https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/61fc00152c5300b7c2eda17b9a16ba09.pdf d8f4bcaee1741627f64a17250193250b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3250 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3046 Title A name given to the resource Obrzędy żałobne i pogrzebowe Żydów polskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.103-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg-Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O l g a Goldberg-Mulkiewicz OBRZĘDY ŻAŁOBNE I POGRZEBOWE Ż Y D Ó W W t r a d y c j i żydowskiej obrzędy związane ze śmiercią, po­ POLSKICH Całokształt obrzędów żałobnych u w a r u n k o w a n y jest zawsze grzebem, żałobą, j a k i inne wchodzące w skład p o d s t a w o w y c h wierzeniami odnośnie duszy człowieka, świata pozaziemskiego. rites de passage obwarowane są szeregiem przepisów nakazujących Filozofia sił zarówno rodzinie, j a k i całej społeczności w człowieku — należą do n i c h dusza — neszama, nefesz i ruach. współuczestniczącej w s m u t k u , określony sposób zachowania się. N a k a z y te prowadzą żydowska przyjmuje istnienie k i l k u żywotnych Podczas g d y neszama opuszcza ciało człowieka o d r a z u w m o ­ żałobników przez wszystkie stadia obrzędu, zawsze w t e n sam mencie śmierci i wznosi się do stwórcy, nefesz i ruach sposób. R e l i g i a żydowska stworzyła przepisy, które obejmują spełniają n a d a l ziemskie funkcje, które przypisuje i m t r a d y c j a . wszystkie społeczności rozrzuconej diaspory. Przyjęty powszechnie Nefesz wędruje pomiędzy d o m e m a grobem, w którym leży zmarły kodeks p r a w a rabinicznego Szulchan Aruch, przez siedem d n i , a według niektórych wierzeń przez krakowskiego r a b i n a M . Isserlesa wraz z k o m e n t a r z a m i częściowo 30 d n i . p r z e z n a c z o n y m i d l a aszke- Po upływie tego okresu rozstaje się ze zmarłym, ale nie osta­ nazyjskiego odłamu żydostwa określa dokładnie sposób postępo­ tecznie, tęskni za ciałem, które było jej powłoką, za m i e j s c a m i , w a n i a również i w p r z y p a d k u śmierci i obrzędów związanych w których zmarły bywał za życia; wraca w okolice g r o b u , d o m u z żałobą. Zarówno wierzenia dotyczące śmierci, j a k i obrzędy zmarłego; unicestwia się ostatecznie żałobne opierają się przede w s z y s t k i m n a f i l o z o f i c z n y c h podsta­ związana jest n a zawsze ze swą cielesną powłoką i nie opuszcza wach r e l i g i i żydowskiej i nakazach postępowania wynikających doczesnych szczątków człowieka n i g d y . 1 dopiero po r o k u . liuaeh 4 z przepisów tejże r e l i g i i . J e d n a k w miarę upływu czasu, oraz T a k i splot wierzeń p o d s t a w o w y c h sugeruje szereg postępo­ przede w s z y s t k i m w s k u t e k rozproszenia g m i n żydowskich żyją­ wań i postaw w momencie śmierci. Przede w s z y s t k i m wpływa c y c h nieraz w znacznej izolacji, obrzędy większych skupisk na­ zasadniczo n a obowiązek grzebania ciała, szacunek d l a g r o b u , brały p e w n y c h odmienności. Powstała nowsza, równoległa, a nie kości l u d z k i c h , okres żałoby. Obowiązek grzebania ciała jest z a w a r t a w przepisach r e l i g i j n y c h w a r s t w a wierzeń i zachowań, p o d s t a w o w y m w k u l t u r z e żydowskiej. W y n i k a o n z nakazów której p r z y c z y n y p o w s t a n i a są r o z m a i t e . biblii: mąż p o w i n i e n grzebać żonę, dzieci rodziców (Księga należy szukać w n a t u r a l n e j , Genezis 4 7 : 2 9 — 3 0 , 49:29, 50:25, I I K s . Samuelowa 21:12—14). spontanicznej r e a k c j i człowieka n a t a k i e zjawisko j a k śmierć, Jedną z największych k a r , j a k i e mogą spotkać człowieka, jest t a , osierocenie — r e a k c j i , która z czasem przestaje być spontaniczna że n i e zostanie on pogrzebany, nie