https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fdf2aceed8c60752283a2444a166094d.pdf e05933310a276e9eb2bece8cbd421c73 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2946 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2750 Title A name given to the resource Taniec wokół drzew w "Tajnej historii Mongołów" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.58-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzinska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Iwona Kabzińska-Stawarz TANIEC W O K Ó Ł DRZEW W „ T A J N E J HISTORII M O N G O Ł Ó W " Z n a m p o w a ż n y c h u c z o n y c h , którzy b y l i b y s k ł o n n i zaliczyć X I I I - w i e c z n ą Kronikę z w a n ą Tajną historią Mongołów do gatunku w y s y c h a j ą c y c h źródeł, t w i e r d z ą c , że u p r a w i a n e pr/ez jej badaczy poletka nie w y d a d z ą już n o w y c h o w o c ó w . A j e d n a k osąd taki w y d a j e się przedwczesny. Wciąż jeszcze b o w i e m n a w e t d r o b n e i pozornie n i e w i e l e znaczące informacje stwarzają n o w e m o ż ­ liwości badawcze. A b y w y k a z a ć , że tak jest w istocie, o t w ó r z m y Kronikę i zatrzymajmy się na j e d n y m t y l k o , n i e w i e l k i m f r a g m e n ­ cie. Jest t o paragraf 5 7 . P o w i a d a się t a m : „ P o t y m , kiedy A m b a k a j posłał w y s ł a n n i k a , wyznaczając na s w o i c h n a s t ę p c ó w Kada'ana i Kutułę, w s z y s c y M o n g o ł o w i e Tajczi'uci zgromadzili się nad O n o n e m w miejscu z w a n y m Korkonak D ż u b u r i obrali Kutułę c h a n e m . Radosny nastrój u M o n g o ł ó w przejawiał się z w y k l e tak, że chcieli się b a w i ć tańcząc i ucztując. O b r a w s z y zatem Kutułę c h a n e m , tak zapamię­ tale tańczyli w o k ó ł rozłożystych d r z e w w K o r k o n a c h Dżubur, że aż poobcierali boki i aż kurz się unosił p o k o l a n a " [ 7 , s. 4 0 ] . O ile mi w i a d o m o , informacja ta nie w y d a ł a się d o t y c h c z a s badaczom g o d n a szczególnej u w a g i . Ot, zaświadczała z a m i ł o w a ­ nie M o n g o ł ó w d o t a ń c a , wskazując zarazem na j e g o w y ł ą c z n i e ludyczny charakter. Czy rzeczywiście tak mało m o ż n a o t y m t a ń c u p o w i e d z i e ć ? W e d ł u g mnie, p r z y t o c z o n y t u paragraf zawiera istotne informacje m o g ą c e s t a n o w i ć p u n k t w y j ś c i a szczegóło­ w y c h analiz p r o w a d z ą c y c h m.in. d o w n i o s k ó w na t e m a t roli t a ń c a i j e g o znaczenia w o k r e ś l o n y m kontekście s y t u a c y j n y m ( o b ­ rzędowym). Z a s t a n ó w m y się przede w s z y s t k i m nad sytuacją, która stała się dla M o n g o ł ó w i m p u l s e m d o z a c h o w a ń o d n o t o w a n y c h przez Kronikarza. Otóż — jak c z y t a m y — okazją d o t a ń c a stała się elekcja n o w e g o chana. W akcie t y m taniec zajmuje miejsce znaczące. W y k o n a n y p o p r a w o m o c n y c h w y b o r a c h zamyka z w i ą ­ zane z nimi czynności. Potwierdza ich w a ż n o ś ć , głosząc zarazem: „ O t o m a m y n o w e g o chana. W e s e l m y się w i ę c i r a d u j m y ! " Taniec znaczy przy t y m m o m e n t , o d k t ó r e g o c h a n rozpoczyna p a n o w a ­ nie. Kończy j e d e n rodzaj działań ( w y b o r y ) i o t w i e r a n o w y etap w dziejach M o n g o l i i — czas w ł a d a n i a Kutuły. Kronikarz nie w s p o m i n a , k i m byli tancerze. Nie w i e m y w i ę c np., czy należał d o nich n o w o w y b r a n y c h a n . Brak r ó w n i e ż informacji o liczebności g r u p y w y k o n a w c ó w , ich płci i w i e k u . Nie w i a d o m o , czy nosili k o s t i u m y lub maski. N i e o b e c n o ś ć t e g o rodzaju d a n y c h ogranicza w p e w n y m stopniu możliwości interpretowania przytoczonego tutaj tekstu. O t r z y m u j e m y natomiast dość d o k ł a d n e informacje o charak­ terze z a c h o w a ń u c z e s t n i k ó w t a ń c a , przede w s z y s t k i m o s p o s o ­ bie, w jaki się poruszali. Kronikarska informacja o p o o b c i e r a n y c h b o k a c h tancerzy i unoszących się t u m a n a c h kurzu w s k a z u j e d o w o d n i e na z a c