https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34c5382810b04e03fdc59d11c1ec1fd3.pdf 53df3c95f692f83e308b5b794d319ac4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3837 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource Kurpie - sztuka ludowa stroje ludowe - nakrycia głowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3598 Title A name given to the resource Tiulowe czepce kurpoiwskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.9-10 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.9-10; s.44-53 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text TIULOWE CZEPCE KURPIOWSKIE' MARIA Częścią składową' dawnego s t r o j u kobiet-mężatek n a terenie k u r p i o w s k i e j Puszczy Białej był czepiec t i u l o w y , z w a n y tutaj — c y p e k z t u ­ l i к u . F o r m y czepca, t a k j a k i cały strój, prze­ chodziły k i l k a k r o t n i e ewolucję. Znane m i są t y l ­ ko d w a j e j p r z e j a w y : c y p e k kurpiecki z k a c u r e m (tak go n a z y w a n o w części O t r o w s k i e j P u s z c z y ) ) , l u b inaczej z w a n y c y ­ pek kurpiecki ze skrzydłami lub o g o n e m (nazwa s p o t y k a n a częściej w g r u p i e Pułtuskiej). T e n t y p noszony był jeszcze p r z y końcu X I X w i e k u . D r u g i t y p — to t a k z w a n y c y p e k ś l a c h e c k i , noszony w p i e r w s z y m i częściowo d r u g i m dziesiątku X X w i e k u . Czepek otrzymywała k o b i e t a w czasie obrzędu oczepin i przechowywała go najczęściej «na 2 t 44 ŻYWIRSKA śmierć», gdyż był najstaranniej w y k o n a n y i moż­ l i w i e bogato zdobiony. Celem tego artykułu jest omówienie j e d y n i e haftu czepka. D l a zrozumienia j e d n a k założeń twórczych h a f c i a r k i m u s i m y zapoznać się z jego k r o j e m i sposobem noszenia. Haft, b o w i e m , po­ myślany t u był, j a k o nieodłączna część składowa s t r o j u g ł o w y i t y m się tłumaczy t a k i e , a n i e inne rozłożenie go na płaszczyźnie czepka. K u r p i e c k i c y p e k z k a c u r e m (czasem mówią z k a c o r e m ) ) , w y k o n a n y był z dwóch części: głowy z gładkiego t i u l u suto wokoło mar­ szczonej, p r z y b r a n e j koronkową, tryfioną f г у s к ą i haftowanego k a c u r a , c z y l i skrzydeł, obszytego także koronką t y p u V a l e n c i e n n e . Miejsce połączenia głowy z k a c u r e m podszywano 3 la �jednocentymetrową listwą płócienną przez którą p r z e w l e k a n o sznurek, aby czepek można było m o c n o zawiązać n a głowie. Podobną t y l k o szer­ szą listwą p o d s z y t y był brzeg czepka ułożony wraz z koronkową t r y s k a w równe k a r b y . typ czepka zakrywał szczelnie całą głowę dając głęboko na czoło, zaś k a c u r był luźno szczony na ramiona. N a czepek zawiązywano Ten opa­ opu­ zło- 45 I �żoną «па г о д » (ukośnie) wełnianą chustkę — s a1 i n ó w к ą ) zakrywając całą głowę t a k , że w i ­ doczna była j e d y n i e f r y s k a z t r y f i o n e j k o r o n k i i kacur. Końce c h u s t k i zaś związywano wokoło głowy tworząc rodzaj z a w o j u . Cypek ś l a c h e c k i — to romboidalny ka­ wałek t i u l u obejmujący głowę, z l e k k a zmar­ szczony, obszyty ze w s z y s t k i c h stron.fryską z t u l i k u , zakończony szerokimi s i a r f a m i . Z a k r y ­ wał o n j e d y n i e czubek głowy i tworzył jedną dekoracyjną całość z h a f t o w a n y m i siarfami, za­ wiązanymi p o d brodą w sztywną rozłożystą k o ­ kardę. Dlatego też haft pokrywał cały czepek z wyjątkiem t y c h części siarfy, które zawiązywa4 �ne p o d brodą u k r y t e były w węźle. Siarfy ob­ szyte były również koronką. Czepki te można było nabyć w p o b l i s k i m miasteczku, w d n i j a r ­ marczne. Piętno i n d y w i d u a l n e nadawał i m do­ piero haft w y k o n a n y własnoręcznie przez k o ­ b i e t y puszczańskie. G d y czepek był u s z y t y i ob­ rzeżony koronką, w t e d y dopiero p o k r y w a n o go haftem, w końcu prano, k r o c h m a l o n o i oddawano do t г у f i e n i a. T r y f i e n i e m n a z y w a n o równe, niezmiernie sta­ ranne ułożenie f r y s k i w s z t y w n e k a r b y . Pracę tę umiały wykonywać j e d y n i e specjalistki, których było zaledwie k i l k a w danej p a r a f i i l u b w są­ siednim miasteczku. A b y utryfić fryskę сурка �z k a c u r e m maczano ją w gęstym k r o c h m a l u i za­ szywano w j e j drobne fałdki kawałki gładkiej, bagiennej t r z c i n y j e d n a k o w e j wielkości, nacią­ gając mocno mokrą jeszcze koronkę. Po w y ­ schnięciu w y p r u w a n o t r z c i n k i i u z y s k i w a n o w t e n sposób równe k a r b y . C y p e k ślachecki t r y fiono ślacheckimi r u r k a m i do włosów. Mając teraz obraz kobiecej głowy w każdym t y ­ pie czepka, możemy wyśledzić główne założenie twórcze h a f c i a r k i . Haft w y k o n y w a n y był « w e wzór z pamięci*—jak mówiła W i k t o r i a Szczepa­ n i k z O b r y t e g o , pokazując swój czepek h a f t o w a n y przez nią około 1890 r. W y k o n y w a n y był białą bawełną, której grubość w a r u n k o w a n a była gę­ stością t i u l u . Początek n i t k i i j e j zakończenie t a k zręcznie były u k r y t e w r y s u n k u haftu, że bada­ jąc avers i revers czepka, t r u d n o jest go znaleźć. Bogactwo haftu i j e g o przedziwną finezję uzy­ s k i w a n o j e d n y m t y l k o t y p e m ściegu: zwykłym p r z e w l e k a n i e m n i t k i przez poszczególne oczka t i u l u . Siedząc dokładnie d u k t n i t k i w i d z i m y sub­ telną intuicję artystyczną h a f c i a r k i , która n i e przerywając n i t k i r y s u j e nią samodzielnie m o ­ t y w y i w y k o r z y s t u j e j e j ciągłość d l a swoich za­ łożeń twórczych. Ta właśnie ciągłość d u k t u n i t k i dodaje lekkości całej k o m p o z y c j i . Elementów h a f c i a r s k i c h jest także niewiele. Przede w s z y s t k i m z y g z a k : prawidłowa l i n i a łamana, w i a t r a k , g w i a z d k a złożona z k i l ­ k u dośrodkowych obwodów, k w i a t e k i o c k o . Urozmaicenie zygzaka z w i e l o k r o t n i e n i e m l i n i i położonych obok siebie i tworzących różnej sze­ rokości płaszczyzny, poza t y m różnorodność p r o ­ p o r c j i o d c i n k a zygzaka pozwalały uzyskać w i e l ­ k i e możliwości d e k o r a c y j n e w hafcie począwszy 48 �o d l i n i i ostrych, wydłużonych, j a k g o t y c k i e iglice oraz rózeg (środkowa część kacura), koń­ cząc zaś na miękkich, p r a w i e okrągłych k r z y ­ w i z n a c h r a m i o n w i a t r a c z k a czy l i s t k a . T a szeroka rozpiętość p r o p o r c j i wzbogacała t a k samo możli­ wości hafciarskie każdego elementu, s k w a p l i w i e w y k o r z y s t y w a n e przez h a f c i a r k i . W r e s z c i e różnokierunkowość l i n i i , uzyskana dzięki gęstości t i u