https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d08150c1ad5dea448b67ed57c8d36fa.pdf 737a05a4caa43b0b9b25cb40675efebe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:547 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:500 Title A name given to the resource Diogo Gomes i jego opis wybrzeża Afryki Zachodniej w XV wieku / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.326-330 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KRZYSZTOF DIOGO WOLSKI GOMES I JEGO OPIS W Y B R Z E Ż Y W XV WIEKU AFRYKI ZACHODNIEJ Z d n i a n a dzień wzrasta w Polsce i na całym świecie zainteresowanie Afryką. Dzieje ludów afrykańskich i p r o b l e m a t y k a młodych, świeżo p o ­ wstałych państw budzą zaciekawienie t a k wśród uczonych, j a k i pośród szerokiego ogółu czytelników w Polsce. D l a zaspokojenia tego zaintere­ sowania nie wystarczą już ogólne opisy A f r y k i , lecz w y t w a r z a się p o ­ trzeba opracowania dokładnych m o n o g r a f i i poszczególnych krajów, l u ­ dów i zagadnień. Wobec b r a k u źródeł h i s t o r y c z n y c h do opracowań 0 A f r y c e trzeba sięgać po wiadomości do s t a r y c h opisów arabskich, a w obrębie l i t e r a t u r y europejskiej do r e l a c j i podróżników włoskich 1 p o r t u g a l s k i c h . Wszystkie b o w i e m te opisy A f r y k i uzupełniają się n a ­ w z a j e m i dopiero wspólnie pozwalają na zarysowanie pełniejszego obrazu przeszłości „Czarnego Lądu". J e d n y m z najcenniejszych źródeł do dziejów poznania zachodnich w y ­ brzeży A f r y k i jest opis Diogo G o m e s a w y d a n y niedawno staraniem I n s t y t u t u Badań n a d Gwineą Portugalską w Bissau. Opis Gomesa znajduje się w m a n u s k r y p c i e Valentim Fernandes (Co­ dex hispanicus 27 w Bayerische Staatsbibliothek), w M o n a c h i u m . Tekst łaciński ( o r y g i n a l n y ) , napisany portugalsko-hiszpańską łaciną średnio­ wieczną, został po raz pierwszy o p u b l i k o w a n y przez J . A . S c h m e l l e r a 1 2 D. G o m e s , 1 Guiñee), guesa, z De T h . Monod, la premiere R. M a u n y B i s s a u 1959, ss. 89, m a p . 2. J e s t oryginalnego tekstu kroniki francuskiego. T e k s t opatrzony graficzny osoby découverte w Nachrichten und Asien schrift d. W i s s . (De prima dwujęzyczne, średniowiecznej i j e s t w l i c z n e noty objaśniające inventione uzupełnia zestaw Portu­ składające tekstu się tłumaczenia oraz w i n d e k s g e o ­ literatury przedmiotu oraz opisu. J . A . S с h m e 11 e r, U e b e r 2 von to w y d a n i e łacinie i rzeczowy. W y d a w n i c t w o autora de la Guiñee i G . D u v a l . C e n t r o de E s t u d e s de Guiñé über bis Jahre der Kgl. Hof- V o l e n t i Fernandez die Entdeckung 1508 enthalten und in einer Staats-Bibliothek I V " , t. 21: 1847, s. 1—73. Alemä und seine Sammlung und B e s i t z u n g e n der P o r t u g i e s e n i n A f r i k a gleichzeitigen zu München, portugiesischen „Kgl. Bayer. Hand­ Akad. �DIOGO GOMES I JEGO OPIS WYBRZEŻY 327 w r o k u 1847, a z częściowym przekładem na język angielski znalazł się w pracy R. Major, Life of Prince Henry of Portugal . Dzieło to wraz z tekstem Gomesa zostało przetłumaczone na język p o r t u g a l s k i w r o ­ k u 1878 przez J . A . F e r r e i r a Brandäo . Następnie E. A . de B e t t e n c o u r t opierając się na k o p i i m a n u s k r y p t u Valentim Fernandes, znajdującego się w Bibliotece N a r o d o w e j w Lizbonie, wykorzystał opis w s w y m dziele Descobrimentos guerras e conquistas dos Portugueses em terras do ultramar nos séculos XV e XVI . 