h o w a n i a pełne energii, siły i d y n a m i k i . W nie­ których tekstach p o w i a d a się, że „tancerze w y d e p t a l i t r a w ę w o k ó ł d r z e w i rozbili ziemię na w y s o k o ś ć k o l a n " [ 6 , s. 9 ] , c o również d o w o d z i niezwykłej siły i ekspresji ich z a c h o w a ń . N a s u w a się poza t y m przypuszczenie, że uczestnikami tańca byli przede w s z y s t k i m , a może n a w e t w y ł ą c z n i e , mężczyźni. W k u l ­ turze m o n g o l s k i e j im t o b o w i e m p r z y s ł u g i w a ł przywilej d e m o n s t ­ r o w a n i a siły i a k t y w n o ś c i . Jest też w i e l c e p r a w d o p o d o b n e , że t o właśnie mężczyźni uczestniczyli czynnie w w y b o r a c h n o w e g o chana. Ich o b e c n o ś ć w t a ń c u byłaby w o b e c t a k i e g o f a k t u jak najbardziej uzasadniona. Kałużyński [ 3 , s. 1 4 2 ] sądzi jednak, że t e g o t y p u „ z a b a w y " nie w y k l u c z a ł y udziału kobiet, sam taniec zaś był — w e d ł u g niego — k o r o w o d e m p o l e g a j ą c y m na okrążaniu drzew i p r z y t u p y w a n i u w miejscu lub w kole w z d ł u ż jednej linii. Kilkakrotnie miałam m o ż l i w o ś ć p r o w a d z e n i a badań t e r e n o ­ w y c h w różnych rejonach M o n g o l i i . P o z w o l i ł o mi t o m.in. stwierdzić, że ruch i d y n a m i k a są t u — p o d o b n i e jak w i n n y c h kulturach — a s o c j o w a n e z życia. W działaniach r y t u a l n y c h , zwłaszcza mających charakter obrzędu przejścia, stają się j e g o s y m b o l e m [ 1 , 2 ] . Takie znaczenie s y m b o l i c z n e miał także p r z y p u ­ szczalnie taniec w y k o n a n y po w y b o r z e n o w e g o chana. Jeśli przyjmiemy, że c z y n n o ś c i związane z intronizacją należą d o sfery 58 o b r z ę d ó w i n i c j a c y j n y c h i że w interesującym nas p r z y p a d k u z a c h o w a n y został t y p o w y dla n i c h porządek zdarzeń ( w r a z z p r z y p i s y w a n ą im s y m b o l i k ą ) , t o m o ż e m y — jak sądzę — w y s u ­ nąć tezę, iż taniec s t a n o w i ą c y element o b r z ę d u inicjacyjnego w y s t ę p o w a ł t u nie t y l k o j a k o s y m b o l życia, lecz także — s y m b o l przejścia, zmiany, przekroczenia g r a n i c y między d w o m a stanami. J a k p o d a n o w Kronice, n o g i tancerzy b y ł y s p o w i t e kurzem d o w y s o k o ś c i k o l a n . W j a k i m ś s t o p n i u kurz t e n był z p e w n o ś c i ą n a t u r a l n y m e f e k t e m ich d y n a m i c z n y c h r u c h ó w , nie w y k l u c z a ł a ­ b y m t u j e d n a k działania c e l o w e g o . W n i e k t ó r y c h sytuacjach o b r z ę d o w y c h M o n g o ł o w i e p r z y p i s y w a l i b o w i e m o b ł o k o m kurzu znaczenie s y m b o l i c z n o - m a g i c z n e . Kurz s t a w a ł się s y m b o l e m życia, m n o g o ś c i , przede w s z y s t k i m j e d n a k — z m i a n y ( d o takich w n i o s k ó w doszłam m.in. analizując znaczenie w y ś c i g ó w i zapa­ s ó w m o n g o l s k i c h ) [ 1 , 2 ] . S t u d i a w zakresie z a c h o w a ń ludyczn y c h l u d ó w Azji p r z y w i o d ł y m n i e r ó w n i e ż d o w n i o s k u , że s y m b o l e m g r a n i c y i rytualnej z m i a n y m o g ą być także kolana... Kronikarz nie i n f o r m u j e , kiedy o d b y ł a się elekcja Kutuły. Nie w y m i e n i a d a t y ani p o r y d n i a . H i s t o r y c y znają z a p e w n e o d ­ p o w i e d ź na t o pytanie, j e d n a k ż e na p o d s t a w i e interesującego nas źródła określenie c z a s o w e g o k o n t e k s t u w y b o r ó w , a następnie t a ń c a w y k o n a n e g o p o n i c h , nie jest m o ż l i w e . W i a d o m o również, że M o n g o ł o w i e rozpoczynali w s z y s t k i e istotne dla n i c h działania, noszące c e c h ę n o w o ś c i , w okresie pełni lub pierwszej k w a d r y księżyca. Nie jest j e d n a k p e w n e , że uczynili tak r ó w n i e ż w y b i e r a ­ jąc Kutułę i w p r o w a d z a j ą c g o na t r o n , c h o ć z a p e w n e w o l n o nam tak sądzić. Z ł a t w o ś c i ą natomiast w s k a ż e m y przestrzenny kontekst w y d a ­ rzeń, o k t ó r y c h m ó w i się w c y t o w a n