https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3bca42c6980cf76d51e2e89921652c54.pdf 99a5267f7182af0606eae5c802d7326c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3438 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3223 Title A name given to the resource Recenzje: Leopold Schmidt, "Volskunst in Osterreich" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.112-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedykłowicz R E C E N Z J E Leopold Schmidt, Volskunst in Osterreich [s. 200, 150 i l . w t y m 33 barwne, 42 r y s . F o r u m Wien-Hannover 1966 P r e z o n t a e j a s z t u k i l u d o w e j A u s t r i i m o g ł a b y , c z y toż p o w i n n a rozpoczynać się o d d e f i n i c j i pojęcia „sztuka ludowa" — Praca piszo i L e o p o l d S z m i d t , a u t o r szeregu prac poświęconych m u z e a l n i c t w u , ludoznawstwu i historii sztuki ludowej der ósterreichischen manischen in in iiber gerates in der Stand der Alten der Erforschung aus 1 9 4 6 — 1 9 5 8 , 1959), w y d a w c a Erwerbungen W roder Weit. Material zwierzęcy: Belrach- (skarbiec Arbeits- Formy Osterreich. Neuer bole, prototypy, w i e l u katalogów oraz Kraj i jego Ścianę ischen B d I . Wien Świadomość, zur europą- Sondorschrifton der Vereinos f u r Volks- Maskenforschung, kundo i n Wien, Beitrage iż wewnątrz. młody termin łóżka, i wozy). Następnie i wyodrębnieniu zakresu badań pozwala przyjąć a u t o r o w i bardzo i tkanie, dla ozytelnika i roboty u d a n ą ze w z g l ę d u n a c e l p r a c y , j a k i f r a p u j ą c ą perspektywę przojawy stopniowego do istotnych przybliżenia elomentów się p o p r z e z sztuki ludowej. wieloznaczność, trudność r o z g r a n i c z e n i a zjawisk o d i n n y c h , niejasność j e j g r a n i c s t a n o w i z d a n i e m o j e j szczególnym uroku. To jakby mijalności ludowej autora Pierniki, także Znaki i dom. Sień domowe dalej: zegary). przedstawia skór, sprzęty Sprzęt i naczynia i Tekstylia Maski, Sztukę religijną, omawia Tarcze strzelnicze, ludowa Czym jest zatem Wiemy, braci przydać dziale „Bajki dziecięce i bracia Grimm. domowe" dałoby nie chcielibyśmy pominąć a n i jednego p o d a n i a , a n i jednej żartu, anegdoty, dowcipu, które znalazły po się Podaniami, ludowej, prze- obrzędowe, Sztukę b y uchwycić pisma, anonimo­ niejako w rozdziale jej Sztuka ludowy. Sagą, L e g e n d ą , Ż a r t e m , D o w c i p e m . badań Podobnie rzecz się m o ż e m i e ć ze sztuką l u d o w ą . Jeśli b o w i e m — j a kpo­ etnograficzno-ludoznawczego systematyczny, Austrii. encyklopedyczny Jednakże niemal przogląd d w a wspomniane wyjścia: porównanie s z t u k i ludowej schematu, teoretyczno-formalnych sztuki wyżej do bajki, j a k i punkty dziodzictwo studiów H a b e r l a n d t a wyrażające się w uwzględnieniu szerokiego sagi, się w t y m dziele, i które dały p o w ó d , b a ! sprowokowały d o d a l s z y c h nad sztuce tradycyjnego ludowej u t r z y m a ć w świetle współczesnych badań n a d bajką. P o m i m o t o legendy, w który przebiega o d ogólnych zagadnień że n i e w s z y s t k o , co znalazło się w o p u b l i k o w a n y m przez Grimm i artysta wrażenie rozumienie i zakres, j a k n a g r u n c i e badań l i t e r a c k i c h u c z y n i l i t o z „ b a j k ą " rozważań Porządek k o l e j n y c h rozdziałów pozornie t y l k o możo sprawiać bajka — p y t a m y dalej. Możnaby sztuce l u d o w e j o d p o w i e d n i o podobne bajce dzianie maglowaniem Pieczywo ten s a m stan rzeczy, z j a k i m m a m y przy skórzany, poświęca uwagę zwyczaju) i sanie (przędzenie z praniem, wości i a u t o r s t w a (literatury)". (narzędzia przechodząc d o szczególnie c i e k a w y c h zwyczajowej lawę ule, strój i haft plecenie Sufit, stół, naczynia, jeszcze j e d n o — społeczne i o s o b o w e o b l i c z o do czynienia szyldy). i piec. i skrzynie, na drodze podobieństwa: „Przypomina o n a p o d t y m względem n a gruncie Opowiadania podcienia. (emblematy, Palenisko związane sym­ ukształto­ i szafy (kufry, i b y w d r u g i e j części: i kopie), tego t y p u s z t u k i . M o ż n a się zbliżać d o n i e j z w i e l u s t r o n , także rozpatrywanej ludzkie), znaki b y n a k o n i e c z a t r z y m a ć się n a d p r o b l e m a m i Grafikę, elementy material zwierzęce, kuchenno-domowe, zdobienie sztuki Zwornik podstawowe i zawartość, Podwórze