będzie miał własnego g r o b u i ( I Księga Królewska Źródeł niektórych zwyczajów przechodzi powstały w postępowanie n a pewno stereotypowe. w s k u t e k zapożyczenia Inne odrębności p e w n y c h wierzeń 14:11). T r o s k a o zmarłego powodowana jest też chęcią zapewnienia sobie pomyślności, gdyż z m a r l i mogą czy zachowań o d okolicznej ludności nieżydowskiej, względnie oddziaływać n a świat doczesny, a więc są w stanie odwzajemnić w s k u t e k konieczności podporządkowania się poszczególnych g m i n przysługę, której doświadczyli w momencie k r y t y c z n y m d l a n i c h , żydowskich zakazom o charakterze a d m i n i s t r a c y j n y m , ograni­ w czasie g d y przechodzli do innego świata, innego życia (Księga czającym z zewnątrz zachowanie się Żydów. Zakazy te z czasem I Samuelowa 28:15—20). Szacunek d l a ciała zmarłego podkreślał utraciły swą m o c prawną, zostały zapomniane j a k o restrykcje zwyczaj n i e o d k r y w a n i a raz zagrzebanych kości, nieprzenoszenia przez obie s t r o n y , zarówno nakazującą j a k i podporzodkowującą g r o b u , t a k c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a żydowskiej t r a d y c j i . się, ale pozostały j a k o określone, t r a d y c y j n e rodzaje zachowań. Z j a w i s k o śmierci t r a k t o w a n e jest przez społeczność żydowską żałobnych j a k o n a t u r a l n e , w i a d o m o , że człowiek m a przepisane szereg l a t i pogrzebowych Żydów p o l s k i c h , zdajemy sobie sprawę z niemoż­ do przeżycia n a ziemi (siedemdziesiąt) a p o t e m u m i e r a . R o z m o w y , ności opracowania całości zagadnienia w r a m a c h artykułu; dwie rozważania n a t e n t e m a t nie stanowią t a b u znanego w i n n y c h są k u t e m u podstawowe k u l t u r a c h . Śmierć człowieka jest przejściem z jednego, doczesnego Przystępując do rozważań n a t e m a t obrzędów przyczyny. P o pierwsze, społeczeństwo żydowskie żyjące w Polsce do kręgu, do następnego. Dlatego też t r a d y c j a wytworzyła szereg okresu ostatniej w o j n y światowej było zróżnicowane. Składało porównań, powiedzeń się z szeregu g r u p , których stopień zaangażowania w sprawy reli­ śmierć porównywana jest z narodzeniem — człowiek r o d z i się gijne płacząc, t a k samo i u m i e r a — jest t o więc p o d o b n y stan. W okre­ b y l bardzo różny i t o właśnie tworzyło zróżnicowanie o czekającym każdego końcu. Często obrzędowości w w a r s t w i e , w której było t o możliwe, t z n . w tej sach radości należy wspomnieć o śmierci, a b y c h w i l i następnej istniejącej poza pionem o p a r t y m n a nakazie r e l i g i j n y m . Inaczej nadać głębsze znaczenie, zastanowić się n a d znikomością życia. wyglądał pogrzeb Nakazy 2 mitnagdów. 3 w społeczności chasydzkiej, inaczej wśród P o n a d t o i w r a m a c h poszczególnych g r u p istniały duże różnice, n p . obyczaje przyjęte p r z y c h o w a n i u c a d y k a nie obowiązywały w społeczności chasydzkiej n a pogrzebie zwykłego, szarego człowieka. Wyniszczanie tego jest niemożliwe w r a m a c h krótkiej p r a c y , zaś uboga l i t e r a t u r a p r z e d m i o t u ogranicza możli­ wość odesłania c z y t e l n i k a do k o n k r e t n y c h , głębszych opracowań. te s p o t y k a się często , j e d n y m z najbardziej charak­ 5 t e r y s t y c z n y m jest taniec śmierci w y k o n y w a n y podczas chasydz­ kiego wesela. Powszechnie uważa się, że ciężkie konanie jest karą za złe życie, w i e r z y w t o , że cadycy umierają spokojnie. Oswojenie z myślą o śmierci nie oznacza j e d n a k rezygnacji ze starań o powrót umierającego do zdrowia. Póki człowiek od­ Drugą przyczyną utrudniającą napisanie niniejszego a r t y k u ­ dycha — walczy się o jego życie, podejmuje różne zabiegi, do n a j ­ łu jest p o d s t a w o w a trudność oddzielenia w a r s t