https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a2c75255e9239647d75c7e1a405d094.pdf 3e89cf689a9e688ab18caa825e987ba1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4529 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource etnografia polska sztuka ludowa - publikacje Polska Sztuka Ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4210 Title A name given to the resource 15 lat "Polskiej Sztuki Ludowej"/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 s. 195-196 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ksawery Piiaocki 15 LAT „POLSKIEJ Zainteresowanie plastyką ludową jest właściwie wciąż jeszcze sprawą świeżą i wciąż jeszcze dokonuje eię w tej dziedzinie nowych, mniejszych i większych odkryć. W ostatniej ćwierci ubiegłego w i e k u W i t k i e ­ wicz i jego Otoczenie stanęli nagle olśnieni wielkością sztuki podhalańskiej, a jeszcze głęboko przed p i e r w ­ szą wojną światową dostrzeżono b a r w n e pasiaki i w y ­ cinanki łowickie, zaczęto zwracać uwagę n a K u r p i e i zachwycać się sztuką [huculską. W okresie dwudzie­ stolecia międzywojennego stworzono w ramach t o ­ warzystw opieki n a d l u d o w y m przemysłem pewne formy, organizacyjne i metodyczne, pomocy w roz­ w i j a n i u twórczości ludowej, a równocześnie etnogra­ fowie, a przede wszystkim historycy sztuki zaczęli coraz intensywniej badać przeszłość i określać w a r ­ tości ludowej sztuki. Z najrozmaitszych przyczyn, częściowo politycznych, ale Chyba w większości w y ­ padków — ekonomicznych, mających n a celu oży­ wienie gospodarcze najbardziej zaniedbanych regio­ nów ówczesnej Rzeczypospolitej, zajęto Się jednak Wówczas przede wszystkim t a k z w a n y m i „kresami wschodnimi", a więc terenami białoruskimi i ukraiń­ skimi, pozostawiając ziemie etnograficznie polskie — poza „odkrytymi" już przed rokiem 1914 — niemal nie tknięte przez terenowe badania i eksploracje. Urządzano wystawy sztuki l u d o w e j , poprzez „bazary" wprowadzono jej w y t w o r y na rynek większych ośrod­ ków miejskich, pojawiały się poświęcone j e j p u b l i ­ kacje książkowe i artykuły w czasopismach a r t y ­ stycznych. Nie umiano jednak ześrodkować systema­ tycznie badań, a n i stworzyć organu, który zająłby się epecjalnie sztuką tworzoną przez l u d . Badania takie podjął dopiero w 1947 r. nowo­ powstały Instytut Badania Sztuki Ludowej, na któ­ rego czele stanął znany jeszcze przed wojną badacz sztuki ludowej d r Józef Grabowski. Jego też zasługą jest powołanie do życia pisma „.Polska Sztuka Ludo­ w a " , które w s w y m kształcie i programie nie miało precedensu ani u nas, a n i w i n n y c h krajach. M i m o różnych niebezpieczeństw i f l u k t u a c j i , których ofiarą padł i jego twórca, pismo wytrzymało próbę czasu: m a w k r a j u liczne grono stałych współpracowników — wśród nich także w i e l u młodych badaczy — oraz o d ­ biorców, a za granicą jest chyba najbardziej znanym pismem poświeconym polskiej k u l t u r z e plastycznej. Nie jest m o i m zamiarem a n i zadaniem pełna ocena dotychczasowej działalności „Polskiej Sztuki Ludo­ w e j " w j e j Obecnym „małym jubileuszu". Chciałbym jedynie zwrócić uwagę n a niektóre, j a k m i się w y ­ daje, najważniejsze osiągnięcia pisma. Wprawdzie program zarysowany w pierwszych zeszytach: teoria i estetyka sztuki ludowej, j e j historia, większe m