https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a2b0a273e89741350221a3bec5c7a38.pdf ec7b575f4ada932fe6d307b31762c917 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3244 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3040 Title A name given to the resource Polska pieśń pogrzebowa. Prolegomena / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.49-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolbuszewski, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Kolbuszewski POLSKA PIEŚŃ P O G R Z E B O W A . Po długim okresie wstydliwego przemilczania szeroko rozu­ m i a n a p r o b l e m a t y k a śmierci zaczyna zajmować coraz PROLEGOMENA śpiewania tego r o d z a j u pieśni. W l i t u r g i i pogrzebu Kościół po­ więcej sługuje się przede w s z y s t k i m p s a l m a m i i w związku z t y m zaleca, miejsca w różnych f o r m a c h współczesnego życia i b u d z i coraz b y duszpasterze przez odpowiednią katechezę d o p r o w a d z i l i do większe zainteresowanie wśród badaczy. W Polsce uzewnętrznia „lepszego i głębszego zrozumienia p r z y n a j m n i e j niektórych psal­ się t o w postaci gwałtownego ostatnio w z r o s t u l i c z b y p u b l i k a c j i mów używanych w* l i t u r g i i p o g r z e b u " . Teologiczne „wprowa­ z tego zakresu. Są wśród n i c h s t u d i a socjologiczne d z e n i e " do l i t u r g i i pogrzebu, mające charakter pewnego r o d z a j u o formach 5 obchodu święta zmarłych, są liczne p r z e w o d n i k i po cmentarzacłi, i n s t r u k c j i , dodaje p r z y t y m : „ N a l e ż y się troszczyć, a b y pozostałe są monografie pewnycłi cmentarzy — i jest tego rodzaju prac śpiewy, których w y k o n a n i e często jest w obrzędach zalecane ze z b y t wiele, b y je t u można było wymienić . N a d t o w p o l s k i m względów duszpasterskich, wyrażały serdeczne i żywe umiło­ życiu z b i o r o w y m pojawiły się ostatnio bardzo ważne, nowe, czy wanie P i s m a św. i d u c h a l i t u r g i i " . O w a n o w a l i t u r g i a w p r o w a ­ też raczej odradzające się z dziewiętnastowiecznej t r a d y c j i , p r y ­ dzona została w r. 1970, zaś jej d u c h zmierza do w a t n e f o r m y publicznego wyeksponowania 1 k u l t u zmarłych. Rzeczy nie można 6 silniejszego „paschalnego c h a r a k t e r u śmierci chrześcijani­ jednak zawężać t y l k o do polskiego kręgu, idzie t u b o w i e m o zja­ n a " , co oznacza, że pogrzebowe obrzędy wyrażać mają „wiarę wisko ogólnoeuropejskie, nazwane m i a n e m „renesansu śmierci", w datujące się o d czasów Soboru Watykańskiego I I . Wiedząc Można zatem zauważyć, że n o w a t a l i t u r g i a m a więcej elementów więc coraz więcej, m a m y zarazem świadomość, że szereg złożo­ chrześcijańskiego o p t y m i z m u (znikła z niej na przykład m o d l i t w a nych problemów czeka n a poznanie i przebadanie. 2 Jednym zmartwychwstanie i prawdziwego ducłia ewangelicznego". za tego z obecnych n a pogrzebie, który umrze pierwszy). Niemała z n i c h jest szeroki kompleks spraw związanych z pieśnią po­ n a t o m i a s t część t r a d y c y j n y c h k a t o l i c k i c h pieśni grzebową. Zajmowała ona ważne miejsce w k u l t u r z e obyczajowej m a charakter d r a m a t y c z n i e eschatologiczny pogrzebowych i swą uczuciową i r e l i g i j n e j , ale de facto do tej p o r y badań n a d nią n i e prowa- atmosferą odstają one o d t e j n o w e j i n t e r p r e t a c j i pogrzebu, za­ wadzono, przeto prace z tego zakresu są bardzo nieliczne ( t u lecanej przez Sobór Watykański I I . Zapewne dlatego w o f i c j a l ­ ich nie w y m i e n i a m , będą b o w i e m cytowane w toku dalszych n y c h Obrzędach pogrzebowych dostosowanych do zwyczaju diecezji rozważań). B a r d z o więc jest s y m p t o m a t y c z n e , że Alfons L a b u d d a polskich SVD przeznaczonych do w y b o r u (zresztą n i e w i e l u , bo zaledwie rech — jest responsorium „Przybądźcie w zamknięciu w Polsce do wydania świetnej swej książki Liturgia rytuału piotrkowskiego pogrzebu stwierdził, (1631) ( K a t o w i c e 1978) wśród pieśni „ n a ostatnie pożegnanie", piątą Święci czte­ Boży, iż jest ona pierwszą „próbą syntetycznego ujęcia p r o b l e m a t y k i pospieszcie n a spotkanie, Aniołowie Pańscy, p r z y j m i j c i e tę duszę, pogrzebowej w aspekcie l i t u r g i c z n y m " i orzekł, że n a przebada­ zanieście ją p r z e d oblicze Najwyższego..."), nie m a o w y c h pieśni nie czekają średniowieczne i późniejsze pogrzebowe, dawniejszych, są n a t o m i a s t t e k s t y , j a k się zdaje, nowe, prawdę że „nieopracowane są również t a k i e zagadnienia j a k stara i wciąż mówiąc n i e z b y t zgodne z duchem t r a d y c j i polskiej pieśni po­ żywa t r a d y c j a polska m o d l i t w y za zmarłych i do dusz czyśco- grzebowej, ale wyraźnie u t r z y m a n e w k o n w e n c j i psalmodycznej. w y c h , fundacyjne i poniedziałkowe msze za zmarłych, polska Narzucają one bardziej „teologiczną" niż „ l u d o w ą " wersję r e l i ­ pieśń Słowem, gijności i sposobu przeżywania śmierci. Mało k t o j e zna, nie są mając pewne, n i e z b y t zresztą duże, ułatwienia w z b i e r a n i u m a ­ one p r z e d r u k o w y w a n e w książeczkach do nabożeństwa, n i e są pogrzebowa, pogrzebowa teriałów, trzeba, badając liturgia kazania domowa" . 3 polską pieśń pogrzebową zaczynać więc też śpiewane, ale też nie można powiedzieć, b y i c h melodie wszystko n i e m a l o d początku, b y odtworzyć dzieje zjawiska, były ładne. N i c więc dziwnego, że nie są p o p u l a r n e . coraz bardziej dziś zanikającego. Jeśli więc n a w e t we współczesnych książeczkach do nabo- N i e trzeba być częstym uczestnikiem pogrzebów, b y zauwa­ bożeństwa spotkać się można ciągle z t e k s t a m i niektórych „daw­ żyć, że w k u l t u r z e środowisk wielkomiejskich śpiewanie pieśni po­ niejszych" grzebowych zanikło n i e m a l całkowicie, zaś we współczesnej k u l ­ przez liturgię przebieg pogrzebu nie zostawia czasu pieśni pogrzebowych, turze wsi i środowisk małych m i a s t jest ono w o s t a t n i m bodaj śpiewania. Stąd jeśli niektóre z n i c h są w ogóle 7 to i tak zdeterminowany n a i c h od­ wykonywane s t a d i u m z a n i k u . D w i e p r z y c z y n y tłumaczą p r z y c z y n y tego f a k t u (najczęściej jest t o pieśń F r a n c i s z k a Karpińskiego Zmarły czło­ w sposób n i e m a l oczywisty. Z jednej s t r o n y sprawia t o u r b a n i ­ wiecze, z tobą się żegnamy, której spontaniczne śpiewanie stwier­ zacyjna dziłem n a D o l n y m Śląsku, w Maślicach k . Wrocławia i Oleśnicy, dezintegracja życia. Uczestnictwo w pogrzebach ma dzisiaj charakter okazjonalny — po p r o s t u c h o d z i m y już t y l k o na 1984 i 1985), t o dzieje się t o już po f o r m a l n y m zakończeniu po­ pogrzeby osób najbliższych (rodzina) i t y c h , z którymi wiązały grzebowego obrzędu, po odejściu księdza, g d y część uczestników nas k o n t a k t y towarzyskie i zawodowo. pogrzebu zaczyna się już rozchodzić. Można sądzić, iż jest t o Inaczej było w życiu dawniejszych społeczności wiejskich, g d y w pogrzebie jej członka przejawem tendencji do uczuciowego (emocjonalnego) „oswo­ uczestniczyła cała wieś. T a właśnie powszechność uczestnictwa j e n i a " obrzędu pogrzebowego, do wyposażenia go w w pogrzebacłi, p r z y niemałej śmiertelności, dawała dobrą znajo­ uczuciowo bliskie, t r a d y c y j n e , swojskie, być może więc jest t o mość odpowiednich tekstów, l u b choćby t y l k o sprawiała, że ksią­ ważki d l a Kościoła sygnał, że n o w a l i t u r g i a pogrzebu nie w pełni 4 elementy żeczki do nabożeństwa i k a n t y c z k i zawierające pieśni pogrzebowe odpowiada u c z u c i o w y m p o t r z e b o m uczestników obrzędu, a p r z y ­ były w częstym użyciu. W naszych czasach znajomość pieśni po­ najmniej grzebowych jest coraz mniejsza, przeto i repertuar coraz bardziej dawniejszych starszym spośród nicłi. Jeśli b o w i e m pieśni pogrzebowych część zachowała swą owych żywotność się k u r c z y . Z drugiej zaś strony zważyć w a r t o , że współczesna we wschodnich, północno-wschodnich i południowo-wschodnich l i t u r g i a pogrzebu katolickiego (a pamiętajmy, że w Polsce naj­ regionach P o l s k i (będzie jeszcze o t y m m o w a ) , t o m a m y w t y m częstsze są pogrzeby w y p a d k u do czynienia z k u l t u r o w y m r e l i k t e m , pielęgn o w a n y m katolickie) zostawia niewiele miejsca d l a 49 �już t y l k o przez l u d z i starszych. Jeśli zatem wspomniana nowa garstek z i e m i na trumnę przez bliskich zmarłego. Słowa pieśni l i t u r g i a pogrzebu nie ulegnie rychłej m o d y f i k a c j i (a nic na t o nie dają zatem interpretację symbolicznego gestu, zaś gest wzmacnia wskazuje), t o n a naszych oczach nastąpi już całkowity z a n i k znaczenie słów. żywotności o w y c h pieśni, a jest t o ważnym sygnałem dla bada­ czy k u l t u r y l u d o w e j . Pieśni pogrzebowe mają charakter k o n t o k s t u a l n y i pełne i c h zrozumienie możliwe jest t y l k o p o d w a r u n k i e m uwzględnienia J a k się rzekło, badając polską pieśń pogrzebową trzeba n i e . miejsca i s y t u a c j i , w j a k i e j są w y k o n y w a n e , p r z y c z y m nie można m a i wszystko zaczynać od nowa — o d podstaw. D l a historycznego się t u zadowolić s u c h y m stwierdzeniem, że sytuację tę tw-orzy ujęcia tego wielkiego i złożonego fenomenu k u l t u r o w e g o istotne pogrzeb. R y t u a l i z a c j a obrzędu pogrzebowego (zarówno w k u l ­ znaczenie m a więc sposób r o z u m i e n i a pojęcia pieśni pogrzebowej. turze l u d o w e j , j a k w k u l t u r a c h religijnych) sprawia, że pojęcie Znakomity p o d hasłem owej s y t u a c j i jawić się m u s i w sposób o wiele bardziej ostry. „Pieśni pogrzebowe", po w y m i e n i e n i u nazw obcych o d p o w i e d n i ­ I n n e pieśni śpiewa się (śpiewało!) p r z y w y p r o w a d z e n i u zwłok Słownik terminów (1976) literackich ków (ang. dirges, f r . cłiants funebres, n i e m . Totenlieder, T r a u o r - z d o m u , i n n o p r z y i c h składaniu do g r o b u , jeszcze inne po zasy­ lieder, ros. t r a u r n y j e pieśni) wyjaśnia, że są t o „pieśni w y k o n y ­ p a n i u mogiły. I n n o pieśni przeznaczone wane starców, księży, nauczycieli, położnic e t c , zaś d y s t r y b u c j a t a podczas uroczystości żałobnych, opłakujące zmarłego. są d l a dzieci, inne d l a W l i t e r a t u r z e greckiej p.p. były epicedium i t r e n y , w r z y m s k i e j szczególnie wyraźnie j a w i się w protestanckiej pieśiri nenia. W k u l t u r z e chrześcijańskiej g a t u n k i te przekształciły się wej . W rachubę wchodzi t u bardzo wiolo czynników normujących pogrzebo­ w l a m e n t y o charakterze r e l i g i j n y m . P.p. świeckie i religijne możliwość zastosowania danej pieśni. N i e p o r o z u m i e n i e m zatem funkcjonują w folklorze, śpiewane zarówno podczas uroczystości jest m n i e m a n i e , że pieśni pogrzebowo mają za zadanie „opła­ kościelnych, j a k w czasie czuwania p r z y zwłokach zmarłego". 8 k i w a n i e zmarłego". Często zresztą się zdarza, że owo opłaki­ N i o wdając się w szczegółowe w y w o d y uzasadniające, ograniczę wanie jest w pieśniach pogrzebowych zadaniem wręcz drugorzęd­ się t y l k o do stwierdzenia, iż t a , jedna z najlepszych, definicja n y m . W y n i k a t o między i n n y m i z p e w n y c h gonetycznych u w a ­ dla badań pieśni pogrzebowej okazuje się mało p r z y d a t n a . runkowań k u l t u r o w y c h pieśni Stąd w dalszych rozwiązaniach p o d pojęciem pieśni pogrzebo­ wa eh rozumieć się będzie u t w o r y słowno-muzyczne w y k o n y w a n e (współcześnie i w przoszłości) w związku z obrzędem pogrzebo­ w y m łub jogo s y m b o l i c z n y m s u b s t y t u t o m i w czasie jego t r w a n i a , od c h w i l i p r z y g o t o w a n i a ciała do pogrzebu (obmycie, ubranie zwłok) do m o m e n t u zakończenia obrzędu pogrzebowego, t o jest do c h w i l i rozejścia się jego uczestników — a może t o być i c h odejś­ cie z cmentarza, może też być opuszczenie pomieszczenia, w któ­ r y m odbywała się stypa (tzw. „ b o ż y o b i a d e k " ) , jeżeli w sensie r y t u a l n y m stanowiła ona organiczną część obrzędu pogrzebowego. T a k więc poza zakresem pojęcia pieśni pogrzebowej zostawia się spontaniczne, choć czasem kanonizowane w formie, lamenty p r z y umarłym bezpośrednio p o jego śmierci, które kiedyś W . B u giel zaliczał do pogrzebowych pieśni l a m e n t o w y c h . Oto b o w i e m przytoczone przez niego za F e d o r o w s k i m zawodzenie k o b i e t y z okolic Siewierza po śmierci męża, która przebiegając przez wieś zawodzi, głośno łkając , jest w istocie w y r a z e m 9 spontanicznej r e a k c j i n a utratę bliskiej osoby i s t a n o w i czysty przykład eks­ presji żałoby, a więc jest w y r a z e m s t a n u c h o r o b y . Mieszczą 10 się n a t o m i a s t w zakresie pieśni pogrzebowej l a m e n t y z obszaru b. p o w i a t u wileńskiego opisane przez F r a n c i s z k a Sielickiego, z którego relacji w y n i k a wyraźnie, iż stanowiły one świadomie u s t r u k t u r a l i z o w a n y i w związku z. t y m zajmujący odpowiednie, niejako „zaplanow anc", czy ściślej rzeoz biorąc: usankejonow'ane r przez tradycję i zwyczaj miejsce w obrzędzie pogrzebu, jawiącym się j a k o pewnego r o d z a j u t e k s t k u l t u r y , złożony z różnych czyn­ ności, gestów i tekstów słownych. Odznaczały się owe l a m e n t y wyraźną gatunkową strukturalizacją a miały c h a r a k t e r w i d o m i e r y t u a l n y , stanowiły zatem organiczną, wręcz niezbędną część 1 1 całości obrzędu pogrzebowego (bliźniacze odczucie t a k i e j „nie­ zbędności" mają zatem zapewne w y k o n a w c y wspomnianej pieśni Karpińskiego n a współczesnych pogrzebach). pogrzebo­ w y c h p r z y odrzuceniu i n n y c h ważne jest o t y l e , że pieśni po­ grzebowo stanowią odmianę pieśni obrzędowych. 0 i c h znaczeniu, f u n k c j i i k l a s y f i k a c j i decydują zatem i c h miejsce i rola w obrzę­ pogrzebowym, wzmacniające pewne elementy ekspresji literackiego t e k s t u pieśni. Widać t o wyraźnie n a przykładzie strofy wspomnianej pieśni F r a n c i s z k a Karpińskiego: jeśli ich już nie dostrzega. Nieoceniony A d a m Fischer zauważył, że powszechny w Polsce „zwyczaj śpiewów choć w formie swej dzi­ siejszej zupełnie nowożytny (...) t o jednak w swych zasadniczych podstawach m a pewne elementy p i e r w o t n e , a mianowicie chro­ nienie ciała przez złym d u c h e m " . Tenże Fischer przypomniał, 1 3 że w starożytnym R z y m i e m u z y k a n a pogrzebie chroniła żywych przed złymi d u c h a m i i duszą zmarłego, w chrześcijańskiej zaś nowożytności rolę tę przejęło głośne dzwonienie (spełniające też funkcję informacyjną, ale t o rzecz inna) i zauważył n i e p r z y p a d ­ kową obecność m u z y k i n a pogrzebach huculskich. 14 W przed­ chrześcijańskich k u l t u r a c h pogańskich zwyczaj śpiewania w czasie obrzędu pogrzebowego był bardzo szeroko rozpowszechniony. Kościół z t y m i pogańskimi śpiewami walczył, zarazem 15 jednak śpiewowi w ogóle tyleż wyznaczył ważne miejsce w l i t u r g i i , ile uznał go za doskonałą formę chwalenia B o g a . Także więc we 1 6 współczesnym teologicznym obowiązującej liturgii i pastoralnym wprowadzeniu pogrzebu katolickiego mówi się o do roli odpowiedniego śpiewu pożegnalnego, iż „powinien posiadać t a k i t e k s t i melodię, ażeby nie t y l k o wszyscy obecni m o g l i go od­ śpiewać, lecz b y wszyscy odczuli, że s t a n o w i o n szczyt o b r z ę d u " . W y n i k a stąd, że f u n k c j i 17 całego pieśni pogrzebowej nie można ograniczać l i t y l k o do opłakiwania zmarłego, że f u n k c j i t y c h jest więcej i są one zdeterminowane przez przebieg (scena­ riusz) obrzędu pogrzebowego, w s t o s u n k u do którego mogą one wypełniać nawet funkcję autoteliczną. Z tego samego względu zauważyć się godzi, iż w p e w n y c h w y p a d k a c h rolę pieśni pogrzebowych przejąć mogą t e k s t y zasad­ niczo nie przeznaczone do pogrzebowego użytku. W i e m y , że w naszej h i s t o r i i t a k było i jest z pieśnią Boże, coś Polskę. B o g d a n Zakrzewski stwierdził, że „zasadniczy i h i s t o r y c z n y ingres oma­ j e m y w okresie warszawskich manifestacji r e l i g i j n o - p a t r i o t y c z ­ n y c h z l a t 1 8 6 0 — 1 8 6 1 " i wówczas „śpiew t e n rozprzestrzenił się po k r a j u i zapoczątkował stały zwyczaj uroczystego w y k o n y w a n i a h y m n u podczas r o z m a i t y c h manifestacji u l i c z n y c h i obrzędowych, n p . w kościele p r z y pogrzebach, potęgując kulminację p a t r i o t y c z ­ n y c h wzruszeń" . Z p o d o b n y c h p r z y c z y n dostrzec w a r t o daleko 18 posuniętą zmienność r e p e r t u a r u pieśni pogrzebowych, warun­ kowaną przez względy n a t u r y nie t y l k o regionalnej i r e l i g i j n e j , ale także historycznej. Zmarły człowiecze, z tobą się żegnamy; P r z y j m i j dar s m u t n y , który c i składamy: Usiłując zatem stworzyć wstępną, bardzo jeszcze ostrożnie zarysowywaną Trochę n a grób twój porzuconej g l i n y O d t w y c h przyjaciół, sąsiadów, r o d z i n y . ważnych, wianej pieśni do obrzędowości p a t r i o t y c z n o - r e l i g i j n e j obserwu­ Zaliczenie j e d n y c h lamentów do zakresu pieśni dzie pogrzebowych, nawet w k u l t u r z e współczesnej (ozy choćby — nowożytnej) się 1 2 propozycję klasyfikacji pieśni pogrzebowych, dostrzec można zaistnienie k i l k u wyraźnych g r u p o w y c h pieśni. R e l i k t e m po dawnej, t o jest „pogańskiej" pieśni pogrzebowej Otóż w n a t u r a l n y sposób ekspresję t y c h słów powiększają t o ­ była — zanikła już całkiem i znana t y l k o z e t n o g r a f i c z n y c h za­ warzyszące i m w b l i s k i m sąsiedztwie czasowym gesty: rzucanie pisów — l u d o w a pieśń pogrzebowa. 