https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7fb28174f2b31ecfee3d8cfdf72696c.pdf 1ca6c5a03f361af7906101cf7aaa5872 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4486 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Jezus Chrystus - w rzeźbie ludowej Konin Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4172 Title A name given to the resource "Boże Męki" w I połowie XVIII wieku na terenie powiatu konińskiego w świetle ksiąg grodzkich/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2, s. 105-109 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jego „Madonnę Skępską" zakupiła C P L i A . gólnym upodobaniem Wacław rzeźbi ża i d ł u t ; r z e ź b s w y c h n i g d y n i e m a l u j e . zwierzęta. urodzony Skirzyński, w 1919 r „ z. zawodu, jest twórcą l i c z n y c h rzeźbionych wie kapliczek i figur nagrobnych. mat; w gospodarstwie, w kaplicz­ sztuki Skępskiej" Częstochowskiej" ( i l . 5), „ M a t k i ( i l . 4) i i n . Pracuje Bral również udział w c e p e l i o w s k i m karskim w 1958 г., g d z i e uzyskał Wincenty trza kościoła w Z a w i d z u . dziej samodzielne, Teraz dekoracyjne, wie r. przeważnie M Boską by w i e j s k i e " . Współpracuje szopkarskim otrzymał z CPLiA. drugą nagrodę. bar­ znanych jącą „ba­ kiej w w wysta­ 1959 r . w 1898 r . w S i e r p c u , amator, dużą prac figurki „Matki Bos­ oryginalnością tematu. Żurawińskiej", d l a której m a szczególny kult; n u j e duża biegłość kompozycje wzoru, w drzewie w y k o n a n e bez cechujące ( i l . 11). W s z y s t k i e sierpeckim, w i interesu­ zawsze j e m a l u j e . D o c i e k a w ­ należą konkretnego najczęściej W ( i l . 6). W y k a z u j e techniczną j a k Huras, wykonuje rzeźbi wykonał również interesującą rzeźbę „Chrystusa u p a ­ kompozycje u r o d z o n y w 1918 r . w Chądzynie, podobnie jego których kościoła biegłość rzeźbiarską Kocot, r z e ź b y pełne i r e l i e f y ; pomocy za pomocą dłut, w z o r u j ą c płaskorzeźbach, a także n a rzeź­ m u z interpretację Zygmunt jego urodzony n a oleodrukach, pracach szych dzu, stolarz, Sier- zaczerpniętej Uczestniczyła p o w . sierpeCkiego Huras, najczęściej bach u r o d z o n y w 1924 r . w Z a w i ­ Dużyński, ciemnozielono o tematyce d o obrazów. piaskowcu i w drzewie, swych znane są poza g r a n i c a m i k r a j u — zwłaszcza w U S A . Stanisław rzeźby ludowej Franciszek N a konkursie Rzeźby ramy powtarza w swych z Dzieciątkiem, B o ­ Ukrzyżowanego oraz wykonuje sztuki się t r a f n i e uogólnione — (Skępską, lesną i inne), F r a s o b l i w e g o , rzeźby ciemnobrązowo, a więc w kolorach tradycyjnych w m i e s z k a t a m i o b e c n i e , pracując j a k o o g r o d n i k . Rzeźbi w topo­ n a w y s t r o j u wnę­ tworzy chwilach ( i l . 8). „Organista i organiścianka", a także m i s t e r n i e w Zawidzu, z z a w o d u cieśla. lowym, o ornamencie w z o r o w a n y m wolnych malowane: fioletowo, zdobione wyróżnienie. Dawniej rzeźbił g ł ó w n i e o ł t a r z y k i w d r z e w i e w z otaczającego j ą życia, j a k n p . „ J e ź d z i e c n a k o n i u " dla CPLiA. 1896 Prace dzieci, peckiem. Boskiej w rzeźbi. i k o n k u r s i e szop- ( i l . 9), u r o d z o n y Krajewski u r o d z o n a w 1897 Gołębiowska, j e j , b a r d z o p r y m i t y w n e , zbliżone d o twórczości są z a w s z e w ludo­ w Płocku. Skirzyński w i e l o k r o t n i e p o w t a r z a t e ­ „Madonny Szczypawka r o k u w Mościskach, g m i n a Gójsk, p r a c u j e n a w ł a s n y m drze­ w Rościszewie, uzyskała 1957 r. pierwszą nagrodę n a w y s t a w i e wej Helena rolnik Polichromowana statua „Madonny z L o u r d e s " , u m i e s z c z o n a ce n a grobie jego m a t k i z C P L i A . Rzeźbi w d r z e w i e l i p o w y m , za pomocą n o ­ Z e szcze­ się jego prace pewną znamio­ warsztatowa. j a k zresztą n a całem Mazowszu dającego p o d k r z y ż e m " i szopkę n a k o n k u r s C P L i A P ł o c k i m t w o r z y jeszcze w i e l u m n i e j z n a n y c h , a może (pierwsza i l . 7). W s p ó ł p r a c u j e i nagroda F o t : Stefan Z — stale — il. 1, 2, 4, 6, 8, 9; Marian Deptuszewski A R C H I W U M „BOŻE MĘKI" nie odkrytych ludowych W PIERWSZEJ Przedpełski d o źródeł POŁOWIE historycznych, a XVIII szczególnie do masowych przekazów z a w a r t y c h w księgach kich — uzyskało j u ż n a d o b r e p r a w o przy opracowywaniu etnografii, takich j a k budownictwo odzież, czy też urządzenie z wiejskie, dziedziny WIEKU NA zywaniu niektórych duchowej i społecznej, t a k i c h wartość zagadnień z pomocą szeregu jakiej zakresu przykładów wieku, zwrócić księgi t e mogą być źródłem ży we i figur przydrożnych. wspomnianych Informacje dokumentach przy krzy­ n a t e n temat są t r u d n e