznurki krosienek. Zarówno sposób snucia nitek j a k i ich ilość za­ leżały od kształtu i wielkości czepka. W Kańczudze wyrabiano d w a rodzaje czepków: ,,z naczółkiem" i „bez naczółka". Czepki bez naczółka snute były j e ­ dynie n a dwóch sznurkach i miały kształt prostokąta. Czepki z naczółkiem, wyrabiane częściej, snuto na czterech sznurkach w ten sposób, że czepkarka n a ­ wijała nieco m n i e j niż 1/3 ilości wszystkich n i t e k na sznurki wewnętrzne, następnie więcej niż trze­ cią część n a sznurki zewnętrzne i znów resztę na wewnętrzne. W ten sposób część górnej krawędzi czepka była dłuższa o 2—3 cm i tworzyła naczółek. Przy f o r m o w a n i u całości, b o k i naczółka zszywano z górną krawędzią czepka, co w efekcie dawało wypukłe uformowanie główki. Różne były również wielkości czepca — n a mały czepek nawijało się po 100 n i t e k — po 30 na b o k i i 40 na naczółek, na większy 180, a na duży 200, przy czym o ile były one z naczółkiem, podział zachowany był w tych samych proporcjach. Rozmiar czepka według i n f o r matorek zależał wyłącznie od wielkości głowy k o ­ biety kupującej, jednak z całą pewnością przewa­ żający wpływ miała t u moda, od której zależała wielkość noszonej pod czepkiem hamełki. Ogólnie długość czepka wahała się o d 20—30 c m , a szero­ kość 18—25 c m . Naciągając nitkę n a sznurki krosienek nawijała ją czepkarka zarówno na górny j a k i dolny sznurek od tej samej strony, s k u t k i e m czego n i t k i osnowy krzyżowały się pośrodku przestrzeni między sznu­ 172 # reczkami, tworząc w p r z e k r o j u jakby ósemkę. W w y p a d k u snucia osnowy na czepiec z naczółkiem w p a r t i i środkowej pomijała czepkarka sznurki wewnętrzne nawijając na zewnętrzne. Wśród czepkarek istniał podział pracy. Zwijaniem n i t e k na gałki oraz snuciem ich na krosienka zaj­ mowały się często dzieci oraz starsze kobiety, któ­ r y m słaby w z r o k n i e pozwalał wyplatać czepków. Natomiast zdolniejsze czepkarki zajmowały się je­ dynie pleceniem. Do pracy czepkarka siadała na n i s k i m stołeczku (ryc. 1), krosna stawiała przed sobą pionowo, przy­ trzymując je w t e j pozycji nogą wspartą na dolnej poprzeczce. W górny ziew, powstały w s k u t e k krzy­ żowania się niitek przy n a w i j a n i u osnowy, wkładała „szynkę" — tzn. drewnianą płaską listewkę, długą na 35 c m , szeroką na 2—3 c m . Dla ułatwienia opisu t e c h n i k i plecenia, n i t k i na­ pięte w płaszczyźnie bliższej w stosunku do osoby plotącej nazwę wewnętrznymi, a dalsze zewnętrz­ nymi. Zasadniczym splotem, na którym opiera się ple­ cionka, jest t z w . , płócienko". Rozpoczynając pracę kobieta wkłada w górny ziew ponad „szynką" czte­ r y palce lewej ręki, k c i u k i e m przytrzymując n i t k i osnowy, następnie palcem wskazującym prawej ręki chwyta skrajną nitkę zewnętrzną, co powoduje automatyczne naprężenie odpowiadającej jej n i t k i wewnętrznej. Przekładając palcem p r a w e j ręki n i t ­ kę zewnętrzną do w a r s t w y wewnętrznej powoduje, że t e właśnie n i t k i zawijają się dookoła siebie, two­ rząc luźną siatkę: w t e n sposób każda nić ze­ wnętrzna zahaczona