l u , powiększała możliwości kompozycyjne. N a w e t p r z y r y s o w a n i u płaszczyzn trójkątnych, prostokątnych, a nawet wielokątnych dążących do o w a l u czy koła, h a f c i a r k a posługiwała się l i ­ nią łamaną, położoną b l i s k o , jedna obok d r u ­ giej — używając t y l k o wyjątkowo l i n i i zamknię­ t y c h , n p . rysując ocko. N a j l e p i e j da się to w y ­ śledzić na płaszczyźnie listków k w i a t k a , czy peł­ n y c h trójkątach gwiazdy. Jak już poprzednio zaznaczyłam, w czepku z k a curem haft pokrywał j e d y n i e kacur. Najbogaciej występował w częściach bocznych ubożejąc k u środkowi, który wypadał na t y l e głowy. Zaraz za koronką obiegającą k a c u r szedł ś 1 a k . Resztę płaszczyzny k a c u r a po w y k o n a n i u ślaku, dzieliła hafciarka przez złożenie na d w i e równe części i w t e d y każdą połowę rozdzielała l i n i a m i piono­ w y m i na nierównej wielkości pola (biorąc p r z y t y m p o d uwagę szwy łączące kawałki t i u l u ) p r z y czym pola boczne — n a z w i j m y j e przybrzeżny­ m i — były największe i najbogaciej zakompono­ wane. Oddzielał j e od następnego pola p i o n o w y pas, będący sam w sobie zamkniętą kompozycją, n i e k i e d y dość skomplikowaną, n p . w czepkach 3 i 4. Rzadziej s p o t y k a n y był d r u g i t y p , gdzie na­ stępne pola miały także odrębną, choć dużo uboższą ornamentykę. W o b u w y p a d k a c h jest j e d n a k wyraźna tendencja do zrównoważenia części przybrzeżnych ze środkowymi, a t y m sa­ m y m u t r z y m a n i e równowagi w całości układu kompozycyjnego przez odpowiednie rozmiesz­ czenie motywów. Rozplanowanie h a f t u n a całym kacurze przeprowadzała h a f c i a r k a po w y k o n a n i u szlaku biegnącego równolegle do k o r o n k i . W y ­ stępuje w n i m u l u b i o n y m o t y w hafciarek t o jest szereg rombów, u z y s k a n y c h przez d w i e l i n i e ła­ mane, występujący w k i l k u n a s t u w a r i a n t a c h . W szlaku t y m n a t r a f i a m y n a interesujący proces t r u d n o u c h w y t n y w twórczości l u d o w e j , a bę­ dący często tematem gorących d y s k u s j i wśród badaczy s z t u k i l u d o w e j : adaptacji w y t w o r ó w fa­ b r y c z n y c h — m i e j s k i c h i włączenia występują­ c y c h w n i c h motywów do zespołów k o m p o z y c y j ­ n y c h o charakterze l u d o w y m . W czepkach k u r ­ p i o w s k i c h m a m y tego w y m o w n e przykłady. N a j ­ wyraźniej występuje t o zjawisko w czepkach re­ p r o d u k o w a n y c h na r y c . 2 i 6. D w a szeregi l i n i i łamanej — zygzaka i tworzącej r o m b y , są niewąt­ p l i w i e świadomym naśladownictwem tego sa­ mego m o t y w u występującego w koronce. Z j e d - I �10 nej s t r o n y wiąże t o koronkę z czepkiem w orga­ niczną całość dekoracyjną, z d r u g i e j s t r o n y w i ­ dzimy, j a k samodzielnie i niezależnie t e n m o t y w został przez narciarkę z i n t e r p r e t o w a n y . Przede w s z y s t k i m p o w i e r z c h n i a r o m b u została znacznie powiększona, a co za t y m idzie — musiałaby po­ wstać dużo grubsza l i n i a boków. Tymczasem haf­ c i a r k a rozbijając j e na d w i e lub t r z y cienkie l i ­ nie i dając na n i c h z w a r t y szereg krótkich l i n i i prostopadłych zyskuje równowagę, a zarazem lekkość odpowiadającą t i u l o w i . I n n y przykład k o r e l a c j i szlaku z koronką w i d z i ­ m y w czepku n a r y c . 