d o zna­ a w wyjątkowych przy j a k np. magia XVIII mierze badaniach n a d stosunkowo wąskim problemem opisy, co j e s t zresztą c h a r a k t e r y s t y c z n e kultury s o w y c h m a t e r i a ł ó w h i s t o r y c z n y c h służących d o badań ludowa nad grodz­ pragnę za uwagę w y p a d k a c h dość o g ó l n i k o w e rozwią­ dziejami źródłach połowy KONIŃSKIEGO l e z i e n i a i r a c z e j Skąpe. Często są t o j e d y n i e w z m i a n k i , Wykorzystując materiały z konińskich ksiąg z pierwszej POWIATU Zwrócono czy p r a w o l u d o w e . kich w TERENIE SĄDOWYCH rolnictwo, i z b y chłopskiej. także uwagę n a i c h bezcenną grodz­ obywatelstwa tematów — il. 5, 7. — il. 3, 10; Jan Swiderski H I S T O R Y C Z N E G O W ŚWIETLE GRODZKICH K S I Ą G Sięganie twórców. n ato, ze stają trakcie ludowej. Często się z r o z u m i a ł e d o p i e r o współczesnymi nika ogromna w kultury d l a większości m a ­ materiałami wartość opisów, badań wzmianki w w zestawieniu opisowymi. Stąd w y ­ które d o k o n y w a n e są n a d współczesną kulturą ludową; 705 �dzięki t y m m a t e r i a ł o m o p i s o w y m bowiem się n a m k o n k r e t n e kształty z j a w i s k wzmiankowanych w źródłach Za jedno z najbardziej badaniach czy w s i zostały o t o interesujące nas materiały przydrożnych, z a w a r t e w księgach dotyczące figur relacyjnych grodu konińskiego: historycznych. w a r t o ś c i o w y c h źródeł nad dziejami A zarysowują przedmiotów uznane przy sądowe C i e n i n Z a b o r n y , r o k 1701, w i z j a , W o j e w ó d z k i e Archi­ w u m Państwowe w Poznaniu ( W A P P ) , K o n i n , Relacje księgi g r o d z k i e , a spośród n i c h szczególnie księgi t z W . m a n u a l n e ; (Rei.) 1, f. 88 v . : „relacyjne", zużytkowane w „ N a ostatek figurę B o g a Wszechmogącego alias wierają one wyjątkowo niezwykle niniejszym artykule. Za­ bogaty interesujących materiał z a r ó w n o dla etnografa problemów k u l t u r y m a t e r i a l n e j , j a k i d o zagadnień szlacheckiej wsi pańszczyźnianej К nienia znaczenia t y c h źródeł kowanie. Publikacji lacyjnych poświęcone są w teriały d o d z i e j ó w siewicza. Na wszystkim z ksiąg dawnictwo chłopa resującego W. zagadnienia że w jedynie cząstkę grodzkich. Poza Mękach" swe obydwa wizjach Przede pracach p u ­ materiałów tym — wy­ dla inte­ Mąk". wymienionych odnajdujemy fragmentarycznych oparł „Bożych Dereprzede Niestety, 2 re­ „Ma­ J. są bezużyteczne blikowano żych ksiąg pochodzących Rusiński . w s z y s t k i m dlatego, relacjach grodzkich grodzkich źródłowe nas doce­ ich publi­ wielkopolskiego" relacji również Dowodem całości t r z y t o m o w e inwentarzach te w y d a w n i c t w a obyczajowych jest szerokie materiałów do zawartych wzmianki o najczęściej w w „Bo­ krótkich, zawierających opisy pól, Mękę nowozbudowaną i drzewo wszystko dynku w „[...] płosa [...] lewczanych Święta, archiwalnych o „Bożych kumentach, nych w do dziejów Mękach" nie publikowanych i manifestacje w y c h oraz ugody Dochodzimy tam, źródłach; Wzmianki w nie a możemy w relacyjne szukać przede dokumenty te to majątko­ w o figu­ źródłach wszystkim się z za­ wszędzie opisów pól; w punktu- terenie. krzyży i f i g u r przydrożnych — grodu konińskiego. Dla pierwszej połowy X V I I I w i e k u wykorzystałem t u 17 ksiąg s e r i i relacji relacji manualnych oraz 13 ksiąg i N a zakończenie t y c h p a r u u w a g w s t ę p n y c h nadmienić, ż e z e b r a n e powiatu konińskiego skie, w czasach, oblat . 3 chciałbym m a t e r i a ł y dotyczą s z e r e g u w s i (obecnie o których liskie) w jego granicach województwo poznań­ piszę, w o j e w ó d z t w o przedrozbiorowych, niż dzisiaj. G r a n i c e te obejmowały — terenami dzisiejszego siejszych powiatów powiatu Konin Turek, — Słupca część i ka­ znacznie szerszych Koło, poza dzi­ Pleszew. P o r . : J . B i e l e c k a , Organizacja i działalność kan­ ziemskich i grodzkich wielkopolskich XIV— wieku, „ A r c h e i o n " , t . X X I I , 1964, s, 130. J . Deresiewicz, Materiały do dziejów chłopa wielkopolskiego, t . I — I I I , W r o c ł a w 1956—1957; W . Rusiński, Inwentarze dóbr szlacheckich powiatu ka­ liskiego, t . I , W r o c ł a w 1955, s. X X I X , 810. P o m i j a m t u w y d a w n i c t w a z a w i e r a j ą c e m a t e r i a ł y z ksiąg r e ­ l a c y j n y c h z i n n y c h terenów P o l s k i (np. Inwenta1 celarii XVIII 2 106 wsi, WAPP, Konin, ciągnie się o d B o ż e j M ę k i aż d o szet- granic [...}". 1733, proteśtacja, WAPP, Konin, R.O. 8, f. „[...] o d t e g o miedzą idąc d o k o p c a k a m i e n n e g o , jest za b r o d e m Biskupie, „Pole p o d Bożą 1735, w i z j a , ozime Bożej M ę k i Drzewce, WAPP, świecką który [...]". K o n i n , R.O. 8, f. 346: k u Grabienicom na folwarczku prosto [...]". 