jest o wewnętrzną, przy czym podczas p r a c y czepkarka kolejno przekłada nici z lewej ręki na prawą. Na krosienkach równocześ­ nie powstają dwie p l e c i o n k i : góma i dolna ponad założoną szynką: wówczas t o zakłada czepkarka na dolną plecionkę drugą szynkę zbijając ją do samego dołu krosienek i rozpoczyna pracę od nowa, z tej samej pozycji wyjściowej, gdyż po przepleceniu wszystkich n i t e k przełożyła ona znów całą robotę do l e w e j ręki. y W ten sposób na krosienkach powstają d w i e jed­ nakowe siateczki, u góry i u dołu r a m k i . Kiedy plecionka sięga już niemal że środka ramy, praca jest gotowa i należy czepek zakończyć, aby się nie rozpruł. W t y m to celu bierze kobieta oddzielny kawałek n i t k i w lewą rękę, przekłada go na ze­ wnątrz siateczki, następnie r o b i pętelkę na kciuku i palcu wskazującym p r a w e j ręki i palcami tymi chwyta o d s t r o n y wewnętrznej poziomo biegnącą nitkę zewnętrzną, przeciągając przez pętelkę tzw. „oczko". Przez powtarzanie t e j czynności po każ­ dej nitce p l e c i o n k i czepek zakończony jest łańcusz­ k i e m , w którego oczkach tkwią złapane niejako poszczególne n i t k i siatki. Czynność tę, t z w . „zapruwanie", powtarza kobieta oddzielnie d l a dolnej i górnej siateczki. Następnie zdejmuje robotę ze sznurków, odwiązując je z r a m y , przecina siatkę przez środek i otrzymuje d w a jednakowe czepki. Jak już wspomniałam, podstawowym tej techniki jest opisane powyżej splotem dla „płócianko" �(ryc. 6) dające w efekcie luźną siateczkę. Używa się go do wyplatania naczółków oraz górnych i bocznych krawędzi, gdzie splotem t y m w y k o n a n y c h jest zawsze parę oczek oraz zakończenie u dołu czepka, przy czym ostatnie rzędy r o b i się t z w . „po­ dwójnym płócienkiem" (ryc. 7), biorąc jednocześnie po dwie n i t k i wewnętrzne i zewnętrzne, a nawet czasami i po cztery (jak w czepkach lubelskich). Drugim podstawowym splotem jest „siateczka", która najczęściej stanowi tło d l a bardziej s k o m p l i ­ kowanego wzoru wykonanego „płócienkiem": sia­ teczkę uzyskuje się przerabiając jedynie co drugą nitkę płócienkiem, co drugą „rozpuszczając", ten. bez przerabiania przekładając nitkę zewnętrzną do pasma zewnętrznego. Bardziej skomplikowaną siateczkę daje i n n y wzór, tzw. „grochowiak" (ryc. 6). Polega on n a t y m , że plecionkę przerabia się dwa razy płócienkiem, a trzecią nitkę „rozpuszcza" się. Splotem t y m w y ­ konany jest bądź cały czepek, bądź też stanowi o n tylko tło d l a jakiegoś m o t y w u dekoracyjnego. Najczęściej jednakże czepkarki na siateczce w y ­ konują poszczególne m o t y w y w z o r u gęstym płó­ cienkiem (Kańczuga) 'lub też odwrotnie, j a k w n i e ­ których czepkach lubelskich. Poszczególne m o t y w y zdobnicze, powtarzające sią w całym szeregu czepków, mają swe określone nazwy. Najprostszym z nich są t z w . „pasmużki" (ryc. 6) w postaci pionowych prążków o strukturze bardziej zwartej, szerokie na parę oczek, przy czym najczęściej stosowane obliczenie to t r z y razy płó­ cienko, a jedna n i t k a spuszczona. Prążki te wystę­ pują albo w jednakowej odległości