https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/529edfdecbfe9d883f2227b337d50992.pdf 0903b4aa4017ea3a77d7bd8af8802387 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3246 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3042 Title A name given to the resource Wokół fotografii nagrobnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.69-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krzysztof Kubiak W O K Ó Ł FOTOGRAFII NAGROBNEJ F o t o g r a f i a , „zdjęta z kogoś", j a k mówiono w dziewiętnastym doskonalsze, są często w złym stanie; mają r y s y , zacieki, p l a m y , w i e k u , jest p r z e d m i o t e m silnie działającym n a wyobraźnię, p r o ­ spękania. W p ł y w n a te defekty m a nie t y l k o pogoda ale i ludzie. wokującym do i d e n t y f i k o w a n i a j e j z osobą fotografowanego. Ostatnio słyszy się o kradzieżach co bardziej atrakcyjnych „Pewnego d n i a , już dość dawno t e m u wpadła m i w ręce fotografia zdjęć z nagrobków. Czasami kończy się n a próbie kradzieży, ostatniego Powiedziałem k i e d y n i e w p r a w n a ręka złodzieja kaleczy fotografię i wówczas sobie w t e d y ze zdziwieniem, które nie opuszcza m n i e do d z i s i a j : już n i e opłaca m u się j e j wyjmować. T a k i e zdjęcie pozostaje n a oglądam oczy, które widziały cesarza." p o m n i k u . N a t o m i a s t w zdjęciach nowszych często widać rękę b r a t a Napoleona, Jerome'a (1852). 1 W k u l t u r z e l u d o w e j fotografia a m a t o r s k a rozpowszechniła dię dopiero w l a t a c h p o w o j e n n y c h . Przed wojną istniało niewiele zakładów fotograficznych, zdjęcia były kosztowne. Najczęściej Wyraźnie rośnie liczba f o t o g r a f i i w l a t a c h siedemdziesiątych, fotografo­ k i e d y rozpowszechniają się n a wsiach i w małych miasteczkach korzystano z usług fotografów o b j a z d o w y c h . Dzisiaj wanie stało się zwyczajem świąt i uroczystości. przyjętym, n i e o d z o w n y m Można wyodrębnić fotografa a m a t o r a — zdjęcia te są technicznie niechlujne, z w y k l e nieostre, najczęściej d o t y c z y t o zdjęć w plenerze. elementem właściwą fotografii n a g r o b k i l a s t r i k o w e (dotyczy t o głównie w s i ) . Przedstawiam 3 w y k r e s y obrazujące tendencje w z r o s t u liczby f o t o g r a f i i w cza­ chłopskiej estetykę, elementy m i t o l o g i i , zespół wierzeń o charak­ sie ( i l . 2 — 4 ) . L i n i e pierwszego w y k r e s u prezentują terze m a g i c z n y m . wzrostową zdjęć n a czterech cmentarzach prawobrzeżnej Wisły, tendencję ludowej w okolicach Opola Lubelskiego. Są t o t r z y cmentarze małomias­ późno, później niż pamiątkowe zdjęcia ślubne, czy z i n n y c h uro­ teczkowe (Opole L u b . , Chodel i R y b i t w y — f a k t y c z n i e cmentarz czystości. P r z y c z y n tego jest wiele. T r a d y c y j n a k u l t u r a naszego Józefowa n/Wisłą). J e d y n y m p r a w d z i w i e w i e j s k i m jest c m e n t a r z l u d u n i e znała przedstawień zmarłych t y p u m a s k i {efigies). Naj­ w K a r c z m i s k a c h . Obszar p o drugiej stronie Wisły przedstawiony popularniejsza f o r m a g r o b u — mogiła z d r e w n i a n y m krzyżem, jest n a wykresie d r u g i m . Również i t u t a j t r z y pierwsze miejsco­ Fotografia n a g r o b n a przedostaje się do k u l t u r y nie sprzyjała u s y t u o w a n i u f o t o g r a f i i . D o c h w i l i pojawienia się wości t o małe miasteczka — największe t o L i p s k o , p o t e m Soleo n a g r o b k a lastrikowego fotografie nagrobne n a cmentarzach wiej­ n/Wisłą, Ciepielów. Pawłowice t o duża wieś. skich i małomiasteczkowych występowały sporadycznie, zazwy­ czaj n a grobach ziemian i bogatszych mieszczan. Dane o ilości zdjęć n a g r o b n y c h , zwłaszcza w dekadach wcześniejszych, n i e są w pełni w i a r y g o d n e . W i e l e zdjęć zostało W o s t a t n i c h l a t a c h wygląd cmentarza zmienił się r a d y k a l n i e . umieszczonych dużo później, g d y r o d z i n a stawiała k a m i e n n y n a ­ Można mówić o postępującej u r b a n i z a c j i — aleje, chętnie asfal­ grobek towane, często oświetlone, g