y m paragrafie. W y m i e n i o n a t a m b o w i e m została n a z w a rzeki ( O n o n ) , a interesujące nas w y d a r z e n i a ( w y b o r y , t a n i e c ) l o k a l i z o w a n e są w nadbrzeżnym lesie Korkonak Dżubur. W w i e r z e n i a c h m o n g o l s k i c h w o d a ( w postaci rzeki, morza lub s t u d n i ) w y s t ę p u j e j a k o granica, pełniąc zarazem f u n k c j e mediacyjne. Fakt, że d r z e w a rosnące w Korkonak D ż u b u r z n a j d o w a ł y się zarazem nad brzegiem rzeki zda się w i ę c d o d a t k o w o p o t w i e r d z a ć l i m i n a l n y charakter a n a l i z o w a n e j przez nas sytuacji i takąż jej s y m b o l i k ę . Miejsce elekcji c h a n a w y b r a n o z p e w n o ś c i ą z największym n a m y s ł e m , nie zdając się na przypadek. Przypuszczam, że Kor­ k o n a k Dżubur, t o t z w . ś w i ę t y gaj — obszar w y o d r ę b n i o n y z reszty t e r y t o r i u m należącego d o danej g r u p y , np. r o d u , s t a n o w i ą c y c e n t r u m w s p ó l n o t y . Tu o d b y w a ł y się najważniejsze obrzędy, tu c h o w a n o zmarłych p e ł n i ą c y c h za życia w a ż n e role społeczne, tu z n a j d o w a ł a się sfera sacrum. Drzewa okrążane przez tancerzy określone zostały w Kronice j a k o rozłożyste, rozgałęzione. Kronikarz nie precyzuje, d o jakiego g a t u n k u należały, ani czy r e p r e z e n t o w a ł y któryś z g a t u n k ó w u z n a w a n y c h przez M o n g o ł ó w za ś w i ę t e ( d o g r u p y tej należały np.: w i e r z b y , brzozy, j o d ł y , w i ą z y górskie i s o s n y ) . Informacje te nie w y d a j ą się j e d n a k k o n i e c z n e dla analizy z n a c z e n i o w e j tańca, c h o ć — przyznam — m o g ł y b y uczynić ją bardziej precyzyjną i w i a r o g o d n ą . O w i e l e ważniejszy w y d a j e się natomiast fakt, że d r z e w a rosnące w n a d b r z e ż n y m lesie, w y o d r ę b n i a n e z obszaru lasu przez okrążających je i z a m y k a j ą c y c h w e w n ę t r z u kręgu tancerzy, s t a n o w i ł y centralny p u n k t w przestrzeni tanecznej. Jak przypuszczam, w o k r e ś l o n y m t u kontekście s y t u a c y j n y m stano­ w i ł y o n e o d p o w i e d n i k d r z e w a k o s m i c z n e g o ( d r z e w a życia). Badania a r c h e o l o g i c z n e p o t w i e r d z a j ą w y s t ę p o w a n i e idei drze­ w a k o s m i c z n e g o na obszarach zamieszkałych przez l u d y m o n g o l ­ skie i ich p r z o d k ó w c o najmniej w g ó r n y m paleolicie. Świadect­ w e m jej istnienia są m.in. rysunki naskalne. W kulturze mongols­ kiej, jak w w i e l u i n n y c h k u l t u r a c h , obraz t e g o d r z e w a wyraża określoną w i z j ę w s z e c h ś w i a t a , j e g o b u d o w y , z zasadniczym p o d z i a ł e m na trzy g ł ó w n e obszary. Każdy z t y c h p o z i o m ó w s y m b o l i z o w a n y jest przez o d p o w i e d n i o rozmieszczone wizerunki p t a k ó w , zwierząt k o p y t n y c h i żmij. W t e n s p o s ó b przedstawia się jednocześnie ideę w s z e c h i s t n i e n i a oraz t r w a ł e g o z w i ą z k u żyją­ c y c h z m i n i o n y m i i przyszłymi p o k o l e n i a m i . Ideę następstwa �p o k o l e ń wyrażali też M o n g o ł o w i e za p o m o c ą k o m p o z y c j i z ł o ż o ­ n y c h z a n t r o p o m o r f i c z n y c h f i g u r k o b i e c y c h , określanych przez badaczy k u l t u r y m o n g o l s k i e j j a k o „ d r z e w o ż y c i a " [ 6 , s. 1 0 6 — 1 0 9 ] . M o t y w d r z e w a k o s m i c z n e g o i d r z e w a życia, które dało początek ludzkiej egzystencji na ziemi, p o j a w i a się także w m i t a c h . W roli żeńskiego praprzodka M o n g o ł ó w przedstawiana jest t a m najczęściej w i e r z b a lub w i ą z górski. Wierzenia i obrzędy m o n g o l s k i e w s k a z u j ą na s y m b o l i c z n y udział d r z e w , k t ó r y m p r z y d a w a n y jest w a l o r sakralności, w p r o c e ­ sie k o m u n i k a c j i między c z ł o w i e k i e m a m o c a m i , o d k t ó r y c h uzależnia o n s w ó j los ( w s p ó ł c z e ś n i n a m M o n g o ł o w i e określają te siły o g ó l n y m m i a n e m Natury, m ó w i ą też o jej