n a d s z t u k ą o b r z ę d o w ą (Sztuka Właśnie t a konstytutywne sprzęty na drutach, i prasowaniem), konkretno sztuki haft, roślinne, omawiając kołyski, o d z n a c z a się w c a l e szczególną jasnością w określeniu p r z e d m i o t u schyłku X I X w i e k u , n i o Formy wzorcowe Mebłe pracy, l u d o w a " , pochodzący zaledwie sprzed plecionka, metale), formy Sztuki jak włókno, i bramę. chłopskiej Kategorie kamień, kulturowego. Izbę, części zagadnionia poprowadzić czytelnika przez: ludowa i wykładzinę. i siedliska, „sztuka konstrukcją stopniowego rośliny, form, wyobrażenia sztuka takie symboliczne, (zasady i mur. Drzwi pułap t e n stosunkowo glina, formy krajobrazu Dom 1955). rogi; form, przejrzystą o.vą z a s a d ę z wielu stron. kolejno (korzenie, kości, i znaczenia (Masken У olkskundliche się d w u zasadniczych funkcji, wanie Mittcle-uropa. z autor omawia specjalnego o p r a c o w a n i a dotyczącogo m a s k i w środkowej E u r o p i e in piorwszoj Ludowej Volksmobel des bauerlichen 1 9 5 5 ; Votivbilder Osterreich, Hislorisierung 1 9 6 3 ; Farbige Problem, 1 9 6 4 : Bauernwerk Niedcrósterreich, der odznacza zbliżania się d o s z t u k i l u d o w e j (Gescliichte Volkskultur 1 9 6 4 ; Die Osterreich, ais museologisches lungcn 1 9 5 1 ; Die Yolkskunde, Epochc Volkskunde w t y mkraju Schmidta układem treści, odzwierciedlających Verlag], europejskiego tła p r z y sprawiają, ż e m a m y stronną prezentacją pomnienie jącego omawianych przez autora t u do czynienia z bardzo sztuki ludowej kwostiach oryginalną, wiolo- w ogóle. Służy t e m u przy­ już n a wstępie o r o l i zasadniczego c z y n n i k a istotę tego t y p u s z t u k i , a także określa­ narzucającego pewien w i a d a a u t o r — za sztukę ludową uznać i przyjąć t o , co M i c h a e l szczególny sposób podejścia p r z y próbach j e j r o z u m i e n i a . Haberlandt t u o zagadnienie f u n k c j i . B e z uwzględnienia — j a k sugestywnio rozpoczął gromadzić p r z e d z górą siedemdziesięciu Chodzi l a t y i co s t a n o w i o d t a m t e j p o r y d o dziś o k o l o k c j i A u s t r i a c k i e g o t o okrośla a u t o r — „ z w o r n i k a f u n k c j i " n i e t y l k o t r u d n o b y ł o b y M u z e u m L u d o z n a w c z e g o w W i e d n i u , a także t o , co z g r o m a d z o n e myśleć zostało poszczególnych w regionalnych muzeach 0 prezentację s z t u k i l u d o w e j całego kraju, to gdy w A u s t r i i t r o s k a t a k a jest idzie całko­ w i c i e zrozumiała. Chęć „ a b y n i o pominąć n i c z e g o " , n a w e t tego, o precyzyjnych artystycznej form ustaleniach przodmiotów, czasowo-przestrzeimyeh różnych obróbki i rozwiązań p l a s t y c z n y c h ; t r u d n o b y było uchwycić t o , co najbardziej wykluczyć i n i e jost t u t a j zabiegiem czysto technicznym, który w spadku badawczej pominąć 1 w tych niczego" i muzealnej zawiera budzących t r a d y c j i " . W chęci „ a b y n i o się głęboka może gatunkową formach z marginesu, z pogranicza świadomość, także stanowi o i c h istocie sposobie istnienia. P r z e j a w ó w i p r z e d m i o t ó w s z t u k i l u d o w e j n i o d a się b o w i e m zredukować patrywane do i c h wartości estetycznych. t y l k o j a k o ekspresje artystyczne N i e mogą być lecz p r z e d e zjawiskach, k i m j a k o ekspresja k u l t u r y . A b y zbliżać się d o i c h najgłębszych, n a j b a r d z i e j p i e r w o t n y c h — w sensie — p i e r w s z y c h znaczeń ( t u k , się d r o g a d o lepszego p o z n a n i a i s t o t n y c h obszarów i j ą d r a t e g o , j a k się m ó w i w p r z y p a d k u każdej s z t u k i o j e j k u l t o w y c h co bez zastrzeżeń i d z i ś n a z w a l i b y ś m y sztuką l u d o w ą . niach), takie pozwala n a stawianie autor pozostawia które zresztą Podejście częstokroć o t w a r t y m i , n a s t a w i a n i e i rozważanie mów, któro prowokują 112 pytań, do dalszych badań. roz­ wszyst­ Sztuki kryjo wątpliwość innych zjawisk że ich i c h zmionności, e w o l u c j i , a więc życia p r z e d m i o t ó w w czasie, ale przede w s z y s t k i m co w świetle współczesnych badań n a d sztuką ludową należałoby streszczałby się w f o r m u l e : „ p r e z e n t u j e m y t o , c o odziedziczyliśmy przojp.wów proble­ należy odczytywać jo nie jako teksty j a k o k u l t u r o w e . „ W y s t a r c z y pomyśloć o n i e z l i c z o n y c h ale przedsta­ w i e n i a c h M a d o n n y z dzieciątkiem n a ręku ( t y p u M a r i a h i l f ) s p o t y k a m y wśród świętych obrazów, n a obrazach korze­ artystyczne jakie modlitownych, �II. 1. Ołtarzyk domowy, T y r o l . I I . 