1738, w i z j a , Boża Męką Męka przez WAPP, nowo, Konwent starej Wielebnych k i e h postawiona, a raczej nocnym K o n i n , R e i . 13, f. 156: zamiast erygowana, swego Męża kierą ścięta, sposobem piłą w z rozkazu tamże blisko Księży Lęndz- przez ludzi w s i H e l e n y z Z i e l o n a c k i c h Rościszewskiej p o d nieobytność Spośród konińskich ksiąg g r o d z k i c h p r z e j r z a ł e m — księgi 1727, podział prawie [...]". koło porąbana, i dyspozycji poderżnięta, miejscami p. a potem pozluzowana, sie­ kru­ c y f i k s Od n i e j o d e r w a n y i i m i ę Jezus w y r y s o w a n e spodziewać z myślą o z a g a d n i e n i u i niemal widzieliśmy wykorzysta­ o p i s a c h t y c h „ B o ż e M ę k i " służyły c z a s e m za ry orientacyjne [...] Łukom dotyczące s p o r ó w należy obalone innych do­ t u d o w n i o s k u , że w z m i a n e k sądownictwa, gdzie i źródeł graniczne. przydrożnych kresu polskiej. się też skatalogowanych protestacje rach wsi znajdują katalog f u n d i t u s podcięte i 290 v . : będącej, także Wielkie, Bożą dla ubo­ R e l a c j e i o b i a t y , (R.O.) 6, f. 638 v . : blikacjach. ich obrócone Szetlewo mały t a k z B o ż e j M ę k i , j a k o też z b u ­ p o d nią będącego, porąbane wióry „[...] zawiera budyneczek g i e g o p o d nią z b u d o w a n y a opisów t y c h n i e uwzględniono w w y m i e n i o n y c h p u ­ Nie i kierą w y c i ę t e , słup p o s i e k a n y item przy tej nowej Bożej i t a k n a chłopa Męce stara sie­ ścięty, ab antiquo stojąca a l i a s z n a k [...]". Święta, 1739, u g o d a g r a n i c z n a , W A P P , K o n i n , R.O. 9, f. 5 4 1 : ,,[...] w y z n a c z y ć kopiec Bromkom samym przy n a d rowem, krzyżu, jak który idzie teraz stoi ku nad t y m r o w e m [...] d a l e j zaś s a m a d r o g a wardęSka aż d o B r o n i k g r a n i c z y ć b ę d z i e [...]". Święta, 1739, w i z j a , W A P P , „[...] k o p i e c drodze graniczny wardęskiej Siąszyce, [...] Stojącej 1739, podział K o n i n , R e i . 13, f. 206 v . : n a b o k u Bożej Męki przy [...]". wsi, WAPP, Konin, R.O. 9, f. 394 v . : „[...] z a g o n e k n a t a m t e j s t r o n i e d r o g i k u p o l u u g o r u z a o r a n e g o t r o j g i e m s t a j p r z y B o ż e j M ę c e [...]". T r ą b c z y n , 1740, w i z j a , WAPP, „ P ł o s k a [...] pierwszym n a której K o n i n , R.O. 9, f. 619: s t a j u , u Bożej Mę­ k i , ż y t o n a p ó ł z o s t e m [...]". rze dóbr ziemskich województwa krakowskiego 1576—1700, w y d . A . K a m i ń s k i , A . K i e ł b i c k a i S. P a ń k ó w , W a r s z a w a ,1956, s, 537). K s i ę g i r e l a c y j n e g r o d u k o n i ń s k i e g o mają o d ­ mienną n o m e n k l a t u r ę w porównaniu z księgami innych grodów w i e l k o p o l s k i c h . Por.: Deresiewicz, Materiały do dziejów chłopa wielkopolskiego, t. I , W r o c ł a w 1956, s. X V . 3 �Motila Bienna, 1740, w i z j a , WAPP, Konin, R.O. 9, oznaczać k r z y ż e . D z i s i a j żymi f. 525 v . : „Item n a p r z e c i w k o tej płosie k u Bożej Męce kawal- Mękami" przydrożne Do ców 4 [...]". Sługocinek, 1742, w i z j a , W A P P , K o n i n , R.O. 10, f. 182: bując „[...] oddaje tworzyć się groch zasianego na s k i m staje, j e d n y m o d Bożej M ę k i folwarku pań­ [...]". Bratuszyn, 1747, w i z j a , W A P P , K o n i n , R.O. 1 1 , f. 317: ,.[...] w gościńcu bratuszyńskim cego o d drogi d o T u r k u żyta na pniu idącej, p o l e w e j stoją­ stronie od Bożej Męki, prętów 2 [...]". I.lehynek, 1748, podział w s i , W A P P , K o n i n , R.O. 1 1 , f. 660: związane bardzo wygląd wykorzystanymi mi o posiekanym wyzna­ my jedynie wiadomość Wielkiego jącej nieco dla w sktadków 111 przez 2 s t a j " . filantropijna przydrożne „[...] i t e m p r o s t o w wiania nież Kleczew, 1749, podział ki" K o n i n , R.O. 1 1 , wzmianka „W polu średnim, g d z i e t e r a z o z i m i n a , f o l w a r k ciąg­ Pierwszym zagadnieniem nasuwającym się związku z p r z y t o c z o n y m i ź r ó d ł a m i j e s t p o t r z e b a lenia, co r o z u m i a n o w W i e l k o p o l s c e łowie X V I I I wieku Dochodzimy krywczego, że były z wyobrażeniem to zresztą przede ukrzyżowanego je na to n i e d w u z n a c z n i e teriałach opis w „Bożej jedyny Męki" „Boża nie od­ Mąk" na przede dowodem wszystkim 1739 r. ze Świętej, tradycje rzeźbione z XIX liński . ma­ Drzewiec. pą — te jednego nazywają Męką". Za i go dane tego się także w s z e l k i e są przez inne spotykane Obok krzyży 5 8 9 9 „Bo­ starych krzyży raźnie już p r z e k a z krzyżem, figury, źródłach i lub a „figury" z tuż infor­ Wykorzysta­ wyjaśnić, miały jak od­ wspaniałe wielkopolskich Nowak krzyże świątkarzy i Paweł ma­ dzież z 1756 r . . Są Bry­ Natomiast materiałów dru­ wać w ..Boże żadnych na podstawie się 7 w znalazły się Cho­ figur . 