3. Chcąc związać szlak z m o ­ t y w e m k o r o n k i h a f c i a r k a dodała u dołu miękką linię falistą, która jest głównym m o t y w e m w y ­ stępującym w k o r o n c e . Ponieważ w części pio­ n o w e j szlaku, w s k u t e k gęstości rombów l i n i a ta zatarłaby czystość r y s u n k u , h a f c i a r k a posunęła się aż d o zerwania z ciągłością m o t y w u n a k o ­ rzyść przejrzystej h a r m o n i i k o m p o z y c j i i dała sa­ modzielną, drobną linię falistą n i e m a l identyczną, j a k w zakończeniu fabrycznej k o r o n k i . T a po­ zorna niedokładność pozwoliła j e j szczęśliwie n i e naruszyć głównego k o m p o z y c y j n e g o założenia. Zupełnie podobne rozwiązanie występuje bardzo d o b i t n i e w czepku ślacheckim (ryc. 9a). Siarfa czepka obszyta jest inną koronką niż część głów­ na. W k o r o n c e siarfy m a m y j a k o m o t y w główny, 50 10a rodzaj rozłożystego liścia paproci. T a k i liść r y ­ suje h a f c i a r k a n a d główną gwiazdą, j e d n a k znów linią podwójną dla u z y s k a n i a lekkości. Dalsza część siarfy obszyta jest koronką w m o t y w r o m ­ b o i d a l n y , który m a m y — j a k o m o t y w główny — w k i l k u i n t e r p u n k c j a c h na zasadniczej części czepka. Wreszcie małe p a n t e 1 к i obiegające siarfy czepka (ryc. 10) znajdują swój o d p o w i e d n i k w drobnej l i n i i falistej, zamykającej obwód mniejszej gwiazdy, a powtórzonej w gwieździe większej. Podane przykłady stanowią przyczy­ nek do wyjaśnienia p r o b l e m u naśladownictwa i zależności. Wróćmy j e d n a k do haftu. Po w y k o n a n i u szlaku hafciafka przystępuje do dalszej pracy. J a k już po­ przednio wspomniałam, główna część k o m p o z y c j i zdobiącej czepek ma założenie p i o n o w e . Wystę­ puje t o n i e t y l k o p r z y podziale całej płaszczyzny k a c u r a na pola ornamentacyjne, ale jeszcze jest podkreślone w układzie piórkowatych l i n i i w y ­ kańczających szlak. I t u t a j h a f c i a r k a w y z w a l a się z szablonu w z o r u , aby osiągnąć cel główny: har­ monijną statykę k o m p o z y c j i . I n n y , b o w i e m , jest układ piórkowatych l i n i i w p i o n o w e j części szlaku, i n n y w poziomej. W p i o n o w e j części są one prostopadłe do boków r o m b u , tworząc p r z y załamaniach о с к o, k i e d y w części poziomej cały czas u s t a w i o n e są p i o n o w o , podkreślając �11 11a w ten sposób przesunięcie p u n k t u ciężkości, j a k g d y b y wyciągając skrzydła czepka k u dołowi. Przyglądając się uważnie poszczególnym par­ t i o m szlaku w czepku (na r y c . 5) zauważymy, że hafciarka nie t y l k o w t y m w y p a d k u nie trzyma się n i e w o l n i c z o raz przyjętej k o n c e p c j i i z m i e n i a ją w zależności o d swego głównego p l a n u : rów­ nomiernego rozłożenia motywów k o m p o z y c j i . To samo da się powiedzieć o z y g z a k u wewnętrznym drugiego szlaku z k w i a t k a m i oraz o układzie i zwartości k r e s k i w części p i o n o w e j szlaku. Przystępując do wypełnienia haftem części przy­ brzeżnej j a k o m o t y w p o d s t a w o w y brała haf­ c i a r k a gwiazdę. Zaznaczyła dla niej środek tak, aby odstęp o d l i n i i bocznych był t a k i sam j a k od podstawy. Haft zaczynała o d środka bądź ockiem, bądź maleńkim w i a t r a c z k i e m . Następnie, licząc