2. Ł y ż n i k i , 1840, 1835. się z k o r z e n i , osobliwie wyrosłych i ukształtowanych konarów i ga­ w n i c h n i e t y l k o postać M a t k i B o ż e j , ale p o p r o s t u m a t k i tulącej łęzi. D o n i c h nałoży n a j b a r d z i e j w A u s t r i i słynny łaskami i c u d a m i m a ł e d z i e c k o d o p i e r s i , a co z a t y m i d z i e cała w i e d z a n a t e m a t krzyż, bosko-ludzkich znajduje malarstwie n a szkle, malarstwie zdobiącym związków miłości, małżeństwa, ujęta w p r o s t y wzór. O b r a z y t e u m i e s z c z o n e wane na nasadkach traktować łóżek, tylko jako na jako Odbija macierzyństwa u wezgłowia, malo­ baldachimach pozostałość skiego malarza m e b l i . Trzeba meble. byłoby umiejętności błędem i talentu spojrzeć n a n i e przede wiej­ wszystkim n a część g ł ó w n e g o e l e m e n t u u m e b l o w a n i a , k t ó r e podczas zrobiony się Strassengel słowo z w w korzenia, centrum pochodzący z pielgrzymkowego ok. 1225 r . kultu S t y r i i ) . Czasami, t y m oświetlającym ciemnej, niejasnej, ludowej etymologii. słowem Oto jawne i u k r y t e związki pomiędzy z n a k i e m , symbolem, przedsta­ w i e n i e m i k o n o g r a f i c z n y m a słowem legendy i t r a d y c j i , w s p o m i n a S c h m i d t niezrozumiały p r z e z długi czas d l a h i s t o r y k ó w i h i s t o ­ ryków sztuki fakt przypisywania p a t r o n a t u n a d szewcami n a świat n o w o n a r o d z o n y c h . „Spojrzenie t a k i e p o z w a l a św. E r h a r t a . A n i b i o g r a f i a t e g o w c z e s n o h i s t o r y c z n e g o nie tylko która zasadniczą w jedność cząstkowych obrazów w z o r c o w y c h , sztuki formułach jest w jej funkcji realizacją, sakralnej, odtworzeniem a r c h e t y p o w y c h , rzeczywistości jest rozważając ślubu „ w n o s i " się d o d o m u , b y s ł u ż y ł o p ł o d z e n i u i p r z y j m o w a n i u uchwycić który maryjnego z Regensburga, a n i legendy osobie biskupa o n i m , ani lokalna tradycja i u w i e l b i e n i a z j a k ą s p o t y k a się S t . E r h a r t n i e d a j ą czci żadnego mitycznej p o w o d u d o t a k i e g o skojarzenia. Z pomocą p r z y c h o d z i t u właśnie ( t u w p i e r w o t n y m z n a c z e n i u m i t u : rzeczywistości pełnej t a j e m n i ­ z j a w i s k o l u d o w e j e t y m o l o g i i , o której u n a s kiedyś pisała C e z a r i a c y i t a j e m n i c y pełni), p o d n i e s i e n i e m i uświęceniem sfery Baudouin codzien­ de Courtenay (wyprowadzenie z patronów ności — a u t o r p r z y w o ł u j e t u d l a p o r ó w n a n i a a n a l o g i c z n e f u n k c j o ­ świętych i n a z w z n i m i skojarzonych — nowanie o d bólu g ł o w y : J a k o b — d e r K o p f ( g ł o w a ) , św. B o n i f a c y „Ostatniej W i e c z e r z y " Leonarda da Vinci w dawnym imion n p . św. J a k u b c h r o n i opiekuje r e f e k t o r i u m : sali c o d z i e n n y c h posiłków k l a s z t o r u dominikańskie­ się w z r o s t e m f a s o l i ( d i e B o h n e — f a s o l a ) , w j ę z . r o s . Św. G l e b t o go — patron ale także każe widzieć k a ż d y p r z e j a w s z t u k i l u d o w e j jako o d zboża i siewu („Gleb siejajet chleb") zajmuje o r g a n i c z n ą część s z e r o k i e g o s y s t e m u , k t ó r y m j e s t k u l t u r a l u d o ­ orką, a św. E l i a s z o d deszczu ( Ш а - l i j a t i ) zsyła deszcz. W wa. mowie Przedstawiając w kolejne elementy i Austrii autor omawia i c h zanurzenie zwyczaju, obrzędowości. Często działy w przedmiot sztuki ludowej folklorze, tradycji, przedstawiony t u w świetle otaczającego go słowa, słowa-wierzenia, jest przysłowia, to skrócone zdrobniała imię św. E r h a r t a b r z m i E r t l , nazwa ostrego półokrągłego a Ertl nożyka się potocznej — Ortl (das Ort) u ż y w a n e g o p r z e z szewców d o cięcia skóry. Św. E r h a r t m a s w o j e ściśle o k r e ś l o n e miejsce w kalendarzu świątecznym rządzących z m i a n a m i p o g o d y . i regułach Św. E r h a r t „ z a c i n a " , a właściwie l e g e n d y , pieśni, a n e g d o t y fragmentu tak tradycji czy literatury jednocześnie