9 przeze wyraźnie interesujące w znajdu­ pow. tylko wzmianki, nie cytowanych bardzo wy­ 1 7 5 5 . Figurę danych o wyglądzie możemy Kle­ mówi świętego Szamocina, u s y t o w a n i u krzyży, Męki" z r o k u 1749 z z roku to jednak figury. n i e oznaczała Nepomucena wówczas inwentarzu 8 kryć mamy Jana popularnego w po wsiach oczywiście z Zarzewka, także zawierające również Męki") bardzo mogą jesteśmy Mąk". niestety (jeżeli św. jemy „Bożą mogą figurze tego Wzmianki jak Męka" z O są­ wzmianki j a k można pozbawieni „Bożych stawiano Wzmiankę o figurze Męki" Uwagę dotyczącą wieloznaczności określenia ..Boża Męka" z a w d z i ę c z a m p . m g r o w i S. Błaszczy­ kowi. W A P P , K o n i n , R.O. 13, f. 54,3: „ W i d z i a ł p r z y t y m tenże w o ź n y [...] n a d r u g i e j s t r o n i e d r o g i , n a ­ przeciwko n o w e m u gościńcowi, p r z e z p . Chorążego rekwjrenta postawioną Bożą M ę k ę d ę b o w ą [...]" S. Błaszczyk, Rzeźbiarze ludowi południowej Wielkopolski, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1958, n r 1, s. 9 i nast. ' W A P P , K o n i n , R.O. 13, f. 496: „[...] począwszy od w s i , t o jest o d o g r o d u , w k t ó r y m s t a t u a św. J a n a Nepomucena w y s t a w i o n a [...]" J . Deresiewicz, Materiały c y t . w y t i . , s. 7 6 : „Fundamentów założenie, g d z i e m a być k a p l i c a f u n ­ dowana, n a pagórku jadąc d o M a r g o n i n a ; a d praesens na t y m m i e j s c u f i g u r a ś w . J a n a N e p o m u c e n a wy­ stawiona." W związku z f i g u r a m i p r z y d r o ż n y m i warto przytoczyć n a d e r interesującą w i a d o m o ś ć o dębach 4 tradycji stawiania nowych Drzewcach. w i e k u , j a k Franciszek „Boże obiektu. „święte" w rów­ e czewa. z o b u zapisów „Boża upra­ jest Mę­ takich wyko­ dwie — samego zarówno określeniem giej strony — n a t o , że dotyczące dzić s k o n f r o n t o w a w s z y Figury punktów ona historyczne z zaczerpniętym krzyże, żebraka. Interesująca w n e t u źródła n i e potrafią ległe ona krzyża „Bożej rzystanych źródeł „Bo­ zapewne Jest krzyżu zdobienia wanym Innym pod to starej In­ „małym „Bożej miejscu Dowiadujemy się z n i e g o o p o s i e k a n y m słupie i o d e r ­ krucyfiksie. dla dogodnych natomiast co d o krzyże cytowanych z Całkowicie macji Wskazu­ wszystkim Chrystusa. w po­ Męka". wcale pochodzący w usta­ pierwszej p o d określeniem tu do wniosku, żych wykracza­ o Była o pozostałościach nowym więc chronologiczne. zbudowanym żebraczego. tejże obok. nący się o d f i g u r y d o b o r u [...]". to z może­ na Męce" z L u b - informacja dworu jeden a Zabornym. fundacja świadectwem d a w n e j f. 748: •/. stanowi zniszczo­ tu „Jezus" ramy ubogiego", procederu — 5 ze dodać Bożej Po­ wzmianka­ krucyfiksie napisie od­ Męki". komentarzu 1753 r. pró­ materiałów „Bożej „dębowej Cieninie to przy o przyjęte szczegół Męką" dochodzimy Drzewcach, o z poza budyneczku w każde staje osiem składów r a c h u j e s i ę " . w M ę c e " oraz Szetlewo, 1749, w i z j a , W A P P , K o n i n , R.O. 12, f. 112 v . : wsi, WAPP, i Męki" żą staj, słupie „Bożej cza się jęczmienia o d Bożej M ę k i rachując aż d o l n u Bożą M ę k ę płoska t r o j g i e m w figury religijnym \ wyników już „Bo­ wszelkie zgromadzonych nej stowa kultem XVIII-wiecznej za teresujący ..W j a r z y n n y m także p o l u za stodołą pańską z są często skromnych na podstawie , .Bożej na w s i wielkopolskiej nazywane tych nas mnie zoriento­ bowiem materiałach jako spełniających f u n k c j e z n a k ó w g r a n i c z n y c h . P r z e k a z t e n b r z m i : „ I t e m dęby s t a r o d a w n e , przed strugą z w y ż pomienioną stojące d w a , z n a k i g r a n i c z n e n a kształt o s o b y l u d z k i e j n a s o b i e mające. I t e m za tąże Strugą d r u g i e d w a dęby, takież p o d o b n e z n a k i na sobie reprezentujące [...]" ( W a r d ę ż y n e k 1748, W A P P , K o n i n , R e i . 16, f. 314 v.) M o ż n a sądzić, że c e l e m o w y c h „ z n a k ó w [...] n a kształt o s o b y l u d z ­ k i e j " znajdujących się n a dębach b y ł o zagwaran­ towanie nietykalności granicy. Mało jest jednak p r a w d o p o d o b n e , a b y b y ł y t o p o s t a c i e świętych, gdyż z a p e w n e zostałyby p r z e z w o ź n e g o zidentyfikowane. U ż y c i e n i e ściętego d r z e w a j a k o t w o r z y w a spoty­ k a m y p r z y f i g u r z e św. B e n o n a z K r o b i w p o w . Gostyń, d a t o w a n e j n a drugą p o ł o w ę X V I I I w i e k u i p r z y ­ pisywanej Walentemu z Grabonoga. Pisze o n i e j A . G l a p a w n o t a t c e Przyczynek do wielkopolskiej rzeźby ludowej, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a 1956, n r 4—5, s. 24)1. 