g o s p o d a r z u , w ł a d c y itp). Drzewa t w o r z ą p o m o s t , drogę, p o której płynie m o d l i t w a szamana lub p o której o d b y w a się s w e rytualne podróże. Istotną rolę w e w s p o m n i a n y m procesie pełnią także tańce, w p l e c i o n e np. w obrzędy d o r o c z n e i rodzinne. J a k m ó w i l i m o i informatorzy, reprezentujący różne m o n g o l s k i e mniejszości et­ niczne zaliczane d o t z w . M o n g o ł ó w z a c h o d n i c h ( O j r a t ó w ) \ tańce przeznaczone były dla N a t u r y i / l u b jej g o s p o d a r z a , dla Nieba,Ziemi — naszej planety i in. W y k o n y w a n o je, a b y z a p e w n i ć pasterzom przychylność t y c h sił, ucieszyć je, u s p o k o i ć . O d s t o s u n k ó w między c z ł o w i e k i e m a siłami, które n i m w ł a d a ł y zależał b o w i e m j e g o byt, p o g o d a , k o n d y c j a stad, o b f i t o ś ć w ó d i dostatek paszy dla zwierząt. Tańce o b r z ę d o w e pełniły w i ę c niezwykle ważne dla t r w a ł o ś c i pasterskiej egzystencji f u n k c j e magiczne. Uzyskane przeze m n i e informacje d o t y c z ą w p r a w d z i e okresu znacznie późniejszego niż t e n , o k t ó r y m m ó w i Tajna historia Mongołów, w y d a j e mi się jednak, że f u n k c j e a n a l o g i c z n e d o t y c h , jakie pełniły tańce k o ń c a XIX — pierwszej p o ł o w y X X w . m ó g ł spełniać a n a l i z o w a n y tutaj taniec X l l - w i e c z n y . J a k sądzę, taniec ten w y k o n a n o również, by z a p e w n i ć n o w o w y b r a n e m u c h a n o w i M o n g o ł ó w przychylność w s z e c h p o t ę ż n y c h sił, zwłaszcza Nieba i Ziemi, ich p o m o c i opiekę. Tajna historia w i e l o k r o t n i e zaświadcza w i a r ę m o n g o ł ó w w opiekuńczą m o c Niebios i Ziemi ( n p . §§ 1 1 3 , 1 2 5 , 2 4 0 ) . D o nich wyciągali ręce najwięksi p r z y w ó d c y , prosząc o p o m o c w szczególnych m o m e n t a c h życia, zwłaszcza przed w a l k ą . Z a p e ­ w n e p o d o b n i e postąpił Kutuła. Przeczuwał o n z p e w n o ś c i ą , że czas j e g o p a n o w a n i a będzie n i e s p o k o j n y . Czekało g o n i e z w y k l e trudne zadanie. Krewni i wasale w y b r a l i g o b o w i e m przede wszystkim na s t a n o w i s k o naczelnego w o d z a , by w z i ą ć o d w e t na Tatarach i Dżurdżenach za zabicie A m b a k a j a [ o o k o l i c z n o ś c i a c h w y b o r u Kutuły patrz: 3, s. 1 9 2 ] . Charakterystycznym rysem t z w . tradycyjnej k u l t u r y m o n g o l s ­ kiej jest wiara w o b e c n o ś ć zmarłych p r z o d k ó w w ś r ó d ż y w y c h i m o ż l i w o ś ć ich o d d z i a ł y w a n i a na ludzkie losy. W i e l e zależało o d ich przyzwolenia i b ł o g o s ł a w i e ń s t w a . S t r a s z l i w y m w y k r o c z e ­ niem, m o g ą c y m z n i w e c z y ć w s z y s t k i e plany, była obraza p r z o d ­ k ó w z a r ó w n o m i t y c z n y c h , jak i l u d z k i c h . Jest w i e l c e p r a w ­ d o p o d o b n e , że n o w o w y b r a n y c h a n rozpoczął p a n o w a n i e o d błagalno-dziękczynnych m o d ł ó w skierowanych zarówno do W y s o k i e g o Nieba, które b y ł o u w a ż a n e za j e g o m i t y c z n e g o Ojca, jak i d o s w y c h z n a k o m i t y c h nieżyjących już p o p r z e d n i k ó w , których określamy dziś j a k o p r z o d k ó w r z e c z y w i s t y c h . J e g o działania w s p o m a g a n e były przez tancerzy krążących w o k ó ł drzew. Te zaś — p r z y p o m n ę — j a k o o d p o w i e d n i k i d r z e w a k o s m i c z n e g o s y m b o l i z o w a ł y w i ę ź z p r z o d k a m i ; p o n a d t o — dzięki mediacyjnej f u n k c j i d r z e w p r o ś b y c h a n a , w z m a c n i a n e przez tancerzy, d o c h o d z i ć miały d o o d p o w i e d n i c h adresatów. Dla zaistnienia o w e j łączności w a ż n e znaczenie miał charakter ruchu t a n e c z n e g o , w t y m p r z y p a d k u — okrążanie w y o d r ę b ­ nianego przez tancerzy c e n t r u m . Z g o d n i e z ustaleniami m.in. J . Kowalskiej, w t a ń c a c h t e g o t y p u o b w ó d koła pełni rolę granicy. Na t y m ś w i ę t y m obszarze „ o d b y w a się p r z e p ł y w b y