dokładnie oczka t i u l u , rysowała przekątnie ra­ m i o n g w i a z d y l u b inne l i n i e k o n t u r o w e . N a n i c h dopiero narastały dalsze elementy gwiazdy, d y k ­ t o w a n e n i e z a c h w i a n y m nakazem wewnętrznym a r t y s t k i . Potem zamykała pole n a d gwiazdą j e d ­ n y m l u b d w o m a d w u r a m i e n n y m i , zróżnicowa­ n y m i z y g z a k a m i , p r z y c z y m zawsze d o l n y był cięższy o d górnego. W końcu dopiero wypełniała pozostałe, w o l n e przestrzenie m o t y w e m w i a ­ traczka, czy k w i a t k a . Z k o l e i przystępowała do d r u g i e j p a r t i i zamykającej kompozycję przy­ brzeżną: s k o m p l i k o w a n e g o p i o n o w e g o szlaku. Sam środek k a c u r a wykańczała symetryczną, wiotką rózgą, narysowaną pojedynczą nitką. Dzieliła je jedna, c i e n k a l i n i a . Wykończony i roz­ łożony k a c u r pozwoliłby n a m zobaczyć, j a k har­ m o n i j n i e powiązane ze sobą zostały poszczególne części całej k o m p o z y c j i . Z chwilą wejścia w modę czepków ś l a c h e c k i c h haft n a n i c h wygląda j a k g d y b y wycięty z czepka z k a c u r e m i zastoso­ w a n y w n o w e j formie. W i d z i m y t o wyraźnie na siarfach czepka r y c . 9. Szlak jest t a m asyme­ t r y c z n y m w y c i n k i e m części przybrzeżnej czepka k u r p i e c k i e g o . (Być może, k o b i e t a puszczańska rzeczywiście w t e n sposób zużytkowała d a w n y czepek, t y m bardziej, że dalszy ciąg szarfy jest d o s z t u k o w a n y i obszyty inną koronką). Jednak i haft na głównej części czepka n i e jest zwią­ zany z j e j r o m b o i d a l n y m kształtem. Stanowi, j a k gdyby wycinek z koronki skomponowanej w pasy — ś 1 а к i . Część środkowa, najszersza, s t a n o w i oś s y m e t r i i . Następne pasy kończą z u ­ pełnie niespodziewanie, często także asymetry­ czne, poszczególne, luźne m o t y w y . T a k samo t r u ­ dno jest zrozumieć myśl h a f c i a r k i w zakończeniu tej p a r t i i haftu asymetryczną gałązką. Inaczej już i dużo prawidłowiej rozwiązana jest k o m p o z y c j a czepka z r y c . 10. M o t y w na siarfie s t a n o w i logicznie zamkniętą całość budowaną 51 I �świadomie z uwzględnieniem zwężania się pola zdobionego, czego w y r a z e m są t r z y malejące g w i a z d y . Część główna, choć jeszcze złożona z wycinków pasów, jest w zwężających się r o ­ gach zakończona s a m o d z i e l n y m m o t y w e m k w i a t ­ k a w wazonie i wreszcie w i a t r a c z k a . Najdokładniej j e d n a k możemy zaobserwować uniezależnienie się o d d a w n y c h k o n c e p c j i k o m ­ p o z y c y j n y c h z czepka z k a c u r e m na czepku ślac h e c k i m z r y c i n y 11. T u , n i e t y l k o m o t y w na siarfie t w o r z y zamkniętą całość, zrośniętą z kształ­ tem płaszczyzny, ale i na części głównej j e d y n i e środek pozostał w y c i n k i e m ze szlaku. Reszta s t a n o w i t a k j a k na siarfie kompozycję wytłu­ maczoną kształtem m a t e r i i i wyobraża k w i a t e k , przypominający popularne w hafcie koszul z i e l e i gwiazda. N i e d b a l e w y k o n a n y zygzak w s a m y m rogu, w s k a z u j e raczej na niecierpliwość h a f c i a r k i , aniżeli sens zamknięcia całości. T a nie­ dokładność i pośpiech m i m o w o l i nasuwają po­ równanie z późniejszym, o przekwitających for­ mach, haftem k o s z u l miejscowego s t r o j u kobie­ cego. Kończąc n a t y m u w a g i o hafcie czepców k u r ­ p i o w s k i c h zdaję sobie sprawę z w i e l u braków i niedociągnięć. W i n n o się b o w i e m wyśledzić i c h pełną linię rozwojową w układzie, r o z b u d o w i e motywów i i c h przeobrażeniach. T r u d n o jest jednak pokusić się o jakąś wyczerpującą analizę na podstawie t y c h 9 okazów, z których zaledwie czepek z r y c . 