107 �punkty orientacyjne pomagające w opisach pól. Bę­ kiem nocy dąc O b i e k t a m i p o w s z e c h n e g o k u l t u , g w a r a n t o w a ł y o n e gicznych trwałość zresztą rynem nów, oznaczeń granic. Warto tutaj w której śmiertelnym przesunięcie wypadkiem. krzyża O ku dowiadujemy za o b r ę b e m z wsi. Mówi zebranych wiejskich jest o ukarane Mękach" z te­ połowie X V I I I t y m zupełnie materiałów. Wielkopolsce zatem znalazłyby jasno Możliwość w wie­ zabudowań potwierdza o opisach się nich w na pewno w więk­ występo­ obrębie niewielka; brak wzmianek Męki" Sewe­ się, ż e stały o n e p r z y d r o g a c h , p o ­ w a n i a krzyży w nież T. zostało „Bożych renu p o w i a t u K o n i n w pierwszej szość za w s p o m n i e ć o opowieści z B o r o w e j , p o w . T a r ­ 10 to opisach „Boże niektó­ figur któ­ pod w XVIII w i e k u odbywały mach w prac terenowych Poznaniu sposobie remu w leczenia położenie chałup i i n n y c h budynków w i e j s k i c h . Inaczej n a j p r a w d o p o d o b n i e j tuowanie figur. Podana gurze z Kleczewa p r z e d s t a w i a ł o się u s y ­ przeze m n i e w z m i a n k a o f i ­ z roku 1749 w s k a z u j e co prawda n a j e j p o l n e położenie, j e d n a k j u ż f i g u r a z r o k u 1755 . z Zarzewka wyraźnie u s y t u o w a n a jest w e w s i . u Częste p o s ł u g i w a n i e się w znanych nam zach z p o w i a t u K o n i n f i g u r a m i i krzyżami nymi jako punktami przeka­ przydroż­ g r a n i c z n y m i n i e oznacza oczy­ wiście, ż e b y ł y o n e s t a w i a n e c e l o w o j a k o z n a k i g r a ­ n i c z n e . U d a ł o się n a t o m i a s t natrafić 12 wyraźnie stwierdzający przydatność na dokument figury w D o k u m e n t t e n t o „Manifestacja" A. z ojczymowi, roku 1748 p r z e c i w k o rzejewskiemu, cie swemu właścicielowi K o n i n . Wiadomość magii. Zbierzchowskiego A. w s i Budzisław w wydaje się tak Mie­ powie­ stępnie z a p r a s z a przebywa już pasierba we d o Budzisławia. K i e d y t e n dworze, pów u z b r o j o n y c h w przedsięwzięcia ojczym nasyła nań chło­ kije, cepy i kosy. R e z u l t a t y najwidoczniej „czułego" ojczyma, pod­ gdyż n i e spełniły dalej czytamy: tego zamierzeń „[...] tychże Etnografii gruźlicy. Sposób UAM o oryginalnym ten zalecał nogami cho­ d o góry, n a krzyż. Bardzo istotna — kwestia, stępujących w ramach k i m byli w bardziej religijnego ludności tematu tak licznie połowie „Bożych że w p r o w a d z a dla naszego fundatorzy pierwszej teresujące XVIII Mąk" i w. — wy­ na te­ innych figur, n a s bezpośrednio w i n ­ etnografów zagadnienie Chłopskiej. form Dlatego życia kwestię tę p o r u s z a m , choć z e b r a n e m a t e r i a ł y t y l k o w części u p o ­ ważniają cych mnie „Bożych do tego. Mąk" z W przekazach terenu powiatu dotyczą­ Konin dwu­ k r o t n i e t y l k o u j a w n i a się f u n d a t o r . I t a k d o w i a d u j e ­ my się w na przykład, Drzewcach że „Boża Męka" zniszczona została w y s t a w i o n a p r z e z k o n w e n t c y ­ stersów z L ą d u , w ł a ś c i c i e l a l i c z n y c h w i o s e k w licy. Lubsto- Druga wa wzmianka, Wielkiego poza ramy muje o pochodząca z 1755 г., a w i ę c chronologiczne stojącej przy z oko­ wykraczająca przyjęte drodze, wizji w nieco pracy, naprzeciwko infor­ gościńca, „[...] p r z e z p . C h o r ą ż e g o r e k w i r e n t a p o s t a w i o n e j żej M ę c e " Czy interesująca, że przytoczę w i ę k s z y j e j f r a g m e n t . M i e r z e j e w s k i Katedry 1959 i n f o r m a c j ę w d r a l p a n i e się o p ó ł n o c y , przydrożny jest roku tym inwentarzach się „ d z i e w o s ł ę b y figurą", u z y s k a n o w czasie badań p r o w a d z o n y c h w r a ­ się czy Kró­ rej renie p o w i a t u K o n i n wizjach ma­ przetrwała na terenie p o w i a t u K o n i n do dzisiaj. Z r y c h choćby w s i j a k o o b i e k t y , weriług k t ó r y c h określa W przydrożnych l i k o w a , w s i n i e z b y t o d l e g ł e j o d miejscowości, w rów­ wsi. praktykach m a g i c z n y c h T r a d y c j a funkcji nas 15 ta, t a k s k r o m n a baza materiałowa do stwierdzenia, szczyźnianych łącznie z Bo­ . wsiach inicjatywy że „Boże Męki" w Wielkopolsce właścicieli upoważnia były w pań­ stawiane dóbr i wy­ ewentualnie jeszcze p r z e z p l e b a n ó w w i e j s k i c h ? O c z y w i ś c i e , że n i e . Źródła dają jednak pewne hipotezy wykluczającej, każdym wysunięcia poważnie ograniczającej szy szczyźnianych w X V I I I w . w f u n d o w a n i u f i g u r i k r z y ­ jakieś podobieństwo dziewosłębów który n i e miał n a d l a t ¡1(5, a z babą swatał i c h , a myśląc o ważne jest to wszystko manifestanta pod chłopca, mającą f i g u r ą skórze." 