w y filozoficznej, bardziej powszechnych należy pójście n a grób c a d y k a l u b bliskiej stałej, o d wierzeń i zwyczajów wywodzących się ze źródeł leżących ' c h o r e m u osoby, względnie do synagogi, a b y modłami wybłagać poza filozofią i religią żydowską. Rozważania tego t y p u n a pewno powrót chorego przyczyniłyby się d o pogłębienia szeregu niekiedy równą w z r o s t o w i chorego, albo zrobioną z t y l u pudów o m a w i a n y c h poniżej do zdrowia. Składa się ofiarę, zapala świecę, problemów, ale z k o l e i przechyliłyby p r o f i l p r a c y w k i e r u n k u w o s k u ile waży chory. Częstym zabiegiem jest z m i a n a i m i e n i a rozważań religioznawczych, co nie jest naszym celem. choremu, nadanie m u nowego, które p o t e m nosi już do końca ży- 103 �I I . 1. K i r k u t ( c m e n t a r z żydowski), Sieniawa k. Przeworska, stan obecny Pogrzeb w i n i e n się odbyć j a k t y l k o można najszybciej cia. G d y jednak to i inne zabiegi nie pomagają-, przygotowuje się — się m u konieczność odmówienia ciało zmarłego nie p o w i n n o pozostawać w d o m u następną noc po odpowiednich modłów, przebłagania za. grzechy, ponadto w p o k o j u śmierci, a w żadnym wypa,dku nie na, sobotę l u b święto. Jedynie chorego do śmiorci. Sugeruje chorego zbiera- się grupa odczytująca dniem i nocą odpowiednie w niektórych p r z y p a d k a c h czekano z pogrzebem jeden dzień - - psalmy. sam, луга/, przede w s z y s t k i m wówczas, g d y miały przyjechać dzioci zmarłego, z z e b r a n y m i p r z y jego łożu najbliższymi, względnie członkami szczególnie synowie. Wiąże się t o z p o d s t a w o w y m nakazem religii b r a c t w a pogrzebowego. W Przebłaganie za grzechy odmawia chory żydowskiej, który zobowiązuje syna do odmówienia specjalnej mężczyźnie mężczyźni, p r z y kobiecie k o b i e t y . G d y chory sam n i e modlitwy grzebanie jest w stanie odmówić, ani powtórzyć odpowiednich iiiodlów% zmarłego obowiązywało wśród nomadów, żyjących w ciepłym t y m celu gromadzą się przy c h o r y m c z y n i t o w jego i m i e n i u jeden ze zgromadzonych. konającego p o w i n n a palić się świeca. Cliasydzi ugrupowań m y l i przed P r z y łożu z niektórych śmiercią ręce i wycierali je następnie klimacie; W n a d grobem postępowanie społeczeństwach rodziców. takio Natychmiastowe było wówczas europejskich, szczególnie koniecznością. chrześcijańskich, zwyczaj ten budził sprzociw i p r z y c z y n i a ! się do powstawania, różnych przesądów i posądzeń dotyczących żydowskich p r a k t y k w tales. Umierający nie powinien pozostawać sam, obecni przy zgonie pogrzeb owy cli. zapewniają sobie zasługę po śmierci, pozostaje wdęc |)rzy kona­ Pogrzeb ogłaszany był najczęściej publicznie i wówczas każdy, jącym zarówno rodzina,, j a k i bliscy m u . szczególnie nabożni k t o t y l k o usłyszał wiadomość zamy kał sklep czy warsztat i szedł mężczyźni, jodynie w niektórych okolicacłi istniał zakaz przy­ za zwłokami. Uczestniczenie p r o w a d z a n i a dzieci do loża umierającego, mający chyba niezbyt którą zalicza się każdemu po jego śmierci. Ażeby w ogóle mógł r w pogrzebie jest bowiem zasługą, długą tradycję. Również i ciało zmarłego nie p o w i n n o pozostawać się odbyć, m u s i brać w n i m udział p r z y n a j m n i e j dziesięciu do­ a n i clvwili bez o p i e k i . D o m o m e n t u zgonn opiekuje, się umiera­ rosłych mężczyzn (minian), jącym rodzina, bliscy m u , względnie członkowie b r a c t w a opieku­ odmówić przepisanych m o d l i t w . jącego się c h o r y m i , o ile t a k i e istnieje w" danej gminie. P o śmierci funkcję tę p r z e j m u j e b r a c t w o pogrzebowe; — cheirra htdisza*. gdyż w p r z e c i w n y m razie nie można Istnieje szereg zwyczajów i wierzeń związanych z wynosze­ n i e m zmarłego z d o m u , oraz z pogrzebem. Były