o ­ nografie twórców i poszczególnych działów ludowej twórczości oraz gromadzenie materiałów z badań terenowych — n i e ze wszystkim został równomiernie przeprowadzony, to jednak najważniejsze potrzeby społeczne i naukowe w swej dziedzinie organ nasz podjął i zaspakaja w miarę swych możliwością M a m SZTUKI LUDOWEJ" przekonanie, że przyczynił się on w poważnym stop­ n i u do zmiany naszego widzenia sztuki ludowej i r z u ­ cił interesujące światło n a j e j znaczenie d l a k u l t u r y narodowej. Wspomniałem już, że do 1939 r. znajomość p o l ­ skiej sztuki ludowej ograniczała się do k i l k u regio­ nów k r a j u , a kierowała się w dużej mierze na ośrod­ k i etnicznie obce, j a k i e znalazły się wówczas w gra­ nicach naszego państwa. Wspaniała jakość tej sztuki nie usprawiedliwiała jednak zaniedbań w poznaniu własnych wartości. Dopiero intensywne badania p r o ­ wadzone w okresie powojennym pozwoliły na zmianę tego stanu rzeczy. Poważny Wkład wniosło t u i nasze pismo, publikując ogromną liczbę cennych prac, bez których nie do pomyślenia jest dziś j a k a k o l w i e k m o ­ nografia ozy syntetyczna publikacja o polskiej sztuce ludowej. Pismo spełniało t u niejednokrotnie rolę p r a w ­ dziwie pionierską — inspirując i organizując badania, wykorzystując w y n i k i ogromnej pracy inwentaryza­ cyjnej Sekcji Badania Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki oraz muzeów regionalnych (których aktywność znacznie wzrosła w ostatnich latach), śledząc i refe­ rując w y n i k i konkursów i wystaw inicjowanych przez Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki, a mających n a celu popieranie żywej twórczości ludowej. Publikowane ze wszystkich tych źródeł materiały poczęły zapełniać coraz wyraźniej białe plamy na mapie twórczości ludowej i dziś o sztuce tej wiemy o wiele więcej i dokładniej niż przed 15 l a t y . Zmieniły się nasze poglądy n a zasięgi poszczególnych technik tkactwa artystycznego, o d k r y t o nowe i jakżeż bogate ośrodki wycinankarstwa, garncarstwa czy snycerstwa, w y n i e ­ siono n a światło dzienne pewne r e l i k t y tradycyjnej obrzędowości. „Polska Sztuka L u d o w a " stała się więc w s w y m dziale materiałowym niewyczerpaną skar­ bnicą wiedzy o najrozmaitszych gałęziach p l a s t y k i ludowej, i to niemal wszystkich okolic k r a j u . Szcze­ gólną w t y m zakresie wartość posiadają tutaj o d k r y ­ cia dokonane n a Mazurach i W a r m i i , n a Śląsku i Po­ morzu. Próbowano niejednokrotnie ukuć z tego „przyczynkarstwa" broń przeciw pismu. Niesłusznie! Na pewno niesłusznie! TU nie chodzi przecież jedynie 0 rozszerzenie naszej wiedzy o k u l t u r z e polskiej w e wszystkich j e j przejawach, ale także o uratowanie d l a tejże wiedzy elementów, które giną codzień i g i ­ nąć muszą w gwałtownych zmianach, j a k i e przeży­ wamy. A są wszakże wśród tych „drobiazgów" w a r ­ tości, które lepiej o d razu wprowadzić do świado­ mości społecznej, niż czekać, aż Odkryje j e być może kiedyś łopata archeologa. W tej dziedzinie „Polska Sztuka L u d o w a " zastępuje w naszych czasach nie­ ocenioną „Wisłę", przodujący ongiś w skali europej­ skiej magazyn etnograficzny. Dodać t u trzeba, że bogate wyposażenie ilustracyjne „Polskiej ' S z t u k i L u ­ d o w e j " zbliża czytelnikowi wspomniane wartości 1 „ad oculos" j e prezentuje. D r u g i m w i