9 posiada dokładną metrykę ) . W y ­ raźna l i n i a rozgraniczająca chronologicznie t y l k o o b y d w i e g r u p y czepców, p o z w a l a sądzić, że r a ­ czej w czepkach szlacheckich winniśmy znaleźć następny etap r o z w o j o w y . Tymczasem n i e w i ­ d z i m y t u n o w y c h motywów, które b y wzbogaciły haft. Z n a j d u j e m y t a m natomiast mniejszą subtel­ ność k r e s k i (można b y t o tłumaczyć cieńszym, czy g r u b s z y m tiulem), powiększenie motywów, zastąpienie k r e s k i przez płaszczyznę i gęstsze wypełnienie płaszczyzn, p r z y daleko mniejszej staranności w y k o n a n i a . W s z y s t k i e te m o m e n t y wykazują wyraźną analogię do l i n i i r o z w o j o w e j haftu n a koszulach k o b i e t puszczańskich omó­ w i o n y m w numerze 2 «Polskiej Sz t u k i Ludowej». H a f c i a r s t w o na t i u l u przepada nagle, razem z za­ rzuceniem czepka w s t r o j u k o b i e c y m . K i e d y cze­ pek przestał być częścią składową s t r o j u świą­ tecznego k o b i e t y i stał się j e d y n i e s y m b o l e m w czasie obrzędu weselnego, wystarczył stary czepiec b a b k i , p r z e c h o w y w a n y «na śmierć», a wypożyczany w t y c h u r o c z y s t y c h c h w i l a c h . Obecnie jeszcze wyjątkowo uda się natrafić w niezniszczonych domach puszczańskich na dawne czepki zarzucone n a strychu, a czepki z k a c u r e m istnieją j e d y n i e w e w s p o m n i e n i a c h starych ludzi wygasającego p o k o l e n i a . 5 PRZYPISY czorowa" ') A r t y k u ł t e n został n a p i s a n y g ł ó w n i e n a p o d s t a w i e z b i o r u czepków, z e b r a n y c h r o w a n y c h bezinteresownie '-') N a terenie I n s t y t u t o w i do Puszczy Białej, K u r p i o w s k i e j tworzyła n i b y r o g i » (str. 21). Starsze k o b i e t y n a Puszczy opracowania. twierdzą, że c h u s t k i d o czepka z k a c u r e m b y ł y specjalne, duże z bogatą frendzlą, p o d z i e l o n e n a c z t e r y różnej b a r w y wyodrębniają pola. się d w i e g r u p y t e r e n o w e , które różnią się całym szere­ giem przejawów k u l t u r o w y c h , co objawia się także *) Salinówką nazywają dotychczas kobiety miękką, wełnianą chustkę w ż y w y c h b a r w a c h : c z e r w o n e j , żej określić, g d y n a t e r e n i e g r u p y O s t r o w s k i e j n i e udało zielonej, szafirowej się natrafić n a czepiec h a f t o w a n y , j e d y n i e ż y j e zróżnicowane barwą, t o szlak miały przeważnie on we cach z g r u p y Pułtuskiej twierdzą, że b y ł i d e n t y c z n y . cor, n a s u w a się s k o j a r z e n i e z nazwą c h u s t e k к а с о г o- l u b pomarańczowej. O i l e b y ł y one jedna­ k o w y . C h u s t k i te jeszcze teraz można spotkać n a Pusz­ czy. Noszone są jedynie w d n i świąteczne czy uro­ czyste. ) Rozważając trudną d o z r o z u m i e n i a nazwę k a c u r czy k a 5 ) Był o n h a f t o w a n y i n o s z o n y przez A n n ę Rakowską z W i e - w у с h n a M a z u r a c h P r