one różne Członków b r a c t w a pogrzebowego należało zawiadomić n a t y c h ­ w r o z m a i t y c h miejscowościach i j a k już zaznaczono, różne w po­ m i a s t ; zdarzało się więc, że i nocą wysyłano posłańca a b y uderza­ szczególnych grupach k u l t u r o w y c h . D o najbardziej jąc w umówiony sposób w okna. obudził i c h i zwołał do d o m u , n i o n y c h należało umieszczenie rozpowszech­ zmarłego n a desce, n a której w którym był zmarły. D o obowiązków członków b r a c t w a należało następnie kładło się go na m a r y . D e s k i tej nie kładziono do grobu przede go wraz z ciałem, służyła n a k o l e j n y c h pogrzebach. Zamiast deski wszystkim dokonanie w śmiertelne szaty i zadbanie ablucji zmarłego, ubranie o pogrzeb. P r o b l e m szat śmier­ używano niekiedy białej chusty, prześcieradła, n a którym prze­ t e l n y c h wyglądał rozmaicie na terenie Polski. Jeszcze w okresie noszono zwdoki przed włożeniem i c h do g r o b u . T r u m n a , jeśli międzywojennym sobie w niej chowano zmarłych, była zawsze bardzo prosta, drewniana, istniało wierzenie, śmiertelnego u b r a n i a zapewnia że przygotowanie 7 długie życie, ale nie było ono niezdobiona, jedynie pomalowana n a czarno. P o d głowę kładzio­ powszechne, zdarzały się g m i n y , gdzie członkowie m i e l i przygo­ no zmarłemu zazwyczaj poduszkę, ale nie mogła ona być wypeł­ towane odpow iednic stroje n a w y p a d e k śmierci wśród członków n i o n a pierzem z k u r . gminy, ale najczęściej stroje takie p r z y g o t o w y w a n o ad hoc. Różniły się też one w różnych okolica,cli. Jedną z cccii wspólnych, choć nie d l a w s z y s t k i c h g m i n . było, że robiono je z białego płótna, dartego 104 — nie krojonego, szytego nićmi bez użycia węzłów. 8 9 Ciało wynoszono z d o m u zawsze n o g a m i k u p r z o d o w i , w kie­ r u n k u wyjścia. Wynosząc ciało, otwierano szeroko d r z w i i o k n a , a b y umożliwić duszy (nefesz) opuszczenie d o m u wraz ze zwłokami. Zdarzało się, że po wyniesieniu zmarłego gwałtownie d r z w i za- �m y k a n o , a b y uniemożliwić duszy powrót. Zabiegi, które miały terenie P o l s k i już w z a n i k u , a w niektórych g m i n a c h zastąpiono ułatwić duszy go i n n y m . Mianowicie, zaraz po śmierci bliskiej osoby, rodzina opuszczenie znajomych jej kątów były liczne. Cały splot czynności związany był z wodą — w y l e w a n o resztki zmarłego udawała się n a cmentarz wraz z kobietą, która pełniła w o d y aby dusza sie nie utopiła; wynoszono naczynia napełnione w babińcu synagogi funkcję przewodniczącej n a d modłami (tzw. wodą przed d o m , a b y mogła się umyć przed dalszą wędrówką, w jidisz zoderka, względnie beterka). t a k j a k u m y t o ciało zmarłego; zostawiano nieco w o d y a b y dusza wiednie napiła się n a drogę i t p . W d o m u zostawiono zapalone światło, zmarłym Maawar a b y opuszczając d o m , dusza nie zgubiła drogi, a b y łatwo mogła jej płacząc. wyjść. fragmenty Ona t o odczytywała odpo­ z książki zawierającej Jabok, t e k s t y modłów po a zgromadzona rodzina wtórowała 14 Po powrocie z cmentarza rozpoczyna się okros żałoby, który Istniały zwyczaje związane z rozbijaniem naczynia po w y ­ niesieniu zmarłego z domu. Albo rozbijano gliniany garnek wiąże zarówno rodzinę zmarłego j a k i najbliższą społeczność su­ rowymi przepisami dotyczącymi sposobu zachowania się. 15 i w y r z u c a n o s k o r u p y (Brześć n a d B u g i e m ) , l u b też w n o w y m D z i e l i się o n n a cztery zasadnicze fazy, a przepisy różnicują się g l i n i a n y m g a r n k u zagotowywano wodę, którą następnie wylewano w zależności od stopnia pokrewieństwa w s t o s u n k u do zmarłego. poza domem a następnie rozbijano garnek i wyrzucano s k o r u p y (Kołomyja). Orszak pogrzebowy nie o i l razu udawał się na cmentarz, często