p r z e c i n a , p r z e r y w a okres świąt B o ż e g o N a r o d z e n i a ludowej, jak i literatury pięknej — zobrazowania i czyni to zapewne — temat pisanego gdy np. dla w i a r y w c u d o w n e wartości materiału, wierzeń n a magicz- n o - s a k r a l n y c h właściwości n i e z w y k ł y c h w kształtach k o r z e n i a u t o r przywołuje f r a g m e n t n o w e l i R u d o l f a K r i s s a . bowiem zjawiskiem, ludowej zasadę odzwierciedlającym przypisywania w występowanie (Nierzadkim sztuce m u atrybutu Jego święto — obchodzone owego jest ostrego przy pomocy szewskiego nożyka. Ukazując poszczególne e l e m e n t y , p r z e d m i o t y , działy s z t u k i kulturze l u d o w e j n a t l e odpowiadającej i m t r a d y c j i , obrzędowości magiczno-sakralnych wartości n e j , z w y c z a j u , obrzędowości r o d z i n n e j , n a t l e najszerzej i funkcjonowanie tradycji ludowej szeregu — przy­ 8 stycznia. i różnym r o d z a j o m materiału, jest w miejscowej pobożności — jak powiada autor — nej k u l t u r y duchowej słynących też f e n o m e n o l o g i c z n e łaskami obrazów, obiektów i i c h k o p i i , które u f o r m o w a n e zostały rozumienia kultury. dorocz­ pojmowa­ realizuje S c h m i d t strukturalistyczne czy p o s t u l a t y systemowego, resp. całościowego 113 I �И . 3. B ł o g o s ł a w i e ń s t w o d o m o w e m a i . n a p a p i e r z e , Praca S c h m i d t a jest tyleż s a m o s t u d i u m s z t u k i l u d o w e j kultury ludowej. Pokazuje co w sposób d o b i t n y , że s z t u k a l u d o w a 1777. U . 4. L i s t miłosny, K a r y n t i a . związanej z kołyską. Przedstawiając historię tej ikonografii S c h m i d t z w r a c a naszą u w a g ę n a c i e k a w o z a g a d n i e n i e nie tylko s t a n o w i doskonałe m e d i u m d o u c h w y c e n i a i p o z n a n i a i s t o t n y c h „ o p a d a n i a " w z o r ó w , p r z e d m i o t ó w z g ó r y d o dołu, n a co cech powszechnie tego typu kultury. Jest to strukturalizm żargonem s t r u k t u r a l i s t y c z n e j n a u k o w e j jej nie obciążony raczej d o t r a d y c j i m o r f o l o g i c z n o - o r g a n i c z n e j , kultury od l u d o w e j , ale także n a i c h krążenie, p r z e n i k a n i e z dołu d o g ó r y ; p o k a z u j e m i a n o w i c i e j a k t e n całkiem świocki p r z e d m i o t o niejas­ klasycznej, poetyc­ k i e j i d e i r o z u m i e n i a części n a t l e całości i p o z n a w a n i a całości poprzez jej elementarne zwykle się w a n a l i z a c h s z t u k i l u d o w e j i nawiązujący terminologii, wolny nawyknień i założeń. J e s t -to „ s t r u k t u r a l i z m " wskazuje cząstki, z jaką s p o t y k a m y się u Goe- n y c h i z a g a d k o w y c h początkach, którego ostateczne uformowanie się w p o s t a c i k o ł y s k i n a p o p r z e c z n y c h l u b w z d ł u ż n y c h b i e g u n a c h , którego rozwój, rozprzestrzenianie się zanik, dają się ująć w są t u r a c z e j c z y t e l n e , zwłaszcza t a m gdzie a u t o r rozważa d o s t a j e się d o s z t u k i s a k r a l n e j . Z n a m i e n n e p r z y t y m j e s t , ż e t a zagadnienia j a k znak, symbol, obraz wzorcowy •— takie praobraz, k o n k r e t n y m d a t o w a n i u pomiędzy i t h e ' g o . Jeśli zaś i d z i e o spuściznę fenomenologiczną, t o n a w i ą z a n i a sakralizacja dziecięcego m e b l a , następująca używając w p r o s t pojęcia „ a r c h e t y p u " zarówno w t y m znaczeniu swoje źródło w środowisku z j a k i m m a m y do czynienia w psychoanalitycznej t e o r i i Freuda, katolicyzmu. O kołysce j a k i i n t u i c y j n i e spotykający pośród się z i n n y m trochę n u r t e m rozu­ m i e n i a t e g o t e r m i n u ( J u n g , E l i a d e ) , g d y śledzi t a k i e w ą t k i j a k tych „Idea np. w wiecznego sztuce powrotu" ludowej — „drzewa Adama i zasada realizowana form skomplikowanych historycznie i ma­ teriałowo z d e t e r m i n o w a n y c h rodziców jako przetrwanie prostych, odwiecznych symbolicznych w bardziej rzeczywistości", (także rozwinięciach), symbole „rajskiej życia", wyobrażenia „piorwszej Ewy", symbolika „świata pary odwróconego". A l e i t u z n a m i e n n a j e s t oszczędność. S c h m i d t t o p r z e d e w s z y s t k i m z n a k o m i t y opowiadacz, specjalista i znawca swego p r z e d m i o t u , k t ó r y j a k b o t