r o b y stawiane są w szeregach, zaś i c h d a n y c h s t a t y s t y c z n y c h , lecz tendencję w z r o s t u liczby zdjęć, bez f o r m a ewoluuje w k i e r u n k u grobowców. U r b a n i z a c j a osiąga stan, liczenia procentów i stosunków nagrobków ze zdjęciami d o n a ­ l u b odnawiała s t a r y . N i e prezentuję t u więc ścisłych w którym ilość „żywej z i e m i " zmniejsza się błyskawicznie. Jest grobków bez zdjęć ( t y m zajmę się w innej p r a c y ) . N a dwóch w y ­ ona z a b u d o w y w a n a płytami grobów, asfaltem alejek, i t p . Coraz kresach widać różnicę pomiędzy s k r a j n y m i k r z y w y m i . Różnica częściej k o n t a k t z ziemią o d b y w a się za pośrednictwem doniczek t a n a p i e r w s z y m wykresie może być wyjaśniona skalą miejsco­ l u b specjalnych k o r y t e k . P o j a w i a się za t o cala sfera mnemonicz- wości. T r z y wysoko podniesione linie odnoszą się do zdj^ć z cmen­ na, n i e występująca w t a k i e j formie d a w n i e j . G r o b y wiejskie t a r z y m i e j s k i c h . K a r c z m i s k a — t o t y p o w a wieś. A zatem istnieje zaczynają mieć trwałe i n s k r y p c j e , p o t e m zaś p r z y c h o d z i zdjęcie. wyraźna różnica pomiędzy m i a s t e m a wsią p o d względem ilości Właściwie nie p r z y c h o d z i a „ o p a d a " , przejęte z k u l t u r y wysokiej zdjęć n a g r o b n y c h . Podobnie jest n a wykresie t r z e c i m , gdzie p o ­ i teraz już rozsiadło się wygodnie i pewnie n a dłużej, stając się między „metropolią", jaką jest Łańcut, a stale podupadającą również częścią k u l t u r y l u d o w e j ; cmentarze wiejskie stają się Sieniawą istnieje kolosalna różnica w ilości zdjęć n a g r o b n y c h . a l b u m a m i najbliższej o k o l i c y . Różnice pomiędzy c m e n t a r z a m i p r z e d s t a w i o n y m i n a wykresie I I Pojawienie się zdjęć n a cmentarzach każe odpowiedzieć n a nie są t a k duże, czego łatwo wyjaśnić się nie da. Cmentarz w Paw­ k i l k a pytań. P o pierwsze — k i e d y zwyczaj umieszczania foto­ łowicach jest dosyć s t a r y (najstarsze g r o b y datowane n a Jata g r a f i i n a cmentarzach m i e j s k i c h stał się powszechnym? J a k foto­ 70-te X I X w i e k u ) . Wspólną cechą w s z y s t k i c h wykresów jest g r a f i a c m e n t a r n a i pogrzebowa przyjęte zostały n a wsi? załamanie l i n i i obrazującej wzrost ilości zdjęć w l a t a c h 70-tyoh Czym ludzie motywują potrzebę umieszczania w i z e r u n k u zmarłego n a XX grobie ? Dlaczego istnieje t y l e różnic w sposobach przedstawiania u j a w n i a się wcześniej, pobieżne penetracje i n n y c h zmarłego n a f o t o g r a f i i cmentarnej ? zwłaszcza w i e j s k i c h , wskazują n a łata siedemdziesiąte j a k o n a w . I choć n a niektórych cmentarzach tendencja t a n i e cmentarzy, Pierwsze spostrzeżenia potwierdziły, żo j a k k o l w i e k istnieją okres przełomowy d l a zwyczaju umieszczania zdjęć n a nagrob­ różnice w sposobie przedstawiania osoby zmarłej n a f o t o g r a f i i k a c h . Dlaczego a k u r a t ten okres ? N a przekonywującą odpowiedź nagrobnej, t o jednak zdjęcia standardowe ogromną trzeba będzie trochę poczekać, ale niewątpliwie wiąże się t o ze większość, t a k że ujęcia niezwykłe są s t a t y s t y c z n y m i wyjątkami. wzbogaceniem społeczeństwa i z rozbudową pierwiastków pamię­ Wyróżniają jednak grób, przykuwają naszą uwagę. c i o w y c h n a cmentarzach ( p o m n i k i , i n s k r y p c j e , fotografie). stanowią Żeby dowiedzieć się k i e d y wprowadzono pierwsze fotografie Zdjęcia umieszcza się niezależnie o d t y p u n a g r o b k a . Zdarzają n a c m e n t a r z u i w j a k i m czasie umieszczanie f o t o g r a f i i n a n a ­ się fotografie umieszczane n a grobach w formie mogiły (kopiec g r o b k a c h stało się popularne, zdecydowałem się zliczać ilość n a ­ ziemny z krzyżem d r e w n i a n y m l u b m e t a l o w y m ) , i l . 