przed wyruszeniem okrążano t r z y k r o t n i e d o m . Porządku pogrzebu, członek formowania bractwa się orszaku pilnował zazwyczaj pogrzebowego. N a czele k o n d u k t u jeden wieziono zawsze zwłoki, jedynie w niektórych okolicach, g d y umarł czło­ w i e k uczony, o dużym autorytecie, na. czele orszaku szli młodzi chłopcy wołając ,,Niech kroczy przed tobą sprawiedliwość*'. Bezpośrednio za zwłokami szła najbliższa rodzina, p o t e m męż­ czyźni i n a końcu k o b i e t y , zwyczaj t e n nie był jedna,k przestrze­ gany we wszystkich skupiskach. Bardzo często orszak pogrzebowy b y l przemieszany. Z n a n y jest w niektórych okolicach że male dzieci brały udział jedynie w pogrzebio zwyczaj, matki; Okres pierwszy, trwający zazwyczaj zaledwie parę godzin, obejmuje czas pomiędzy śmiercią a. pogrzebem. Wówczas domow­ n i c y przede w s z y s t k i m przygotowują d o m na czas żałoby: za­ trzymują zegar, odwracają do ściany lustra., otwierają okna, 16 wyprowadzają z d o m u wszystkie zwierzęta. Z n a n y jest też z l i ­ teratury zwyczaj przewracania łóżek, względnie odwracania ieli czy też w y w r a c a n i a w łóżkach pościeli. O ile m i wiadomo nie był on k o n t y n u o w a n y w o s t a t n i m półwieczu przed drugą wojną światową. W okresie t y m dorośli mężczyźni nie uczest­ niczą w codziennych modłach, nie zakładają filakterii. Okres następny sziwa — nazwa pochodzi o d słowa szewa — siedem — obejmuje siedem d n i . Okres t e n m a jeszcze n i e z b y t gdy wyraźny i nie przez wszystkich przestrzegany podział wewnętrzny umarł ojciec, nie zabierano najmłodszych dzieci n a cmentarz. na pierwsze t r z y d n i ? cztery pozostałe. Jest t o czas, w którym Zwłoki wieziono n a furmance, l u b też niesiono. najbliższa rodzina zmarłego obłożona jest najostrzejszymi re­ Powszechnym było postępowanie, że w w y p a d k u zwykłego, przeciętnego pogrze­ s t r y k c j a m i . W skład osób, które sziwa b u używano p o j a z d u , n a t o m i a s t zwłoki czy t r u m n a osoby pow­ wchodzą: rodzeństwo zmarłego, mąż l u b żona, dzieci, rodzice. szechnie poważanej były niesione przez członków g m i n y , którzy Wszyscy o n i o d m o m e n t u p o w r o t u z cmentarza nie opuszczają obowiązuje bezwzględnie uważali t e n obowiązek za zaszczyt. W w y p a d k u wiezienia zwłok, d o m u , przebywają w wspólnym p o k o j u , siedzą n a n i s k i c h sto­ f u r m a n siedział zazwyczaj bezpośrednio n a t r u m n i e , czasem na łeczkach l u b k a m i e n i a c h , które następnie po zakończeniu żałoby wozie, n i g d y n i e szedł obok. Podczas pogrzebu f u r m a n nie używał w y r z u c a się daleko od d o m u . b a t a na konie. Orszak pogrzebowy starał się omijać drogę kolo synagogi, ale nie zawsze, zdarzało się, że przechodzono obok sy­ nagogi umyślnie, zwłaszcza g d y zmarły był u c z o n y m w piśmie. Wówczas zatrzymywano się przed budynkiem, odprawiano modły. Drogę koło synagogi zawsze odbywano w o l n o , w przeci­ wieństwie do d r o g i koło kościoła, którą starano się przebyć j a k najszybciej, czasem nawet b i e g i e m . Po przyjeździe p o d bramę 10 cmentarza uderzano w nią t r z y k r o t n i e , przed o t w a r c i e m ; tłu­ maczono t o potrzebą zawiadomienia leżących n a c m e n t a r z u zmarłych, że p r z y b y w a n o w y towarzysz, oraz koniecznością w y ­ płoszenia złych m o c y grasujących t a m . Jeżeli konie, zatrzy­ mawszy się p o d bramą cmentarną nie chciały iść dalej, był t o zły znak — oznaczało to b o w i e m , że złe moce nie wpuszczają orszaku. Pierwsze t r z y d n i żałoby przeznaczone wówczas płakać, głośno lamentować — co m a uzasadnienie. Przez następne cztery złożenia w n i m zwłok oraz modły sprawowane n a d grobem psychologiczne d n i ogranicza się głośne wyrażanie bólu, czas t e n przeznaczony jest