u s k i c h , o c z y m pisze K a r o l M a l - lątek N o w y c h około 1915 r o k u . C z e p e k t e n j a k o p o c h o ­ lek dzący z k o ń c o w e j fazy występowania i c h w s t r o j u k o ­ w s w e j książce «Plon, c z y l i dożynki n a Mazurach», O l s z t y n 1946. M ó w i o n t a k : « M ę ż a t k i nosiły n a głowach b i e c y m Puszczy może być jednocześnie przykładem ostat­ c z e p k i białe, związane p o d brodą» i d a l e j «Chustka „ka- nich form haftu na tiulu. Zdjęcia fotograficzne czepków kurpiowskich nr 1—11 wykonał Stefan'Deptuszewski 52 puszczańskie w s t r o j u . Jeśli c h o d z i o h a f t n a t i u l u , t r u d n o j e s t t o b l i ­ w s p o m n i e n i a c h s t a r y c h k o b i e t . Oglądając h a f t n a czep­ 3 (t. j . pięknego k a c z o r a ) zawiązana n a d czołem i ofia­ przez ob. W . Modzelewską �КУРПЁВСКИЕ Т Ю Л Е В Ы Е Ч Е П Ч И К И . В Курпёвской пуще, находящейся на север от Варшавы, во время каёмки вышивки, обрамляющей нижнуто часть чеппа с кацуром» обряда «очепин» (после замужества) женщины получали тюлевые являются подражением покупному кружеву, которым чепчики, вышивка тюль, что является моментом, определяющим отношение народного отдельно для которых двух хетского» чепчика. рассмотрена видов: чепчика в с настоящей статье «кацуром» и «шля­ Как на характерную черту вышивки актор обшивался искусства к посторонним элементам. Сравнивая курпёкскую вы­ шивку на давнишнем чепце с «кацуром» и более поздним «шля­ укавынает на ее простоту, выражающуюся в том, что ее богатство хетским» чепцом, автор приходит к выводу, что композиция сего и изящество достигались исключительно последнего не шла по линии требований новой формы, но пере­ обычным продеванием нитки при помощи строчки: через отдельные дырочки тюля с применением небольшого количества вышивальных мотивов, несена была с давнишних форм без согласования их с новыми условиями. Эта черта, а также отсутствие новых элементов по­ :!ИГзаков, мельничного крыла, звезды, состоящей из нескольких казывают, что кругов, цветка и петли. Эти элементы повторялись в ритмиче­ прогресса и развития, но представляет собой упадочную форму, ском укладе, изменялись в своей пропорции, а также менялось которая, впрочем, уже исчезла, также как и чепец с «кацуром». их направление и расположение. Автор замечает, что «шляхетский» чепец не является выражением мотивы BONNET DE TULLE, DES KURPIE Dans l a f o r e t des K u r p i e a u n o r d de V a r s o v i e , l e s o i r des d u b o n n e t «matou» i m i t e n t l a d e n t e l l e f a i t e a l a m a c h i n e noces d o n t o n b o r d a i t l a t u l l e ; chose q u i c o n s t i t u e r a i t u n a p p o r t les jeunes epousśes etaient rituellement coiffees d ' u n b o n n e t de t u l l e d o n t les b r o d e r i e s o n t ete s p e c i a l e m e n t au t r a i t e e s dans cet a r t i c l e . O n d i s t i n g u e le b o n n e t p o p u l a i r e et les elements s t r a n g e r s . C o m p a r a n t l a b r o d e r i e «matou» donnśes p e r m e t t a n t de p r e c i s e r le raport entre l'art d u b o n n e t « n o b l e » . L ' a u t e u r donnę c o m m e t r a i t c a r a c t e r i s t i - «Kurpie» q u e de cette le b o n n e t « n o b l e » de date p l u s r e c e n t e l ' a u t e u r a r r i v e a l a broderie u n point o b t e n a i t u n effet m e l a n g e unique, avec