50 Odmienne g r u p y stanowić �Żeby m i ją podnieśli. będą religijne — wyznaniowe, kościelne pieśni pogrzebowe k a ­ t o l i c k i e , protestanckie i prawosławne, podlegające kościelnemu Kaś t y Janie widział, żebyś przebudzić miał ? , , i m p r i m a t u r " i wprowadzone do obiegu w sposób „instytucjo­ T a k i e t w a r d e zaspanie! n a l n y " , co oczywiście nie przeszkodziło f o l k l o r y z a c j i pewnej i c h Jużci t w o j a K a s i a n a w i e k i zasnęła części, sprawiającej dziś czasem złudzenie, że ciągle jeszcze istnieje Już do ciebie nie wstanie. (będzie o t y m mowa) a u t e n t y c z n a „ l u d o w a " polska pieśń po­ grzebowa. Jeszcze do i n n y c h grup należeć będą różne typy N a stypie śpiewa się już świeckie pieśni; d a w n a i s t o t n a część świeckich pieśni pogrzebowych, jakie pojawiły się w s k a l i szerszej obrządku zmienia się dziś w zabawę. T u t a j t o powstała zapewne od początków w i e k u X I X . Oczywiście w obrębie każdej z t y c h pieśń o Maćku, który umarł i już się nio rusza: grup wyróżnić można odpowiednie „podgrupy", co wynika z socjologicznych a t r y b u c j i różnych pieśni (częste t o w pieśniacli O j , wieząć, go wieżą, przed sam środek w i o s k i . p r o t e s t a n c k i c h i świeckich — A schodzą się do niego, z całej w s i k u m o s k i . wyznaczanie specjalnych pieśni n a pogrzeby l u d z i reprezentujących n p . dane środowiska zawo­ Oj a wieząć, go wieżą, w m a r m u r o w e j t r u m n i e , dowe) oraz z i c h miejsca w obrzędzie p o g r z e b o w y m . Zarazem Oj a w y c h o d z i harendarz, wróć się Maćku k u m n i e ! j e d n a k widząc w pieśni pogrzebowej interesujące zjawisko k n l t u r o w e pamiętać w a r t o , że n a w e t najlepiej przeprowadzone me­ chaniczne podziały o w s z y s t k i m rozstrzygać nie mogą: pieśni protestanckie były śpiewane przez katolików i vice versa, zaś zjawiska, których „ludowości" moglibyśmy być p e w n i , wystę­ powały także w k u l t u r z e Andrzej Z pieśni t e j , raczej s m u t n e j , przez dodanie k i l k u z w r o t e k (,gdyby m u k t o zagrał, tańcowałby jeszcze' i t d . ) powstała zabawna, t a k chętnie śpiewana. I n n e prace niczego istotnego t u już nie wnoszą. 24 25 „wysokiej". O t o n a przykład J a n M o r s z t y n w wierszu Nagrobek Otwinewskiemu (1647) Można zatem powiedzieć, że f o l k l o r j ' s t o m i etnografom b r a k ludowej pieśni pogrzebowej jakby sprawiał zarysowując coś w rodzaju „scenariusza" obrzędu pogrzebowego Rzecz p o e t y , pisał: zakres pojęcia l u d o w y c h pieśni pogrzebowych wymaga dodatkowego komentarza. pewien zawód. Wyłączając poza sfolkłoryzowane pieśni kościelne ( j a k t o c z y n i zawiedziony Bystroń), chciałoby Muzykę p r z y t y m wdzięczną posprowadzaj, a b y się wśród n i c h widzieć r e l i k t o w e , dawne pieśni pogańskie. Lecz S m u t n e t r e n y nuciła, i pogrzebne b a b y , przecież i c h żywotności stanęła n a przeszkodzie chrystianizacja Które b y po r u s k o j u za ciałem płakały. obrzędu 19 pogrzebowego. Przebiegała ona n a obszarze Polski bardzo nierówno , ale stała się d e f i n i t y w n y m f a k t e m w X V I I I 26 Oznacza t o dowodnie, iż w dążności do teatralizacji f u n e b r i s " sięgano także i p o elementy l u d o w e 2 0 „pompa — zaś widocznie w i e k u . L u d o w a pieśń pogrzebowa została więc w y e l i m i n o w a n a z l i t u r g i c z n e j („kościelnej") części obrzędu i dlatego najdłużej l a m e n t y ,,pogrzebii3 ch b a b " zawodzących „ p o r u s k o j u " miały utrzymała się p r z y s t y p a c h , choć i te, stawszy się więcej ekspresji, niż takież l a m e n t y po p o l s k u . N i e był to zresztą o b i a d k a m i " zaczęły nabierać coraz liczniejszych elementów reli­ j e d y n y p r z y p a d e k asymilacji obcego śpiewu pogrzebowego... g i j n y c h . W w y n i k u tego złożonego, a tu. przedstawionego bardzo 7 Stosunkowo najwięcej kłopotów s p r a w i a dziś prezentacja t a k z w a n y c h l u d o w y c h pieśni pogrzebowych. Że w k u l t u r z e ludowej zajmowały one pozycję ważną, t o rzecz oczywista, ale zachowało się i c h bardzo niewiele. T a k zwany „stan badań" przedstawia się wręcz mizernie. A d a m Fischer w z n a k o m i t y m dziele pogrzebowe ludu polskiego Zwyczaje (Lwów 1921) o pieśniach pogrzebowych napomykał wręcz marginesowo, wymieniając t y l k o i n c i p i t y i t y ­ tuły pieśni śpiewanych p r z y różnych okazjach, zaś materiały czerpał przede w s z y s t k i m z K o l b e r g a i pomniejszych prac etnograficzno-folklorystycznych. 21 Z ustaleń ogólniejszych Fischera na przytoczenie zasługują t y l k o d w a zdania. Pierwsze mówi, że „lud p o l s k i śpiewa p r z y zwłokach powszechnie i bardzo wiele, przeważnie z d r u k o w a n y c h śpiewników i książek do m o d l e n i a ; m a j e d n a k również szereg s t a r y c h , własnych pieśni, przekaza­ n y c h dawną t r a d y c j ą " . D r u g i e z t y c h zdań stwierdza, że „pieśni 22 śpiewane przez l u d p r z y o k a z j i pogrzebowej przeważnie opierają się n a u s t a l o n y c h z w i e k a m i tekstach p o l s k i c h pieśni kościel­ n y c h " . Oba te sądy znalazły dopełnienie w spostrzeżeniu J a n a 2 3 S. B y s t r o n i a , który pisał, że „pieśni pogrzebowe również [ j a k chrzestne] nie przedstawiają n i c ciekawego: śpiewa się t u już p r a w i e wyłącznie pieśni kościelne, które i n t o n u j e kościelny l u b d z i a d , l u b też które w y c z y t u j e się ze śpiewnika; chętnie śpiewa się również pieśń dziadowską o duszy, która s t u k a do n i e b a : „bożymi skrótowo, procesu, w k u l t u r z e l u d o w e j pojawiły się t e k s t y będące nośnikami l u d o w e j religijności, często k o l p o r t o w a n e przez dzia­ dów, których obecność n a pogrzebach bywała wręcz obligato­ r y j n a ( „ N a każdym weselu s w a t , n a każdym pogrzebie d z i a d " ) . 2 7 W t e n sposób „ l u d o w y m i " pieśniami p o g r z e b o w y m i stały się w ciągu p r z y n a j m n i e j ostatnich dwóch stuleci (w istocie proces ten przebiegał j e d n a k dłużej, ale ozy ktoś będzie dzisiaj umiał precyzyjnie wyznaczyć jego m i a r y czasowe, skoro o w a c h r y s t i a ­ nizacja pogrzebu przebiegała t a k nierówno ?) nio t y l e pieśni przez l u d w y t w o r z o n e , ile u t w o r y przez l u d aprobowane i w y k o ­ r z y s t y w a n e . N i e mogąc zaznaczyć r a m czasowych owego procesu, można t y l k o powiedzieć, że ewolucja przebiegała t u przez t r z y stadia. P i e r w s z y m była era pogrzebów pogańskich, g d y zmarłych na w s i grzebano n a połach, w sadach, p o d p r o g i e m d o m u , n a rozstajach dróg, bądź na c m e n t a r z u bez udziału księdza - wów- ezas t o śpiewano owe „ d a w n e " , najdawniejsze, czjdi „pogańskie" pieśni pogrzebowe. S t a d i u m d r u g i m był czas, w którym obrzęd pogrzebowy wyraźnie rozpadał się n a część „pogańską", t e d y „ludową" i przyporządkowaną l i t u r g i i ; zgodnie z t y m w użyciu były d w a t y p y r e p e r t u a r u pieśniowego — l u d o w y — „pogański" i kościelny — - r e l i g i j n y . W tymże s a m y m s t a d i u m elementy p i e r w o t n i e pogańskie w niereligijnej części obrzędu pogrzebowego