t ó w i energii PRZ Interesującym i nie w y j a ś n i o n y m d o dziś zjawiskiem jest brak tańca u największej g r u p y etnicznej zamieszkującej M o n g o l i ę — C h a ł c h a s ó w , p o t w i e r d z o n y o d c o najmniej XVIII w . Więcej informacji o t a ń c a c h l u d ó w m o n g o l s k i c h wraz z ich analizą p o d a j ę w pracy doktorskiej pt. Zachowania ludyczne pasterzy 1 w i t a l n e j między p o z i o m a m i k o s m o s u " . Jest t o w a r u n e k niezbęd­ ny dla realizacji o c z e k i w a n y c h w y d a r z e ń [ 4 , s. 1 1 5 — 1 1 6 ] . Jeśli m ó w i m y o znaczeniu t a ń c a , m u s i m y w z i ą ć p o d u w a g ę nie t y l k o charakter z a c h o w a ń w y k o n a w c ó w ( d y n a m i k a , ekspresja, siła) i porządek r u c h u t a n e c z n e g o ( p o k o l e ) , lecz także j e g o kierunek. W y s u n i ę t a przeze m n i e hipoteza, z g o d n i e z którą taniec w o k ó ł d r z e w miał — dzięki s w y m m a g i c z n y m w ł a ś c i w o ś c i o m — z a p e w n i ć Kutule p o m y ś l n e p a n o w a n i e , p o z w a l a z kolei przypuszczać, że tancerze poruszali się „ze S ł o ń c e m " . Ten kierunek b o w i e m w a l o r y z o w a n y jest w kulturze mongolskiej d o d a t n i o , a s o c j o w a n y z górą, N i e b e m , p o m y ś l n o ś c i ą , r o z w o j e m i o t w a r c i e m w przyszłość [ 8 ] . Nie m o ż e m y jednak w y k l u c z y ć , że w interesującej nas sytuacji, s t a n o w i ą c e j kontekst tańca, część tancerzy poruszała się „ze S ł o ń c e m " , część zaś tańczyła w stronę p r z e c i w n ą . Taki porządek r u c h u b y ł b y b o w i e m w ł a ś c i w y z p u n k t u w i d z e n i a logiki i symetrycznej k o m p o z y c j i rytuału, zwłaszcza w ó w c z a s g d y p o t r a k t u j e m y taniec j a k o przykład działania m a g i ­ c z n e g o . W s t o s o w a n y c h przez M o n g o ł ó w zabiegach, których celem jest p r z y w o ł a n i e p o m y ś l n o ś c i m a m y b o w i e m niekiedy d o czynienia z d w o m a p r z e c i w s t a w n y m i kierunkami r u c h u okręż­ n e g o [patrz: 8, s. 1 0 5 — 1 0 7 ] . W s p o m n i a n y porządek tańca byłby także uzasadniony w ó w c z a s , g d y w zjednoczeniu d w ó c h prze­ c i w n y c h k i e r u n k ó w dostrzeżemy s y m b o l i k ę pełni związanej se­ m a n t y c z n i e z kategorią c e n t r u m [ 4 , s. 9 9 ] Sądzę, że porządek ten m o ż e m y r ó w n i e ż i n t e r p r e t o w a ć j a k o s y m b o l i c z n y p o w r ó t ku p r z o d k o m a zarazem w y c h o d z e n i e w przyszłość, j a k o p o d t r z y m a ­ nie życia i nadanie m u b i e g u w p o ż ą d a n y m kierunku oraz o t w a r c i e g r a n i c y między różnymi stanami. 2 Reasumując, taniec w o k ó ł d r z e w , o k t ó r y m jest m o w a w para­ grafie 5 7 Tajnej historii nie może być t r a k t o w a n y w y ł ą c z n i e jako efekt r a d o s n e g o nastroju M o n g o ł ó w s p o w o d o w a n e g o w y b o r e m Kutuły na t r o n chana. W tej sytuacji b o w i e m — c o starałam się ukazać — należałoby g o przede w s z y s t k i m uznać za s y m b o l życia i zmiany, u s t a n o w i e n i a n o w e g o porządku: historyczno-społecz­ nego oraz r o z p a t r y w a n e g o na p o z i o m i e obrzędu inicjacyjnego wraz z p r z y p i s y w a n y m m u znaczeniem s y m b o l i c z n y m . J a k mi się w y d a j e , w s p o m n i a n y taniec s y m b o l i z u j e treści w ł a ś c i w e dla t e g o rodzaju o b r z ę d ó w . Z n a j d u j ą o n e w y r a z w s y m b o l i c e ruchu oraz k o n t e k s t u s y t u a c y j n e g o i doborze w y k o n a w c ó w . Przypuszczal­ nie taniec w o k ó ł d r z e w pełnił także f u n k c j e magiczne. M i a ł z a p e w n i ć n o w e m u c h a n o w i przychylność i opiekę p r z o d k ó w . Taniec t e n był zarazem ś r o d k i e m k o m u n i k a c j i między ludźmi oraz między c z ł o w i e k i e m a w ł a d a j ą c y m i n i m siłami. K l u c z o w ą rolę w t y m procesie o d g r y w a ł y drzewa s t a n o w i ą c e o d p o w i e d n i k d r z e w a k o s m i c z n e g o ( d r z e w a życia). LITERATURA 1 Kabzińska-Stawarz I., Eriin