e l k i m osiągnięciem, j a k i e dzieli zresztą nasze pismo z pracami M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i Sztu- 195 �k i , jest zwrócenie uwagi na indywidualności twór­ cze. Zginął bezpowrotnie m i t o ,,1'art anonyme", któremu ulegaliśmy jeszcze w dwudziestoleciu mię­ dzywojennym, a który paczył u podstaw zrozumienie ludowej twórczości. Badania terenowe i rozpoczęte ostatnio coraz szerzej prace archiwalne — pozwoliły dotrzeć do samych twórców, przypatrzyć się ich pra­ cy, wyważyć sumiennie proporcje między t y m , co na­ rzucone tradycją, i t y m , co indywidualne. Fluktuacje tradycyjnych schematów, ich związki z techniką i tworzywem, rola osobistej i n w e n c j i w i c h zmianach i znaczenie jednostki w tworzeniu „stylu", „mody" czy szkoły, wgląd w niektóre aspekty psychologii twórczości — umożliwione t y m i badaniami i ich publikacją — mają znaczenie nie t y l k o d l a sztuki l u ­ dowej, ale i d l a dawnej sztuki „warsztatowej", a mo­ że nawet i d l a zrozumienia szeregu procesów twór­ czości współczesnej, nic ze sztuką tradycyjną nie ma­ jących pozornie wspólnego. Jest rzeczą jasną, że publikacja osiągnięć współ­ czesnej twórczości ludowej m a decydujące niemal znaczenie d l a j e j podtrzymania, może równie do­ niosłe, j a k zabiegi około j e j ekonomicznego podpar­ cia. Tradycyjna k u l t u r a materialna w s i jest skazana na zagładę, oczywiście słusznie i nieuchronnie w no­ w y c h w a r u n k a c h b y t o w y c h i cywilizacyjnych, co więcej... praktycznie biorąc już właściwie nie istnie­ je. Twardszy żywot mają elementy duchowe tej k u l ­ tury, a wśród nich do najwartościowszych n a pewno należy k u l t u r a plastyczna. D l a ludzi, którzy dostrze­ gają j e j piękno, jest rzeczą wysoce pocieszającą, że żywot j e j można znacznie przedłużyć, że można obserwować j e j zmiany, przystosowujące ją do no­ w y c h warunków i j e j próby wejścia do k u l t u r y ogólnonarodowej. Proces nie jest zakończony i nie­ znany jest jego w y n i k ostateczny: degeneracja i upa­ dek zupełny — j a k to się stało już w w i e l u krajach na Wschodzie i Zachodzie —• czy rozkwitnięcie no­ w y c h pąków, zaszczepionych i przeniesionych na no­ w y pień. Znaczenie pisma w t y m pasjonującym w i ­ dowisku wydaje m i się ważkie i pierwszoplanowe. Byliśmy ostatnio świadkami interesującej polemi­ k i prasowej n a temat tzw. regionalizmu. Dostało się przy t y m — chyba niesłusznie — także miłośnikom ludowej sztuki. Oczywiście wstrzymywanie rozpędzo­ nych kół cywilizacji przemysłowej, niwelującej w ostatniej instancji różnice regionalne, przez w p y ­ chanie w i c h t r y b y papierowych wycinanek — jest nonsensem. Można jednak — i , j a k myślę, trzeba koniecznie — wyciągać j e spod tych kół i wtulać ich piękno w świadomość ludzką i społeczną, bo nie wiadomo, j a k i m i owocami mogą t a m jeszcze z a k w i t ­ nąć. Zawsze sądziłem, że należy żałować róż, nawet gdy płoną lasy. A jest przecież nadzieja ich prze­ sadzenia... Nie t y l k o jednak zbieranie materiałów czy i c h publikowanie, nie t y l k o ujawnianie wciąż nowych t a ­ lentów jest dużym osiągnięciem „Polskiej Sztuki L u d o w e j " . Zajęła się ona także dziedzinami, które wypadały dotąd z zainteresowań badawczych. M a m tu n a myśli sztukę nie chłopską, ale n p . górników i grup podobnych. Od dawna było