zaczęły być nasycane treściami chrześcijańskimi i stąd wziął swój rodowód ów repertuar u t r z y m a n y w charakterze „ludowej religijności". Wreszcie s t a d i u m trzecie t o okres całkowitej chrys­ Wyleciała, wyleciała t i a n i z a c j i pogrzebu i całkowitego już w y p a r c i a s t a r y c h pieśni W rajskie w r o t a zastukała. pogańskich. Można b y t u z uśmiechem dodać, że współcześnie M a t k a Boska usłyszała przeżywamy s t a d i u m czwarte — całkowity zanik pieśni pogrze­ Pawła P i o t r a zawołała. b o w y c h , ale o t y m już była m o w a . Idźże Pawle, idźże Piętrze Wpuść dusze, bo do r a j u chce i t d . Narzekając na b r a k pieśni pogrzebowej miał zatem Bystroń rację i zarazem jej nie miał. Jeśli proces zanikania t y c h Jedyną chyba naprawdę ludową pieśnią jest sandomierska: d e f i n i t y w n i e W s z y s t k i e gospodynie wyganiają świnie, I n o m o j a K a s i a śpi. Trzeba b y m i trzeba siedmiu pacholików naj­ dawniejszych („pogańskich") pieśni pogrzebowych dokonał się w ciągu ostatnich dwóch stuleci, t o wpływ na t o decydujący miała długotrwałość k a m p a n i i prowadzonej przeciwko n i m przez Kościół. Z całą siłą przebiegała ona w śred­ niowieczu, g d y słowiański obrzęd pogrzebowy (także pruski) 51 �zawierał pewne mocne a k o r d y radości. Cieszono się b o w i e m , że przez, śmierć zmarły uwolnił się o d trudów, trosk i zmartwień ziemskiego żywota. Radość owa była wyrażana tańcem i śpie­ w e m , dlatego Kościół w średniowieczu intensywnie zwalczał zwłaszcza nocne czuwania p r z y zwdokach j a k o r e l i k t pogański, „śpiewano b o w i e m wówczas carmina diabolica, tańczono, p i t o , śmiano, j a k b y się radowano ze śmierci z m a r ł e g o " . Później j e d n a k Kościół o d t y c h zakazów odstąpił, zaś nocne czuwania zaczęto wypełniać śpiewaniem pieśni r e l i g i j n y c h . Do w i e k u X I X dotarły już t y l k o bardzo nieliczne ślady owej dawnej pogrzebowej wesołości (przez B y s t r o n i a c h y b a jednak nie zrozumianej): K o l b e r g zanotował, że w okolicach Mszczonowa n a Mazowszu w- czasie s t y p y goście śpiewają, podchmieliwszy- sobie, apostrofy do nieboszczyka, w r o d z a j u : „Gdybyś k u m i e nic pijał gorzałki z a n y ż e m " . Otóż pieśń „Umarł Maciek umarł", znana j a k o utwór żartobliwy, m a taką właśnie proweniencję pogrzebową i zapewne należała do g r u p y najdawniejszych, owych „pogań­ s k i c h " pieśni pogrzebowycłi. 28 29 30 Zrozumiałe, że d a w n y c l i pieśni l u d o w y c h niewiele już dzisiaj p o t r a f i m y wskazać. O t y m , że musiało i c h być sporo, możemy wnioskować już t y l k o z badań porównawczych i z hipotetycz­ n y c h dociekań. I t a k n a przykład E . A . W o l t e r badając etno­ grafię łotewską stwierdził podobne z j a w i s k o : ilość zebranych przez niego d a w n y c h pieśni pogrzebowych była już niewielka, wystarczyła jednak do zrekonstruowania p e w n y c h elementów m i t o l o g i i łotewskiej, lokalizującej krainę zmarłych n a d brzegiem złotego p o t o k u , w którym kąpią się t r z y laimy, córki Słońca. W pieśniach t y c h żegna się dusze zmarłych odchodzące daleko na zachód — do Z i e m i Niemców. Drogę t y m duszom wskazują Synowie Słońca (Diva dali). W arto przypomnieć też, że pogańskie litewskie pogrzebowe „ r a u d y " były przedmiotem artystycznej stylizacji Józefa Ignacego Kraszewskiego. Zarówno jednak w polskiej (a zresztą w ogóle słowiańskiej), j a k łotewskiej i l i ­ tewskiej k u l t u r z e ostały się po t y c h pieśniach t y l k o ślady. 31 borowa do A m e r y k i około r. 1 937 stwierdziła K a z i m i e r a Zawistow i e z - A d a m s k a . Koresponduje t a pieśń wyraźnie ze z n a n y m średniowiecznym wierszem o duszy, która z ciała wyleciała i nie wiedziała, gdzie się podziać, rozsławionym za sprawą poe­ t y c k i e j parafrazy J u l i a n a T u w i m a i znanego s t u d i u m Kazimierza W y k i . Zaryzykować można twierdzenie, że w okresie c h r y s t i a n i ­ zacji pogrzebów t a właśnie pieśń o duszy wyparła cytowaną wy­ żej pieśń „Jedziewa, jedziewa..." i wchłonęła pewne elementy jej znaczeń. Pogrzebowe zastosowanie owej pieśni o duszy stwier­ dził K o l b e r g (t. X V I I I , s. 63—64) i miała ona bardzo liczne różno w a r i a n t y . Między i n n y m i zanotowana została przez F r a n ­ ciszka Kotulę w okolicach Ropczyc, W o l i Rusinowskiej i Brzo­ zowa w latach 1966—1968, z t y m , że t a m już wówczas nie była śpiewana n a pogrzebach, pamiętali ją n a t o m i a s t starsi informa­ torzy K o t u l i j a k o t z w . modlitewkę. Obserwacja losów t y c h dwóch pieśni zdaje się dowodzić, że proces chrystianizacji pieśni pogrze­ b o w y c h m i a l , p r z y n a j m n i e j w niektórych aspektach, charakter płynnej ewolucji, ale w pełni prawdziwości tej tezy będzie bardzo t r u d n o dowieść. 35 Nie ulega n a t o m i a s t wątpliwości, że w obrębie pieśni pogrze­ bowycłi z dużą intensywnością dokonywał się — i trwało to długo, aż do polowy X X w i e k u (!) — proces f o l k l o r y z a c j i pieśni kościel­ n y c h . Jego początki przypadły bez wątpienia już na średniowie­ cze, czego dowodem nie t y l k o wspomniana pieśń o duszy, co z ciała wyleciała, ale także f a k t odnotowania w l u d o w y m re­ pertuarze pogrzebowym przez K o l b e r g a (t. X X I I I , s. 123) parafrazy średniowiecznego „ A c h mój smętku, i n a żałości": S m u t k u , s m u t k u , mej żałości, nie mogę mieć wiadomości: gdzie mój pierwszy nocleg będzie, gdy dusza z ciała wynidzie ? T 32 Oprócz w y m i e n i o n y c h wyżej przez B y s t r o n i a („Wszystkie gospodynie wyganiają świnie..." i pieśń o Maćku, który umarł) i Fischera („Gdybyś k u m i e nie pijał gorzałki z anyżem...") można więc do tej g r u p y d a w n y c h , „pogańskich", „archetypiczn y c h " pieśni pogrzebowych zaliczyć zaledwie k i l k a tekstów, zapi­ sanych w X I X w i e k u . Jakimś echem tego rodzaju pieśni jest zapisana przez K o l b e r g a ( t . X I I , s. 312) apostrofa do zmarłego: Pijałeś p i w k o po browarach, a teraz ci przyszło leżeć n a m a r a c h . Pijałoś gorzałkę z hanyżem, teraz m y przy szli po ciebie z krzyżem. Requiescat i n pace, boć cię więcej nio zobaczę. r Z t y m oczywiście, że przedostały się już do niej elementy chrześ­ cijańskie, które jednak nic całkiem zatarły p i e r w o t n y charakter pieśni śpiewanej na stypach. N a t o m i a s t jedną z bezwzględnie najciekawszych tego rodzaju pieśni jest, również przez Kolberga zanotowana (t. X X . s. 135) Pieśń o śmierci, której pierwsza strofa b r z m i : Już m n i e głowa boli, / śmierć za piecem s t o j i , z kosą się u w i j a , / nikogo nie m i j a clowieka. D o rzędu t y c h pieśni zaliczyć można jeszcze pieśń Jedziewa, jedziewa, / drózecki nie wiewa. Kogóż się s p y t a w a ? / nikogo nie znawa. Stanisław Czernik, za którym cytuję t e n t e k s t uznał ją za bardzo dawną pieśń pogrzebową. Chrystianizacja obrzędu po­ grzebowego sprawiła j e d n a k , że zatraciła ona t a k i pogrzebowy charakter i zyskała nowe zastosowania. J a n K o l l a r znał ją już w r. 1832 j a k o pieśń weselną , zaś później nową jej f u n k c j o n a l i zację j a k o zaśpiewu pożegnalnego p r z y emigracji chłopów z Za3 3 34 Największe zaś nasilenie owego procesu przypadło, j a k się zdajo, na wiek X V I I i X V I I I , trwał on jednak przoz cały wiek X I X i wówczas też b y l niezmiernie i n t e n s y w n y , głównie za sprawą bardzo wówczas częstego d r u k o w a n i a przez różny ch prowincjo­ n a l n y c h wydawców najróżniejszych kancjonałów: Gawełek w swej b i b l i o g r a f i i odnotowuje 84 edycje wydane w 24 ośrodkach, a m a m y niezbitą pewność, że nie odnotował wszystkiego (nie ujął na przykład licznych kancjonałów śląskich). Przejmowane z nich pieśni pogrzebowe podlegały najróżniejszym zabiegom a d a p t a c y j n y m i parafrazom, zaś powszechność uczestnictwa wsi w pogrzebach nadała i m charakter pieśni powszechnych. W osta­ teczności też ono stały się „ l u d o w y m i " pieśniami pogrzebowymi. W t y m sensie — powtórzmy t o raz jeszcze — m i a l rację Bystroń i jej nie m i a l , g d y orzekał, że nie istnieje ludowa pieśń pogrzebo­ wa, że w'szystkie tego rodzaju t e k s t y są „kościelne". r Liczebność tego reperatuaru pieśniowego t a k była duża, że dając zaledwue wstępny zarys p r o b l