lequel on de richesse et de finnesse. employant zigzag, u n nombre moulin a vent, limits de etiole motifs a plusiers de q u i est l e p l u s a n c i e n broderie: circonferences, ne s'est p o i n t p l i e e a u x e x i g e n c e s d'une n o u v e l l e s'adapter a u x c o n d i t i o n s n o u v e l l e s . Ce t r a i t d i s t i n c t i f a i n s i q u e le m a n q u e d'elements r h y t m i q u e s de ces e l e m e n t s e n c h a n g e a n t l e u r s p r o p o r t i o n s d e m o n t r e n t q u e le b o n n e t et l a d i r e c t i o n de l e u r s a l i q u e m e n t s . L ' a u t e u r f a i t r e m a r q u e r ni developpement que les m o t i f s de l a b o r d u r e b r o d e e de l a p a r t i e i n f e r i e u r e reste d i s p a r u e c o m m e le b o n n e t «matou». TULLE KURPIE I n t h e K u r p i e forest n o r t h o f W a r s a w i t was the custom t h e B r i d e at t h e e n d of t h e m a r r i a g e festivity, The author remarks bordering the l o w e r that v a t i o n h e l p s to e x a m i n e the «tabby» cap a n d t h e « n o b l e » cap. and T h e a u t h o r r e m a r k s t h a t t h e c h a r a c t e r i s t i c t r a i t of t h i s em­ b r o i d e r y is i t s s i m p l i c i t y . T h e richness design one t y p e is a c h i e v e d passing with only a n d fineness o f t h e of p o i n t , j u s t b y the thread t h r o u g h the singular eye-lets o f the tulle. Very nouveaux ni progres de d e c a d e n c e d u foreign t h e designs of the p a r t of the «tabby-сар» machine-made as r e g a r d s ne marque CAP in article, separately «noble» et n'est q u ' u n e f o r m e w i t h a t u l l e cap, t h e e m b r o i d e r y of w h i c h has b e e n t r e a t e d the present forme, et q u ' e l l e et t o u t s i m p l e m e n t s u i v i les m o d e l e s anciens sans f l e u x r o n s et a j o u r s o u r l e s . O n m u l t i p l i a i t les c o m b i n a i s i o n s to « c a p » avec c o n c l u s i o n q u e l a c o m p o s i t i o n de l a b r o d e r i e de ce d e r n i e r O n passait u s u e l l e m e n t le f i l a t r a v e r s les m a i l l e s d u t u l l e en d u b o n n e t «matou» embroidery imitate the lace u s e d t o t r i m t h e t u l l e , a n d t h i s elements. the r e l a t i o n b e t w e e n The author compares obser­ popular art the K u r p i e e m b r i o d e r y o n t h e m o r e a n c i e n t «tabby-сар» w i t h t h e l a t e r «noble» one a n d a r r i v e s to t h e c o n c l u s i o n t h a t t h e c o m ­ p o s i t i o n o f t h e e m b r o i d e r y of t h e s e c o n d o n e d i d n o t f o l l o w t h e l i n e of t h e e x i g e n c y taken from the older of t h e n e w f o r m , b u t w a s s i m p l y forms without adaptation to new conditions. T h i s f e a t u r e a n d t h e l a c k of n e w e l e m e n t s s h o w that the w i n d - m i l l , the m a n y - c i r c l e d star, t h e f l o w e r , a n d t h e e y e l e t . few embroidery-designs «noble-сар» develop­ These elements m e n t , b u t is o n l y a p a s s i n g f o r m w h i c h i n d e e d has a l r e a d y w i t h change are m u l t i p l i e d are used: the zigzag, the i n r y t h m i c a l arrangements of p r o p o r t i o n a n d d i r e c t i o n of a l i n e m e n t . shows no tendency o f progress and d i s a p p e a r e d as w e l l as t h e «tabby-сар». 53 t �