jeden od d r u ­ giego, albo też rytmicznie powtarzają się w wiąz­ kach po trzy l u b cztery. Najczęściej spotykanym m o t y w e m jest wzór zło­ żony z szeregu rombów połączonych ze sobą j e d n y m rogiem (ryc. 7), przy czym są one albo jednakowej wielkości lufo też n a przemian większe i mniejsze. Motyw ten, t z w . „tofle", posiada różne wypełnienia: zdarza się, że wewnątrz r o m b u znajduje się d r u g i , mniejszy albo szereg rombów współśrodkowych, czasem wnętrze „toffli" wypełnione jest równomier­ nie czterema małymi rombami (ryc. 7) jednakowej wielkości. Na tej samej zasadzie co i „tafle" zakompono­ wany jest najtrudniejszy podobno do wykonania wzór „panna" (ryc. 3). S y l w e t k a j e j jest całko­ wicie Bgeoimetryzowana, składa się na nią w y s o k i ostrokąfcny trójkąt równoramienny, do wierzchołka którego przylega mały r o m b , mający stanowić zarys głowy. Następny wzór, t z w . „rybki", jest szeregiem w y ­ dłużonych małych rombów w układzie szachowni­ cowym (ryc. 6). Za najbardziej skomplikowane uchodzą wzory „rozmaryn" i „różdżka". „Rozmaryn" (ryc. 6) w ogólnym zarysie przypomina jodełkę, „różdżka" zaś (ryc. 7) składa się j a k gdyby z rozwartego pąka, który obejmuje wydłużony romb połączony w gór­ nej części z równoramiennym trójkątem. Podstawy trójkątów łączą się ze sobą i tworzą poziomy pas płócienka. Przystępując do analizy kompozycji wzorów na czepkach wyróżnić można — obok wypełnionych wyłącznie „grochowiakiem", tzn. gładką siateczką — trzy g r u p y wzorów: wzory o układzie pasowym poziomym, p i o n o w y m oraz wzory o układzie sza­ chownicowym. W czepkach kańezudzkich najczęściej wzór bywa zakomponowany w podłużnych pasach. Na płócienk u l u b częściej siateczce biegną równolegle w pew­ nych odstępach od siebie pasmużki, czasem po dwie lub t r z y , dzieląc pole czepka na prostokątne płasz­ czyzny, wypełniane innym wzorem: „rybkami", „rozmarynem", „toflami" (ryc. 6, 7), czy „pannami'' (ryc. 3). Pola t e n a j e d n y m czepku wypełniają te same m o t y w y l u b też różne, powtarzające się w t y m samym r y t m i e . Czasem, j a k n p . w czepku z Lubelszczyzny, p i o ­ nowe rzędy „tafli" przedzielone są jodełką (ryc. 2) lub też, bez jakiegokolwiek zaznaczonego podziału, samym charakterem układu motywów stwarzają pionowe pasy wzorów. Z poziomym układem pasowym spotkałam się w dostępnym m i materiale jeden raz: był on na czepku l u b e l s k i m (ryc. 5), którego wzór stanowiła l i n i a łamana, biegnąca poziomo, a wierzchołki jej zakończone były r o m b a m i . Układ szachownicowy wyfstępuje na czepkach, których powierzchnia p o k r y t a jest „taflami", w y ­ pełnionymi jednolicie l u b też zmieniającym się r y t ­ micznie wzorem. Z b y t mała ilość materiału ilustracyjnego oraz stosunkowo w y r y w k o w y jego charakter n i e pozwa­ lają stwierdzić, czy na terenie Polski istnieją grupy wzorów, które można b y łączyć z poszczególnymi terenami l u b ośrodkami p r o d u k c j i . Bogaty asorty­ ment wzorów znanych w Kańczudze poszerza cze­ piec z Lubelszczyzny o pasach poziomych (ryc. 5); również w czepku z Włodawy (ryc. 4), j a k k o l w i e k występuje na n i m szachownicowy układ tofłi, spo­ t y k a m y się z n o w y m ich wypełnieniem. Ogólnie stwierdzić można, że choć czepce z Kańczugi w y ­ kazują dużą rozmaitość wzorów, to czepki z L u ­ belszczyzny i Podlasia świadczą o większym opa­ nowaniu t e c h n i k i pracy przez plotące j e kobiety Jedynie t a m -spotyka się czepki, na których kontur Ryc. 8. Czepek węgierski, Muz. w Budapeszcie, repr. z „Slovenskf Narodopis". Ryc. 9. Motyw „panny" na czepcu słowackim, repr. z „Veci a lide". �wzoru wykonany jest siateczką na z w a r t y m płócienku (ryc. 4), do czego zresztą analogie spotykamy na terenie Wołynia. Również zakończenia, zwłaszcza w czepkach lubelskich, n i e stanowi proste płócieMko; jest ono j a k b y mereżkowane z ażurowym wzor­ k i e m pośrodku. Porównanie materiału polskiego z materiałem p o ­ chodzącym z terenów sąsiednich napotyka na sze­ reg trudności: zbyt mała ilość p u b l i k o w a n y c h wzo­ rów n i e pozwala przeprowadzić dokładnej analizy ornamentu, u t r u d n i a ją też rozmaitość sposobów nawlekania osnowy, a 00 za t y m idzie i plecenia, a także różne kształty noszonych czepków. Są to wszystko czynniki wpływające bardzo poważnie na wzory. Czepce pochodzące ze Słowacji wykazują w o r n a ­ mencie wiele wspólnych cech z kańczudzkimi; spo­ tykamy t a m podobne m o t y w y o podobnych n a ­ zwach, n p . , p a n n a " (ryc. 9), „rozmaita", jednak w większości wypadków p u b l i k o w a n e wzory są b o ­ gatsze, występuje w n i c h szereg motywów o bar­ dziej rozbudowanej formie, choć przeważnie opar­ tych n a t e j samej zasadzie r o m b u . Dostępny m i bardzo nieliczny materiał z tere­ nów ruskich wykazuje zbieżność ornamentu z w z o ­ r a m i znanymi n a Lubelszczyźnie, z tą jednak róż­ nicą, że występuje t a m częściej zwarte płócienko, stanowiące tło czepca. Zresztą czepki te, j a k już wspomniałam, świadczą o większym opanowaniu techniki i warsztatu pracy przez czepkarki. Stosunkowo największą rozmaitość wzorów i bo­ gactwo poszczególnych motywów wykazują czepki noszone przez Węgierki ze Sławonii i R u m u n k i z terenu Siedmiogrodu. Jest t o w y n i k i e m zastoso­ w a n i a innej, nieco bardziej skomplikowanej tech­ n i k i pracy i innego kształtu czepka (ryc. 8). Występujące n a terenie P o l s k i w y r o b y siatkowe, aczkolwiek w ogólnym s w y m charakterze zbliżone do plecionek spotykanych w szerokim zasięgu, naj­ bardziej związane są w z o r a m i z Czechosłowacją i Wołyniem. Najwyraźniej podobieństwo to występuje na czep­ cach kańczudzkich i słowackich, w których powta­ rzają się n i e t y l k o zbliżone m o t y w y , ale i ich nazwy. Przyczyną tych analogii są prawdopodobnie liczne i różnorodne k o n t a k t y mieszkańców Karpat, utrzymywane do pierwszej wojny światowej. Wspomnieć t u należy o handlowych szlakach w i n ­ nych, wiodących z terenów północnych Węgier do Polski poprzez przełęcze karpackie, szlakach sol­ nych i płócienniczych, idących z polskiego Podkarpa­ cia n a południe, o licznych k o n t a k t a c h tworzących się w związku ze wspólnym