e m a t y k i t r u d n o b y je było wszystkie wymienić, a co dopiero scharakteryzować. Rzecz w y m a g a odrębnego obszernego s t u d i u m książkowego i długich a c i e r p l i w y c h badań. Ograniczę się t y l k o do wskazania, że n a przykład Z y g m u n t Gloger ( „ W i s ł a " , I I I , 608—610) poda! aż 57 incipitów t a k i c h pieśni. W związku z t y m jednak precyzyj­ ne wyznaczenie granicy między t e k s t a m i „sfolkłoryzowanymi" a stricte „kościelnymi" jest n i e m a l niemożliwe. Trzeba się osta­ tecznie pogodzić z f a k t e m , iż wyraźne i arcyważne miejsce w dzie­ jach literackiej k u l t u r y ludowej zajmuje k u l t u r a „książkowa" i upieranie się, że do k u l t u r y ludowej należą t y l k o (także daw­ niejsze) t e k s t y przekazywane słownie nie m a najmniejszego sensu. Wszak f a k t e m jest, że w ciągu w i e k u X I X zauważalną rolę w k u l t u r z e ludowej zaczęły odgrywać wierszowane nagrobne inskrypcje (żo znamy i c h bardzo mało, to rzecz i n n a , bo n i k t ich nio spisywał), że sposób przeżywania śmierci b y l zdetermi­ n o w a n y przez istnienie różnego rodzaju „Bractw Dobrej Śmier­ c i " etc. W ciągu w i e k u X I X zakres r e p e r t u a r u pieśni pogrze­ b o w y c h w y k o r z y s t y w a n y c h w Polsce, t a k n a wsi, j a k w mieście, został jednoznacznie zdeterminowany przez obecność p e w n y c h tekstów w kancjonałach, książkach do nabożeństwa i i n n y c h m o d l i t e w n i k a c h . Ostatecznie więc mówić t u można o „ludo­ wości" pewnych pieśni w t y m sensie, że zostały one szerzej �zaakceptowane i częściej były używane, a w związku z t y m b y ­ i kontaminowane z wały przerabiane, parafrazowane innymi z a t r z y m a n y — Prosimy na Jezusa r a n y — R a t u j z ognia m o j o dusze — bo j o bardzo cierpieć musze — o J e z u " , strof. 12. Pieśń t e k s t a m i , a także silniej zakotwiczyły się w p e w n y c h t r a d y c j a c h t a znana jest z Pickoszewskiego, l o k a l n y c h (dowody na t o daje K o l b e r g , z którego zapisów w y n i k a i domowy Dostateczny śpiewnik kościelny wraz z książką modlitewną, Niemieckie P i e k a r y 1850, jednak, że decydującą rolę odgrywała t u oczywiście obecność s. 892—893, strof. 12. Piekoszewski podaje, że śpiewa się ją n a d a n y c h pieśni w kancjonałach używanych w d a n y m regionie). melodię „Przez czyszczowe u p o d l e n i a " . I w t a k i m także sensie mówić można o pewnego r o d z a j u „lu­ dowej religijności" przejawiającej się w 3. „ W dzień ów sądu ostateczny — W proch świat zmieni w y k o r z y s t a n i u tego Bóg Odwieczny — P r o r o k D a w i d t o zwiastuje — I S y b i l l a w y ­ rodzaju tekstów. Rzecz jasna, mówić t u można o f o l k l o r y z a c j i r o k u j e " , 19 s t r o f czterowersowyeh. N i e jest t o oczywiście pieśń w t y m jeszcze sensie, że w świadomości powszechnej zatarło się „ludowa", lecz parafrazowany przekład h y m n u Dies ich „książkowe" (scik: literackie) pochodzenie i że pewne z n i c h Ula, zyskały zwiększoną popularność. Badawczych kłopotów to jednak nie umniejsza. Wręcz przeciwnie. D o r a n g i niebotycz­ przypisywanego franciszkaninowi irae, Tomaszowi z dies Celano, blisko związanemu ze św. Franciszkiem. J . Surzyński, Polskie Poznań 1891, s. 222 pisze, że „zdaje pieśni Kościoła Katolickiego, nego p r o b l e m u urasta n a przykład zagadnienie a t r y b u c j i autor­ się przecież, że zebrał on t y l k o istniejące przed n i m pieśni o Sądzie skich, mniejszy Pańskim w jedną całość", b o w i e m t e m a t t e n często występował kłopot sprawiając tylko w w y p a d k u pieśni protestanckich. W y n i k a to z f a k t u , iż l i t e r a c k a k u l t u r a protes­ w t a n t y z m u miała zawsze charakter k u l t u r y „ w y s o k i e j " — czy, tego h y m n u (Nowy Korbut, poezji X w i e k u . Istniał piętnastowieczny polski przekład I , s. 288), ale w p o l s k i m k a t o l i c y z m i e t a k ją n a z w i j m y , „książkowej" — stąd w p r o t e s t a n c k i c h kancjo­ lepiej przyjęła się wersja przekładu Stanisława nałach z reguły starano się podawać autorów pieśni, podczas z r. 1598 (zob. u Surzyńskiego, s. 221—222, gdzie obie wersje). g d y w k a t o l i c y z m i e przywiązywano do tego dużo mniejszą uwagę, Wersję Grochowskiego (przekład w tereynach) przytacza współ­ bądź okresami (kontrreformacja) — cześnie A . Chadam O F M , Śpiewnik znikomą. Jest t o zresztą p r o b l e m szerszy i d o t y c z y on nie t y l k o pieśni pogrzebowej! Można ten wywód zilustrować przykładami bodaj t y m ciekaw­ Grochowskiego K a l w a r i a Ze­ kalwaryjski, b r z y d o w s k a , 1984, w y d . 2, s. 483—485. Natomiast, „Grodziszc z a c y " śpiewają jeszcze i n n y przekład (strofy czterowersowe) s z y m i , że związanymi z naszą współczesnością. O t o prawdziwą wcześniej podany przez Ignacego Porlitiusa, Nabożeństwo żałobne sensacją X V I F e s t i w a l u K a p e l i Śpiewaków L u d o w y c h w K a z ­ zawierające pieśni pogrzebowe imierzu nych, byl występ Regionalnego Zespołu Pieśni i Tańca i modlitwy za dusze zmarłych wier­ wyjęte z książek przez Zwierzchność duchowną pozwolonych, „Grodziszezaki" z Grodziska k . Leżajska, który wykonał szereg Syców 1849, s. 111—112, 19 strof. D o czasów pieśni pogrzebowych, do dzisiaj żywych w k u l t u r z e tej miejsco­ nowej, wości i w y k o n y w a n y c h obecny b y l w mszy św. za zmarłych odprawianej w d n i u pogrzebu w sposób polegający na p o w t a r z a n i u obecnie obowiązującej, liturgii wprowadzenia pogrzebu hymn śpiewem fraz wcześniej przedpowiadanych przez t z w . przewod­ i n i k a . Istniejący i po dziś dzień działający w Grodzisku i jego Rzymski..., okolicah ta,cy „przewodnicy" posiadają zeszyty, w których za­ duchem l i t u r g i i nie m a obecnie tego t e k s t u w mszy pisane są t e k s t y o w y c h t r a d y c y j n y c h śpiewów (zob. 36 (z p o d o b n y m zjawiskiem ma,my do czynienia na Suwalszczyźnio i w Biało­ stockiem, w zdeformowanej pełnił rolę sekwencji po epistole (por. D . G . Lefcbre, Mszał L o h e m des Bruges 1931, s. 1717). Zgodnie z n o w y m Czytania Natomiast w mszach Śpiewnik Olsztyn parafialny, żałobnej Katowice za- zmarłych, (a podobnie wcześniej M . M . Mioduszewski, zaś postaci i n s t y t u c j a p r z e w o d n i k a ten 1978). 1977, s. 683—688 Śpiewnik kościelny Kraków 1838, s. 287) przewiduje obecność tego h y m ­ ostała się też na D o l n y m Śląsku, gdzie starsze k o b i e t y , pełniące z melodiami, rolę k a n t o r a na pogrzebie, wspólcelebrują w t e n sposób pogrzeb n u w czasie procesji żałobnej za zmarłych (nio mylić z procesją, z księdzem). Repertuar pogrzebową, „Grodziszczaków" wzbudził zachwyt tj. z k o n d u k t e m , czyli odprowadzeniem zwłok dla swej „ludowości"; spowodowało to nawet nakręcenie telewi­ z k a p l i c y do g r o b u ) : w y k o n u j e się go częściami, po k i l k a zwrotek zyjnego f i l m u , którego emisja została j e d n a k przerwana. A l e oddzielonych t z w . stacjami m o d l i t w . M a ten h y m n najdłuższą z t y m mniejsza. T u idzie jedynie o pokazanie, że owe pieśni w Polsce tradycję spośród pogrzebowych są kłady przez Grochowskiego i Tadeusza K a r y l o w s k i e g o proweniencji „książkowej". Przyjrzyjmy się zatem paru śpiewów, jego prze­ (Śpiewnik O l s z t y n 1977) są prawdziwie piękne, ale współcześnie t e k s t o m , życzliwie m i udostępnionym przez p. Mariannę Halicką parafialny, z Rzeszowa za pośrednictwem prof. Czesława Hernasa, a pocho­ jego znajomość zanika, i stąd jego w y k o n a n i e przez „Grodzisz­ dzących z tego repertuaru „Grodziszczaków"... czaków" było taką sensacją. 1. Pieśń pogrzebowa, 4. Pieśń, i n c . „Posłuchajcie grzesznicy o statecznym sądzie i n c . : „Już ide do g r o b u ciemnego s m u t ­ n e g o " , 16 strof. Fischer Zwyczaje pogrzebowe, s. 216 (ze wskaza­ n i e m źródła) mówi o jej używaniu w Rzeszowskiem — K i e d y nas złych i d o b r y c h Bóg sądzić zasiędzie", 28 zwrotek d w u w e r s o w y c h . Podaje tę pieśń współcześnie w nieco innej wersji w r o l i po­ grzebowej oracji i n o t u j e jej śpiewanie w Białostockiem, Sied- A . Chadam, Śpiewnik leekiom i na, Podlasiu. W wersowych. Jest t o bardzo stara pieśń o Sądzie pieśni podaje zbiór Pieśni lickich osobno odbite nieco zmienionej wersji 7 s t r o f tej pogrzebowych z Kancjonału, dla chrześcijan Cieszyn ewange­ 1912, s. 59, gdzie s. 487—488, 14 s t r o f d w u ­ kalwaryjski, Ostatecznym, t r a d y c y j n i e należąca do „dziadowskiego" r e p e r t u a r u : w nacji dziadowskiej Peregry­ z r . 