1 3 d l a nas stwierdzenie, We że l a t 70 robił, wzmiance tej pod figurami, ży przydrożnych. wielkopolskich do razie chłopów umyślnie p o i ł i s a m z n i m i pił, s p r o w a d z i w ­ na udział podstawy a w Dodatkowych hipotezę argumentów dowujących tę nie ciężkiej sytuacji materialnej pańszczyźnianego w dostarcza dobrach chłopów analiza podbu­ szczegól­ i społecznej szlacheckich pań­ chłopa w Wiel­ a z a p e w n e także i p o d k r z y ż a m i , o d b y w a ł y się w b i a ­ k o p o l s c e . N a l e ż y pamiętać, ż e początek p i e r w s z e j po­ ły łowy wsi dzień zbiorowe magicznym, ujawnia obrzędy satanicznym. W się chęć zjednania o Charakterze obrzędzie z sobie wyraźnie Budzisławia mocy szatańskich XVIII wielkopolskiej p o d figurą p r a k t y k ny oraz ludowej t a k słaba nie w zabiegach formacja magicznych roli przecenia­ myśli, i n t e n c j i . I n ­ z B u d z i s ł a w i a u p r a w n i a nas także d o puszczenia, że f i g u r y i bardziej popularne w krzyże przydrożne przy­ były t y m indywidualnych, okrytych mro- T. Seweryn, Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce, W a r s z a w a 1958, s. 60. P o r . p r z y p . 7. u Występowanie krzyży granicznych zarejestro­ w a ł d l a P o m o r z a i n w e n t a r z P i a ś n i c y M a ł e j z 1678 г.: „[...] skarżyli n a p o m i e n i o n y c h posesorów Częstkowa, że o n i k r z y ż e graniczne stare powycinali". 1 0 1 1 208 ruiny n a s k u t e k działań gospodarczej wojennych niejszych jeszcze przemarszów w o j s k w p r z e z nienaturalność o d b y w a n y c h charakterystyczne d l a magii w i e k u t o czasy północnej. W i ę k s z o ś ć ekonomicznie, gospodarstw że musi i okresie chłopskich posługiwać groź­ woj­ jest się d o ­ starczanymi przez p a n a w r a m a c h tzw. „załogi" pod­ stawowymi narzędziami pracy. Inwentarze z t e g o o k r e s u p r z e p e ł n i o n e są także strofalnym stanie chłopskich chałup i wizje danymi o kata­ i zabudowań G. L a b u d a , Inwentarze starostw puckiego i kościerskiego Z XVIII wieku, T o r u ń 1954, s, 65. " W A P P , K o n i n , R.O. 1 1 , f. 375. P o r . : T . S e w e r y n , Niszczenie dzieł sztuki wy­ nikiem zabiegów magicznych, „Polska Sztuka L u ­ d o w a " , ¡19613, n r 3, s. 149 i mast. P o r . p r z y p - 5. 1 4 15 �gospodarczych, należały których zresztą wystawienie do p a n a Wsi. W i konserwacja tych warunkach S. Błaszczyk byłoby zdo­ uwłaszczeniu być się n a w y d a t e k związany z fundacją „Bożej Mę­ fundacje ki" danych do­ o l b r z y m i e j większości chłopów n i e ł a t w o czy f i g u r y . Bardziej starczają chłopa materiały mówiące pańszczyźnianego. bociznami mógł przekonujących o i najrozmaitszymi być każdej sytuacji Chłop chwili społecznej t e n , obciążony innymi świadczeniami, pozbawiony ziemi, uprawiał, przerzucony n a i n n e g o s p o d a r s t w o prostu sprzedany. Pan wsi, niepodzielny l u b po właściciel się j e ­ dynie godnym d o r e p r e z e n t o w a n i a w s i r ó w n i e ż Bogiem. Kontrola rozciągnięta nia przezeń także obowiązków tuacji w y d a j e się w i e l c e nad przed chłopem dopilnowanie pań­ spełnia­ religijnych. W takiej prawdopodobne, że sy­ dyspo­ nujący środkami m a t e r i a l n y m i p a n w s i troszczył o wszelkie o b i e k t y służące u m o c n i e n i u w i a r y ludu, pomnażając jednocześnie własne się wśród zasługi re­ ligijne. wskazującym dóbr j a k o n a fundatorów krzyży i na właścicieli figur przydroż­ o kapliczce —• Z . J . ] pojawiają święci krzyży strzec i się n a w s i l i c z n e mają staraniach o dostatek." Interesująco czące z przedstawiają fundacji innych terenów nictwach się XVIII-wiecznych Polski, źródłowych. m i e j s c u , ze tych względu resującego nas włlkierze w i e j s k i e , normujące ne wsi 1 9 . W należy wilkierzu skiego W . Leskiego z r o k u ległych tu jego Lubawa, cony „Bożym zentujące nicy przy wsi której dla których s t a w i a n o „ B o ż e M ę k i " , b y ł o — j a k s t w i e r ­ znajdować. dza potrzeby doda." J . K. Haur — „[...] otrzymanie stwa n a u r o d z a j n e m i e j s c a " 16 cy F i g u r y i krzyże p r z y d r o ż n e 0 czym d o w i a d u j e m y badań terenowych się w — stawiano wyniku jako błogosławień­ . również — etnograficznych Obronę przed pomorem 1 i n n y m i klęskami, j a k o z a p o r ę broniącą z ł y m siłom wejścia n a t e r e n miej­ wsi. Stawiano scach samobójstw, nego dziecka mordów, lub ludzkiej, n a mogiłach w polu i w l e s i e o r a z w także znalezienia czaszki downych objawień, je w nieochrzczo- miejscach ludzi cu­ pochowanych i n n y c h jeszcze szczególnych