wiadomo, że nie t y l k o wieś tworzyła sztukę tradycyjną, ale i m i a ­ steczko, a nawet w pewnych w a r u n k a c h także w i e l ­ k i e ośrodki miejskie, j a k Częstochowa czy Kraków. Bardzo mało natomiast wiedziało się o sztuce starych ośrodków przemysłowych, j a k Górny Śląsk czy Wie­ liczka. To znów łączy się nieodzownie z zagadnieniem sztuki amatorskiej i sztuki artystów „prymitywów". Czasopismo i temu p r o b l e m o w i poświęciło uwagę. Jednym skrzydłem zawadza o n j a k b y o zagadnienie przemian tradycyjnej sztuki ludowej, d r u g i m potrą­ ca o wciąż dyskutowane sprawy k u l t u r y masowej. I tutaj więc pisimo stara się służyć współczesności i wejrzeć w j e j możliwości i . . . bolączki. K i l k a k r o t n i e wreszcie czasopismo nasze podejmo­ wało t r u d rozplątywania szeregu zagadnień teoretycz­ nych, łączących się zresztą nierozerwalnie ze spra­ w a m i szczegółowymi, poruszonymi powyżej. Podpi­ sany d w u k r o t n i e rozpętał dyskusję n a temat, co to jest sztuka ludowa, j a k i e są j e j granice i cechy. Dyskusje nie zostały zakończone, a t y m bardziej nie zostały naszkicowane nawet .podstawy estetyki tej sztuki. Stąd częsty jeszcze, zwłaszcza wśród etnogra­ fów, pogląd, że wszystko, co stworzyły ręce chłopskie, należy nie t y l k o do k u l t u r y , ale i do sztuki l u d o w e j . Wydaje się, że należałoby t y m sprawom teoretycz­ n y m poświęcić znów nieco miejsca. Przy głębszej analizie dotychczasowych roczników na pewno można b y znaleźć jeszcze sporo wątków d l a k r y t y k i . Wydaje się n a przykład, że zbyt mało u w a g i poświęcał istny związkom naszej twórczości ludowej ze sztuką krajów ościennych, choć niekiedy artykuły odpowiednie były zamieszczane. Wiadomo przecież, że zasięgi różnych f o r m naszej sztuki ludowej nie pokrywają się z granicami etnicznymi, a n i z obecnymi granicami państwa. Kuleje n a pewno informacja z l i t e r a t u r y obcej przedmiotu, ale wiemy, że recenzje stanowią stałą bolączkę wszystkich czasopism nauko­ w y c h w Polsce. Można b y wymagać także bardziej wyraźnych wiadomości o zbiorach k r a j o w y c h polskiej sztuki l u d o w e j . Osobiście pragnąłbym większej pro­ pagandy — poprzez iclh stałą publikację — istnieją­ cych przecież i dających się ustalić arcydzieł różnych gałęzi naszej sztuki ludowej, b y w powodzi materia­ łu n i e zagubić najistotniejszej wartości. W Musśe Imaginaire sztuki światowej mogłoby się dzięki tego rodzaju publikacji znaleźć nieco więcej arcydzieł polskich — niż jeden Chrystusik z Rabki. Jakakolwiek k r y t y k a n i e może jednak przysłonić faktu wagi osiągnięć, o których mówiłem. Sztuka l u ­ dowa była ongiś sztuką najsilniej związaną ze s w y m społecznym podłożem. Z j e j doświadczeń można czer­ pać dziś t y m s k w a p l i w i e j , g d y я różnych stron próbu­ je się współczesną sztukę rozpaczy i indywidualnego protestu pogodzić z nowoczesnym światem i jego cywilizacją. Patos prostoty tej twórczości, j e j powa­ ga i dziecinna, a t a k poetyczna, ufność w e własne siły i prawdę własnej w i z j i — jakże wydają m i się potrzebnym składnikiem czy zaczynem w k i p i e l i dzi­ siejszych prądów artystycznych. Prostowanie ścieżek j e j oddziaływania, tłumaczenie j e j wartości i o d ­ słanianie mechanizmu j e j powstawania — jest wła­ śnie zadaniem „Polskiej Sztuki L u d o w e j " . �