przede w s z y s t k i m na wspominanie zmarłego, wyliczanie jego cnót. Okres t e n w myśl założeń psychologii przeznaczony wypowiedzenie jest n a proces t e r a p i i przez j a k najwięcej myśli, odczuć, co pozwala n a od- seporowanie się o d zmarłego, uznanie nieodwracalności s t r a t y , pogodzenie się z realnością tego co się wydarzyło. Przez cały ten czas w d o m u żałoby odbywają się przepisane rytuałem modły. Rodzinę obowiązuje zakaz czytania Biblii (gdyż jest t o zawsze czynność dająca radość, zadowolenie), poza t e k s t a m i żałobnymi j a k Księga Hioba, Zarówno wielkość g r o b u , j a k też sposób jego w y k o n a n i a , są n a opłakiwanie zmarłego. Mają na celu wyzwolenie pierwszego s m u t k u — należy Treny Jeremiasza. W całym d o m u panuje spo­ kój, mówi się przyciszonym głosem, niewiele g d y idzie o sprawy świeckie, poza wspominaniem zmarłego. W d o m u p a l i się przez określone są ścisłymi przepisami, których p o d s t a w y leżą w war­ cały t e n okres świeca. Żałobników obowiązuje surowy stwie filozoficzno-religijnej jakiejkolwiek P r z y grobie t r a d y c j i żydowskiej. grzebowej, zwanej mekonenet dzących z A f r y k i . Zwyczaj 1 1 zakaz transakcji handlowych, zgodnie spisywania umów i t p . N i e noszą o n i nowego u b r a n i a a n i też I n s t y t u c j a płaczki po­ takiego, które było prane jeszcze za życia zmarłego (zakaz t e n l a m e n t o w a n o n a d ciałem z tradycją sięgającą czasów b i b l i j n y c h . p r a c y , przeprowadzania zmarłego, istnieje do dziś wśród g r u p pocho­ obchodzi się powszechnie w t e n sposób, że czyste ubranie wkłada t e n istniał i wśród Żydów polskich, na chwilkę ktoś z żałobników i w t e n sposób t r a c i ono swą świe­ cnót żość). Najbliższy p o t o m e k , t e n który odmawiał kadisz n a cmen­ zmarłego, a zwłaszcza wspominanie i c h n a cmentarzu odejmuje t a r z u chodzi w u b r a n i u , które n a d grobem zostało naderwane, trzecią uszkodzone. Żałobnicy nie noszą skórzanego o b u w i a , t y l k o p a n ­ u m o c n i o n y powszechnym przekonaniem, że wychwalanie część jego cierpień pośmiertnych. 12 Toteż w poszczegól­ n y c h t r a d y c y j n y c h g m i n a c h żydowskich istniały k o b i e t y , które tofle z materiału, l u b na gumowej podeszwie. angażowano do opłakiwania zmarłych po śmierci, oraz podczas sować żadnych zabiegów kosmetycznych (nie naciera się ciała pogrzebu. olejkami Były ono p o pogrzebie wynagradzane pieniędzmi w myśl pierwotnego N i e należy sto­ przepisu), mężczyźni nie golą przez rodzinę zmarłego. Opłakując zmarłego wyrażały żal i roz­ zarostu. Nie należy w t y m czasie utrzymywać stosunków seksual­ pacz osieroconej r o d z i n y , niepokój o t o , co się stanie z dziećmi n y c h . Należy powstrzymać się o d wszelkich radości. Żałoba t r w a i żoną, a także wychwalały zasługi zmarłego. Płacz t y c h k o b i e t j a k już wspomniano siedem d n i , ale przerwana jest przez sobotę b y l zawsze bardzo głośny, o k r z y k i pełne ekspresji. Zdarzało się, l u b inne święto, jeżeli w y p a d a w t y m czasie. Można wówczas że płaczki wybiegały z d o m u zmarłego n a ulicę i t a m krzyczały wyjść z d o m u , odwiedzić znajomych, sąsiadów, następnie k o n ­ rozpaczając. Zwyczaj t y n u u j e się t e n sam sposób postępowania. 