a n i k , a l b o o g r o d n i k d z i e l i się całą s w o j ą wrażliwością, doświadczeniami wiedzą, z d o b y t y m i , t a k l a t a m i studiów, jak i p r a k t y k i , któremu n i e potrzeba żadnych zbędnych n a u k o ­ w y c h podpórek, żeby pokazać piękno swego z i e l n i k a , czy o g r o d u ( t u odpowiednio: muzealnych zbiorów i kolekcji s z t u k i ludowej). Jego opowieść wyjaśniania, szewski w o l n a jest o d wszelkich n a u k o w y c h wykładu, nożyk nauczania. biskupa Ertla Wspomniany pojawia się w schematów co trakcie dopiero ogólnych teoretycznych rozważań n a d s y m b o l a m i i z n a k a m i , i i c h związkiem ze s ł o w e m , a n i e w r o z d z i a ł o d o t y c z ą c y m o b r ó b k i s k ó r y , zaś w r o z d z i a l e poświęconym kołysce z a m i a s t n u d n y c h opisów konstrukcyjno-technicznych tu do 114 znów niezbędnego i minimum typologicznych, mamy zredukowanych omówienio ikonografii Znane Rzymie świętych tradycji Nieznana świadectwa relikwii jest kultu używania m a miejsce do obrazu historii środkowej w świeckiego i północnej Europy. zwyczaju kołysania dziecka do świeckiej jak jakie niemiecko- Analizuje i k o n o g r a f i i kościelnej. P o k a z u j e się żłobu. świętej, n a t e r e n i e I t a l i i , następnie n a obszarze -języcznym „kołyski" kołyski też świę­ rozwijającego Chrystusowego W s p o m i n a j ą c o t y m S c h m i d t śledzi o w e p r z e n i e s i e n i e tradycji prze­ wieku ma ludowej t r a d y c j i średniowiecznego są j e d y n i e kultu w X I I I franciszkańskiej, milczy Ewangelia. najrozmaitszych relikwii. w l a t a m i 1300—1900, temat przeniesienie tradycji mówiącoj 0 n a r o d z i n a c h d z i e c i ą t k a B o ż e g o ściśle w i ą ż e się z d z i a ł a l n o ś c i ą klasztorów żeńskich i formującej się p o d i c h w p ł y w e m pobożności 1 zwyczajów związanych z obchodami Bożego Narodzenia. W s p o m i n a t u zarówno o kołysce pochodzącej z k l a s z t o r u M a r i a - M e d i g e n , z p i e r w s z e j p o ł o w y X I V w . , związanej z działalnością pochodzącej ze S z w a b i i m i s t y c z k i M a ł g o r z a t y E b n o r , j a k togo s a m e g o r o d z a j u „ k o ł y s c o C h r y s t u s o w e j " , j a k a z a c h o w a ł a się d o dziś w zbiorach Bawarskiego Muzeum Narodowego. w r e s z c i e j a k ścisłe z w i ą z k i ł ą c z ą w k r a c z a j ą c ą Bożego Narodzenia kołyskę z rozwojem do pieśni Ujawnia obrzędowości — kołysanki, kolędy, czego przykładem m o ż e być kołysanka a u t o r s t w a j e d ­ nego z najbardziej znaczących w X I V w . liryków — Mnicha z S a l z b u r g a ( „ J ó z e f i e miły, pomóż kołysać d z i e c i ą t k o " ) . K o ł y s k a p o k a z a n a t u jest także j a k o i s t o t n y element przedstawień i w i - �d o w i s k bożonarodzeniowych, j a k n p . „ludus i n c u n a b u l i s C h r i s t i " p r z e m i e n i a się w b a r d z o w n i k l i w ą a n a l i z ę t w o r z y w a , pochodzącego z o k . 1400 r o k u i powszechnie m a m y d o c z y n i e n i a z „ m a t e r i a ł e m " a b a r d z i e j w ł a ś n i e z t w o- krajów alpejskich, widowiska powstałego w V i l l a c h , c z y też rozwijających sposoby życie M a r i i P a n n y . najprawdopodobniej się w ś r o d o w i s k u s k i m średniowiecznych f o r m d r a m a t u — wiających znanego n a terenie franciszkań­ tzw. mirakli, Omawiając przedsta­ różne t y p y kołysek, ich zdobienia, nie pomija Schmidt milczeniem kołyski r z у w e m- Gromadzi przy tym Schmidt szereg wspomnianej związanych zasady magicznej z mocy przygotowaniem materiału w „stołeczków na czarownice", Łucji, M a x y m i l i a n a I i Małgorzaty B u r g u n d z k i e j dla i c h dzieci — F i l i p a , rozpoznać można k t o jest czarownicą; p r z y g o t o w u j e zwanego później P i ę k n y m leżności i Małgorzaty z wymalowaną „Zachowaj w miarę Zaskoczenie języku we jest Austriackiej. Znajduje Sztuki i Historii w Brukseli niemieckim dewizą Maxymiliana jednym od klącząc różnic podczas regionalnych różnych gatunków drzewa) — z w n o c Św. nabożeństwa dziewięciu, w lub dwunastu z a s t a n a w i a się, zwracając z głównych olementów tej cze i kształtować bardziej rozwinięto „wyższe" formy i twórczości związanoj z obróbką i łączeniem różnych Schmidta jej k o m p o z y c y j n y m drzewa: „leitmotywem" — porównaniem s z t u k i