Nie t r u d n o nych wyżej jest dostrzec, funkcji że „Bożych większość Mąk" z poda­ zainteresować mogła głównie właściciela w s i . K r z y ż e i f i g u r y c h r o ­ niły przed klęskami żywiołowymi jego wioskę oznaczały wyróżniające się czymś w y j ą t k o w y m sca na jego jednak i w ziemi. Ew. chłopskie samodzielną krzyży XVIII-wiecznej Wielkopolski c h y b a j e d y n i e c h ł o p o m prowadzącym b a r d z i e j miej­ fundacje i figur przypisać m o ż e m y n a t e r e n i e oraz gos­ korskiego figur W nim: wicz , dzo wiecie wiąże rozkwitu wielu fundacji, i c h związek dziedzin z się zaczątek sztuki ludowej. uzyskaniem wspaniałego Sens przez w i e l k o p o l s k i c h z i e m i — dostrzegł i d o s k o n a l e J . K . H a u r , Skład abo skarbiec sekretów oekonomiey zieraiańskiey, s. 89. l e 17 T . S e w e r y n , Kapliczki..., tych chłopów wyraził znakomitych K r a k ó w 1690, z według artykuł, mówią­ figur, do są starostwa do Zawiera cena n a d s t a w k i e m , z a t o dać przez B. i J . Leskie- ale za to bar­ ten temat. Jest Słaboszewic w ona wsi: „Aby fundacji gospodarcze. do druku jedyną, na dotycząca postawić łą- wykorzystania zagadnień instrukcje informacje Sandomierz. znaleźć 21 przygotowanym 1752 r . miał zawsze chełmińskim . dokumentów — karą, r o k u 1692/1706 p r z e z ciela polecenie statuę św. Jana to po­ właści­ Nepomu­ 3 talary bite i ko- rzec ż y t a s z t u k a t o r o w i , a l e i p o s t u m e n t d o t e g o z r o ­ bić powinien i nasadzić Zacytowane ogromne szlachty szczeniu, z k t ó r y m woj. i uczynek konserwowaniu n a t r a f i a m y n a jedną uwła­ po treści repre­ urzęd­ wiejskim winą J . Bartysia, A. Keckową interesującą zek dopiero rodzajem instrukcja pod zamek w „Figury jako d l a w s i czynszowych i c h wyborze, nymi. masowo o dawnym Baranowskiego, wiej­ że i k a p l i c z k i wyrastają Podobny przydrożnych krzy­ chłopów drzewo p o s z u k i w a n i u materiałów skim. przez w Innym w podarczą, i n a d t o — b y ć m o ż e — s a m o r z ą d o m Indywidualnie stawiane 2 0 jedynie T. Działyńskiego oczynszowanym, działalność czego poświę­ Chrystusa konserwować obalały, powia­ artykuł Jezusa można w w i l k i e r z u w y d a n y m w 2 2 wypadkach Do nie chełmiń­ szlacheckich p o w i n n i starsi stawiać się pracę wewnętrz­ biskupa Czytamy naszego drogach ozdobnie postawić specjalny Mękom". Zbawiciela na inte­ 1766, w y d a n y m d l a p o d ­ jurysdykcji znajdujemy wydaw­ n a zawartość w s i się t e n niechrześcijański celów, w wydawnictw publikującą życie materiału, doty­ przydrożnych opublikowane Wśród pierwszym materiały figur w z chłop się 18 zysków. jednym których zwracał o pomoc w s w o i c h własnych t r o s k a c h o b y t , aby że w d o b y t k u już n i e pań­ kosztem, sobie, Grabonoga kapliczek, nych będzie t u i c h p r a w o d o z i e m i i p ł y n ą c y c h z n i e j Przypomnijmy z s k i e g o , a l e chłopskiego, święci, d o k t ó r y c h mękę Głównym m o m e n t e m artykule chłopskich ustawieni którą ziemi i chłopów n a n i e j mieszkających, c z u j e szczyźnianym o b e j m u j e ro­ w Z k o ń c a X V I I I — początku X I X w . Pisze o n : „[...] [ p o materiały zainteresowanie Jak i wsiach czynszowych wsi. a się z jedynie wskazują figurami wilkierzy, figur na przydroż­ we obowią­ wsiach konserwowania we — został n a ł o ż o n y n a mieszkań­ Inaczej dziłem, przedstawiała i w figur 2 3 wyraźnie konserwowania zagrodowej, tych gips." dworów dowiadujemy stawiania ców na się zapewne, sprawa n i e w i e l k i c h , najczęściej jak już fundacji dowo­ krzyży jednowioskowych wiejskie XV—XVIII w., „ A r c h i w u m K o m i s j i P r a w ­ n i c z e j " , t . X I , K r a k ó w 1938, s. X V , 512. J w . , s. 3 4 1 i n a s t . J w . , s. 175. Instrukcje gospodarcze dla dóbr magnackich i szlacheckich z XVI—XIX wieku, t. I , W r o c ł a w 1958, s. L X X V I I I , 749. J w . , s. 466. 2 0 c y t . w y d . , s. 25 i n a s t . 2 1 22 S. Błaszczyk, „Studia M u z e a l n e " , Kapliczka ludowa z Grabonoga, t . 1И, P o z n a ń 1957, s. 132. 