18. N a ­ grobków ze zdjęciami w poszczególnych dekadach. grobek k a m i e n n y , najczęściej l a s t r i k o w y opanowuje cmentarze, Jakość techniczna r e p r o d u k o w a n y c h zdjęć nie zawsze jest również wiejskie, w l a t a c h sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. dobra. Jest t o t y l k o po części moją winą. Zdjęcia stare, z reguły Ciekawe są f o r m y pośrednie, sprawiające wrażenie „ogniw ewo69 �giem zdjęć spotykamy się również przy przedstawieniach zmar­ łego w trumnie. Chodzi t u zazwyczaj o fotografię jednej osoby — pierwsza fotografia przedstawia tę osobę żyjącą, druga, zwykle usytuowana poziomo, pokazuje postać leżącą w trumnie. N a grobach z krzyżami drewnianymi również zdarzyło m i się spotykać fotografie. Były to groby stare, do których domontowano zdjęcia n a skutek pojawienia się mody n a fotografie. mogiłach z solidniejszego materiału, np. posiadających Na krzyż żelazny, zdjęcia umieszcza się w obrębie tabliczki z tekstem. N a niektórycli cmentarzach spotkałem zdjęcia montowane jeszcze za życia człowieka, którego przedstawiają. Niekiedy były to same fotografie n a gołej płycie, częściej występowały wszelkie konieczne inskrypcje z wyjątkiem daty śmierci i zdjęcie przed­ stawiające przyszłego zmarłego (il. 25). Miejscem gdzie wystę­ puje szczególnie dużo zdjęć „żywych zmarłych" jest cmentarz w Chodlu, małym miasteczku n a trasie z Opola Lubelskiego do L u b l i n a . Naliczyłem tam 48 zdjęć osób jeszcze żyjących oraz 10 miejsc n a zdjęcia n a nagrobkach stawianych jeszcze za życia człowieka. Większość fotografii nagrobnych m a kształt elipsoidalny, odpowiadający (bez próby komentowania i pogłębiania tych ana­ logii) formie imago clipeata, charakterystycznej m.in. dla por­ tretu trumiennego. F o r m a t a , wraz z wizerunkiem w kształcie koła czy owalu, zarezerwowana była w X V I I I wieku dla osób zmarłych. Fotografia portretowa międzywojennym, w Polsce, jeszcze w okresie zwłaszcza n a prowincji, chętnie stosowała formę imago clipeata do portretowania osób żywych. Ciekawym natomiast jest t u fakt, że aż do czasów nam najbliższych, gdy fotografia rodzinna i portretowa zarzuciły ten kształt, utrzymał się on jako najbardziej właściwy dla fotografii Formę imago clipeata spotyka się także przy cmentarnej. przedstawianiu 1 II. l u c y j n y c h " , przy przechodzeniu od najpopularniejszej n a wsi mogiły do nagrobka 2, 3, 4, tabele: tendencje w z r o s t u w latach 30—70-tych na badanych liczby fotografii cmentarzach dawniej trwałego, z kamienia. N a starym cmentarzu w K a r c z m i s k a c h koło Opola Lubelskiego groby z lat trzydziestych, czterdziestych i częściowo pięćdziesiątych mają formę, którą można nazwać „przejściową". Są to niskie, wystające najwyżej 20 c m ponad ziemię, betonowe „blejtramy", u szczytu których zainstalowane są drewniane, a później żelazne krzyże. Oczywiście n a t y m cmentarzu jest mniej fotografii niż n a tzw. c m e n t a r z u p o w y m , gdzie każdy niemal nagrobek jest lastrikowy. W ostatnich również latach n a wsi pojawiły się olbrzymie, ce­ mentowe grobowce rodzinne. Zawierają one całkiem liczne kolekoje fotografii poszczególnych członków rodziny, często nawet tych, którzy jeszcze nie zmarli (il. 26). Miejscem najlepiej sprzyjającym instalowaniu fotografii n a nagrobku kamiennym jest prostopadła płyta z nazwiskiem zmar­ łego i epitafium. G d y napisy pomieszczono n a poziomej płycie przykrywającej grob, zdarza się, że zdjęcie usytuowane jest po­ ziomo. Niekiedy w takiej samej sytuacji zdjęcie umieszcza się n a szczytowym gzymsie grobu, tak by było widoczne (il. 14). Są też płyty z napisami i fotografiami umieszczonymi n a płasz­ czyźnie skośnej w stosunku do płaszczyzny grobu. Zetknąłem się też z oprawionymi i oszklonymi nekrologami zawieszanymi n a grobowcach. P o d szkłem, n a nekrologu umieszczano odklejono z jakiegoś dokumentu zdjęcie zmarłego. Spokrewnione teclmicznie z t y m typem przedstawień są tablice z Przeworska, gdzie zdjęcie i napis umieszczone są w płytkiej, przykrytej szkłem niszy. Niezwykłym zupełnie zestawem, gdzie n a kompozycję dawnej ikony nałożono nową treść, jest obraz Chrystusa wiszący n a jed­ n y m z grobów n a starym cmentarzu w Jarosławiu (il. 23). N a obrzeżach obrazu, t a m gdzie zazwyczaj znajdują się sceny z życia postaci przedstawionej w centrum, umieszczono fotografie zmar­ łego z różnych okresów jego życia. J e s t to jakby próba stwo­ rzenia ciągu narracyjnego z fotografii nagrobnej. 