l u d o w e j do b a j k i . B a j k a mówiąc i n n y m i słowami jest t u zastosowaną strukturą porządkującą rozległo z tych świetle n a j b a r d z i e j oryginalnego sztuki ludowej. Widać to dobrzo, spostrzeżeń i refleksji zbudowanych banalne informacje etnograficzne wyrazu. O t o omawiając związany nabierają z różnymi ro­ k i e d y S c h m i d t o m a w i a materiał i z w r a c a uwagę n a w s p o m n i a n y d z a j a m i materiału podział n a zajęcia męskie i kobiece, f a k t p r z y p i s y w a n i a do jego różnych rodzajów dziale czeń i wartości. N i e i d z i e t u tylko o — okroślonych zupołnie z p u n k t u widzenia funkcjonalno-utylitarnejanalizy — zna­ poświęconym zrozumiale ukazuje obowiązu­ najwyżej ścisły technik miotów z kolei kobiety odpowiedniego, określonego materiału, ale obróbce g l i n y , g d y podział — je zdobią, j ą c e w t w ó r c z o ś c i l u d o w e j p r a w o , że w y k o n a n i e p e w n y c h p r z e d ­ wymaga z lepienia gliny — mężczyźni drugiej z jednej łepią i wyłącznie zajmują p o t r a f i t o spleść w taką choćby „Dzban demoniczne l u b cudowne akcentując, tę jakże wrażliwość właściwości charakterystyczną na materiału. również magiczne: uroku, c z a r u i szczególnej mocy, a co w Schmidt swoje materiału omówienie od i chleb nie takim dlatego o kamieniu: „Kamień jest tajemnicze, w k a m i e n i u n i e wyraża się żadna s z t u k a l u d o w a , lecz s z t u k a rzeczywistości przywołując b a j k i do zdaniu, w którym mocarstwa" — od razu zarysowuje zdaniu — się p r o b l e m , g d y tworzywem dogmacie, siły (mocy, którego mowa potęgi), obowiązującej — m o c y , zwłaszcza w t a k i m d r e w n i a n y m k r a j u , j a k A u s t r i a , t r u d n o rozpoczyna b y było pozbawić — j a k zaraz s k w a p l i w i e i z przekąsem k o m e n t u ­ tradycje i wierzenia związane z Mandragorą, z t a l i z m a n a m i i a m u l e t a m i . Coś n i e c o ś z r e s z t ą p r z e n i k a z t e j a t m o s f e r y Dzban poetyki (Stoffheiligkeit) korzoni, zawsze r a z o m . To s z t u k i l u d o w e j s t a n o w i p e w n ą zasadę wartościowania materiału zasadę świętości i m o c y występują dla świata baśni, wrażliwość n a w s z y s t k o , co n i e z w y k ł e , pełne i chleb się formułę: d a d z ą się o d s i e b i e o d d z i e l i ć " . C z y też z n ó w c h o ć b y w szczególną co powinowactwo -symbolicznych, ową roz­ autor garnki, kobiety zaś w s p ó l n o t ę i ciasta, którym w strony właśnie o specyficzne z j a w i s k o w i ą z a n i a z n i m znaczeń d u c h o w o o jest w p o s t a c i pięknych, p o l n y c h treści, skrótowych s e n t e n c j i . W i c h o b s z a r y b e z ł a d n y c h , m i e s z a j ą c y c h się z e s o b ą - f a k t ó w i z j a w i s k , n a świat pracy gatunków intarsjowanie, fornir. Wielo składających się uwagę, iż j e s t t o p r o b l e m w c i ą ż j e s z c z e n i e o b j ę t y b a d a n i a m i , n a i l e t e g o opowieści. Pozostaje t o w zgodzie z przyjętym n a początku przez konsekwentnie kościele się j e w z a ­ t y p u w i e r z e n i a i t r a d y c j e m o g ł y w p ł y w a ć n a t r a d y c j e rzemieślni­ wszystkim". więc których działanie zwyczajach „ s t o ł e c z k ó w ś w . Ł u c j i " (są t o s t o ł e c z k i w y k o n y w a n e na mniej ciekawych spostrzeżeń i r e f l e k s j i , j a k n p . t a , k i e d y przedstawiając H a b s b u r g ó w , k t ó r a o k . 1478 r . w y k o n a n a została n a z a m ó w i e n i e się o n a p o d z i ś d z i e ń w M u z e u m że opowieści S c h m i d t a i s p r a w i a , że omówienie „ r ó ż n y c h rodzajów m a t e r i a ł u " je j o a u t o r , ale które j e d n a k s t a n o w i d o b r y dalszych rozważań, mających wykazać do p u n k t wyjścia jokiogo do stopnia z a w i e r a ć się w n i m m o ż e z a s a d n e , a d o j a k i e g o niesłuszne p r z e ­ konanie. 