18 " S. K u t r z e b a i A. Mańkowski, Polskie ustawy 2 3 109 �pańszczyźnianych cie dobrach Konin. W wioskach gury, mające także — poważne poza torów w krzyży a figur XVIII mianowicie: k t o był ze nym podobnie wytwórcą rzeźb i w XVIII z Grabonoga „Bożymi sobie stręczało kłopotów. szczególnych ukrzyżowanego miejskiego pańszczyźnianych świątkarza polach? najprawdo­ obrazów przeka­ rzemieślnik Takim wieku renomowa­ religijnych sławny był ehłop-rzeź- Z rozsianymi p o pol­ mniej Wystawienie trudności, była zapewne r o ­ krzyża nie natomiast najpewniej na­ postać dziełem l u b też w y s p e c j a ­ wiejskiego. „Boże M ę k i " t o t y l k o jeden nie najbardziej po zacytowanym Mękami" Chrystusa sprawy, wykonawcą był t o rzeźbiarza c z y o d l e w c y lizowanego p o w . K o n i n •— wyspecjalizowany biarz Walenty biono n a funda­ rozsianych jak w nych drogach społeczne, z t e m a t ó w — zresztą reprezentatywny podjęte n a podstawie dowych ksiąg g r o d z k i c h . M o g ą — które m o g ą b y ć materiałów uzyskanych z są­ o n e dostarczyć n y c h d a n y c h r ó w n i e ż d o badań n a d i n n y m i pew­ 2 2 5 Sztuka kultury miłośników, i dem sał, a także jeszcze śledzić Wielkopolska, że w y z b y w a odziedziczonej gdzie całym Polski urbanizacji t a k znacznych artystyczny w ludo­ ziem proces jeszcze Polski. naszego jego ludu bogactwie p r z e d s t a w i a się p o d t y m w z g l ę ­ o której już Oskar się (np. w p o ojcach stroju) kultury Kolberg p i ­ swej n a rzecz dawnej, przeni­ kających z m i a s t a n a w i e ś n o w y c h w z o r ó w . O d cza­ 110 o zawierają odzieży. m.in. kapitalne Równie wyposażeniu czeladniczej cenne wnętrza n a ogół rea­ szłacheckich\ Księgi wszystkim w rejestrach informacje — ruchomości —- d o t y ­ są m a t e r i a ł y mówiące dworku szlacheckiego, n a folwarku, a niekiedy nawet izby chału­ p y chłopskiej. Dość l i c z n e są także w z m i a n k i o o b r a ­ zach. Wymieniają o n e czasem, na został sporządzany, którym obraz wykonania . Wspomnieć 2 5 teresujących mice. niekiedy Poza o b o k t e m a t u , materiał, także i technikę należy informacjach t y m inwentarze o o ludowej i wizje jego dość i n ­ cera­ w s i znajdujące się w księgach g r o d z k i c h — z r a c j i z a w a r t y c h w n i c h dokładnych gą spisów stanowić wiejskich rzemieślników podstawowy i wiejskich materiał małomiasteczkowych do — mo­ rejestracji ośrodków garncar­ skich w X V I — X V I I I w . Księgi macji o grodzkie są kulturze czasów jest sądowych jedna liczy dów kie oczywisty przez grafa ksiąg terenem jedno­ p o n a d tysiąc lata niezwykle ponad z kart. się w n i o s e k , jeszcze D o naszych archiwach grodzkich, wydaje długie infor­ zresztą i c h liczba. się w sobie skarbnicą korzystanie z zawartych w nich ogromna zachowało sięcy prawdziwą w s i . I c h zaletą, cześnie utrudniającą materiałów, będą 15 t y ­ których nie­ Z tych wzglę­ ż e księgi grodz­ także dla etno­ interesujących poszukiwań Zbigniew Jasiewicz źródłowych. P a n a Jezusa ukrzyżowanego obrazek w r a m i k a c h n a d r e w n i e m a l o w a n y [...] piąty, n a k t ó r y m j e s t w y ­ m a l o w a n y Ż y d śmieszną sztuką [...]", a l b o również z i z b y d w o r s k i e j ze Sługocinka w 1744 r „ W A P P , K o n i n , R . O . 10, f. 5 9 6 : „[...] o b r a z 1 kopersztyc h o w y n a ścianie p r z y l e p i o n y [...]". SZTUKI dotych­ sztuki kierunku n i e poczynił i gdzie d o r o b e k jest mieszkańców i badaczy w wschodniej, barwności. I n a c z e j mało ogółowi się r a c z e j ludowej postępów można wielkopolskiego szerszemu zwracała środkowej i ludu znana Uwaga wej grodzkie przede m i m o ż e dotyczą po dworach Marczakowa WYSTAWA WIELKOPOLSKIEJ czas sztuki ludowej, spisywanych dziedzi­ * Z artykułu a n o n i m o w e g o ( K . M . , Do malow­ niczej podróży po Wielkopolsce, „Przyjaciel Ludu", L e s z n o 1839, s. 223) d o w i a d u j e m y się o wziętości W a l e n t e g o : „ Z różnych s t r o n też z a m a w i a n o u n i e ­ g o o b r a z y i r z e ź b y i za n i e d r o g o p ł a c o n o . " P o r . n p . o b r a z y z i z b y d w o r s k i e j z Osieczy z 1749 r „ W A P P , K o n i n , R . O . 12, f. 77 v . : „[...] Krystyna nami liów czące rzeczywistym l ü b małomiasteczkowy. Wielkopolsce i d l a etnografa figurach Słaboszewie, miejski if i ­ religijnym — jako w. w Mąk", t a k licznie wystawniejszych podobniej, zie dóbr w e wsiach połowie najważniejszej Przy powie­ d o właściciela w s i . wyjaśnia „Bożych w i w gospodarcze n a właścicieli pierwszej nie uzasadnieniem podstawy należała n a j p e w n i e j Wskazanie szlacheckich t y c h dbałość o k r z y ż e su LUDOWEJ W LUBLINIE gdy Kolberg skiem ską minęło przeszły nosiła dwie nowe tradycyjnej. prowadził w się d r u g a uległy zupełnej wojna zagładzie zbiory zawierające 80. z w Poznań­ N a d Wielkopol­ których zabytkach Szczególnie czyła czowych, wojny, straty Wielkopolskim swe badania już l a t ponad każda ludowej p o d t y m względem światowa, w Heleny i bezcenne, zazna­ czasie zdeponowane w Wiesławy przy­ kultury której Muzeum Cichowi- b o często ostatnie szczątki d a w n e j k u l t u r y l u d o w e j W i e l k o p o l a n , a t a k ­ że i większość zabytków w terenie na hitlerowskiej w kańcy okresie wielkopolskiej została okupacji, w s i byli kiedy przemocą zniszczo­ miesz­ wysiedlani �