70 Z mini szere­ "w-tt 50-łt io-h to-lt �<L ko-k 5o-{t Ъ l i i 3 u O Чек Sou tó-tt 1 Sole*- S* 6 5c-ft- tof* Tof. зс ST- АО AO IZ H ? AS IZ i 3 Я i 5 G 41 So'it. At -10-k 46 Ъ -tone- Зо-łt 3 9o 5о+ Ьо-к ło-Ь. 33 % АЪ 4? fo-h 54 4Ь5 ЪО Ił 71 �72 �7 momentów uroczystych z życia człowieka l u b zdjęć pamiątko­ niespotykana dotychczas sugestywność pierwszy cli dagero typów w y c h ; bywają t o fotografie małego dziecka, zdjęcia ,,od pierwszej i i c h n i e s p o t y k a n a wierność wobec n a t u r y . " K o m u n i i " , ślubne i t p . Jest t o wyraźna stylizacja proponowana g r a f t r a k t o w a n y był, szczególnie w początkowym okresie r o z w o j u 2 Również sam foto­ przez fotografów, którzy w t e n sposób realizują zapotrzebowanie f o t o g r a f i i , j a k o pół-czarownik, oszust, m a g , zaprzedany diabłu, n a modę „ r e t r o " . Fotografie te t r a k t o w a n e są j a k o szczególnie c u d o w n y p r e s t i d i g i t a t o r , wróż, demoniczny wynalazca. T e n t y p uroczyste, ważne, trwałe. postaci częściowo przeniknął do l i t e r a t u r y , a ze sposobem t r a k ­ F o t o g r a f i a , bardziej niż j a k i e k o l w i e k inne pamiątki, pozwala t o w a n i a go j a k o pół-anioła, pół-demona do dziś zetknąć się można przypomnieć sobie więcej szczegółów z życia zmarłego. Umożli­ w niektórych wsiach P o l s k i . F o t o g r a f jest więc osobą posiadającą w i a unaocznienie sobie jego Osoby. J a k t w i e r d z i w i e l u i n f o r m a ­ pewną władzę n a d śmiercią. W książce Stojśina, Sawa-fotograf torów zmarły „staje przed o c z y m a " , „patrzy n a n a s " , „można pokonuje własną śmierć, utrwalając ją za pośrednictwem k a m e r y r z n i m porozmawiać". M o t y w a c j e nieumieszczania zdjęcia zmar­ i pokazując ze swego p u n k t u widzenia (patrzenia). „ W y d a ł i m łego n a grobie wiążą się również z t y m s a m y m wrażeniem obec­ się podejrzany przez swój w y s o k i wzrost i a p a r a t y fotograficzne, ności zmarłego. Sam fotograf z a m y k a „osobę w momencie, w których nie chciał oddać m i m o wszelkich namawiań, próśb, c h w i l i " , sprawia, że staje się ona n i e m a l nieśmiertelna, a w każdym a w końcu i gróźb. W y p r o w a d z i l i go n a polankę (...) i w y c e l o w a l i razie przywrócenie obrazu zmarłego jest sprawą jednego spojrze­ w niego k a r a b i n y . (...) n i a n a fotografię. Wierzenie o swego rodzaju życiu i s t o t zamknię­ chciał unieść i swój aparat i sfotografować i c h , k i e d y będą do t y c h w kadrze f o t o g r a f i c z n y m podaje B e n j a m i n w s w y m z n a k o m i ­ niego strzelać. Powiedział jeszcze: — Te fotografio staną się t y m eseju o h i s t o r i i f o t o g r a f i i : „początkowo nie śmiano dłużej częścią h i s t o r i i światowej." przypatrywać się w y k o n a n y m przez niego (Dageurro'a) zdjęciom. Wyrazistość t y c h l u d z i wzbudzała lęk; patrzący na nie miał Wymagania Ponieważ nie opuścili karabinów, w u j e k 3 stawdane jeszcze niedawno f o t o g r a f o w i były bardzo duże. Musiał o n „ o ż y w i ć " osobę zmarłą. Działo się t a k ze wrażenie, że te małe d r o b n i u t k i e twarze n a zdjęciu mogą czło­ zdjęciami l u d z i , którzy z m a r l i nie zdążywszy zrobić sobie foto­ w i e k a n a w e t widzieć, t a k oszałamiająco oddziaływała n a każdego g r a f i i . Zapraszano wówczas fotografa, b y t o n wykonał p o r t r e t 73 �nieboszczyka i wyretuszował go tak, by sprawiał wrażenie żywego się zna może czasem poznać, że to zdjęcie tego co już umarł, Opowie­ a nie żywego." W istocie n a cmentarzu w R y b i t w a c h obok Józe­ dział m i o t y m 64-letni fotograf z Józefowa nad Wisłą — Józef fowa n/Wisłą jest spora ilość tak retuszowanych zdjęć z charak­ człowieka. Zdjęcie takie umieszczało się n a nagrobku. Pilichowski. „Jak nieboszczyk jest w trumnie, to biorę samą terystycznymi mgiełkami różu i błękitu. Przypatrując się i m twarz nieboszczyka, dorabiam