115 I �Zwracając uwagę n a m a g i c z n e wartościowanie t w o i ż y w a t a k charakterystyczne dla poetyki świata bajki i sztuki ludowej, czyni t o samo Schmidt w odniesieniu d o i n n y c h zjawisk — kiedy o m a w i a znaczenia i głęboką, sięgającą o d l e g ł y c h t r a d y c j i symbolikę przypisywaną l i c z b o m Sięga S c h m i d t także w p r o s t zwyczaje lepienia np. z ciasta omawiając obdarowy­ świąt d o r o c z n y c h i ro­ obyczaj ludowy, folklor „Brauchkunst": s z t u k a użytkowa, którą dałoby i w odpowiednich zwyczajna — — t r o p a c h języka polskiego: zwyczajowa, służąca użytkowa — się znaleźć sztuka zwykła użytkowania — — uży­ życiu. Zdaję s o b i e sprawę, że j e s t t o dość j e d n o s t r o n n e pierniki, figurek zwierząt i l u d z i , w a n i a się n i m i z o k a z j i n a j r o z m a i t s z y c h — teczna i kolorom. do bajki, n y c h terminów , , B r a u c h t u m " : zwyczaj, omówienie p r a c y S c h m i d t a , ale n i e sposób w krótkiej recenzji pokazać t y c h innych stron, gdzie Schmidt po zarysowaniu „struktury" (żeby d z i n n y c h ( n p . w o b c h o d a c h z w i ą z a n y c h z tradycją św. Mikołaja, z n ó w o d w o ł a ć się d o t e r m i n ó w współczesnego s t r u k t u r a l i z m u ) — w śledzi k o n i u n k t u r y obchodach Bożego Narodzenia, w weselach). Przywołuje i jednej nocy, w a n i a się o b r a z u schwytanego przez terenie niezwykle wyznawców A l l a c h a , który n a p y t a n i e zadane m u przoz emira: mianowicie fragment przedstawiający „Kim jest 642-ej poganina twój Bóg?" o p o w i e ś c i z Tysiąca Dżamarkana, odpowiada: „Szlachetny Panie, i zdarzenia, ciekawym „południa", protestantyzmem od wschodu kontaktami śledzi k o m p l i k o w a n i e f r a g m e n t p o t o , żeby p o k a z a ć j a k z a w a r t e w t e j sconie d o b r o t l i w e średniowiecza, szyderstwo i pogaństwem wciąż dałoby a k t u a l n i e odnieść d o w i e l u z w y c z a j ó w t o w a r z y s z ą c y m świąt najbardziej monoteistycznych obchodom religii. J a k w towarzyszącym l u d o w e j pobożności p o s t a w a t y p u się tradycjach Dżamarkany, kompliko­ n a terenie pejskie usytuowanie pomiędzy k u l t u r o w y m i wątkami się d o b o g a , k t ó r o g o l o p i ę s o b i e z o w o c ó w d a k t y l i , m a s ł a i m i o d u , nad ludowej sztuka w z się królewska i katolicyzmem, obszarami obrazu którym częstokroć Słowiańszczyzny. sztuki i kultury zwyczaj „północy" długotrwałymi wiojski, mieszają się sztuka ze (Reformacji) XX. przez Kiedy Barok (Kontrreformację), odsłania p r z e d Kiedy ludowej od chłopska sobą, społeczne, r e g i o n a l n e r ó ż n i c o w a n i e się p o c z ą w s z y o d wiek Austrii, ze w z g l ę d u n a j e g o środkowoeuro­ modlę a k i e d y go zjem robię sobie następnogo". S c h m i d t p r z y p o m i n a t e n monoteizmu wymiar historyczny sztuki i kultury poprzez Odrodzenia Oświecenie n a m i proeos z r z u c a n i a po starej w i a r a przez niego w y z n a w a n a jest wciąż czymś trwałym, ż y w y m , skóry z człowieka n i e m i e c k i e g o obecnym. m a c j i , K o n t r r e f o r m a c j i , różnej p o l i t y k i państwowej i r e g i o n a l n e j , Przedstawiając sztukę obrzędową u j a w n i a S c h m i d t głębokie związki łączące p r z e d m i o t y wykonane z nietrwałych przemija­ jących materiałów, używanych w środowisku w i e j s k i m podczas obrzędów d o r o c z n y c h z p r z e d m i o t a m i rytuału i k u l t u górującymi jedynie szlachetnością i trwałością tworzywa, pokazuje ich jedność i tożsamość w sferze f u n k c j i s y m b o l i c z n y c h , j a k o z n a k ó w stanu, władzy. W opowieści S c h m i d t a j a k w bajce obok siebie k o r o n a wiejskiej dziewczyny Zielonych izbie po używaną w uroczystościach się — królewny z obchodów Świąt w regionie w i n n i c , z koroną p r a w d z i w e j n i c z k i , z koroną w spotyka coromonii dworskiej; dożynkowych k o r o n a m i g o c k i c h królów z a w i e s z a n y m i wieniec księż­ zawieszony z ofiarnymi we wczesnym z kwia­ t ó w , ziół, liści z k o r o n a m i z a c h o w a n y m i w s k a r b c a c h królewskich, n a w i ą z u j ą c y m i zresztą w kształtach i o r n a m e n t y c e do pierwot­ form. poziomie funkcji symbolicznych: wiońca, korony weselnej, k o r o n y królewskiej, t e j z rytuału wyświęcania n a kapłana k o r o n y ofiarnej — ostatecznie r y c y s z t u k i , wyprowadzający n p . zwyczaj k o r o n o w a n i a Matki Boskiej „wieńczanja" z w odległej liturgii antycznej przeszłości, bizantyjskiej kościoła prawosławnego, w czy zajmują się t y m o d d a w n a h i s t o ­ którym zachowanej do obrazów bądź rytuału w tradycji dziś n a d parą biorącą ślub t r z y m a się k o r o n y . W s p o t k a n i u t y c h p r z e d m i o t ó w , w t y m , żenie domu, wspólnoty Schmidta rysuje dającej tak wnikliwie się jeszcze j e d n o można w równoległym staroniemieckiego ilości, chrześcijań­ jeszcze nikłym występowaniu imion przy s k i c h świętych w ciągu tysiąca l a t o d ówczesnego średniowiecza, po reformacji i kontrreformacji, wojnach szwedzkich misjach Jezuitów i Kapucynów niewiele i tureckich z n i c h ocalało. Wśród s z l a c h t y ukryły się j e d y n i e n a d r u g i m m i o j s c u — g d z i e za J a n a m i i Zachariaszami spotkać jeszcze można starych niemieckich R u d i g e r ó w i Gundakerów. W środowisku chłopskim i mieszczań­ s k i m zanikają k o m p l e t n i e o k . 