3 4 5 P i e r w s z y przekład całości r e l a c j i Gomesa na język p o r t u g a l s k i dał w r o k u 1900 G. Pereira , przekład t e n poddał k r y t y c e i opatrzył znako­ m i t y m i p r z y p i s a m i w ostatnich latach V . Magalhäes G o d i n h o . Dużo danych o zachodnich wybrzeżach A f r y k i w X V w . zawiera współczesny opis, k r o n i k a podróży A . de Ca da Mosto z l a t 1455—1457, uzupełniając wiadomości przekazane opisem Diogo Gomesa. D a l s z y m i uzupełnieniami dzieła Gomesa są późniejsze opisy A f r y k i Zachodniej, dostarczone przez p o r t u g a l s k i c h podróżników z przełomu wieków X V i X V I . Są n i m i opisy Gomesa Eanesa de Z u r a r a i w s p o m ­ nianego wyżej V a l e n t i m a F e r n a n d e s czy wreszcie Esmeraldo de situ orbis z l a t około 1506—1508 napisana przez D u a r t e Pacheco P e r e i r a . Znacznie późniejsza jest relacja kapitana A n d r z e j a A l v a r e s d ' A l m a d a p o 6 7 8 9 10 11 3 R. H . M a j o r , 4 J . A. appellidado no gueses em D. 6 Acores, de de um seculo, terras seus As Gomes, Madeira e Cabo ' V. Infante nos do mundo, séculos de L o n d o n 1868. D. Henrique comprehendendo de o Portugal descobrimento, L i s b o a 1876. Descobrimentos, relagöes Verde, of Portugal, do resultados, de metade do utramar Geogr. d e L i s b o a , 7 e E . A . de B e t t e n c o u r t , 5 Henry Vida Brandäo, o Navegador espaco of Prince Life F e r r e i r a guerras XVI e conquistas a XVI, Descobrimento dos Portu­ L i s b o a 1882. da Guiñé e das Ilhas dos versäo do l a t i m por G a b r i e l P e r e i r a , B o l . d a S o c i e d . 17°, S. n r 5, L i s b o a 1900. Magalhäes Documentos Godinho, sobre a expansáo portuguesa, v o l . I , s. 245 (1934); v o l . I I , s. 267 (1945); v o l . I I I , s. 383 (1956). 8 A . de C a da M o s t o, Relation 1455—1457, 9 Gomes Agencia 1 0 Eanes Geral de ä la cote por. Valentin vol. I I , Lisboa T eiXeir a d'Afrique (1506—1510), da (Senegal Fernandes Mota, au Cap R. de dos Monte, „Bissau, M e m . n r 11 d u ďAfrique... feitos de Guiñé, ed. Días Dinis, d'Afrique de Ceuta 1949, s. 563, fig. 7. de (1506—1507), M a u n y, occidentale 1895, s. 206. Grónica Zurara, das Colonias, Paris P . de С e n i v a l , Т. M o n o d , Description ни Senegal, A. des voyages publiée p a r C h . S c h e f e r , la cote Paris Description Archipels), Centro de 1938, s. 215; Т. M ö n o d , de par la cote Occidentale Valentim Fernandes Guiñé Portuguesa", E s t u d . da 1951, s. 227, fig. 9. 11 R . M a u n у, Esmeraldo de situ orbis (Cöte O c c i d e n t a l e m a r o c a i n a u G a b o n ) , p a r D u a r t e P a c h e c o P e r e i r a (vers nr 19 d u C e n t r o de E s t u d . d a Guiñé P o r t u g . " , d'Afrique d u Süd, 1506—1508), „Bissau, M e m : - 1956, s. 226, m a p . 5. �KRZYSZTOF 328 WOLSKI chodząca ze schyłku X V I w i e k u , z r o k u 1594, traktująca również o Gwinei . W ostatnich s t u latach (jak widać z podanej l i t e r a t u r y ) tekst opisu Gomesa wzbudził poważne zainteresowania u w i e l u b a d a c z y , którzy szukali w n i m najstarszych źródeł do opisów krajów zachodnich w y ­ brzeży A f r y k i , a także W y s p K a n a r y j s k i c h , Zielonego Przylądka, M a ­ děry i Azorów. Wartość b o w i e m historyczną p r a c y Gomesa podnoszą ciekawe opisy M a u r e t a n i i , Senegalu, G w i n e i , M a l i , G h a n y i N i g e r i i , p o ­ dające n i e t y l k o dane o obszarach leżących w pobliżu wybrzeży m o r ­ skich, ale zawierające także liczne szczegóły dotyczące ziem i miejsco­ wości leżących w głębi lądu, j a k n p . T i m b u k t u . 