13 t e n był w okresie międzywojennym n a 105 i �D o m żałobników należy odwiedzać; wchodząc nie p o z d r a w i a się n i k o g o , a n i nie w i t a , nie podaje się ręki (podawanie zwłaszcza k o b i e t o m przez mężczyzn wogóle n i e jest przez niektóre g r u p y religijne), często odwiedzający w s z y s t k i m n a psychiczne i rzeczywiste wyzwolenie się z t r a g e d i i , ręki powrót do normalnego życia. W okresie t y m nie w o l n o korzystać przyjęte z j a k i c h k o l w i e k r o z r y w e k , n i e w o l n o wchodzić w związki mał­ czekają żeńskie, nawet g d y d a t a ślubu została wcześniej już ustalona z rozpoczęciem r o z m o w y n a inicjatywę żałobników. N i e należy (rzecz której w zasad zie nio zmienia się z żadnej innej p r z y c z y n y ) . przynosić prezentów, ale najbliżsi sąsiedzi przynoszą Szczególnie podkreślany jest zwyczaj jedzenie. Zdarza się, że w t y m okresie mężczyzna zmienia swoje stałe niespożywania własnego, miejsce w synagodze, nie g o l i zarostu. W okresie t y m nie m a l u j e domowego jedzenia po powrocie z cmentarza. W zasadzie żałob­ się mieszkania, nie k u p u j e n o w y c h rzeczy do d o m u . I t e n okres n i c y nie jedzą wiele, zwłaszcza w pierwszych trzech d n i a c h żałoby, kończy się pójściem n a cmentarz i odprawieniem odpowiednich wówczas też najczęściej nie gotuje się w d o m u . Jedzenie, które modłów. przynoszą sąsiedzi w i n n o być bez s m a k u , bezbarwne, gdyż i p o d ­ Ostatecznym zakończeniem okresu żałoby jest rocznica czas spożywania posiłków nie należy mieć przyjemności. Jedząc śmierci. D o tego czasu należy postawić n a c m e n t a r z u p o m n i k , należy podkreślać, że nie jest się głodnym, nie może człowiek n i ­ a b y p r z y n i m odprawić przepisano rytuałem modły. W pierwszą czego przełknąć. Istniały w t r a d y c y j n y c h społecznościach ży­ j a k i wszystkie następne rocznice śmiorci p a l i się w dormuprzez dowskich opowieści, które mówiły j a k t o po śmierci b l i s k i e j cały dzień świecę, o d p r a w i a odpowiednie modły w osoby, r o d z i n a przez t r z y d n i niczego do u s t nie wzięła. N a j ­ częściej obrzędowym posiłkiem w okresie żałoby są j a j k a ugoto­ wane n a t w a r d o i o b w a r z a n k i , które przynoszą sąsiedzi. Odwie­ dzających d o m żałoby nie częstuje się jedzeniem, wyjątkiem są d o m y chasydzkie, gdzie podaje się ciastka i a l k o h o l , czasem też herbatę. P o d a w a n i e m togo poczęstunku zajmuje się nie najbliższa r o d z i n a zmarłego, ale k o b i e t y spokrewnione z rodziną zmarłego, które też przebywają w d o m u żałoby. Okres sziwa kończy się pójściem w s z y s t k i c h żałobników n a c m e n t a r z , gdzie o d p r a w i a się odpowiednie modły. Następny, t r z y d z i e s t o d n i o w y okres żałoby, zwany się po t r z y d z i e s t u d n i a c h o śmierci nawet najbliższej osoby, tego, oprócz modłów w synagodze obowiązuje t y l k o k i l k a godzin żałoby — okres w którym p o w i n i e n zjednoczyć się z pamięcią, wspomnie­ n i a m i po zmarłym, n a t o m i a s t nie obejmują go wszystkie inne prze­ pisy zachowania, gdyż są one poza u s t a l o n y okres nieprzenośne. Kończąc te krótkie rozważania, należy wrócić do założeń artykułu — ukazuje splot przopisów r e l i g i j n y c h , wierzeń i zwyczajów, nie w s z y s t k i c h , alo t y c h , które wydawały się autorce najbardziej szloszim synagodze W a r t podkreślenia jest obyczaj mówiący, że k t o dowiedział charakterystyczne, skrajnie odmienne, względnio bezpośrednio zapożyczone z obrzędowości polskiej. I n t e r p r e t a c j a — o d słowa trzydzieści — obowiązuje przede w s z y s t k i m dzieci t3 ch w s z y s t k i c h wderzeń i zwyczajów nie leżała w planach a u t o r k i , zmarłego, męża względnie żonę. Jest t o czas przeznaczony przede nie była celem niniejszego artykułu. T II. 2, 3. Memory z k i r k u t u w L u b a c z o w i e ; i l , 4.K i r k u t w 106 Grójcu, z n i s z c z o n y w l a t a c h o k u p a c j i �P R Z Y P I S Y U r o d z o n y i działający w K r a k o w i e r a b i n Mojżesz Isserles (1525 l u b 1530—1572) wydał w r o k u 1569—71 Szulchan Aruch wraz z własnymi k o m e n t a r z a m i Ha-mappa. W r e l i g i i żydowskiej nie m a naczelnej władzy organiza­ cyjnej a n i k o d y f i k a c y j n e j . Postępowanie