gurvan naadam — „three games of the men"in Mongolia, „ E t h n o l o g i a P o l o n a " , vol. 13: 1 9 8 7 , s. 45—89 2 Kabzińska-Stawarz I., Gry mongolskie w cyklu rocznym. Próba wyjaśnienia przyczyn ich sezonowości, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 3 2 : 1 9 8 8 , z. 1 , s. 1 4 3 — 1 6 9 3 Kałużyński S., Dawni Mongołowie, Warszawa 1 9 8 3 4 Kowalska J . , Elementarne składniki kulturowych koncepcji rzeczywistości w symbolice ruchu tanecznego. Część I. Kul­ turowe kwalifikacje ruchu a symbolika ruchu tanecznego, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 3 0 : 1 9 8 6 , z. 1 , s. 8 3 — 1 3 8 5 Mongol'skijteatr: tradiciiinovatorstvo [brakautora] ,„Novosti M o n g o l i i " , nr 2 9 , 2 2 V I 1 1 9 9 0 , s. 9 6 N o v g o r o d o v a E. A., Drevnjaja Mongolija, Moskva 1989 7 Tajna historia Mongołów. Anonimowa kronika mongolska z XIII w., przełożył z m o n g o l s k i e g o S. Kałużyński, Warszawa 1970 8 W a s i l e w s k i J . S., Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji. „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 2 2 : 1 9 7 8 , z. 1 , s. 8 1 — 1 0 8 PISY mongolskich.'mp\s, A r c h i w u m I H K M P A N w Warszawie. W t y m miejscu c h c i a ł a b y m serdecznie p o d z i ę k o w a ć dr J . Kowalskiej za u w a g i , które były mi p o m o c n e przy pisaniu t e g o tekstu. 2 59 �RECENZJE Piotr Kowalski, Współczesny folklor i folklorystyka. O przed­ miocie poznania w dzisiejszych badaniach folklorystycznych. W r o c ł a w 1 9 9 0 ( t o m zbiorczy „ L i t e r a t u r y L u d o w e j " za rok 1 9 9 0 ) , 1 4 8 s. Wcześniejsze zainteresowania Piotra K o w a l s k i e g o związane były g ł ó w n i e z k u l t u r ą p o p u l a r n ą i m a s o w ą . Z a g a d n i e n i o m t y m p o ś w i ę c i ł o n w i e l e a r t y k u ł ó w i s t u d i ó w , zaś j e g o pracę z w a r t ą 0 polskiej kulturze m a s o w e j lat s i e d e m d z i e s i ą t y c h traktuję j a k o syntezę j e g o d o t y c h c z a s o w y c h przemyśleń. W y d a j e się, iż niemały w p ł y w na r o z w ó j warsztatu n a u k o w e g o Kowalskiego w y w a r ł o n o w e miejsce pracy. Od 1 9 8 7 r. jest o n b o w i e m p r a c o w n i k i e m Katedry Foklorystyki W S P w O p o l u , którą kieruje prof. Dorota Simonides. W t e d y też poszerza pole swej obserwacji o n o w e zjawiska k u l t u r o w e , g ł ó w n i e te, które są najbliższe p r z e d m i o t o w i badań w s p ó ł c z e s n e g o folklorysty. S w ą pasją b a d a w c z ą o b e j m u j e w i ę c przede w s z y s t k i m ten zespół p r o b l e m ó w , który d o t y c z y m e t o d o l o g i i w s p ó ł c z e s n e j f o l k l o r y s ­ tyki oraz f o r m i s p o s o b ó w istnienia f o l k l o r u w d o b i e rozwijającej się kultury m a s o w e j . 1 charakter n o w a t o r s k i . Część p o s t u l a t ó w zgłaszanych przez Ko­ w a l s k i e g o f o r m u ł o w a ł o już wcześniej w i e l u f o l k l o r y s t ó w , by t y l k o p r z y w o ł a ć t u takie znane na naszym g r u n c i e nazwiska, jak D o r o t a S i m o n i d e s , J a n i n a H a j d u k - N i j a k o w s k a , J ó z e f Burszta, Czesław Hernas. W y d a j e się n a d t o , iż n o w o c z e s n a f o l k l o r y s t y k a , u w z g l ę d n i a j ą ­ ca p e w n e przesłanki a n t r o p o l o g i c z n e , nie może o d ż e g n y w a ć się o d s w y c h korzeni, np. o d klasyki g e n o l o g i c z n e j wyrosłej na g r u n c i e f i l o l o g i c z n y c h d o ś w i a d c z e ń . P o d s t a w o g l ą d u teoretycz­ nego trzeba przecież nadal u p a t r y w a ć w b a d a n i a c h empirycz­ n y c h , u m o ż l i w i a j ą c y c h korektę z a r ó w n o t r a d y c y j n y c h ustaleń, jak i m o d y f i k a c j ę zbyt w y b u j a ł y c h hipotez t e o r e t y c z n y c h w y ­ s n u t y c h przy b i u r k u . Systematyczna obserwacja w s p ó ł c z e s n y c h zjawisk f o k l o r y s t y c z n y c h i p a r a f o l k l o r y s t y c z n y c h zdaje się d o p i e ­ ro g w a r a n t o w a ć dojrzałą analizę przemian z a c h o d z ą c y c h w e w s p ó ł c z e s n e j kulturze. Przykładem m o g ą