1 2 13 Należałoby postawić sobie p y t a n i e , k i m był autor opisu. Diogo Gomes urodził się w P o r t u g a l i i około r o k u 1402 i przez długie lata przebywał w służbie księcia H e n r y k a Żeglarza (1394—1460). Mając l a t trzydzieści jeździł po raz p i e r w s z y na Maderę, biorąc udział w k o l o n i ­ zacji t e j w y s p y . W r o k u 1445 brał udział w p o d b o j u w y s p y T i d e r u wybrzeży M a u r e t a n i i , a w r o k u 1451 został m i a n o w a n y pisarzem (sekretarzem) f l o t y królewskiej. Wkrótce p o t e m wybrał się w r o k u 1456 w swoją najdonioślejszą podróż odkrywczą. Gomes został m i a n o w a n y przez H e n r y k a Żeglarza k a p i t a n e m k a r a w e l i „Piconso", a pod swe roz­ kazy otrzymał jeszcze dwa s t a t k i . Gomes odkrył w t e d y wybrzeża G a m ­ b i i , a w drodze p o w r o t n e j , wspólnie z genueńczykiem A n t o n i o de N o l i , wyspę Santiago w a r c h i p e l a g u W y s p Zielonego Przylądka. W r o k u 1459 król m i a n u j e Gomesa a l m o x a r i f e m (zarządca dóbr, e k o n o m i i kró­ l e w s k i e j ) w Sintrze. W t y m czasie Diogo Gomes bierze udział w s w o ­ j e j trzeciej w i e l k i e j w y p r a w i e do G w i n e i (1459—1460), która się zbiegła z datą śmierci księcia H e n r y k a Żeglarza (1460). Później odbywał Gomes k i l k a k r o t n e w y p r a w y do A f r y k i , głównie na Maderę, w charakterze p r o k u r a t o r a (urzędnika skarbowego) królewskiego. Data śmierci G o ­ mesa n i e jest dokładnie znana, zmarł o n prawdopodobnie u schyłku r o k u 1502. Opis Gomesa powstał w d r u g i e j połowie X V w i e k u , pomiędzy r o k i e m 1466 a 1478. Opowiadanie swe rozpoczyna Diogo Gomes o d zaznaczenia 1 2 L . S i 1 v e i r a, Edtędo n o v a do T r a t a d o breve Capitáo André 1 3 Alvares d'Almada, dos Ríos de Guiñé jeito C . de L a R o n с iё r e, La découverte de l'Afrique au Moyen-Age. L e Caire, M é m . S o c . Géogr. E g y p t . , v o l . 3, 1925—1927; R . R i c a r d , L a cote atlantique Maroc au debut du XVI siede, ďaprěs les instructions nautiques au XVe de Vasconcelos, de Sant'Iago siěcle, de Cabo „Hespéris", D i o g o Gomes Verde, „Bol. vol. X I , Paris caravelista 1930, s. 97—110; do Infante du portugaises, „Hespéris", v o l . V I I I , P a r i s 1927, s. 229—258; t e n ż e , L e s P o r t u g a l s et la atlantique polo 1594, L i s b o a 1946, s. 107. e descubridor Sahara Franzäo da G e r a l do U l t r a m a r " , 1956, s. 12, fig. 2. ilha �DIOGO GOMES I JEGO OPIS WYBRZEŻY 329 zasług Portugalczyków w o d k r y c i u wybrzeży i w y s p afrykańskich, mówiąc o zdobyciu w r o k u 1415 w y s p y G r a n Canaria (w archipelagu W y s p K a n a r y j s k i c h ) przez kapitana Jana de Crasto, którego na w y ­ prawę przysposobił I n f a n t H e n r y k Ż e g l a r z . Jako najcięższe miejsce do przepłynięcia wzdłuż zachodnich wybrzeży A f r y k i określa Gomes b u r z l i w y przylądek N u n w okolicach I f n i . 14 Jednak gorączka zysków, a głównie złota, o którym wiedziano, że drogą lądową k a r a w a n a m i wielbłądów jest dowożone z Sudanu przez Saharę na północne krańce A f r y k i , spowodowała dalsze w y p r a w y na południe do źródeł złota. Szukano drogi m o r s k i e j do wielkiego empo­ r i u m handlowego, do miasta „Tabucutu". W k o l e j n y c h o d k r y c i a c h dotarto w r o k u 1434 do przylądka Cap B o jador, dalej do zatoki Rio de Oro, a na południe o d n i e j nareszcie osiąg­ nięto t e r e n y zamieszkałe. Była to w p r a w d z i e ludność uboga „et v i v u n t v i t a bestiali, et comedunt carnes quasi crudas ас lac, quia i n i l l a t e r r a n u l l a arbor est neque herba...", lecz o d niej dowiedziano się, że tędy ciągną k a r a w a n y z M a r o k a do Sudanu, a także o d r u g i e j drodze przez Góry A b o f u r , c z y l i A d r a r . W r o k u 1443 o d k r y t o A r g u i n , wkrótce do­ tarto do w y s p y T i d r a w o k o l i c y przylądka T i m r i s , gdzie Diogo Gomes osobiście porwał do n i e w o l i i zagnał na statek 22 „Cenegiis homines r u b e i coloris". Za przylądkiem T i m r i s napotkano pierwszych m u r z y ­ nów. Wkrótce o d k r y t o Langarote, w r o k u 1445 Senegal i ujście r z e k i Senegal. Założono t a m osadę handlową, dowożono t o w a r y , a o t r z y m y ­ wano za n i e n i e w o l n i k ó w i złoto. 