oczy, ubiór, tło, uszy. Wstawia się bliżej z łatwością można spostrzec, że są to zdjęcia zrobione już to wszystko t a m gdzie powinien ich mieć." Celem lepszego „oży­ po śmierci, zdjęcia które zostały „ożywione". Najlepszym przy­ w i e n i a " zmarłego można było zażyczyć sobie zrobienie modelacji kładem takiego pośmiertnego retuszu jest kobiece zdjęcie z tegoż portretowej. Tą metodą wytwarzano słynne monidełka, nie tylko cmentarza, zrobione z żabiej perspektywy. Osoba t a m a uszy n a zresztą z przeznaczeniem nagrobnym. wysokości stawów żuchwowych, czego nie można wytłumaczyć Pilichowski t a k o t y m mówił: „to się nazywa modelarstwa doróbka, modelarstwo por­ tretowe, albo modelacja. D o dziś jest chyba w Lublinie spółdziel­ jedynie zastosowanym skrótem perspektywicznym (il. 16). Powróćmy teraz do tematów i kompozycji samych zdjęć. nia „Zorza" co to robi. Wzmacnia się co trzeba, najpierw usta. Fotografie, Przysłania się przy robieniu powiększenia, tak żeby tło było białe nieliczne i w praktyce ograniczone do zawodów „mundurowych". i człowiek wychodzi j a k żywy. Najgorzej jest zrobić uszy. T e n co Naturalnie najczęściej występują zdjęcia żołnierzy i oficerów w według których można rozpoznać zawód osoby są 16 15 14 MAiZONKUWIE WSZAK D i STANISŁA tt/tochmtj co/eace ŁAT Jasi L A T 22 ŁUKASIEWICZ Ш1ШАК и щ у Штщ тмшсщ w КШАИ WlJłY SM И-УМЙ411. . vri. 15-11 196^ w 11 wiośnie życia STROSKANI RODZICE 21 К Лт^пеТаб mm zoczą Щ lecz х Ъегса niac/y и н ц з Шит u m ZDROWAŚМША Ш Ш Ш Ш Г итпш RYSIEMU ZE STASM mmr икошк POZOSTAWILIŚCIE W SERCACH NASZYCH 8iL.rAl.t2Y l SWE IRfiSK TWARZE *вОУ Ш IIEZAPffMKiAliE IMKUMtU ВИШМ» 1ИШ« 74 �'щяшшшшшшшяшш» st KRUCZEK P MATEUS7 MICHAŁ < " 2 8 . n . ! ? 7 3 t ZO V I I . 1^73 ROGALA POWIĘKSZYŁ m m m m m t i l l s mundurach (il. 30). Uderzająco duża jest liczba młodych, zmarłych wiedzi: „wojskowi powinni mieć zdjęcia w mundurze, bo mundur tragicznie, m. inn. podczas pełnienia służby wojskowej. to jakby część ich s a m y c h . " Bardzo często spotyka się fotografie zmarłego w mundurze armii przedwojennej Zdjęcio lub Polskich Sił 4 księży (różnych wyznań) w sutannach. Zbrojnych n a Zachodzie jest bardziej nobilitujące dla rodziny. Fotografiami zupełnie szczególnymi są dwa zdjęcia z cmen­ Żołnierze to również kategoria jedyna osób, wobec których więk­ tarza w R y b i t w a c h . Prawe to portret mężczyzny, lewe fotografia szość informatorów deklaruje możliwość pozostawienia czapki Krzyża Grunwaldzkiego I I I klasy (il. 19). Jest to przykład nie­ n a zdjęciu. Poza wojskowymi widziałem również zdjęcia osób zwykły dlatego, że o t y m nie m a ani słowa n a tablicy nagrobnej. w uniformach kolejarzy czy leśników, w strojach pielęgniarek. T a k wyrażona informacja, że zmarły otrzymał (a może powinien Bardzo rzadkie są zdjęcia milicjantów w mundurach. Z n a m też był otrzymać?) wysokie odznaczenie, nie może umknąć uwadzo k i l k a zdjęć lotników, n a których przedstawieni są oni z samolo­ przeohodnia. tami (il. 28 ). Specyfika grobu lotniczego ze śmigłem, pozwala­ Mówi Pilichowski: ,,na nagrobki to przeważnie biusty dają. jąca od razu zidentyfikować zawód i rodzaj śmierci leżącego t a m Nikt nie uważa żeby nogi były ważno. A poza t y m to (zdjęcie) ozłowieka, odpowiada specyfice samego zdjęcia, przedstawiają­ jest małe, pół-pocztówki albo pocztówka i mrówka byłaby n a cego człowieka z maszyną n a której pracował. Oto kilka wypo­ n i m . " 42-letnia kobieta z Sieniawy powiedziała: „na zdjęciu n a - 75 �20 g r o b k o w y m jest t y l k o t w a r z , bo t w a r z t o jest streszczenie czło­ czarno-białej: p o pierwsze w i e k a . " J e d n a z i n f o r m a t o r e k t w i e r d z i , że n a zdjęciu n a g r o b n y m drugie lepiej h a r m o n i z u j e z sytuacją cmentarza. O t o k i l k a o p i n i i jest ona bardziej wiarygodna, po nie zmieściłaby się cała osoba. I n n a t w i e r d z i , że n a t a k i c h zdję­ na t e n t e m a t : „najlepiej pokazuje fotografia czarno-biała, bo ciach są t y l k o twarze, „bo t w a r z jest najważniejsza w człowieku." nic t u nie upiększone jest, t a k j a k