odwiedzaniem miejsc odpustowych: n p . n a odpusty w Kobylance (pow. Gorlice) czy D u k l i przybywały liczne „kompanie" słowackie. Ludność ruska grecko-katolicka z terenu północnych K a r p a t chodziła n a odpusty do bazyliańskiego klasztoru w Krasnobrodzie. W w y n i k u tych kontaktów przeniknęło do nas z południa wiele elementów k u l t u r o w y c h . Widoczne jest to między i n n y m i w zakresie c e r a m i k i (bogato malowane na­ czynia z terenu Słowacji i płn. Węgier), a także i stroju (drukowane na Zakarpaciu wzorzyste płótna czy białe sukmany, t z w . „cuwy" Pogórzan, mające ścisłe analogie ze słowackimi „halenami" i węgier­ s k i m i „szurami"). PRZYPISY Ema Markova, Po stopach krosienok, Bratislava 1957, Slovensky Narodopis n r I , r . V , s. 66. Tamże, s. 70. Josef Vydra, Tkanice a pletenice jako zbytky stare lidove kultury na Slovensku, Praha 1926, N a rodopisny Vestnik Ceskoslovensky, R. X I X , s. 23—39. Ema Markova, op. c i t . A u t o r k a p u b l i k u j e fresk z X V w . z kościoła „o oboi Cmogrob p r i L u b i a n e " , fresk z X V I w i e k u z kościoła „Sw. Primoż nad K a m n i k o m Slovinsko" oraz obraz b e l g i j s k i Quentina de Metsysa w g F. Bury-Palliser: History of Lace, L o n ­ don 1865, ryc. 36, 37, 38, s. 73, 74. K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, Kraków 1929, cz. I , § 348, s. 346. * H e l m i K u r r i k : Eesti Rahva roivad, T a r t u 1938. Ema Markova, op. cit. N . A. Smoflkova: O staróbylem pleteni na „kro­ sienkach" u lidu uhersko slovenskeho, Narodopisny Sbornik, R. X . Ema Markova, op. c i t . N . A. Smolkova, op. c i t . K . Moszyński, op. c i t . H . Mikułowska, Strój Kujawski, Poznań 1953, s. 26; J . Krajewska, Strój Opoczyński, Wrocław 1956, s. 32 i 59; J . Świeży, Strój Krzczonowski, Poznań 1952, s. 22. F. Kotula, Poszukiwanie metryk dla stroju lu­ dowego, Rzeszów 1954, s. 55—58. Według A r c h i w u m Sekcji Badania P l a s t y k i L u ­ dowej PIS, Kraków. 1 2 8 4 6 H . Mikułowska, op. c i t , s» 26. W badaniach nad strojem l u d o w y m , prowadzo­ nych przez Sekcję B a d . P l a s t y k i L u d o w e j PIS, na tradycję czepków siatkowych natrafiono w powia­ tach: Włodawa, Biała Podlaska, Krasnystaw, Kraś­ n i k , Tarnobrzeg, Łańcut, Leżajsk, Jarosław, Prze­ worsk, Radymno. Opis t e c h n i k i t k a n i a pasów według pracy zbio­ r o w e j : Sztuka ludowa w Opoczyńśkiem. Maszyno­ pis w A r c h i w u m PIS. K s . W. Sarna: Opis powiatu jasielskiego, Jasło 1908, s. 144, pieśń weselna z G l i n i k a Polskiego: 15 16 17 18 „ A k t o t a m stoi za Kramarczyk c i to z Trzeba b y Jasieńka B y przyszedł czepiec 7 8 Stała się n a m nowina Marysia się n a m zmieniła Pierwej była w Wianeczku A teraz już w czepeczku Pierwej była w r u c i a n y m A teraz jest w n i c i a n y m P i e r w e j była w nadobnym A teraz jest w j e d w a b n y m . " 8 10 11 18 18 14 drzwiami? czepcami, zawołać, targować Badania prowadzono w sierpniu 1957 r . w ra­ mach Obozu Naukowo-Badawczego Sekcji Badania P l a s t y k i L u d o w e j Państwowego I n s t y t u t u Sztuki. 18 Fotografował Jan Swiderski. �