15 W r o k u 1444 o d k r y t o Z i e l o n y Przylądek; t u t a j s p o t k a l i się P o r t u ­ galczycy z obrońcami k r a j u , którzy p o d dowództwem swego króla Besegichi uśmiercili w i e l u z najeźdźców z a t r u t y m i strzałami; podobnie bronił się także l u d Sererów. N a terenie późniejszej północnej G a m b i i Diogo Gomes spotkał się z królem murzyńskim N i u m i Mansa i zawarł z n i m przymierze. W r o k u 1456 Gomes dopłynął do G a m b i i . Dalsza podróż Gomesa i jego statków dała o d k r y c i e obecnej G w i n e i P o r t u ­ galskiej. a e W G w i n e i i na południe o d niej Gomes nawiązywał wszędzie p r z y ­ jazne stosunki z m i e j s c o w y m i władcami, U l i Mansą i A n i Mansą „ 17 14 15 Gomes są bezludne, można 1 6 kupił 17 De Gomes, la premiere..., stwierdza, że w s. 13. opisie Afryki mylił się P t o l e m e u s z , l e c z b a r d z o l i c z n i e zamieszkałe i n i e m a t u takiego strony te n i e gorąca, a b y n i e było żyć. Spotkał kość tam nie widziane słoniową i wyroby U l i znajdowała północy G a m b i i (Mansa się w = dotychczas słonie i krokodyle. Z towarów za­ bawełniane. rejonie król w Maka, języku a A n i było mandingo). częścią k r a j u Niani na �KRZYSZTOF 330 WOLSKI Znalazłszy się na terenach państwa Mandingo dowiedział się od m i e j ­ scowej ludności o potężnej stolicy państwa Songaj, K u k i a (Quioquum), która była w t y m czasie dużym w a r o w n y m m i a s t e m otoczonym m u r a ­ m i z w y p a l a n e j cegły. Otrzymał też nareszcie upragnione wiadomości o kopalniach złota w górach Serra Geley, c z y l i F u t a Dżallon. Dotarły do Gomesa również wieści o w o j n a c h toczonych przez władcę Songajów Sulejman-Damana z sudańskim feudałem Sambageni, lecz najważ­ niejszą była wiadomość, że k o p a l n i a m i złota włada król państwa M a l i . W drodze p o w r o t n e j spotkał się Gomes z B a t i Mansą, a p o t e m zaprzy­ jaźnił się z N i u m i Mansą w G a m b i i , którego namówił do przyjęcia chrześcijaństwa, a w y g n a n i a kapłanów mahometańskich . 1 8 19 Uwagę Gomesa zwracały czółna miejscowej ludności w y k o n a n e z jednego p n i a . Często o n i c h wspominał. Na t y c h czółnach pływano nie t y l k o po rzekach, ale zapuszczano się n a w e t na morze. W duże t a k i e łodzie mieściło się po 19 o s ó b . Gomes podkreślał konieczność nawiązywania d o b r y c h stosunków z miejscową ludnością. S w o i m postępowaniem kładł p o d w a l i n y p o d j a k najlepsze współżycie miejscowej ludności i Portugalczyków. Miał na uwadze na p i e r w s z y m miejscu z y s k i handlowe, a na d r u g i m nawracanie pogan. S p o t y k a n y c h Murzynów uważał za l u d z i , których należałoby ochrzcić, a więc równych l u d z i , godnych przyjęcia c h r z t u . N i e w i d z i się w opisie Gomesa d y s k r y m i n a c j i ludów k o l o r o w y c h , która dopiero z czasem doprowadziła do wyniszczenia c y w i l i z a c j i afrykańskich, a n a ­ w e t zagłady w i e l u ludów. 20 G o m e s zamieścił także wiadomość, że l u d z i e pracujący nie żyją długo, s z k o d z i i m b o w i e m p o w i e t r z e k o p a l n i . 18 w k o p a l n i a c h złota K l i m a t n i e służył P o r t u g a l c z y k o m i w i e l u m a r y n a r z y chorowało. G o m e s był z m u s z o n y wracać wcześniej do k r a j u z p o w o d u chorób trapiących załogę jego ekspedycji. 19 20 Gomes, op. cit, s. 47. �