n p . w k o l o r o w a n e j . " 6 „Tylko n a ogól l u d z i czarno-biała nic nie fałszuje, oczywiście nie może być retuszo­ zmarłych śmiercią naturalną, zwykłe w podeszłym w i e k u . N a ­ wana, k o l o r zaś dodaje, oczywiście też oddaje prawdę, ale jest Zdjęcia portretowe-nagrobne przedstawiają t o m i a s t osoby zmarłe śmiercią gwałtowną, zmarłe młodo, częściej to bardziej ładny obrazek, niż zapis f a k t u . " niż inne kategorie zmarłych przedstawiane są w pełnej sylwetce, grafa — 7 „Załęży o d foto­ jeden p o d k o l o r u j e , w z m o c n i , ale t y l k o czarno-biała j a k g d y b y „nie zasłużyły" sobie jeszcze n a t y p p l a n u zdjęciowego mówi p r a w d ę . " „Czarno-biała n i c nie u b a r w i a , pokazuje j a k jest przysługujący zmarłym, odchodzącym w sposób n a t u r a l n y i w po­ naprawdę." „Czarno-biała raczej jest p r a w d z i w a . K o l o r o w a t o deszłym w i e k u . Zdjęcia dziecięce są tego najlepszym przykładem. fotograf p o d k o l o r u j e , o t a k j a k n a t y m zdjęciu, czy m y t a k Często występują t u fotografie reportażowe, z tłem p l e n e r o w y m , z mężem w y g l ą d a m y ? " zdjęoia w r u c h u . Wiele z n i c h pokazuje całą postać dziecka. Jest czarno-białe, bo t a k i e jest żałobne, bardziej p a s u j e . " to zresztą t e n rodzaj zdjęć gdzie wszelkich odchyleń o d d o m i ­ dziwsze jest zdjęcie czarno-białe. K o l o r o w e jest ładniejsze i od­ nujących ujęć jest najwięcej. mładza." 5 W o b e c możliwości pojawienia się w najbliższych latach 8 9 12 10 „Zdjęcie na grób p o w i n n o być owalne, 11 „Praw­ „Fotografia czarno-biała jest bardziej p r a w d z i w a niż k o l o r o w a — k o l o r y są sztuczne, ludzie chcą mieć zdjęcia kolorowe zdjęć b a r w n y c h n a n a g r o b k a c h pytałem również i o tę sprawę. ze s n o b i z m u . " Wszyscy n i e m a l i n f o r m a t o r z y podkreślali d w a aspekty f o t o g r a f i i w i e r n a . K o l o r o w a tego t a k nie przedstawia. O r e t u s z u n i e może 76 1 3 „Czarno-biała t o fotografia najbardziej uczciwa, �być n j o w y , jest to w t e d y t a k j a k b y t o b y l zamazany obraz." „Wierniejsza jest fotografia czarno-biała, bo jest t u gra c i e n i . " 1 4 s t o p n i u niż dawniej stała się p r z e d m i o t e m pamięci, podczas g d y 1 5 w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j obowiązywał n i e m a l zakaz żałoby po Jest rzeczą charakterystyczną, że n a w e t c i i n f o r m a t o r z y , którzy twierdzą, iż fotografia k o l o r o w a w ogóle jest p r a w d z i w a , l u b wolą ją ze względów estetycznych, bardziej wybierają zdjęcia czarno-białe j a k o najbardziej nadające się n a nagrobek. W y p o w i e d z i n a t e m a t zdjęć n a g r o b n y c h dzieci są zróżnico­ wane. J e d n i twierdzą, że f o t o g r a f i i t a k i c h nio p o w i n n o się za­ mieszczać, i n n i podają dość dokładne k a n o n y t a k i c h zdjęć. „Dzie­ d z i e c k u . Znana powszechnie legenda opowiadająca o matce, która w d n i u W s z y s t k i c h Świętych, n a n o c n y m nabożeństwie zmarłych s p o t y k a swoje dziecko z dzbanem pełnym lez m a t c z y ­ n y c h , uniemożliwiających oderwanie się o d świata ziemskiego, najlepiej wyraża d a w n y nakaz zapomnienia. Zdjęcia umieszczane jeszcze za życia człowieka się z dezaprobatą większości osób, z którymi spotykają rozmawialiśmy. ci? N i e p o w i n n o się umieszczać i c h zdjęć n a grobach. Są j a k b y „Jest to uśmiercanie się za życia niegodne człowieka. Jest t o d l a za małe, n i e n a t u r a l n e i t a k i e niewinne w s t o s u n k u do t a k poważnej m n i e wstrętna zapobiegliwość." s y t u a c j i cmentarza. Jest t o miejsce przeznaczone w g m n i e d l a zdjęcia jeśli dana osoba jeszcze żyje, bo może żyć jeszcze długo, l u d z i w sile w i e k u . T a k i c h nie s z k o d a . " może się zmienić. T a k się nie r o b i . " 16 „Małym dzieciom też 19 „ N i e p o w i n n o się umieszczać „Człowiek nie idzie n a 2 0 można dawać zdjęcia (nagrobne). N i e daje się t y l k o n o w o r o d k o m , cmentarz żeby widział siebie w grobio. L u