1614 m o w a jest, żo „owej też t a m radzi także i n f o r m a c j a , że śpiewa się ją n a nutę własną, t o jest n a słuchają nutę czeskiej pieśni „ J i ż j a j d u do h r o b u " . F a k t , iż słowa tej i XVII pieśni: „Bogu was poruczam — z w a m i się rozłączam, — Przy­ zaświadczają między i n n y m i : F . Sielicki, s. 102; Słownik folkłoru jaciele! w grobie — J a już spocznę sobie" — znalazły zastosowa­ polskiego, nie w słowackiej epigrafice, mianowicie umieszczone s. 275 i 444. Pogrzebowego zastosowania zostały na o sądzie" (Antologia literatury sowizdrzalskiej s. 92; F . K o t u l a , Znaki przeszłości, Warszawa 1976, wśród protestantów grobie J a n a V a j o w Cerovie: „Sbohom, rodićia m i l i , sa t u m a j t e d o w o d z i jej obecność w Pieśniach pogrzebowych — a n a u n i a si spominajte. — B o h u vas porućam, S V a m i sa gelickich, rozlućam — B o h u p o r u c a m a za Vaśu — lasku pekne v i m d'akujem" (R. B e d n a r i k , Gintoriny na Słorensku, chrześcijan ewan­ 1912, s. 84—85. 5. Pieśń pogrzebowa Bratislava XVI wieku, Wrocław 1966, s. 256), zaś jej dawną popularność młodzieńca, inc. „ Z w a m i rozstanie ro­ dzice u k o c h a n i — Sprawuje w s z y s t k i m g o r z k i c h łez w y l a n i e " , 1972, s. 108) dowodzi, że najprawdopodobniej przyszła t a pieśń 10 strof. Należy do P o l s k i z Czech l u b Słowacji za pośrednictwem ewangelickim i w ubiegłym w i e k u była bardzo p o p u l a r n a . Występowała między i znalazła zastosowanie wśród katolików i w prawosławiu (zob. i n n y m i w śpiewnikach: Szymon Perzich. Zupełny katolicki K o l b e r g , t . X X X V , s. 187). N i e podaje tej pieśni a n i śpiewnik nał, Wrocław Mioduszewskiego, a n i też przebadane przeze m n i e inne dziewięt­ Syców 1849, s. 1 2 — 1 3 ; Serce do Boga, Kępno 1916, s. 276—277. nastowieczne śpiewniki k a t o l i c k i o , co prawdopodobieństwo tej sugestii trochę zwiększa. 2. Pieśń o więźniu czyjscowym, 6. Pieśń i mc. „Więzień w czyjscu W ona do licznej g r u p y pieśni „żegnających" kancjo­ 1841, s. 4 7 8 ; I . P o r l i t i u s , Nabożeństwo żałobne, o nikczemności człowieka, inc. „Zejdą się k r e w n i śmierdzące c i a ł o — N i e w i e l e myśląc, co się z n i m stało — grób poprowadzą...", 20 strof. Jost t o obszerny f r a g m e n t 53 �(ściślej mówiąc — cały „parafraf" 5) Przeraźliwego echa trąby Bolesławiusza (pocz. X V I I w . — Klemensa ostatecznej dzieła p i e r w s z y raz wydanego 7. B o się sumienie i c h sroży, Sądem i wiecznością 1689), w P o z n a n i u w r. 1670. później 8. M y stojący p r z y t y m grobie, wznawianego w l a t a c h 1685, 1695, 1725, 1726, 1740, 1750 ( d w u ­ k r o t n i e ) , 1770, 1777, 1779 ( t r z y k r o t n i e ) , 1808, 1874, 1876, 1878 1900 a drukowanogo Warszawie, w Krakowie, Poznaniu, Wilnie, Częstochowie, W a d o w i c a c h Wałecki, Klemens Boleslawiusz. Pisarz i Chełmnie reformacki wieku, „Archiwa B i b l i o t e k i i Muzea Kościelne", t . 25, 1972, s. 277—302). O g r o m n a popularność tego dziełka n i e zmalała po r o k u 1900 — t o dobrze sobie, • 9. Możny, u b o g i i równy, N i k t o d śmierci n i e w y m o w n y ; Któż wie, n a k i m kolej stoi? Przetoż niech się każdy b o i . 10. K a ż d y t r u p t o głośno mówi: I w y też bądźcie g o t o w i , Bo (por. W . XVII Uważmy Że każdy legnie na m a r y , T a k młody j a k o i stary. ( t r z y k r o t n i e ) , 1881, 1883 ( d w u k r o t n i e ) , 1884, 1886, 1889, 1895, 1897, trwoży, A kończąc życie doczesne, Idą stąd n a męki wieczne. a n i się spodziejecio, K i e d y do g r o b u wpadniecie. 11. Byłem tern, czem w y jesteście, Jestem, czem i w y będziecie, Śmierć o niepewnej godzinie, Około was się zawinie. 12. Z ty-ch to prochów i z t y c h kości Uznajcie świata marności, w początkach X X w i e k u miało ono jeszcze" k i l k a (a może i k i l ­ N i e znać t u , k t o miał w y g o d y , L u b k t o cudnej b y l u r o d y . kanaście) wydań, docierających do ludowego i drobnomieszcza- 13. N i e topmyż serca w marności, Lecz ćwiczmy się w poboż­ ńskiego kręgu odbiorców. T a o g r o m n a popularność Echa nie ności, B o do wiecznego żywota Tydko nas p r o w a d z i cnota. była p r z y p a d k o w a : nawołująca do czynienia p o k u t y i bezgrzesz­ 14. Tę więc naukę d l a siebie Z a m i e r z m y p r z y t y m pogrzebie, nego życia ukazuje, z j a k i m i c i e r p i e n i a m i u m i e r a człowiek „świa­ t o w y " , roztacza pełną grozy i świetnych obserwacji n y c h wizję u m i e r a n i a . Echo fizjologicz­ weszło w obieg p o p u l a r n y i zajęło w n i m ważne m i e j s c e . T e k s t śpiewany przez „Grodziszczaków" 37 Że t e n p r z y śmierci szczęśliwy, K t o wiedzie żywot c n o t l i w y . 15. G d y się do d o m u w r a c a m y , Z tobą się bracie żegnamy; Niech t w a dusza t a m osiędzie, Gdzio śmierci więcej nie będzie, A po prac}- i żałości, Odpocznij w wiecznej radości. niewiele różni się o d wersji d r u k o w a n y c h , różnice są n i e i s t o t n e . 7. Pieśń o duszach w czyjscu l a m e n t więźniów jęczących...". 14 strof. I Amen. 3 9 i n o . „Zaczynam „Naturalność" ludowego sposobu pojmowania śmierci, t y - t e n utwór wyszedł lekroć zaświadczana, że nie ma, potrzeby odwoływać się t u do pokutujących, spod pióra K l e m e n s a Bolesławiusza a był dołączany do k o l e j n y c h opracowań zagadnienia, nie sięgała j e d n a k tej ekspresji, z jaką wydań Przeraźliwego echa (w w y d a n i u warszawskim z r o k u 1808 roztaczała wizje śmierci późnobarokowa l i t e r a t u r a na s t r o n a c h 198—200). O pogrzebowym zastosowaniu tej pieśni wręcz lubująca się w n a t u r a l i s t y c z n y c h obrazach rozkładającego świadczy choćby f a k t , że j e j melodię podał Mioduszewski w Do­ się ciała . Można zaryzykować twierdzenie, żo było nawet prze­ datku I I do Śpiewnika Kościelnego (Kraków 1863, s. 960). I t u ciwnie — l u d wprawdzie akceptował owe eschatologiczne teksty przekształcenia t e k s t u są n i e z b y t znaczne i wykonywał je powszechnie na pogrzebach, lecz ich w y m o w a — jedyną różnicą dewocyjna, 40 ważniejszą jest przemiana pierwotnego „Ojciec i m a t k a j a k stał odstawała o d treści różnych zabiegów i gestów w y k o n y w a n y c h się p a l i " ( u Bolesławiusza) w „Ojciec i m a t k a j a k się t a m p a l i " w czasie rytuału pogrzebowego. K o l b e r g n a przykład mówi, że (u Godziszczaków). wśród pieśni śpiewanych w czasie nocnogo czuwania p r z y zmar­ B r a k miejsca nie pozwala t u n a prowadzenie dalszych t a k i c h łym (puste noce) śpiewano w Poznańskiem pieśń: analiz t e k s t o l o g i c z n y c h ; w m a r c u 1985 dowiedziałem się o d doc. Jużeś zginiony, już potępiony, d r l i a b . R o c h a S u l i m y , że przeprowadzona przez niego (zupełnie Bluźnileś B o g u , jużeś u progów piekiolnych niezależnie) i d e n t y f i k a c j a tekstów z r e p e r t u a r u Grodziszczaków, będąca i c h konfrontacją z i n n y m i zupełnie śpiewnikami, dała w y n i k i identyczne T a k więc r e p e r t u a r „Grodziszczaków" repre­ zentuje ową pieśń kościelną, która t a k wiele zawodu sprawiła ( K o l b e r g , t . X I , s. 164) Pełna grozy ekspresja tego siedemnastowiecznego z diabłem' 11 Dialogu anioła jest w istocie też odległa o d rzeczywistych treści na­ B y s t r o n i o w i , co nie przeszkodziło t e m u , że w r. 1982 stała się dających sens czuwaniu p r z y zwłokach: akceptacja, t e k s t u nie ona festiwalową sensacją! stanowi więo o l u d o w y m sposobie p o j m o w a n i a śmierci. Można Jeśli zatem na podstawie łotewskich pieśni l u d o w y c h — dain t u raczej mówić o p e w n y m n a r z u c o n y m przez Kościół — bądź — można, m n i e j l u b więcej t r a f n i e zrekonstruować obraz ludowego przez koncepcje wyznaniowe różnych r e l i g i i — sposobie p o j m o w a ­ łotewskiego s t o s u n k u do śmierci, t o podejmowanie tego r o d z a j u n i a śmierci. próby w o p a r c i u o t e n , „ l u d o w y " , a przecież w istocie nie l u d o w y , W i d z i a n o przez ten p r y z m a t w y z n a n i o w y pieśni pogrzebowe roperatuar pieśniowy uznać trzeba za zabieg bardzo r y z y k o w n y . mówią sporo nie o l u d o w e j , ale wdaśnie o wyznaniowej koncepcji Polskie śmierci śmierci i związanych z d a n y m w y z n a n i e m formach k u l t u zmar­ religijne łych. Wstrzymując się już o d komentarza, tekst bowiem są.m mówi i pieśni pogrzebowo zarysowują jej p r o b l e m a t y k i z d e t e r m i n o w a ć bowiem obraz przez koncepcje i t y l k o wtórnie zabarwiony przez elementy pochodzenia ludowego, za siebie, przytoczę dla zilustrowania tego zjawiska a pojawiające się w w y n i k u k o n t a m i n a c j i różnych tekstów i i c h pieśń „cerkiewną", podaną w Śpiewniku parafrazowania. szewskiego : Dowodów n a rzecz, znanej zresztą z badań najpierw kościelnym M . M i o d u ­ Fischera i Biegeleisena, tezy o ludowej koncepcji „śmierci oswo­ Z a t r z y m a j c i e się, rozpytajcie się, / Czyjeż jęczą p r o c h y ? jonej" O s y n y , córki, co te pagórki, / Co szepcą te lochy ? 