być badania t y c h specjalistów, którzy tradycję f o l k l o r y s t y c z n ą traktują j a k o proces k u l t u r o w y ulegający c i ą g ł y m przeobrażeniom. W i e l o k r o t n i e ak­ c e n t o w a n y przez n i c h proces zmian j a k o w a r u n e k sine q u a n o n t r w a ł o ś c i f o l k l o r u i p o k r e w n y c h zjawisk m o ż n a już zaliczyć d o klasyki w b a d a n i a c h f o l k l o r y s t y c z n y c h . W o b e c w s p ó ł c z e s n y c h przemian c y w i l i z a c y j n o - k u l t u r o w y c h , r o z w o j u w i e l u szczegóło­ w y c h d y s c y p l i n w n a u k a c h s p o ł e c z n y c h nie s p o s ó b w y z n a c z y ć s z t y w n y c h granic między obszarami, k t ó r y m i z a j m o w a ć m o g ł a b y się w y ł ą c z n i e j e d n a nauka. Na p e w n o trzeba z g o d z i ć się z K o w a l ­ s k i m , który p o s t u l u j e poszerzenie pola b a d a w c z e g o tradycyjnej f o l k l o r y s t y k i , bazującej przede w s z y s t k i m na osiągnięciach litera­ t u r o z n a w s t w a . P r z e d m i o t e m badań w s p ó ł c z e s n e j folklorystyki nie m o g ą w i ę c być p o s z u k i w a n i a o g r a n i c z o n e t y l k o d o t r a d y c y j ­ n y c h zjawisk k u l t u r o w y c h . N o w o c z e s n a f o l k l o r y s t y k a musi w s p o s ó b z d e c y d o w a n y poszerzyć zakres s w y c h zainteresowań i objąć n o w e obszary b a d a w c z e , „ z i e m i e n i c z y j e " , w y k o r z y s t u j ą c m e t o d ę k o n t e k s t u a l n ą , która u m o ż l i w i o g l ą d nie t y l k o samego t e k s t u , ale i sytuacji, w której zaistniał, czyli r ó w n i e ż i j e g o nosiciela oraz o d b i o r c ó w . M o ż n a t u p r z y w o ł a ć polskie badania nad f o l k l o r e m ś r o d o w i s k o w y m ( J . Ligęzy, J . C i e ś l i k o w s k i e g o , D. S i m o n i d e s , D. Czubali, J . M a c i e j e w s k i e g o i i n . ) , t a k i m i „ n o w y m i g a t u n k a m i " , jak o p o w i e ś ć w s p o m n i e n i o w a ( J . Ligęzy, D. S i m o ­ nides, J . H a j d u k - N i j a k o w s k i e j , D. C z u b a l i ) , p a m i ę t n i k dziecięcy ( D . S i m o n i d e s ) , list l u d o w y ( J . K o l b u s z e w s k i e g o ) , graffiti (P. K o w a l s k i e g o ) , r ó w n i e ż nad nosicielami f o l k l o r u (K. D. Kadłubca, H. Kapełuś, T. S m o l i ń s k i e j ) . W o b e c e k s p a n s y w n y c h w p ł y w ó w k u l t u r y m a s o w e j i r o z w o j u p o k r e w n y c h nauk s p o ł e c z n y c h rodzą się o b a w y , d o t y c z ą c e r o z m i a r ó w s a m o d z i e l n o ś c i współczesnej f o l k l o r y s t y k i , u n i k n i ę c i a z d o m i n o w a n i a jej przez inne nauki społeczne i z e p c h n i ę c i a jej d o roli d y s c y p l i n y u s ł u g o w e j . W o b e c w i e l o k r o t n i e zgłaszanych przez f o l k l o r y s t ó w p o s t u l a ­ t ó w o „ k o m p l e k s o w o ś ć s p o j r z e n i a " na w s p ó ł c z e s n ą rzeczywis­ tość k u l t u r o w ą , m o ż n a e k s p o n o w a ć znaczenie samej p o s t a w y badacza „ o t w a r t e j i z o r i e n t o w a n e j na a u t e n t y c z n y repertuar". Taki stosunek specjalisty p e n e t r u j ą c e g o teren d o t e g o wszyst­ kiego, c o m u ludzie o p o w i a d a j ą , w y m a g a w efekcie j e g o g r u n ­ t o w n e g o i w s z e c h s t r o n n e g o p r z y g o t o w a n i a , aby m ó g ł uniknąć „zniekształceń już na etapie g r o m a d z e n i a d o k u m e n t a c j i reper­ t u a r o w e j " . Stąd też w y p ł y w a k o n i e c z n o ś ć u w z g l ę d n i e n i a w ba­ d a n i a c h f o l k l o r y s t y c z n y c h r ó ż n o r o d n y c h m e t o d i t e c h n i k , umoż­ l i w i a j ą c y c h w praktyce korektę e w e n t u a l n y c h niedopatrzeń. 