d z i e robią t o pewnie bo wszystkie małe dzieci są podobne: nie widać n a i c h t w a r z a c h dlatego, bo są s a m o t n i . Boją się, że ślad zaginie po n i c h . " przeżycia; ze zdjęcia nio widać o s o b y . " „Ludzka logika nie pozwala, b y człowiek za życia dawał sobie 17 „Noworodkom nie daje się zdjęć, b o z w y k l e noworodków nie fotografuje się, b o n i e zdjęcie n a g r o b i e . " wychodzą dobrze n a zdjęciach." robić zdjęcia n a zapas. Spowoduje 18 Należy t u wspomnieć o dość 2 2 a l „ T a m gdzie n i k t n i e leży n i e p o w i n n o się t o szybszą śmierć. Jest t o rozpowszechnionym wierzeniu zakazującym z b y t częstego foto­ p r o w o k o w a n i o śmierci." grafowania małych dzieci p o d groźbą i c h śmierci. I n n e opinie Nie spotkałam. Sama t o b y m się b a l a . " mówią, że zdjęcia dzieci umieszcza się o d w i e k u 5—0 l a t . Jeszcze p o w i n n o się wieszać zdjęć, bo t o jest przeciw B o g u . " i n n i twierdzą, że dzieci n a zdjęciach p o w i n n y być uśmiechnięte że jest t o nierozsądne, dziwią się, że za życia ktoś myśli o śmierci; 23 „Fotografia nagrobna zawczasu? 2 4 — „ P r z e d śmiercią t o nie 2 5 I n n i mówią, i częściej widać n a n i c h całą postać. Sporą partię stanowią w y p o ­ jest t o przejaw w i e d z i o t y m , że śmierć dziecka jest czymś t a k bolesnym, nieocze­ nastawienia k i w a n y m i n i e s p r a w i e d l i w y m , że t y m b a r d z i e j , b y nie potęgować testament, dyspozycje dotyczące pogrzebu i s t y p y były rzeczą u b l i s k i c h bólu p o stracie dziecka, nio należy umieszczać n a nie t y l k o umierających, lecz często l u d z i z d r o w y c h , w sile w i e k u grobie jego w i z e r u n k u . Istnieje rozbieżność pomiędzy istnieniem pamiętających zwyczajnie dużej ilości dziecięcej f o t o g r a f i i nagrobnej a opiniami na ten t e m a t i możliwości i c h stosowania. Jest j e d n a k f a k t e m , że ostat­ n i o , poczynając o d l a t 7 0 - t y c h , rozpowszechniły się n a w i e l u , w t y m i w i e j s k i c h cmentarzach, kamienne n a g r o b k i dziecięce, w które w m o n t o w a n o zdjęcia. Śmierć dzieci w dużo większym charakterystycznego n a materialną dla k u l t u r y doczesność — w-spółczesnej jeszcze niedawno o swojej śmierci. Oczywiście pomiędzy w y p o w i e d z i a m i o f o t o g r a f i i nagrobnej instalowanej zawczasu a f a k t a m i n a c m e n t a r z u istnieje duża rozbieżność, t z n . m i m o deklarowanej niezgody n a t e n t y p zdjęó i stwierdzeń o i c h niewystępowaniu, jest i c h dość dużo. Odpowiedzi n a t e m a t zdjęć n a g r o b n y c h przedstawiających 77 �78 �3QZEX PREJS ZYŁ IM POKÓJ ii I JEGO: DUSZY 25 I -J i i i штж. �80 �osoby w t r u m n i e były zgrupowano wokół dwóch, n i e z b y t odda­ i n n y c h . Proszą w t e d y o zdjęcie (wyretuszowanie — p r z y p . K . K . ) l o n y c h biegunów. Oto o b y d w a z n i c h : „osób w t r u m n i e na zdjęciu c z a p k i . T a k i e zdjęcie t o j a k w kościele." n a g r o b n y m ? ! Z t a k i m i się nie spotkałem, t o c h y b a jakiś półwariat." 32 Z c y t o w a n y c h w a r t y k u l e w y p o w i e d z i informatorów można „Zdjęć w t r u m n i e nie p o w i n n o się umieszczać n a gro­ byłoby odczytać dwie przeciwstawne tendencje r o z w o j u f o t o g r a f i i bach, dlatego, że nie p o w i n i e n być u t r w a l o n y t e n t r a g i c z n y obraz n a g r o b n e j : idealistyczna (dążenie, b y osoba przedstawiona była n a zdjęciu, ponieważ jest t o z b y t bolesne d l a najbliższych." taka, j a k „wypada", t j . j a k wymaga 2 6 27 tego powaga miejsca) Następną grupę tworzą w y p o w i e d z i n a t e m a t m i m i k i , u b i o r u i realistyczna (dążenie do przedstawienia zmarłego t a k i m , j a k i m i nakryć głowy osób n a fotografiach n a g r o b n y c h . „Człowiek n a był za życia). Operacji tej przyporządkować można i n n e : h i e r a - zdjęciu p o w i n i e n być s p o k o j n y , a n i wesoły, a n i s m u t n y . U b r a n i e tyczność — naturalność; powaga — uśmiech; m u n d u r l u b c i e m n y jest obojętne, alo lepiej żeby było t a k i e , w j a k i m t e n człowiek g a r n i t u r (często z „doretuszowanymi" odznaczeniami) z w y k l e chodził, bo t o bardziej szczerze. T y l k o w o j s k o w i p o w i n n i „ s w o b o d n y " ; t y l k o t w a r z — cała postać; b r a k tła — wyraźne być w m u n d u r z e , b o t o b u d z i szacunek. I n n i ludzie p o w i n n i być tło. bez c z a p k i , bo t o śmierć, a cmentarz t o miejsce uroczyste." 