opiera się przede w s z y s t k i m n a przepisach z a w a r t y c h w tekstach, co daje możli­ wość różnic w i c h i n t e r p r e t a c j i . "' G r u p a , która ukształtowała się j a k o reakcja n a r u c h cha­ s y d z k i , z czasem, p o d wpływem filozofów, szczególnie Gaona z W i l n a , wykształciła zdecydowane odrębności zarówno w r y ­ tuale, j a k i całokształcie k u l t u r y . Istniała przede w s z y s t k i m n a terenach P o l s k i północno-wschodniej i L i t w y . J . Trachtenberg, Jewish Magic and Superstition, Now Y o r k 1975, s. 61 Kojarzenie momentów radosnych z wspomnieniom o s m u t ­ n y c h jest charakterystyczne d l a k u l t u r y żydowskiej. Najbardziej dobitnie występuje w powszechnym zwyczaju wspominania tragedii zburzenia świątyni jerozolimskiej w m o m e n t a c h r a ­ dosnych, czy też podniosłych. T e r m i n , który miał kiedyś szersze znaczenie, oznacza przede w s z y s t k i m b r a c t w o pogrzebowe. Obowiązkiem członków b r a c t w a jest dostarczenie wszystkich usług zmarłemu. Koniecz­ ność powstania b r a c t w a w y n i k a z n a k a z u religijnego, głoszącego, iż nie można czerpać korzyści m a t e r i a l n y c h ze śmierci. Dlatego też żadna f i r m a o charakterze k o m e r c y j n y m nie może świadczyć usług pogrzebowych. T r u m n a występuje n i e z b y t konsekwentnie w t r a d y c y j n e j obrzędowości, ale istnieje o d czasów najdawniejszych. Chowanie w innej pozycji aniżeli leżąca nie jest znane żadnej grupie ży­ dowskiej. N a t o m i a s t powszechnym jest zwyczaj chowania zmar­ łego z n o g a m i w k i e r u n k u wschodnim, w k i e r u n k u Jerozolimy, aby mógł wstać i iść w momencie Sądu Ostatecznego. Wierzenia 1 2 4 5 6 7 związane z poruszaną t u problematyką p a t r z : R. L i l i e n t a l o w a , Przesądy żydowskie, „ W i s ł a " , t . 12, 1898, s. 277—284; tejże, Wierzenia, przesądy i praktyki ludu żydowskiego, „ W i s ł a " , t . 18, 1904, s. 1 0 4 — 1 1 1 ; t . 19, s. 148—176; Ch. Chajes, Olajbungen un minhagim in farbindung mitn lojl (Wierzenia i zwy­ czaje związane ze śmiercią; jidisz), w : „Filologisze S z r i f t n " , 1928, t . I I , s. 281—328 C h . Chajes, op. c i t . , s. 324 „Istnieje b o w i e m powszechne, głęboko zakorzeniowe prze­ konanie o związkach zachodzących między tymże p t a c t w e m a d e m o n a m i , taż więc poduszka wypełniona pierzem przedłużyć b y mogła agonię konającego". Trachtenberg, op. c i t . , s. 74 A z . A n - s k i , Dos jidysze etnografisze program, der mensz (Żydowski program etnograficzny, człowiek; jidisz), Petrograd 1914, s. 203—226. Jest t o klasyczny przykład dawnego n a k a z u m i j a n i a biegiem świątyni k a t o l i c k i e j , który obowiązywał Żydów w j e d n y m miasteczku i rozprzestrzenił się j a k o dość powszechny obyczaj. ^Księga Jeremiasza 9:17, 18, I I Księga Samuelowa 1:17 R. L i l i e n t a l o w a , Wierzenia op. c i t . , s. 111, p . 226 N p . : O j , O j , O j dlaczego nas opuściłeś! (...) J a k jasno świecącą gwiazdę przysłoniła nagle czarna c h m u r a ! (...) K t o teraz w y c h o w a dzieciątka, k t o opłaci i c h naukę (heder)! (...). Ch. Chajes, op. c i t . , s. 3 1 1 , 312 P. Palgi, Death, Mourning and Bereavement in Israel, Jerusalem Academic Press, s. 46 L u s t r a p o w i n n y być zasłonięte a zegary zatrzymane przez całe siedem d n i żałoby. A c z k o l w i e k często p r a k t y k o w a n e , nie są t o zwyczaje t r a d y c y j n i e żydowskie. Powszechne w k u l ­ t u r a c h otaczających Żydów, zostały przez n i c h zapożyczone, nie wspominają b o w i e m o n i c h żadne źródła hebrajskie, do czasów średniowiecza włącznie. 8 9 1 0 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 F o t . : J o a n n a S k i p i e t r o w , i l . 1—3; Czesław Olszewski, i l . 4 107 �108 