2 Kowalski, traktując f o l k l o r y s t y k ę j a k o samodzielną d y s c y p l i n ę n a u k o w ą , u w i d a c z n i a d o t y c z c z a s o w e k ł o p o t y w w y z n a c z a n i u jej pola b a d a w c z e g o oraz n i e k o n s e k w e n c j e m e t o d o l o g i c z n e . Stąd też już w p i e r w s z y m rozdziale z a t y t u ł o w a n y m „ W s p ó ł c z e s n e perypetie f o l k l o r y s t y k i " , o p o w i a d a j ą c się za a n t r o p o l o g i c z n y m m o d e l e m tej d y s c y p l i n y , p r z y w o ł u j e s t a n o w i s k a b a d a w c z e re­ prezentowane przez różnych u c z o n y c h , tropiąc rozmaite przy­ kłady „ z a c h o w a w c z o ś c i m e t o d o l o g i c z n e j i m e t o d y c z n e j " . W re­ zultacie Kowalski stawia w i e l e p y t a ń , na które w i n i e n znaleźć o d p o w i e d ź w s p ó ł c z e s n y folklorysta. P o d s t a w o w e pytania d o t y ­ czą z w i ą z k ó w folklorystyki z i n n y m i d y s c y p l i n a m i h u m a n i s t y c z ­ nymi (etnografią, e t n o l o g i ą , l i t e r a t u r o z n a w s t w e m , historią, s o c ­ j o l o g i ą ) , p r z e d m i o t u badań tej d y s c y p l i n y , a w z w i ą z k u z t y m pyta również o status folklorysty, który w e d ł u g niego b y w a k o l e k c ­ j o n e r e m , muzealnikiem, strażnikiem tradycji, interpretatorem, a także w s p ó ł t w ó r c ą f o l k l o r u . W swej pasji k r y t y c z n e g o teoretyka K o w a l s k i m o m e n t a m i szydzi z t r a d y c y j n e g o (?), p o t o c z n e g o (?), p u b l i c y s t y c z n e g o (?) p o j m o w a n i a w s p ó ł c z e s n y c h p r z e j a w ó w tradycji folklorystycznej 1 ich badaczy, w y t y k a j ą c w s p ó ł c z e s n y m zbieraczom t e r e n o w y m s k ł o n n o ś c i autokratyczne. A b y u d o k u m e n t o w a ć w ł a s n e racje, rozprawia się — jak pisze — z „ p o d s t a w o w y m i z a g a d n i e n i a m i s p o r n y m i " t a k i c h kategorii p o z n a w c z y c h , jak ustność, l u d o w o ś ć , plebejskość. W y n i k i e m w i e l o s t r o n n e j p o l e m i k i K o w a l s k i e g o , z o ­ g n i s k o w a n e j w o k ó ł p r z e d m i o t u poznania f o l k l o r y s t y k i i jej s t a t u ­ su j a k o samodzielnej d y s c y p l i n y , staje się przedłożony „ p r o g r a m a n t r o p o l o g i c z n y " autora, i m p o n u j ą c y b o g a c t w e m n a u k o w e j re­ fleksji, c h o ć z p e w n o ś c i ą r ó w n i e ż dyskusyjny. K o w a l s k i p r ó b u j e w i ę c z d e f i n i o w a ć obszar badań w s p ó ł c z e s n e j f o l k l o r y s t y k i i jej narzędzi, p r o p o n u j ą c jednocześnie j a k o kryteria f o l k l o r u takie j e g o w y z n a c z n i k i , jak nieoficjalność, s p o n t a n i c z n o ś ć , stereotypowość i formuliczność. W e d ł u g autora o m a w i a n e j pracy, p o s t a w i o n e przezeń pytania oraz zgłoszone p o s t u l a t y w i n n y u ł a t w i ć n o w o c z e s n e j f o l k l o r y s ­ tyce wyjście z t r u d n e j sytuacji. W y d a j e się, że w a r t o ś c i książki K o w a l s k i e g o można u p a t r y w a ć przede w s z y s t k i m w j e g o o t w a r ­ tej p o s t a w i e na zadania n o w o c z e s n e j , z o r i e n t o w a n e j a n t r o p o l o ­ gicznie, f o l k l o r y s t y k i , c h o ć nie wszystkie j e g o spostrzeżenia mają PRZ' Z o b . P. Kowalski, Parterowy masowej lat siedemdziesiątych, -Gdańsk-Łódź 1988. 1 Olimp. Rzecz o polskiej kulturze Wrocław-Warszawa-Kraków- Z o b . np.: D. S i m o n i d e s , Zmiana - gwarancją żywotności folkloru, „ S t u d i a Śląskie", t. 2 6 : 1 9 7 4 ; tejże, Współczesna Śląska proza ludowa, O p o l e 1 9 6 9 ; tejże, Z metodyki badań nad współ­ czesną prozą ustną, „Literatura L u d o w a " 1 9 7 6 , nr 1 ; tejże. Współczesność a tradycja w nowszych opowiadaniach ludo2 60 3 Teresa Smolińska PISY wych, ( w : ) Z zagadnień twórczości ludowej. Studia foklorystyczne p o d red. R. G ó r s k i e g o i J . K r z y ż a n o w s k i e g o , Wrocł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w - G d a ń s k 1 9 7 2 ; tejże, O procesie zmian w folklorze słownym ( w : ) Tradycja i przemiana. Studia nad dziejami i współczesną kulturą ludową. Red. nauk. J . Jasiewicz, B. Linette, Z. Staszczak, Poznań 1 9 7 8 J . H a j d u k - N i j a k o w s k a , Wybrane problemy metodologiczne badań nad współczesnym folklorem, ( w : ) Z polskich studiów slawistycznych. Seria V, W a r s z a w a 1 9 7 8 , s. 2 9 6 3 