28 — strój Cmentarz stał się a l b u m e m portretów lokalnej społeczności. „Człowiek n a zdjęciu m a być bez c z a p k i , bo t a k jest bardziej po­ D l a w i e l u l u d z i jest t o najlepszy łącznik ze zmarłymi, przycho­ d o b n y . P o w i n i e n być raczej wesoły, b y było m n i e j żal, żo go nie dzą o n i n a cmentarz, a b y porozmawiać za pośrednictwem zdjęć ma." z t y m i , którzy już n i e żyją. 2 9 „Najlepsze jest zdjęcie z młodszych l a t , w o d p o w i e d n i m , odświętnym u b r a n i u . Najczęściej człowiek n a zdjęciu jest s m u t n y , bo mało k t o n a f o t o g r a f i i w y c h o d z i w e s o ł o . " Trwały k a m i e n n y nagrobek, zaopatrzony w zdjęcie, u s y t u o ­ „Jacyś m u n d u r o ­ w a n y w n o w e j , zurbanizowanej przestrzeni cmentarza, każe i n a ­ w i t o mają czapki n a głowie, ale i n n i raczej n i e . M i n y raczej po­ czej spojrzeć n a rolę c z y n n i k a pamięciowego we współczesnej ważne, czasami w i d z i się twarze uśmiechnięte — t o raczej osoby k u l t u r z e . Dokładniejsze b a d a n i a pozwoliłyby sformułować teore­ młode." tyczne uogólnienia, n a j a k i e nie m a miejsca w n i n i e j s z y m szkiou, 31 30 „Czasem ludzie przynoszą zdjęcia w kapeluszach, albo czapkach, żeby zrobić z n i c h zdjęcie nagrobne, j a k nio mają będącym j e d y n i e sygnałem p r o b l e m a t y k i . 81 �PEŻ Y P l S Y * R. B a r t h e s , La chambre claire, s. 13 W . B e n j a m i n , Twórca jako wytwórca, Poznań 1976, s. 3 1 , z eseju Mała historia fotografii. 2 V . S t o j s i n , Kino w pudełku od zapałek, Warszawa 1983, s. 90. W książce tej fotograf zjawia się znikąd, opowiada fantas­ tyczne p r z y g o d y o s w y m pobycie za granicą, u b r a n y jest w w y ­ soki kapelusz i długi, połatany płaszcz, walczy z d u c h a m i , spro­ wadza liczne, często n a d n a t u r a l n e klęski n a miasteczko, k o n s t r u ­ uje nieprawdopodobne m e c h a n i z m y , m . i n . największy k a r a b i n świata, jest u w i e l b i a n y przez dzieci a dorośli traktują go j a k demona. 3 4 K o b i e t a , l a t 57, W o l a Węgierska, w o j . przemyskie. O problemie p l a n u filmowego por. przykłady ze ss. 78—79 Semiotyki filmu J . Łotmana, Warszawa 1983. „ K i e d y widzowie u j r z e l i pierwszy f i l m , w którym zastosowano zbliżenie, b y l i p e w n i , że stali się o f i a r a m i k p i n . P o j a w i e n i u się n a ekranie t a k i c h zdjęć towarzyszyły o k r z y k i : „Pokażcie n o g i ! " . Por. też każdą prawie książkę n t . h i s t o r i i k i n a w części poświęconej G r i f f i t h o w i . 5 6 7 8 9 B y ł y w o j s k o w y , l a t 65, Łańcut. Nauczyciel, l a t 63, Przeworsk. K o b i e t a , l a t 73, Sieniawa. Chłop, l a t 57, Kramarzówka. 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 K o b i e t a , l a t 65, Kramarzówka. K o b i e t a , l a t ok. 40, Jarosław. K o b i e t a , l a t 52, Łańcut. F o t o g r a f zawodowy, l a t 60, Łańcut. Wróżka, l a t o k . 50, Jarosław. Poszukiwacz n a f t y , Kramarzówka. Poszukiwacz n a f t y , Kramarzówka. K o b i e t a , l a t 57, W o l a Węgierska. K o b i e t a , l a t ok. 4 0 - t u , Jarosław. Starsza k o b i e t a , Przeworsk. K o b i e t a , l a t , 57, W o l a Węgierska. K o b i e t a , l a t o k . 50, Łańcut. Mężczyzna, l a t ok. 70, Jarosław. K o b i e t a , l a t o k . 40, Wiszownica. K o b i e t a l a t 73, Sieniawa. Pielęgniarka, w i e k średni, Przeworsk. Nauczyciel, l a t 63, Przeworsk. Pielęgniarka, wiek średni, Przeworsk. K o b i e t a , 42 l a t a , Sieniawa. K o b i e t a , l a t 57, W o l a Węgierska. Mężczyzna, l a t 75, Łańcut. K o b i e t a , l a t 44, Sieniawa. Fotograf, l a t 60, Łańcut. �