3 8 trzeba więc szukać gdzie indziej, co najwyżej dostrze­ gając, iż t e k s t y pieśni pochodzących z X V I I i X V I I I w i e k u przyczyniać się mogły do jej u t r w a l e n i a . D o b r y m t u przykładem może być j e d n a z p o p u l a r n y c h do niedawna pieśni, zawierająca tyleż elementy znane z tradycji kultury średniowiecznej, ile obecne w obowiązującej poprzednio l i t u r g i i pogrzebu: 1. Pogrzebmyż t o ciało w grobie, Niechaj t u spoczywa A l b o w i e m z ziemi stworzone, W nasze ska,zitelno, sobie; ziemię będzie obrócone. Zmartwychwstanie nieśmiertelne. 3. W n i e m staniem}* przed Sędziego, Uslyszem dekret z ust Jego, Z n i e m pójdziemy na zbawienie, l u b na, wieczne potępienie. 4. Co teraz t u zasiejemy, T o t a m żniwować będziemy; Szczęśli­ w y , k t o kocha Boga, N i e s p o t k a go żadna, trwoga,. 5. K t o żyje w boskiej bojaźni, Z ludźmi w braterskiej przyjaźni, T e n w łasce Boskiej u m i e r a , A śmierć m u niebo o t w i e r a . 6. Lecz co o Boga nie dbając, A n i bliźnich nie kochając, Gwałcą Boskie przykazanie, T y c h ciężkie czeka skonanie. 54 Których k o c h a l i , j a k b y nio znali. I nie r z e k l i n a m : pokój wdeczny w a m . Czyjeż t o groby, jakie osoby / W t y c h j a m a c h dziedziczą? r Ogryzłe głowy, gnatów połowy / Skarb bogactwa liczą ? 2. A lubo w p r o c h się obróci, Z n o w u m u Bóg życio wróci, Ciało Pominęli nas, zapomnieli wczas, Czyż nas nie znacie, siostro i bracie, Śpimy głęboko, już nasze oko N i e ogląda was, c h y b a w sądny czas. Odezwijcie się, upomnijcie się, / Smutne z kostek j a t k i ! Nio zna was cudzy, k r e w n i n i słudzy, / Nie znają toż d z i a t k i . Zgasło n a m słońce, nie masz obrońcę, Zginęła sława, m y śmierci strawa, Dopiero z n a m y wieczności bram}'. Gdzież b u d o w n i c z y , co k o s t k i liczy, W z r o s t zmierzył, d u c h zważył ? Gdzież jest t a siła, która w was była, / Któż ciało obnażył? U l e p k i z błota, co za ślepota! �W B o g u żyjecie, czyż w y nie wiecie, wały Że w d z w o n u dźwięku zrzuci was z ręku. one zastosowanie w nagrobnych wierszowanych Zgoła inną wizję śmierci zarysowują pieśni protestanckie, Zmarły człowiecze, z tobą się żegnamy; czego przykładem niech będą d w a f r a g m e n t y pieśni n a p i s a n y c h P r z y j m i j dar s m u t n y , który c i składamy: przez Trochę n a grób twój porzuconej g l i n y U Andreasa Gryphiusa (1616—1664) i ins­ k r y p c j a c h . T a k było ze wspomnianą pieśnią Karpińskiego: 42 Eliasza Łaniego. G r y p h i u s a m a m y : „Dokonano! już bój jest skończony, — O d t w y c h przyjaciół, sąsiadów, r o d z i n y . Zbawca mię p r z y j m u j e . — Idźże świecie! Przedtem u j a r z m i o n y , — Już swobodę czuję — Przez Jezusa i żywą radością — Żegnam Powracasz w ziemię, co tw-ą matką była. przyjaciół z uprzejmością. — D o k o n a n o ! Teraz cię s t r a w i , niedawno żywiła! D o k o n a n o ! mój Jezus n a siebie — Wziął m e w i n y m n o g i e ; — Cierpiał za m n i e T a k droga każda, którą nas świat w o d z i , w krzyżowej potrzebie — Męki nader srogie. — O, j a używam N a t e n u b i t y gościniec w y c h o d z i . w r a n a c h jego — Przytułku wiocznie bezpiecznego! — Doko­ nano ! " . 4 3 Niedługo bracie (siostro) z tobą się u j r z y m y ! N a t o m i a s t u Eliasza Łaniego (1570—1618): „Już to ciało Jużeś t a m doszedł, m y jeszcze i d z i e m y ; p o c h o w a j m y — B o g u duszę zalecajmy, — B y jej raczył z swej Trzeba c i było odpocząć po biegu, litości — Dział dać we wiecznej T y wstaniesz, boś t u t y l k o n a noclegu. radości. — — Wszak i w i e r z y m y , — Że się, da Bóg, zobaczymy ostateczny, — G d y nas zbudzi sędzia ufamy - W o n dzień świata wieczny" . 4 4 Boże, ten zmarły w d o m u T w y m przebywał, Kończąc tę serię porównań przytoczę wreszcie jedną z n a j ­ U stołu Twego jadał, Ciebie wzywał. popularniejszych k a t o l i c k i c h pieśni pogrzebowych — osiemnasto­ N a Twej litości polegał wieczną, jeszczo do niedawna śpiewaną, zwłaszcza n a w s i , n i e m a l D a j jego duszy odpoczynek bezpieczny, wieczny. 46 powszechnie, lecz dzisiaj już zapomnianą: Jezu w Ogrojcu mdlejący, k r w a w y p o t wylewający! Trzecia strofa tej pieśni znalazła zastosowanie j a k o i n s k r y p c j a Dusze w czyścu omdlewają, T w e j ochłody nagrobna. wyglądają, O Jezu, o J e z u ! 47 Inną miarą wielkiej popularności tej pieśni, będącej j e d n y m Przez twój p o t , O Jezu drogi, Wyzwól dusze z męki srogiej! jeszcze zza g r o b u i n a d grobem P o t u krwawego strumienie, niechaj zaleją płomienie, jest f a k t , iż śpiewano ją i śpiewa się n a d a l n a k i l k a m e l o d i i . O Jezu, o J e z u ! Przez, t w o , J o z u , d y s c y p l i n y , K t ó r y ś cierpiał d l a dusz w i n y ! zwycięstwem „poety serca" „ K l a s y c z n ą " — pierwszą była melodia „ K t o się w opiekę" J a n a Kochanowskiego, pochodząca z X V I I l u b X V I I I w i e k u : Niech z rózg, krwią Twą zbroczonych, Spłyną k r o p l e na strapionych, O Jezu, o J e z u ! 4 5 W trzech t y c h , t y p o w y c h , pieśniach o d b i j a się odmienność wyznaniowej koncepcji śmierci, co miało wpływ n a kształt l u ­ dowego j e j p o j m o w a n i a , a też wyznacza odmienność typów postępowania badawczego. Zarazem jednak w a r t o pamiętać, że jak wśród protestantów m a z u r s k i c h występowa! Boskiej z Świętej L i p k i , j a k protestancka Postylla Matki Drugą z m e l o d i i ułożył T e o f i l K l o n o w s k i , organista i k o m p o ­ A d a m a Gacju- kult z y t o r poznański i podał ją w zbiorze własnym Szczeble do nieba, sza w y k o r z y s t y w a n a była przez śląskich katolików, t a k samo pewne pieśni protestanckie śpiewane były przez katolików Poznań 1867: — i o d w r o t n i e . D o takiego wspólnego r e p e r t u a r u należały n a przy­ kład: „Słuszna to pamiętać zawsze o t y m " , ułożona po czesku przez J a n a Silvaiia (1493—1593, inc. „Sluśit to n a każdy ćas", zalecana d l a katolików przez k s . Walczyńskiego (15 pieśni zazmarłych, Tarnów 1913, s. 13); „Jezu w i e m , że umrzeć dusze muszę" (Pieśni pogrzebowe chrześcijan ewangelickich, 1912, s. 8; I g n a c y P e r l i t i u s , 1849, s. 8 2 — 8 3 ) ; „ I d z i e , idzie Bóg p r a w d z i w y " (powszechna wśród katolików, jest w zbiorze Pieśni chrześcijan ewangelickich, w (Pieśni grobie" 1912, s. 85); „Pogrzebmyż pogrzebowe s. 6 1 ; Serce do Boga, pogrzebowe chrześcijan to ciało ewangelickich, 1912, Trzecią ze znanych podał Oskar K o l b e r g (t. X I , s. 164) za Książką do nabożeństwa z polecenia arcybiskupa Dunina, Leszno 1844, s. 778: Kępno 1916, s. 274—276); „Zmarły czło­ wiecze z tobą się żegnamy" Franciszka Karpińskiego, podana w zbiorze Pieśni pogrzebowe chrześcijan ewangelickich, 1912, s. 65 (na nutę „ K t o się w opiekę" — śpiewana cło dzisiaj n a k a t o l i c k i c h pogrzebach, o c z y m już była m o w a wyżej. Być może listę t y c h związków można b y poszerzyć; w y k l u ­ czyć nie można,, że podobne konwergencjo dostrzeżemy także Istniały więc (i n a d a l istnieją) różne regionalne w a r i a n t y tego śpiewu, ale t r u d n o dokładnie powiedzieć, co o tej regionali­ w pieśniach prawosławnych, mało m i znanych. Uwzględnić t u zacji decydowało; być może po p r o s t u t y l k o f a k t występowania także trzeba związki inno — pewną część p o l s k i c h pieśni pogrze­ w stosowanych w d a n y m regionie śpiewników t e j , a n i e innej b o w y c h stanowią przekłady tekstów obcych, niemieckich, czes­ melodii. k i c h i słowackich (najczęściej zresztą są t o pieśni protestanckie). J a k wspomniałem, pieśni protestanckie ulegały nieco mniejszej Wspomniałem o wielkim bogactwie owego repertuaru. Dodać się zatem godzi, iż ów wstępny rekonesans przeprowadzony f o l k l o r y z a c j i p r z y n a j m n i e j w t y m sensie, że za. sprawą literackiej został w oparciu o łączną liczbę ok. 250 pieśni, w y b r a n y c h z k i l ­ k u l t u r y p r o t e s t a n t y z m u zachowała się pamięć o i c h a u t o r a c h , k u n a s t u śpiewników dziewiętnastowiecznych i dwudziestowiecz­ co jest rzadkio w k a t o l i c y z m i e . Całkowitej n i e m a l a n o n i m i z a c j i n y c h . J a k się rzekło, pewno z o w y c h pieśni cieszyły się większą uległa „Zmarły popularnością, której miarą było częstsze i c h p r z e d r u k o w y w a n i e nabożne, Supraśl 1792. Wykładni­ — zaś ongiś najbardziej popularne pojawiają się w s k r o m n y c h na przykład pieśń człowiecze" ze zbioru Pieśni Franciszka Karpińskiego k i e m większej popularności p e w n y c h pieśni jest f a k t , iz znajdo­ w y b o r a c h we współczesnych śpiewnikach. 