1700 r o k u . Z t y c h rozważań h i s t o r y c z n y c h S c h m i d t a w a r t o n a k o n i e o jednak zasygnalizować bardzo ciekawą interpretację ludowego m a l a r s t w a n a szkle. Jest o n o d l a n i e g o w y n i k i e m n i e t y l k o roz­ w o j u h u t szkła n a obszarze L a s u C z e s k i e g o i j e g o zmian h a n d l u domokrążnego wnętrza izby w X I X wieku, pogranicza, wcześniejszych chłopskiej, w p r o w a d z e n i a glazurowanych p i e c ó w k a f l o w y c h , k t ó r o p r z y c z y n i ł y się d o r o z j a ś n i e n i a w n ę t r z a i wzmocnienia konsekwencją efektów tego m a l a r s t w a , ale przode kontrreformacji. Schmidt nazywa wszystkim malarstwo na s z k l e ludową sztuką k o n t r r e f o r m a c j i i w i ą ż e j e z obroną k a t o l i ­ c y z m u w B a w a r i i i A u s t r i i , rekatolizacją Czech i Górnego tynatu, rozkwitem centrów pątniczych k a m i słynących, oraz i kultem Pala- obrazów sztuką b a r o k u hiszpańskiego i łas­ włoskiego katolicyzmu. W rozważaniach historycznych Schmidt stosuje bardzo wyposa­ p r e c y z y j n e d a t o w a n i e , sięgając częstokroć d o ogólnoeuropejskiego przez k o n t e k s t u , n a przykład w świetnym omówieniu m a s k i uwzględnia przedstawionej oblicze obserwować początkowym ż e kołyska wieśniaka sąsiaduje t u z dworską k o ł y s k ą ; w u k a z a n i u wspólnoty sprzętów, p r z e d m i o t ó w składających się n a językowym p i e r w i a s t k a w s k a r b c u i m i o n . Z i c h przeważającej rozwoju A l e n i e t y l k o w a ż n e jest t u u j a w n i e n i e jodności i wspólnoty na na gruncie procesie z a n i k a n i a p i e r w o t n e g o germańskiego i średnio­ w i e c z u w kościołach hiszpańskich. W i e ń c e w y k o n y w a n e n y c h roślinnych co średniowiecza n a s k u t e k R e f o r ­ sztuki ludowej, się zamknąć w wąskich g r a n i c a c h jakiejś j e d n e j nie grupy zarówno m a s k i z okresu osadnictwa rzymskiego steriami i obrzędami odgrywanymi poddający I m p e r i u m , j a k i m a s k i L o n g o b a r d ó w , aż p o średniowieczną m a s k ę tymności, życia rodzinnego, r e d u k c j i obszar prywatności, i n ­ d o m o w e g o , w najgłębszej warstwie karnawałową pokazaną terenach legionów rzymskich socjologicznej na związane z m i ­ środowisku społecznej. S z t u k a i k u l t u r a l u d o w a w t y m ujęciu, t o także n i o się stacjonujących w naddunajskioj n a t l e karnawałowych t y l k o o kontynuację pewnej w trójkącie m i a s t A u g s b u r g — W e n e c j a — W i e d e ń , ze szczególnym Schmidt pokazuje sztukę l u d z k i e g o Tu na — t r a d y c j i badawczej „Hauskultur": coś w i ę c e j . Sztukę życia i p r a c y marginesie na jeszcze zainteresowanej „kultury i kulturę domowej". ludową, refleksja: być umiejętność p o k a z a n i a s z t u k i l u d o w e j w jej głębokim z tradycją, mitem, wierzeniem, obrzędem, Książka obchodów zawiera mapę „Fastnaeht", muzeów może ta zespoleniu obyczajem Ilustraoje reprodukowane zamkniętego „Fasching" (ostatki). i zbiorów s z t u k i ludowej znajdujących się w n i c h o b i e k t ó w i k o l e k c j i o r a z o b s z e r n ą b i b l i o g r a f i ę u s y s t e m a ­ tyzowaną rzeczowo według o m a w i a n y c h w p r a c y działów s z t u k i ludowej. wynika n i e j a k o z bliskośoi, z t e g o s a m e g o źródłosłowia niemieckojęzycz­ 116 obszaru w A u s t r i i z dokładną informacją n a t e m a t rodzajów ziemi. jedna uwzględnieniem jako z krajów alpejskich, kategorią się tradycji w s p ó l n e g o w s z y s t k i m m i e s z k a ń c o m z i e m i . C h o d z i t u zresztą n i e szczególną tradycji wywodzących granicy z recenzowanej Zbigniew książki. F o t . J . Świderski Benedyktowicz �