55 �Skupiwszy w niniejszych „prolegomenach" uwagę n a t y c h pieśniach, które funkcjonowały w k u l t u r z e l u d o w e j , z braku miejsca p o m i j a m t u omówienie sporej a niezmiernie ciekawej g r u p y świeckich pieśni pogrzebowych. przeszły 49 i b y w a w y k o n y w a n a bardzo często n a pogrzebach byłych L w o wiaków. Pojawiły się one o d po­ czątków X I X w i e k u w związku ze wzrostem k u l t u bohaterów narodowych Więc cię nic trzeba żegnać ł z ą " . Jest ona żywotna do dzisiaj i p a t r i o t y c z n i e i n t e r p r e t o w a n y c h pogrzebów, ale długą ewolucję, stąd k u l t u r a popularna wieku XX Praca niniejsza n a w e t w części nie wyczerpuje o g r o m u pro­ b l e m a t y k i polskiej pieśni pogrzebowej, ale też jej a u t o r n i e stawiał sobie t a k i c h zamierzeń. Szło t u j o d y n i e o zarysowanie w Polsce znalazła specjalne pieśni przeznaczone n p . n a pogrzeb p r o b l e m u i wskazanie, j a k bardzo wdzięcznym, złożonym, ale uczniów, odśpiewywane przez kolegów zmarłego . Ze świeckich i t r u d n y m obszarem d l a badań jest t a , niesprawiedliwie do tej pieśni tego t y p u największą p o r y p o m i j a n a , a n a naszych oczach bodaj ostatecznie 48 bodaj popularność zdobył sobie marsz żałobny A . Orłowskiego „ W mogile ciemnej śpisz n a w i e k i , jąca, gałąź polskiej pieśni zanika­ powszechnej. P R Z Y P I S Y Cytuję je licznie w n a s t . p r a c a c h : Wiersze z cmentarza. 0 współczesnej epigrafice wierszowanej, Wrocław 1985; Arnice viator siste paulisper, „Przegląd P o w s z e c h n y " , 1983, n r 1 1 ; Siste gradum viator, „Przegląd P o w s z e c h n y " 1985, n r 4 Por. A . L a b u d d a , Liturgia pogrzebu w Polsce do wydania Bytuału piotrkowskiego (1631), Warszawa 1983, s. 6 tamże, s. 251—252 Por. A . L a b u d d a , o p . c i t . , s. 210; F . Sielicki, Folklor biało­ ruski, Wrocław 1983, s. 6 4 — 6 5 ; A . Fischer, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, L w ó w 1921, s. 148—154 Obrzędy pogrzebu dostosowane do zwyczajów diecezji polskich, K a t o w i c e 1978, s. 14 tamże, s. 14 P o r . : Ojcze nasz. Modlitewnik wspólnoty chrześcijańskiej, W r o c l a w 1983, w y d . 7, gdzie m . i n . pieśni „Jezu w Ogrojcu mdlejący", „ A c h Ojcze pełen litości", ,,Z głębi mojego serca głos w y d a n y " — ale wszystkie te pieśni są podano w wersjach krótszych niż w śpiewnikach dziewiętnastowiecznych. Nieco więcej tekstów i w pełniejszych wersjach podaje A . Chadam o f m , Śpiewnik kalwaryjski, K a l w a r i a Zebrzydowska 1984, w y d . 2 Słownik terminów literackich p o d redakcją Janusza Sławiń­ skiego, Wrocław 1976, s. 303 Por. W . B u g i e l , Lamentowa grupa pieśni pogrzebowych, Przemyśl 1925, s. 2 7 ; W . F e d o r o w s k i , Lud w okołicy Żarek, Sie­ wierza i Piłicy, t . 1, Warszawa 1888, s. 132—133 Por. I . Namysłowska, Żałoba, „Psychiatria P o l s k a " , t . 10, 1976 nr 2, s. 183 Z o b . F. Sielicki, Pieśni pogrzebowe i dziadowskie śpiewane w b. powiecie wileńskim, „Slavica VratislaA'iensia", X X I I , Wroc­ ław 1982, s. 92—93 C y t . za,: J . Siedlecki, Śpiewnik kościelny, Wydanie Ju­ bileuszowe (1878—1928), Kraków 1947, s. 346 A . Fischer, op. c i t . , s. 214 Por. tamże, s. 318 " P o r . tamże, s. 305—306; A . L a b u d d a , op. cit„ s. 42 Por. пр.: S. Chodyński, Organy, śpiew i muzyka w kościele katedralnym włocławskim, Włocławek 1902, s. 272; A . Schweitzer, Johann Sebastian Bach, Kraków 1972, s. 26 Obrzędy pogrzebu dostosowane do zwyczaju diecezji polskich, s. 13. W y d a j e się j e d n a k , że i n s t r u k c j a t a nie jest w pełni sku­ teczno, co bodaj w y n i k a z porzucenia przez Kościół t r a d y c j i dawnego polskiego śpiewu pogrzebowego jako n i e z b y t zgodnego z duchem nowej l i t u r g i i . B . Zakrzewski, Boże, coś Polskę Alojzego Felińskiego, Wrocław 1983, s. 20 i 21 C y t . za: J . A . M o r s z t y n , Utwory zebrane. Opracował Leszek K u k u l s k i , Warszawa 1971, s. 137 Nie odnotował istnienia t a k i c h elementów J . A . Chrośc i c k i , Pompa funebris. Z dziejów kultury staropolskiej, Warszawa 1974 Por. A . Fischer, op. c i t . , s. 214—217 tamże, s. 214 tamże, s. 216 J . S. Bystroń, Pieśni ludu polskiego, Kroków 1924, s. 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 6 17 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 P o r . : H . Biegeleisen, V kolebki. Przed ołtarzem. Nad mo­ giłą, Lwów 1929; H . Biegeleisen, Śmierć w obrzędach, zwyczajach i wierzeniach ludu polskiego, Warszawa 1931; A . Fischer, Święto umarłych, Lwów 1923 Rzecz referuję w książce Wiersze z cmentarza, Wrocław 1985. Por. też A . L a b u d d a , op. c i t . Por. A . Fischer, Zwyczaje pogrzebowe..., s. 215 Por. A . L a b u d d a , op. c i t . , s. 41 A . Fischer, Zwyczaje pogrzebowe..., s. 206. Por. też tamże, s. 3 9 1 ; Ć. Z i b r t , Seznam pover a zvyklosti pohanskych, Praha 1894; W . Sonntag, Totenbestałtung, H a l l e 1878, s. 172 A . Fischer, Zwyczaje pogrzebowe..., s. 378 (odsyła do K o l ­ berga, Mazowsze I , s. 216 Рог. E . A . V o l t e r , Materiały dla etnografii łatyszkago plemeni witebskoj gubernii, cz. I , Petersburg 1890, s. 369—385 Por. J . I . Kraszewski, Witolrauda, w y d . 2, W i l n o 1846, s. 36—37 S. Czernik, Trzy zorze dziewicze. Wśród zamówień i zaklęć, Łódź 1968, s. 42 J . K o l l a r , Narodnie spievanky, t . 1, B r a t i s l a v a 1953, s. 472 K . Zawistowicz-Adamska, Społeczność wiejska, w y d . 2, Warszawa 1958, s. 49 I n f o r m a c j e to zawdzięczam p . M a r i a n n i e H a l i c k i e j z Rze­ szowa. Dzieje recepcji, treść i znaczenie Przeraźliwego echa K . Bolesławiusza omówił Janusz D u n i n , Papierowy bandyta. Książka kramarska i brukowa w Polsce, Łódź 1974, s. 5 2 — 5 9 Pojęcie „śmierci o s w o j o n e j " (la m o r t apprivoisee) przej­ muję z p r a c y : P. Aries, Essais sur 1'histoire de la mort en Occident du Moyen Age a nos jours, Paris 1975, ale samą istotę zjawiska opisali w Polsce wcześniej Fischer i Biegeleisen. Serce do Boga. Śpiewnik kościelny dla użytku pobożnych katolików przez cały rok, Kępno 1916, s. 274—276 Рог. M . Eustachicwicz, Twórczość Dominika Rudnickiego, Wrocław 1966, s. 112 Por. tamże, s. 70 M . Mioduszewski, Śpiewnik kościelny, Kraków 1838, s. 676—678 Pieśni pogrzebowe dla chrześcijan ewangelickich osobno odbite z Kancjonału, Cieszyn 1912, s. 39 tamże, s. 60. R. B e d n a r i k , Cintoriny na Slovensku, B r a ­ t i s l a v a 1972, s. 108 c y t u j e wierszowany nagrobek, który jest c y t a t e m z tej pieśni (1960). J . Siedlecki, op. c i t . , s. 338—339 tamże, s. 346—347 Szerzej rzecz r o z w i j a m , podając też inne przykłady w książ­ ce Wiersze z cmentarza, Wrocław 1985 Por. n p . pieśń Nad grobem (inc.: „ N a d t w o i m grobem, k o c h a n y kolego, S t o i m y s m u t n i . . . " (w:) K . Hławiczka, Śpiewnik szkolny, cz. 2, Cieszyn 1925, s. 151—152 Z o b . Śpiewnik strzeleckiej Szkoły Junaka, Warszawa 1934, s. 3 6 0 — 3 6 1 (za wskazanie tego źródła dziękuję uprzejmie p. prof, dr F r a n c i s z k o w i Siedlickiemu). 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 